Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 2.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 15 Декабрь 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Amriddin Hamroqulov

Дата регистрации 23 Февраль 2025

116 Продаж

Hoyvonot olamida psixik funksiyalar evolyutsiyasi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI Abu Rayhon Beruniy Nomidagi URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI Sport faoliyati,pedagogika va psixologiya fakulteti “Amaliy psixologiya” ta’lim yo‘nalishi 3 – kurs 231-guruh talabasi “Umumiy psixologiya” fanidan tayyorlagan KURS ISHI Mavzu: “Hoyvonot olamida psixik funksiyalar evolyutsiyasi” Topshirdi: . Qabul qildi: . Urganch-2025 2 MUNDARIJA KIRISH ……………………………………………………………….….………3 I BOB. PSIXIK FUNKSIYALARNING PAYDO BO‘LISHI VA DASTLABKI SHAKLLARI 1.1. Psixikaning kelib chiqishi haqidagi ilmiy qarashlar …………………….…..6 1.2. Hayvonlarda sezgi va idrokning evolyutsion rivojlanishi …………….....…10 1.3. Oddiy reflekslar va instinktlarning psixik jarayonlardagi o‘rni …..…..……20 II BOB. HAYVONLARDA MURAKKAB PSIXIK FUNKSIYALARNING RIVOJLANISHI 2.1. Xotira va o‘rganish jarayonlarining evolyutsiyasi ……………..……..……23 2.2. Hayvonlar xulq-atvorida emotsiya va motivatsiya ……………….…..……28 2.3. Yuqori hayvonlarda tafakkur elementlari va intellekt ………………..……30 XULOSA ……………………………………………………………………….36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR …………………………..……….…37 3 Kirish Kurs ishi mavzusining dolzarbligi Hoyvonot olamida psixik funksiyalar evolyutsiyasi bugungi kunda biologiya va psixologiya fanlari uchun dolzarb mavzulardan biridir. Hayvonlarning xatti-harakati, atrof-muhitga moslashuvi va ijtimoiy munosabatlarini chuqur tushunish psixik jarayonlarning evolyutsion rivojlanishini o‘rganishga bog‘liq. Psixik funksiyalarning shakllanishi hayvonlarning omon qolish strategiyalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, ovqat topish, xavfli vaziyatlardan qochish, ko‘payish va hududni himoya qilish kabi hayotiy xatti-harakatlar psixik jarayonlarning rivojlanganligiga bog‘liq. Shu nuqtai nazardan, hayvonlarda idrok, xotira, o‘rganish va hissiy reaksiyalarni o‘rganish ilmiy tadqiqotlar uchun muhim ahamiyatga ega.Bundan tashqari, psixik funksiyalar evolyutsiyasi murakkab biologik tizimlarning rivojlanishi bilan bog‘liq. Nerv tizimi va miya tuzilmalari rivojlangan sari hayvonlarning xulq- atvori murakkablashadi. Masalan, sutemizuvchilar va qushlarda ijtimoiy xulq- atvor va kommunikatsiya jarayonlari yuqori darajada rivojlangan. Bu esa hayvonlar ekologik va ijtimoiy muhitga moslashish qobiliyatini oshiradi. Shuningdek, psixik jarayonlarni o‘rganish insonning hayvonlar bilan muloqotini, ularni parvarishlash va muhofaza qilish metodlarini rivojlantirishga yordam beradi. Shu sababli, hayvonot olamida psixik funksiyalarning evolyutsiyasini tadqiq etish nazariy va amaliy jihatdan juda dolzarb hisoblanadi. Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasim Psixik funksiyalarning hayvonlar olamidagi evolyutsiyasi masalasi ko‘plab olimlar tomonidan tadqiq qilingan. Xususan, Charles Darwin hayvonlarning xatti-harakati va psixik jarayonlarini tabiiy tanlanish kontekstida tahlil qilgan. Lorenz va Tinbergen kabi etologlar esa hayvonlarning ijtimoiy xulq-atvori va o‘rganish jarayonlarini eksperimental tadqiq etganlar. Zamonaviy neyropsixologiya va etologiya sohalarida turli hayvon turlarida idrok, xotira, hissiyot va o‘rganish jarayonlarining evolyutsion xususiyatlari chuqur o‘rganilgan. 4Biroq, psixik funksiyalarning murakkabligi va turlicha turlardagi ijtimoiy moslashuvi bo‘yicha tadqiqotlar hali ham to‘liq emas. Ayniqsa, omurgasizlar va sudraluvchilar psixik jarayonlari kam o‘rganilgan bo‘lib, ular bilan solishtirganda sutemizuvchilar va qushlarda psixik funksiyalar ancha rivojlanganligi ko‘rsatilgan. Shu bois, har bir hayvon turida psixik jarayonlarning xususiyatlarini o‘rganish va ularni evolyutsion kontekstda solishtirish ilmiy jihatdan muhim hisoblanadi. Shu tariqa, mavzu psixika evolyutsiyasini tadqiq etishning dolzarb ilmiy masalalarini ochib beradi. Kurs ishi mavzusining nazariy va amaliy ahamiyati Kurs ishining nazariy ahamiyati hayvonot olamida psixik funksiyalarning evolyutsion rivojlanishini ilmiy nuqtai nazardan tushunishga yordam beradi. Bu mavzu biologiya, etologiya va psixologiya fanlari uchun psixik jarayonlarning shakllanishi va rivojlanishi haqidagi bilimlarni boyitadi. Hayvonlarda idrok, xotira, o‘rganish va hissiy jarayonlarning evolyutsion xususiyatlarini tadqiq etish turli fanlararo tadqiqotlarga asos bo‘la oladi. Nazariy jihatdan ish hayvonlarning xatti-harakati, murakkab xulq-atvori va ijtimoiy moslashuv jarayonlarini izchil yoritishga imkon beradi. Amaliy ahamiyati esa kundalik hayot va ilmiy tadqiqotlarda keng qo‘llaniladi. Tadqiqot natijalari hayvonlarni parvarishlash, ularni ekologik muhitga moslashtirish, biologik monitoring va hayvonlar bilan inson muloqotini optimallashtirishda foydali bo‘ladi. Shuningdek, hayvonlarning psixik funksiyalarini tushunish ekologik va etologik tadqiqotlarda, biologik xavfsizlik va muhofaza qilish dasturlarini ishlab chiqishda qo‘llaniladi. Murakkab psixik jarayonlarning evolyutsion ahamiyatini aniqlash insonning tabiat bilan uyg‘un muloqotini va hayvonot olamining barqarorligini ta’minlashga hissa qo‘shadi. Shu tariqa, kurs ishi nazariy bilimlarni kengaytirish va amaliy tadbiq etishda muhim ahamiyatga ega. Kurs ishi mavzusining obyekti — hayvonot olamida psixik funksiyalar va ularning evolyutsion rivojlanishi. 5Kurs ishi mavzusining predmeti — turli hayvon turlarida psixik jarayonlarning shakllanishi, evolyutsion darajasi va ekologik-ijtimoiy sharoitlar bilan bog‘liqligi. Kurs ishi mavzusining maqsadi — hayvonot olamida psixik funksiyalarning evolyutsion rivojlanishini o‘rganish, ularning murakkabligi va adaptiv ahamiyatini aniqlash. Kurs ishi mavzusining vazifalari  Psixik funksiyalar tushunchasi va ularning xususiyatlarini aniqlash.  Hayvonlar olamida psixik jarayonlarning evolyutsion rivojlanishini tadqiq etish.  Turli hayvon turlarida idrok, xotira, o‘rganish va ijtimoiy xulq-atvor evolyutsiyasini tahlil qilish.  Psixik funksiyalarni o‘rganishda qo‘llaniladigan metodlarni ko‘rib chiqish.  Evolyutsion jarayonlarning ekologik va ijtimoiy omillar bilan bog‘liqligini o‘rganish. Kurs ishi mavzusining tuzilishi Mazkur kurs ishi kirish, ikki bob, olti paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat 6I Bob. Psixik funksiyalarning paydo bo‘lishi va dastlabki shakllari 1.1. Psixikaning kelib chiqishi haqidagi ilmiy qarashlar Psixika tushunchasi inson va hayvonlarning xatti-harakatini tushunish bilan bog‘liq bo‘lib, uning kelib chiqishi va rivojlanishi haqida ko‘plab ilmiy qarashlar mavjud. Psixikaning evolyutsion kelib chiqishi masalasi XIX asrning o‘rtalarida Charles Darwin (1809–1882) tomonidan ilgari surilgan nazariyalar bilan boshlanadi. Darvinning 1859 yilda nashr etilgan “Turlarning kelib chiqishi” asarida u hayvonlarning xatti-harakatlari va psixik jarayonlarini tabiiy tanlanish jarayoni bilan bog‘lagan. Darwin psixik jarayonlarni hayvonlarning omon qolish strategiyasi sifatida tushuntirgan va ular biologik adaptatsiyaning ajralmas qismi ekanligini ta’kidlagan.Shuningdek, XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Alfred Russel Wallace (1823–1913) ham tabiiy tanlanish nuqtai nazaridan psixik funksiyalarning evolyutsiyasini o‘rganishga katta hissa qo‘shgan. Wallace hayvonlar xatti-harakati va hissiy reaksiyalarini tabiatdagi hayotiy vaziyatlar bilan bog‘lagan. U fikricha, psixik jarayonlar hayvonlarning muhitga moslashuvi va omon qolishida muhim rol o‘ynaydi. Shu davrda psixikaning kelib chiqishi va rivojlanishi masalasi biologik va etologik tadqiqotlarning markaziga aylangan. 1 XX asrda psixikaning kelib chiqishi bo‘yicha tadqiqotlar yanada chuqur rivojlandi. Bu davrda psixikaning biologik asoslarini va hayvonlarning xatti- harakatlarini ilmiy asosda tushuntirishga qaratilgan tadqiqotlar keng tarqaldi. Psixikaning evolyutsion ildizlarini o‘rganishning muhim bosqichi sifatida Ivan Pavlov (1849–1936)ning ilmiy ishlari ajralmas hisoblanadi. Pavlov psixikaning dastlabki shakllarini, xususan, refleksiv jarayonlarni o‘rganish bilan shug‘ullangan. Uning shartli reflekslar nazariyasi hayvonlarning o‘rganish jarayonlarini ilmiy tahlil qilishda yangi ufqlarni ochdi. Pavlov itlar ustida olib borgan eksperimentlari orqali oddiy reflekslardan murakkab shartli reflekslarning paydo bo‘lish mexanizmini aniqladi. 1 Abdullayeva D. Hayvonlarning xulq-atvori va psixik jarayonlar. – Toshkent: 2015. – 248 b. 7Pavlovning tadqiqotlari psixikaning biologik va fiziologik asoslarini ochib berdi. U xulq-atvorni faqatgina instinktiv jarayon sifatida emas, balki muhit bilan o‘zaro ta’sir natijasida shakllanadigan murakkab fenomen sifatida ko‘rdi. Shu bilan birga, Pavlovning ishlari psixologiya va etologiya fanlariga mustahkam nazariy asos yaratdi. Shartli reflekslar orqali hayvonlarning o‘rganish va adaptiv javob berish qobiliyati aniqlandi. Bu esa psixik jarayonlarning dastlabki shakllarini tushunish va ularning evolyutsion rivojlanishini izchil tahlil qilish imkonini berdi. Shuningdek, XX asrda Konrad Lorenz (1903–1989) va Nikolaas Tinbergen (1907–1988) etologik tadqiqotlarda psixikaning evolyutsion jihatlarini yoritishda muhim rol o‘ynadi. Lorenz o‘zining 1935 yilda nashr etilgan ishida qushlarning g‘avvoslash xatti-harakatini o‘rganib, tug‘ma va instinktiv psixik jarayonlarni aniqladi. U qushlarning tug‘ma xulq-atvori va unga moslashish mexanizmlarini ilmiy asosda tahlil qildi. Lorenzning nazariyasi shuni ko‘rsatdiki, psixik jarayonlar hayvonlarning atrof-muhitga moslashuvi va omon qolishida markaziy ahamiyatga ega. Tinbergen esa hayvonlarning xulq-atvoridagi naqshlarni kuzatish va tajribalar orqali psixik jarayonlarning adaptiv ahamiyatini o‘rganishga e’tibor qaratdi. U hayvonlar xatti-harakati va psixik jarayonlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qilib, psixikaning biologik va evolyutsion ildizlarini aniqladi. Tinbergenning ishlari psixik funksiyalarni evolyutsion kontekstda o‘rganish imkonini yaratdi va ilmiy etologiyaning rivojlanishiga katta hissa qo‘shdi. Shu tariqa, Pavlov, Lorenz va Tinbergenning ilmiy ishlari psixikaning dastlabki shakllarini va evolyutsion rivojlanishini chuqur tushunishga imkon berdi. Lorenzning tadqiqotlari shuni ko‘rsatdiki, qushlarning instinktiv xatti-harakati tug‘ma reflekslar va adaptiv javoblar orqali shakllanadi. Masalan, qushlarning g‘avvoslash xatti-harakati ekologik muhit bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, hayvonlarning omon qolish strategiyasini belgilaydi. Lorenzning ishlari orqali psixik jarayonlar faqat reflekslar bilan cheklanmaydi, balki hayvonlarning 8ijtimoiy va ekologik sharoitlariga moslashish jarayonida ham muhim rol o‘ynashi aniqlangan. Tinbergenning kuzatuv va tajribalari psixik jarayonlarning murakkabligini ochib berdi. U hayvonlarning xulq-atvorini turli ekologik sharoitlarda tahlil qilib, psixik funksiyalarning adaptiv ahamiyatini ko‘rsatdi. Shu bilan birga, u psixik jarayonlarning biologik va ekologik determinantlarini aniqladi. Tinbergenning ishlari hayvonlarning o‘rganish, idrok va xotira jarayonlarini evolyutsion kontekstda tushunishga yordam berdi. 2 XX asr tadqiqotlarida psixikaning evolyutsion rivojlanishi ikki asosiy yo‘nalishda o‘rganildi: biologik asoslar va etologik nazariya. Biologik yo‘nalishda Pavlovning shartli reflekslar nazariyasi, nerv tizimi va fiziologik mexanizmlar asosida psixik jarayonlarni tushuntirdi. Etologik yo‘nalishda esa Lorenz va Tinbergenning kuzatuv va tajribalari psixik funksiyalarning murakkab xatti-harakatlar bilan bog‘liqligini ochib berdi. Bu ikki yo‘nalish psixikaning dastlabki shakllarini va evolyutsion ildizlarini chuqur tushunishga yordam berdi. Psixikaning kelib chiqishi haqidagi ilmiy qarashlar orasida biologik yondashuv ham muhim o‘rin tutadi. Bu yondashuvga ko‘ra, psixik jarayonlar hayvonlarning nerv tizimi va miya tuzilmalari bilan chambarchas bog‘liq. Neyropsixologlar, xususan, Aleksandr Luria (1902–1977) va Donald Hebb (1904–1985), nerv tizimi va psixik jarayonlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganib, hayvonlar va insonlarning psixik funksiyalarini taqqoslab tahlil qilganlar. Ularning tadqiqotlari psixik jarayonlarning biologik asoslarini aniqlashga yordam berdi. Psixikaning kelib chiqishi bo‘yicha boshqa qarashlar esa antropologik va ijtimoiy yondashuvni o‘z ichiga oladi. Frans Boas (1858–1942) va Bronislaw Malinowski (1884–1942) antropologik tadqiqotlarda inson va hayvonlarning ijtimoiy xulq-atvori va o‘rganish jarayonlarini tadqiq etib, psixik jarayonlarning madaniy va ijtimoiy kontekstda shakllanishini ko‘rsatgan. Shu bilan birga, 2 Alimov A. Etologiya asoslari. – Toshkent: 2012. – 312 b. 9hayvonlarda psixik funksiyalar faqat biologik adaptatsiya emas, balki ijtimoiy va ekologik sharoitlar bilan ham bog‘liq ekanligi aniqlangan. Bugungi kunda psixikaning kelib chiqishi va dastlabki shakllarini o‘rganish uchun molekulyar biologiya, genetika va neyroetologiya metodlaridan foydalaniladi. Masalan, Eric Kandel (1929–2022) neyropsixologik tadqiqotlarda xotira va o‘rganish jarayonlarining molekulyar mexanizmlarini aniqladi. Shu bilan birga, hayvonlarda neyron tarmoqlar va sinaptik plastiklikni o‘rganish psixik jarayonlarning evolyutsion ildizlarini tushunishga imkon yaratadi. Psixik funksiyalarning dastlabki shakllari asosan refleksiv va instinktiv xatti- harakatlar bilan ifodalanadi. Omurgasizlarda, masalan, qurtlar va chigirtkalarda psixik jarayonlar oddiy reflekslar bilan cheklangan. Shunga qaramay, ular ham atrof-muhitga moslashish va omon qolish jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Shu tariqa, psixika dastlabki evolyutsion bosqichlarda hayvonlarning hayotiy ehtiyojlariga javob beradigan mexanizm sifatida shakllangan. Omurgalilarda esa psixik jarayonlar yanada murakkablashadi. Baliq, amfibiyalar va sudraluvchilarda idrok, xotira va o‘rganish jarayonlari mavjud bo‘lib, ular muhit bilan moslashuvni ta’minlaydi. Sutemizuvchilar va qushlarda esa psixik funksiyalar yuqori darajada rivojlangan bo‘lib, murakkab ijtimoiy xulq-atvor va kommunikatsiyani boshqaradi. Shu bilan birga, hayvonlarning psixik jarayonlari biologik, ekologik va ijtimoiy omillar bilan chambarchas bog‘liqdir. Shu tariqa, psixikaning kelib chiqishi bo‘yicha ilmiy qarashlar bir necha asosiy yo‘nalishda rivojlangan: biologik adaptatsiya, instinkt va reflekslar, evolyutsion tanlanish, ijtimoiy va ekologik omillar. Har bir yo‘nalish hayvonlarning psixik jarayonlarini tushunish va ularning evolyutsion rivojlanishini tahlil qilish imkonini beradi. Ilmiy tadqiqotlar ko‘rsatadiki, psixik funksiyalar hayvonlarning omon qolish qobiliyati va murakkab xatti-harakatlarini shakllantirishda markaziy rol o‘ynaydi. 10Bugungi kunda psixika evolyutsiyasi sohasida tadqiqotlar davom etmoqda. Zamonaviy etologiya, neyropsixologiya va molekulyar biologiya metodlari psixik jarayonlarning ildizlarini aniqlashga yordam beradi. Shu bilan birga, hayvonlarning xulq-atvori va psixik funksiyalarini taqqoslash inson va hayvon psixikasini chuqur tushunish imkonini yaratadi. Natijada, psixikaning kelib chiqishi va dastlabki shakllarini o‘rganish biologiya, psixologiya, etologiya va antropologiya fanlari uchun muhim ilmiy yo‘nalish bo‘lib qolmoqda. 1.2. Hayvonlarda sezgi va idrokning evolyutsion rivojlanishi Hayvonlarda sezgi va idrokning evolyutsion rivojlanishi psixikaning eng asosiy va dastlabki shakllarini tashkil qiladi. Sezgi organlari hayvonlarning atrof- muhitni qabul qilish va unga moslashish qobiliyatini belgilaydi. Oddiy organizmlardan tortib murakkab sutemizuvchilargacha sezgi tizimlari hayotiy muhit bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, evolyutsiya davomida moslashuvchanlik va adaptiv xatti-harakatlarni shakllantirdi. Omurgasizlar, masalan, qurtlar, chigirtkalar va hasharotlarda sezgi organlari oddiy, lekin samarali. Ushbu hayvonlar atrof-muhitdagi yorug‘lik, harorat, shamol va kimyoviy signallarni qabul qilish orqali xatti-harakatlarini moslashtiradi. Charles Darwin (1809–1882) “Turlarning kelib chiqishi” asarida bu jarayonlarni biologik adaptatsiyaning asosiy omili sifatida tasvirlagan. Darwinning fikricha, sezgi tizimlarining rivojlanishi hayvonlarning omon qolish qobiliyatini oshiradi. Baliq va amfibiyalarda sezgi tizimlari murakkablashadi. Masalan, baliqlarda suyuqlikdagi kimyoviy signalni qabul qiluvchi olfaktor tizimlar va suv oqimlarini sezuvchi liniya organi mavjud. Bu organlar baliqlarga ovni aniqlash, xavfdan qochish va guruh bilan koordinatsiyada harakat qilish imkonini beradi. Shu davrda rus biologlari, xususan, I.P. Pavlov (1849–1936), tajribalarda hayvonlarda sezgi va idrok jarayonlarini aniqlashga e’tibor qaratgan. Pavlovning shartli reflekslar nazariyasi sezgi organlari orqali olingan signalning xatti-harakatlarni shakllantirishdagi rolini ochib berdi. 111-2 -rasmIvan Pavlov va it tajribasi ko‘rinishi — psixika evolyutsiyasi va hayvon xatti - harakatini o‘rganishda klassik ilmiy tajriba misoli. Sudraluvchilar va qushlarda sezgi tizimlari yanada rivojlangan bo‘lib, ular rang, shakl va harakatni aniq qabul qilishga qodir. Konrad Lorenz (1903–1989) qushlarda vizual sezgi va tug‘ma instinktlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganib, sezgi organlari evolyutsiyasining psixik jarayonlarga ta’sirini ko‘rsatdi. Lorenzning tadqiqotlariga ko‘ra, qushlarda sezgi organlari orqali olingan 12ma’lumotlar g‘avvoslash, ozuqa topish va ijtimoiy muloqot jarayonlarini boshqaradi. Sutemizuvchilarda sezgi va idrokning rivojlanishi yanada murakkab va yuqori darajada ifodalanadi. Masalan, primatlar rangni, shaklni, yuz ifodalarini aniqlash orqali ijtimoiy vaziyatlarni tushunadi. Nikolaas Tinbergen (1907–1988) hayvonlarning xulq-atvorini kuzatish orqali sezgi organlari va idrokning evolyutsion ahamiyatini yoritdi. Tinbergen tadqiqotlarida hayvonlarning ovqat topish, xavfdan qochish va guruh ichida kommunikatsiya jarayonlari sezgi va idrok orqali boshqarilishi aniqlangan. 3 Hayvonlarning idroki ular yashaydigan ekologik muhitga moslashgan bo‘ladi. Yirtqich hayvonlarda ko‘rish, hid bilish va eshitish juda rivojlangan bo‘lib, ular o‘ljani aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. O‘lja hayvonlarda esa aksincha, xavfni tez sezish, tez harakatlanish va yashirinib qolish kabi idrok jarayonlari ustuvor bo‘ladi. Bu moslashuvchanlik psixikaning biologik asosga tayanishini yana bir bor tasdiqlaydi.Hayvon psixikasining yana bir muhim jihati – motivatsiya va hissiy holatlar. Har bir hayvonning xatti-harakati ichki ehtiyojlar: ochlik, chanqoqlik, himoyalanish zaruriyati, juftlashish instinkti kabi omillar bilan boshqariladi. Bu ehtiyojlar hayvonni faoliyatga undaydi va uning psixik holatini belgilaydi. Ba’zi hayvonlarda qo‘rquv, agressiya, quvonchga o‘xshash hissiy reaktsiyalar kuzatilishi ilmiy jihatdan tasdiqlangan. Psixikaning eng yuqori shakli elementar tafakkur bo‘lib, u asosan yuqori darajada rivojlangan sutemizuvchilar – maymunlar, delfinlar, fillar va ayrim qushlarda uchraydi. Elementar tafakkur hayvonning vositali vazifalarni bajarishi, oddiy muammolarni hal qilishi, predmetlar o‘rtasidagi sabab-natija aloqalarini sezish qobiliyatida namoyon bo‘ladi. Masalan, shimpanzelar tayoqchadan foydalanib o‘lja olishlari, qarg‘alar halqalarni ketma-ket bo‘g‘inlab suv darajasini ko‘tarish orqali ozuqa olishlari bunga misol bo‘la oladi. 3 Bobojonov Sh. Hayvonlar psixikasi va o‘rganish jarayonlari. – Samarqand: 2018. – 276 b. 131.1.1-rasm “Hayvonlarda psixik faoliyat va miyaning morfologik asoslari” Ontogenez jarayonida hayvon psixikasining shakllanishi bosqichma-bosqich kechadi. Hayvon tug‘ilganidan boshlab sezgi organlari, harakat faoliyati, ijtimoiy munosabatlari rivojlanadi. Masalan, ko‘plab sutemizuvchilar tug‘ilganda zaif ko‘rish va eshitish qobiliyatiga ega bo‘lsa-da, vaqt o‘tishi bilan nerv tizimining yetilishi ularni faol va muvozanatli xulqqa olib keladi. Ijtimoiy hayvonlarda psixikaning rivojlanishi guruh ichidagi munosabatlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi. Hayvonlarning psixik faoliyati xususiyatlari 141. Biologik maqsadga yo‘naltirilganlik Hayvonlarning psixik faoliyati avvalo ularning biologik ehtiyojlarini ta’minlashga qaratilgan bo‘ladi. Ya’ni har bir psixik jarayon – sezgi, idrok, o‘rganish yoki instinkt – hayvonning yashab qolishi, oziq topishi, xavfdan qochishi yoki ko‘payishiga xizmat qiladi. Hayvonning miyasi va nerv tizimi tashqi muhitdagi signallarni qayta ishlaganida, bu signallarni faqat “ko‘rish” yoki “eshitish” uchun emas, balki ular asosida maqsadga yo‘naltirilgan xatti-harakatni bajarish uchun qabul qiladi. Masalan, och hayvon o‘lja izlashga undaladi, bu jarayonda uning hid bilish, ko‘rish va eshitish tizimlari faol ishlaydi. Uchrashish mavsumi boshlanganda esa instinktiv ravishda juft izlashga o‘tadi. Bu holat shuni ko‘rsatadiki, hayvonning psixik faoliyati tasodifiy yoki tartibsiz emas, balki hayotiy zaruratlar bilan boshqariladi. Tirik mavjudotning ichki ehtiyojlari psixik jarayonlarni doimiy ravishda faollashtirib turadi. 2. Instinktlar asosida boshqarilishi Hayvonlar psixikasining asosiy poydevorlaridan biri instinktdir – tug‘ma, irsiy, oldindan “dasturlashtirilgan” xulq shakli. Instinktlar hayvonning tur sifatida yashab qolishi uchun zarur bo‘lgan harakatlarni avtomatik tarzda tashkil qiladi. Masalan, qushning uya qurishi, arining gul changini yig‘ishi, mushukningBiologik maqsadga yo‘naltirilgan. Instinktlar asosida boshqariladi. Reflektor tamoyilga tayanadi. Sezgi organlari rivoji bilan bog‘liq. Tashqi muhitga moslashuvchan. O‘rganish va tajriba orttirish qobiliyatiga ega. Idroki yashash muhitiga moslashgan. 15bolalarini himoya qilishi yoki chumolilarning murakkab uyasi – bularning hammasi instinktiv xulqlardir. Instinktlar hayvon tug‘ilgandan so‘ng darhol yoki ma’lum yoshga yetganda ishga tushadi. Instinktga asoslangan xulq atrofdagi o‘zgaruvchan sharoitlarda ham ancha barqaror bo‘lib, hayvonning tajribasiga bog‘liq bo‘lmaydi. Shu bois instinktlar psixikaning eng qadimgi va asosiy shakli hisoblanadi. Instinktlar orqali hayvon har qanday murakkab sharoitda ham biologik ehtiyojlarini bajarishga qodir bo‘ladi. 4 3. Reflektor tamoyilga tayanishi Hayvon psixikasining fiziologik asosini reflekslar tashkil qiladi. Refleks – bu tashqi ta’sirga nerv tizimi orqali beriladigan tezkor va aniq javobdir. Sechenov va Pavlovning tadqiqotlariga ko‘ra, har qanday psixik jarayon reflekslar majmuasining murakkab shaklidir. Shartsiz reflekslar tug‘ma bo‘lib, masalan, ko‘z qirrashishi yoki og‘riqqa javoblar shular jumlasidan. Shartli reflekslar esa tajriba asosida shakllanadi, masalan, itning qo‘ng‘iroq ovozini ovqat bilan bog‘lab o‘rganishi. Reflektor tamoyil hayvonning butun psixik faoliyatini boshqaradi: sezish, xulq namoyon qilish, o‘rganish ham reflekslar asosida amalga oshadi. Bu tamoyil tufayli hayvon tashqi muhitga tez, mos va manfaatga yo‘naltirilgan tarzda javob bera oladi. Reflekslarning takomillashuvi psixikaning murakkab shakllarining paydo bo‘lishiga olib keladi. 4. Sezgi organlari rivoji bilan bog‘liqligiHayvon psixikasining rivoji ularning sezgi organlarining qanchalik takomillashganiga chambarchas bog‘liq. Tashqi muhitdan kelayotgan signallar birinchi bo‘lib aynan sezgi organlari orqali qabul qilinadi. Ko‘rish, eshitish, hid bilish, ta’m bilish va sezish organlarining rivojlanish darajasi har bir tur uchun turlicha bo‘ladi. Yirtqichlarda ko‘rish juda o'tkir bo‘lsa, itlarda hid bilish ajralib turadi. Qushlarda uzoq masofani ko‘rish qobiliyati boshqalarga nisbatan kuchli. Sezgi organlarining rivojlanganligi hayvonning atrof-muhitni qanchalik aniq qabul qilishini belgilaydi. Qabul qilish 4 Васильев А. Г. Основы зоопсихологии и сравнительной психологии. – Москва: Академический проект, 2021. 16sifati oshgan sari psixik faoliyat ham murakkablashadi. Shunday qilib, sensor tizim hayvonning psixik olamining asosiy eshigi hisoblanadi. 5. Tashqi muhitga moslashuvchanlik Hayvonlarning psixik faoliyati moslashuvchan bo‘lib, ular turli sharoitlarda o‘z xulqlarini o‘zgartira oladilar. Moslashuvchanlik – evolyutsiya davomida shakllangan muhim yutuqdir. Masalan, quyon xavf sezsa, darhol yashirinadi, yirtqich bo‘lsa quvishga tushadi. Asalarilar gul o‘zgarishiga qarab yo‘nalishini o‘zgartiradi. Ko‘plab hayvonlar yangi joyga tushganda avval uni tadqiq qiladi, xavfsizligini tekshiradi, keyin faoliyat boshlaydi. Bu jarayonning barchasi psixikaning moslashuvchanligidan dalolat beradi. Agar psixika moslashuvchan bo‘lmaganida, hayvonlar o‘zgaruvchan tabiatda yashab qololmagan bo‘lardi. Xulqning moslashuvchanligi hayvonning ehtiyojlari va tashqi sharoit o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlaydi. 6. O‘rganish va tajriba orttirish qobiliyati Hayvonlarning psixik faoliyatidagi eng muhim xususiyatlardan biri – bu o‘rganishdir. Shartli reflekslar – o‘rganishning eng sodda shaklidir. Hayvon muayyan harakat natijasida ijobiy yoki salbiy oqibat bo‘lishini eslab qoladi va keyingi safar xatti-harakatini shu asosda o‘zgartiradi. Masalan, mushuk labirintdan chiqish yo‘lini topishni takroriy urinishlar orqali o‘rganadi, qushlar esa oziqa manzillarini eslab qoladi. Qushchalar uchishni mashq qilib o‘rganadi, maymunlar esa murakkab harakatlarni tajribadan kelib chiqib shakllantiradi. O‘rganish hayvonning individual rivojlanishida (ontogenezda) muhim rol o‘ynaydi. Tajriba orttirish psixik faoliyatni yanada boyitadi va xulqni moslashuvchan qiladi. 7. Idroki yashash muhitiga moslashganligi Har bir hayvonning idroki aynan o‘sha tur yashaydigan ekologik muhitning talablariga moslashgan. Masalan, suv jonzotlari suv ostidagi tovush tebranishlarini sezishga moslashgan; yirtqichlar o‘ljani uzoq masofadan ko‘ra oladi; tun hayvonlari qorong‘ida ko‘rish qobiliyatiga ega. O‘lja bo‘ladigan hayvonlarda xavfni sezish organlari yuqori darajada rivojlangan. Qushlarda fazoni idrok qilish o‘ta mukammal, chunki ular uchish jarayonida muvozanatni saqlash, yo‘nalishni aniqlash va masofani 17baholashga majbur. Demak, idrok universal emas — balki turga xos, moslashgan va tabiiy tanlanish jarayonida shakllangan. Bu holat psixikaning biologik mohiyatini yanada ochib beradi. 5 8. Motivatsiya va ehtiyojlarga bog‘liqligi Hayvonlarning har bir xatti-harakati ularning ichki ehtiyojlari tomonidan boshqariladi. Och hayvon ozuqa izlaydi, tashna hayvon suv izlaydi, qo‘rqayotgan hayvon qochadi yoki yashirinadi. Ulardagi motivatsiya biologik ehtiyojlardan kelib chiqadi va psixik jarayonlarni faollashtiradi. Masalan, kuchli qo‘rquv hayvonning idrokini o‘tkirlashtiradi, reaktsiyalarini tezlashtiradi. Juftlashish mavsumida esa instinktiv xatti-harakatlar kuchayadi. Motivatsiyaning mavjudligi hayvon psixikasining faol va dinamik xarakterga egaligini ko‘rsatadi. Agar ehtiyoj bo‘lmasa, mos psixik jarayon ham faollashmaydi. Shunday qilib, har qanday xulqning ortida muayyan ichki turtki mavjud. 9. Emotsional javoblarning mavjudligi Ko‘plab hayvonlarda emotsional reaktsiyalar kuzatiladi: qo‘rquv, tajovuzkorlik, xursandlikka o‘xshash holatlar, qiziqish, xavotir – bular psixologik reaksiyalarning haqiqiy shakllaridir. Masalan, it egasini ko‘rganda dumini likillatadi, mushuk qo‘rqsa orqa qismidagi tuklarini tik qiladi, qushlar xavf paytida signal tovushlarini chiqaradi. Emotsiyalar hayvonning ichki holatini ifodalaydi va xulqni boshqarishda muhim rol o‘ynaydi. Emotsional tizimning mavjudligi hayvonlar psixikasi juda sodda emasligini, balki murakkab fiziologik jarayonlarga asoslanganini ko‘rsatadi. Emotsiyalar hayvonning ijtimoiy hayotida ham muhim o‘rin tutadi — guruh bo‘lib yashaydigan hayvonlar bir-birining emotsiyasini sezib, unga ko‘ra xulq qiladi. 10. Elementar tafakkur unsurlarining mavjudligi Yuqori darajada rivojlangan hayvonlar – maymunlar, delfinlar, fillar, qarg‘alar – muammoli vaziyatlarni hal qilish qobiliyatiga ega. Bu elementar tafakkur deb ataladi. Masalan, shimpanze 5 Griffin D. Animal Minds: Beyond Cognition to Consciousness. – University of Chicago Press, 2020. 18tayoq yordamida o‘ljani oladi, qarg‘a suv darajasini ko‘tarish uchun tosh tashlaydi, delfinlar murakkab belgili signallar tizimini tushunadi. Elementar tafakkur hayvonning predmetlar o‘rtasidagi aloqa va sabab-natija bog‘lanishlarini idrok eta olishidan dalolat beradi. Bu jarayonlar instinkt yoki refleks darajasidan ancha yuqori bo‘lib, aqliy faoliyatning dastlabki shakllari hisoblanadi. Elementar tafakkur hayvonlarga yangi vaziyatlarga moslashish, yangi yo‘llar bilan maqsadga erishish imkonini beradi. 1.1.2-rasm “Sezgi, idrok va refleks: hayvonlarda psixik faoliyatning biologik mexanizmi” Hayvon psixikasining o‘ziga xos xususiyati – uning moslashuvchanligi va biologik maqsadga yo‘naltirilganligidir. Inson psixikasidan farqli o‘laroq, hayvonlarda ong, murakkab tafakkur va abstrakt fikrlash mavjud emas. Biroq ular sezish, idrok etish, eslab qolish, tajriba orttirish orqali muayyan ekologik vazifalarni hal qila oladilar. Bu esa hayvonlarning psixik faoliyati tabiiy tanlanish orqali shakllangan optimal tizim ekanligini ko‘rsatadi.Shunday qilib, hayvonlarning psixik faoliyati – evolyutsion jarayon davomida shakllangan murakkab biologik hodisa bo‘lib, sezgi, idrok, xotira, o‘rganish, instinkt va elementar tafakkur kabi bosqichlarni o‘z ichiga oladi. U hayvonning hayotiy ehtiyojlarini qondirishga, yashab qolishga, ko‘payishga va tashqi muhitga moslashishga xizmat qiladi. Psixikaning shakllanishi esa ontogenez jarayonida 19nerv tizimining yetilishi, sensor organlarning rivojlanishi va hayvonning individual tajribasi orqali yuzaga keladi. Hayvon psixikasining o‘rganilishi biologiya, zoologiya, psixologiya va etologiya fanlari uchun muhim nazariy asos bo‘lib, tirik mavjudotlarning xatti-harakat mexanizmlarini chuqur anglash imkonini beradi. 1.1.3-rasm Hayvon xulqi: nerv sistemi, sensorlar va psixik reaktsiyalar i Sezgi va idrokning evolyutsion rivojlanishida ekologik muhitning roli ham katta. Hayvonlar yashaydigan hududning turli sharoitlari sezgi tizimlarining rivojlanishiga ta’sir qiladi. Masalan, tun yovvoyi hayvonlarda ko‘zning yorug‘likka sezgirligi rivojlangan bo‘lsa, baliqlarda suvdagi oqim va kimyoviy signalni sezish qobiliyati oshgan. Shu tarzda, sezgi va idrok hayvonlarning hayotiy ehtiyojlariga moslashgan. 6 XX asrda molekulyar biologiya va neyropsixologiya metodlari sezgi va idrokning rivojlanishini chuqur tushunishga imkon berdi. Eric Kandel (1929– 2022) neyronlar va sinapslar orqali o‘rganish jarayonlarini tahlil qilib, sezgi 6 Mirzaqulov T. Psixik jarayonlarning evolyutsiyasi. – Toshkent: 2019. – 312 b. 20orqali olingan ma’lumotning xotira va idrok bilan bog‘liqligini ko‘rsatdi. Kandelning ishlari hayvonlarda idrokning nerv tizimi asosida evolyutsion ildizlarini ochib berdi.Shuningdek, hayvonlarning sezgi va idrok jarayonlari ijtimoiy muhit bilan chambarchas bog‘liq. Ijtimoiy hayvonlar, masalan, qushlar va primatlar, guruh ichidagi xatti-harakatlarni idrok va sezgi orqali boshqaradi. Lorenz va Tinbergenning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy muhit hayvonlarda sezgi va idrokning murakkablashishiga yordam beradi. Sezgi va idrok evolyutsiyasi refleksiv jarayonlardan murakkab psixik funksiyalarga o‘tishni ta’minlaydi. Hayvonlar sezgi organlari orqali olgan ma’lumotni tahlil qilib, xatti-harakatlarini moslashtiradi. Masalan, itlarda shartli refleks orqali yangi vazifalarni o‘rganish, qushlarda hududiy va ijtimoiy xatti- harakatlarni boshqarish, baliqlarda xavf va ovni aniqlash kabi jarayonlar sezgi va idrokning adaptiv rivojlanishini ko‘rsatadi. Bugungi kunda etologiya va neyropsixologiya sohalarida hayvonlarda sezgi va idrokning evolyutsion rivojlanishi tadqiqotlari davom etmoqda. Zamonaviy tadqiqotlar sezgi tizimlarining genetik va molekulyar asoslarini aniqlashga, hayvonlarning xatti-harakatini bashorat qilishga imkon beradi. Shu bilan birga, bu tadqiqotlar inson psixikasi va xulq-atvorini tushunishda ham muhim ahamiyatga ega. 1.3. Oddiy reflekslar va instinktlarning psixik jarayonlardagi o‘rni Oddiy reflekslar va instinktlar hayvonlarning psixik jarayonlarining dastlabki va asosiy shakllarini tashkil qiladi. Reflekslar organizmning atrof-muhitga tez va avtomatik javob berishini ta’minlaydi. Oddiy reflekslar biologik adaptatsiyaning eng sodda shakli sifatida evolyutsiya jarayonida paydo bo‘lgan. Charles Sherrington (1857–1952) o‘zining “The Integrative Action of the Nervous System” (1906) asarida reflekslarning asosiy mexanizmlarini, nerv tizimi orqali signal uzatishni yoritib bergan. Sherringtonning tadqiqotlari reflekslarning markaziy nerv tizimi bilan uzviy bog‘liqligini ko‘rsatadi. 21Ivan Pavlov (1849–1936) oddiy reflekslar va shartli reflekslarning psixik jarayonlardagi o‘rnini o‘rganish bo‘yicha asosiy ilmiy ishlarga hissa qo‘shgan. Pavlovning tajribalari, xususan, itlar ustida o‘tkazilgan eksperimentlar, reflekslarning o‘rganish va psixik jarayonlarga moslashishdagi rolini aniqlashga imkon berdi. Pavlovning shartli refleks nazariyasi hayvonlarda oddiy reflekslardan murakkab shartli reflekslar shakllanishini tushuntirdi. Shu tariqa, oddiy reflekslar evolyutsion bosqichlarda psixik jarayonlarning asosiy qurilish elementi bo‘lgan.Instinktlar esa murakkab xatti-harakatlar bo‘lib, ular odatda tug‘ma va genetika tomonidan belgilanadi. Konrad Lorenz (1903–1989) o‘zining 1935 yilda nashr etilgan ishida qushlarda instinktiv g‘avvoslash xatti-harakatini tahlil qilgan. Lorenzning kuzatuvlariga ko‘ra, instinktlar hayvonlarning omon qolishi, ozuqa topishi va ko‘payish jarayonida markaziy rol o‘ynaydi. Instinktiv xatti-harakatlar reflekslardan murakkabroq bo‘lib, turli sharoitlarda avtomatik ravishda amalga oshadi. Nikolaas Tinbergen (1907–1988) instinktiv xatti-harakatlarni evolyutsion kontekstda o‘rganib, ularning adaptiv ahamiyatini aniqladi. Tinbergenning tadqiqotlariga ko‘ra, instinktlar hayvonlarning atrof-muhit bilan o‘zaro ta’sirida asosiy mexanizm sifatida xizmat qiladi. Masalan, qushlarning hududiy himoya xatti-harakatlari, baliqlarning guruh ichidagi koordinatsiyasi va sutemizuvchilarning ov topish strategiyalari instinktiv xatti-harakatlarga asoslangan.Oddiy reflekslar va instinktlarning psixik jarayonlardagi o‘rni shundaki, ular hayvonlarning adaptiv xatti-harakatlarini shakllantiradi. Reflekslar atrof-muhitdan kelgan signalga tez va avtomatik javob berishni ta’minlasa, instinktlar murakkab va tug‘ma xatti-harakatlar orqali hayvonlarning hayotiy ehtiyojlarini qondiradi. Shu tariqa, reflekslar va instinktlar birgalikda psixik funksiyalarning evolyutsion rivojlanishida asosiy rol o‘ynaydi. Shuningdek, reflekslar va instinktlar o‘rganish va idrok jarayonlari uchun poydevor yaratadi. Pavlovning tajribalarida shartli reflekslar oddiy reflekslar asosida shakllanadi, bu esa psixik jarayonlarning murakkablashuvini ko‘rsatadi. 22Lorenz va Tinbergenning etologik kuzatuvlari instinktlarning turli ekologik va ijtimoiy sharoitlarga moslashishini namoyon etadi. Shu bilan birga, reflekslar va instinktlar hayvonlarning murakkab xatti-harakatlarini boshqarish mexanizmi sifatida xizmat qiladi. Molekulyar biologiya va neyropsixologiya metodlari ham reflekslar va instinktlarning psixik jarayonlardagi rolini chuqur tushunishga imkon berdi. Eric Kandel (1929–2022) o‘z tadqiqotlarida nerv tizimi va sinaptik plastiklik orqali o‘rganish jarayonlarini tahlil qilib, oddiy reflekslar va instinktlarning psixik funksiyalar bilan uzviy bog‘liqligini ko‘rsatdi. Kandelning ishlari hayvonlarda xulq-atvor va psixik jarayonlarning evolyutsion ildizlarini ochib berdi.Oddiy reflekslar va instinktlar psixikaning dastlabki evolyutsion bosqichlarini tashkil qiladi. Ular hayvonlarning xavfdan qochishi, ov topishi, hududiy va ijtimoiy xatti-harakatlarni boshqarishida markaziy ahamiyatga ega. Shu bilan birga, ular murakkab psixik jarayonlarning poydevori sifatida xizmat qiladi. Hayvonlarda xatti-harakatlarning genetik va ekologik determinantlarini tushunish reflekslar va instinktlarni o‘rganishni talab qiladi. XXI asr tadqiqotlarida reflekslar va instinktlar hayvonlarning xulq-atvorini bashorat qilish va simulyatsiya qilishda qo‘llanilmoqda. Etologik tajribalar, eksperimentlar va neyroilmiy tadqiqotlar orqali psixik jarayonlarning evolyutsion mexanizmi va hayvonlarning atrof-muhitga moslashuvi yanada aniqroq o‘rganilmoqda. Shu bilan birga, bu tadqiqotlar inson psixikasi va xatti-harakterini tushunish uchun ham ilmiy asos yaratadi. 23II BOB. HAYVONLARDA MURAKKAB PSIXIK FUNKSIYALARNING RIVOJLANISHI 2.1. Xotira va o‘rganish jarayonlarining evolyutsiyasi Hayvonlarda xotira va o‘rganish jarayonlari psixik funksiyalarning murakkab shakllarini tashkil etadi. Evolyutsion nuqtai nazardan qaraganda, xotira va o‘rganish organizmning atrof-muhitga moslashuvi va adaptiv javob berish qobiliyatini oshirish uchun shakllangan. Oddiy reflekslar va instinktiv xatti- harakatlar evolyutsion dastlabki bosqichlarni tashkil etsa, xotira va o‘rganish murakkab psixik jarayonlarning asosiy mexanizmini tashkil qiladi. Ivan Pavlov (1849–1936) shartli reflekslar orqali hayvonlarda o‘rganish jarayonlarini ilmiy asosda tahlil qilgan. Pavlovning tajribalari, xususan, itlar ustida o‘tkazilgan eksperimentlar, xotira va o‘rganish jarayonlarining refleksiv mexanizmlarini aniqlashga yordam berdi. Shartli reflekslar orqali hayvonlar yangi vaziyatlarga moslashadi, oldingi tajribalar asosida xatti-harakatlarini moslashtiradi. Pavlovning ishlari evolyutsion psixikaning murakkab shakllarini tushunish uchun poydevor bo‘ldi.Shuningdek, Edward Thorndike (1874–1949) “Law of Effect” qonuni orqali o‘rganish jarayonlarining adaptiv ahamiyatini ko‘rsatdi. Thorndike o‘rganish jarayonida xatti-harakat natijasi mukofot yoki jazoga bog‘liq bo‘lishini aniqladi. Bu esa hayvonlarning xotira va tajribalar orqali kelajakdagi xatti-harakatlarni shakllantirish mexanizmini tushuntirdi. Konrad Lorenz (1903–1989) va Nikolaas Tinbergen (1907–1988) etologik tadqiqotlarda xotira va o‘rganish jarayonlarining evolyutsion ahamiyatini yoritgan. Lorenz qushlarda imprinting jarayonini o‘rganib, xotira va o‘rganish 24orqali tug‘ma instinktlar bilan murakkab xatti-harakatlar uyg‘unlashishini aniqladi. Tinbergen esa hayvonlarning xulq-atvoridagi naqshlarni kuzatish orqali o‘rganish va tajriba natijalarining hayvonlar xatti-harakatini boshqarishdagi rolini tahlil qilgan. Sutemizuvchilarda xotira va o‘rganish yanada murakkab va rivojlangan. Masalan, primatlar va kemiruvchilarda xotira tizimlari ma’lumotlarni uzoq muddat saqlash va qayta ishlash imkonini beradi. Hayvonlar tajriba asosida murakkab vazifalarni o‘rganadi, muammolarni hal qiladi va ijtimoiy muhitga moslashadi. Shu tariqa, xotira va o‘rganish jarayonlari evolyutsion bosqichda adaptiv javob berishning markaziy mexanizmi sifatida shakllangan. Hayvon guruhi Xotira turi O‘rganish jarayoni Evolyutsion ahamiyati Omurgasizlar (qurtlar, chigirtkalar) Qisqa muddatli xotira Oddiy reflekslar orqali o‘rganish Xavfdan qochish, oziq-ovqat topish Baliqlar Qisqa va uzoq muddatli xotira Liniya organi, vizual va kimyoviy signallar orqali o‘rganish Ov topish, guruh bilan koordinatsiya Amfibiyalar va sudraluvchilar Qisqa muddatli xotira Oddiy reflekslar va tajriba asosida o‘rganish Atrof-muhitga moslashish, xavfdan qochish Qushlar Uzoq muddatli xotira Imprinting, tajriba orqali o‘rganish Ozuqa joylarini eslab qolish, hududiy himoya Sutemizuvchilar (itlar, primatlar) Qisqa va uzoq muddatli xotira Shartli reflekslar, ijtimoiy o‘rganish Murakkab muammolarni hal qilish, ijtimoiy muhitga moslashish 25Xotira turlari evolyutsion jihatdan turlicha rivojlangan. Masalan, qisqa muddatli xotira (working memory) hayvonlarga hozirgi vaziyatga tez moslashish imkonini beradi, uzoq muddatli xotira esa avvalgi tajribalarni saqlab, kelajakdagi xatti-harakatlarni bashorat qilishga yordam beradi. Shu bilan birga, hayvonlarning xotira va o‘rganish qobiliyati atrof-muhitning murakkabligi va ijtimoiy tuzilish bilan bog‘liq. Neyrobiologik tadqiqotlar xotira va o‘rganish jarayonlarini nerv tizimi bilan bog‘laydi. Eric Kandel (1929–2022) dengiz ilonchalari (Aplysia) ustida o‘tkazilgan tadqiqotlarda sinaps plastiklik va xotira shakllanishini o‘rgangan. Kandelning ishlari shuni ko‘rsatdiki, xotira va o‘rganish jarayonlari nerv tizimining struktur va funksional o‘zgarishlari orqali amalga oshadi. Etologik tadqiqotlar xotira va o‘rganish jarayonlarining evolyutsion ahamiyatini ochib beradi. Hayvonlar tajriba orqali xavfni aniqlash, ov topish strategiyasini o‘rganish, ijtimoiy vaziyatlarda moslashish qobiliyatini shakllantiradi. Masalan, qushlar oziq-ovqat joylarini eslab qoladi, itlar murakkab vazifalarni o‘rganadi, primatlar esa ijtimoiy o‘zaro munosabatlarda xatti- harakatlarini moslashtiradi. 2. Psixik funksiyalar va ularning evolyutsion yondashuvi 2.1. Taqqoslash yondashuvi Taqqoslash yondashuvi turli hayvon turlarida psixik xususiyatlar va miya strukturasini solishtirishga asoslanadi. Bu yondashuv yordamida olimlar quyidagi savollarga javob topadi: qaysi psixik funksiyalar qaysi turlarda rivojlangan, ularning evolyutsion ildizlari nima, va qaysi ekologik yoki ijtimoiy sharoitlar psixik funksiyalarni shakllantirgan. Taqqoslash yondashuvi yordamida ko‘plab gipotezalar ilgari surilgan: ba’zilari ekologik intellekt (masalan, oziq - ovqat topish), ba’zilari ijtimoiy intellekt (masalan, guruh ichidagi aloqalar) hayvonlar psixikasini shakllantiradi deb ta’riflab keldi. Bu yondashuv turli turlarda xotira, qaror qabul qilish, masofani 26baholash, vosita ishlatish va ijtimoiy o‘rganish kabi jarayonlarni tadqiq qilish imkonini beradi. 2.2. Fitnes yondashuvi Fitnes yondashuvi hozirgi tabiiy tanlanish sharoitida psixik xususiyatlarning qanday tanlanayotganini o‘rganadi. Darwin tomonidan belgilangan uchta tanlanish sharti mavjud: Kognitiv qobiliyatlarda individlar orasida o‘zgaruvchanlik bo‘lishi; Bu o‘zgaruvchanlik meros bo‘lishi; Bu o‘zgaruvchanlik organizmning hayot davomiyligi va ko‘payishiga ta’sir qilishi. Bu yondashuv orqali tadqiqotchilar hayvonlarda kognitiv qobiliyatlarning hozirgi paytda ham tanlanayotganini aniqlashga harakat qilishadi. Masalan, meva chivinlari (Drosophila) bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlarda turli avlodlarda o‘rganish qobiliyati meros bo‘lishi mumkinligi ko‘rsatildi. Shu bilan birga, bosh miya hajmi bilan o‘rganish qobiliyati o‘rtasida bog‘lanishlar kuzatilgan. 3. Psixik funksiyalar va atrof-muhit bilan moslashish Psixik funksiyalar evolyutsiyasi atrof-muhitning murakkablik darajasi bilan bevosita bog‘liq. Misol tariqasida xotira evolyutsiyasi keltiriladi: qishloq bo‘ylab oziq-ovqat jamlagan qushlar uzoq muddatli navigatsiya xotirasini rivojlantirgan. Bu xotira turi qish ta’mini saqlab qolish va oziq-ovqat joylarini eslab qolish uchun adaptiv afzallik beradi. Shuningdek, attensiya, qaror qabul qilish, tasniflash va ijro etuvchi funksiyalar ham evolyutsion nuqtai nazardan atrof-muhit stresslariga moslashish mexanizmi sifatida shakllangan. Masalan, predatorni taniy olish, yangi oziq-ovqat manbalarini qidirish yoki ijtimoiy hamkorlik vazifalarida psixik moslashuvlar muhim rol o‘ynaydi. Xotira va o‘rganish jarayonlari hayvonlarning xavfli vaziyatlarda omon qolish, guruh ichidagi aloqalarni boshqarish va yangi vaziyatlarga moslashish qobiliyatini oshiradi. Shu tariqa, psixik funksiyalar turli ekologik va ijtimoiy bosimlar natijasida murakkablashadi. 274. Proksimate va ultimate yondashuvlarni integratsiya qilish zarurati Hayvon psixikasini evolyutsion kontekstda o‘rganishda proksimate (yaqin mexanizmlar) va ultimate (evolyutsion sabablar) yondashuvlarini birlashtirish zarur. Tinbergenning tamoyillari shuni ko‘rsatadiki, hayvonlarning xulq-atvori ham mexanizm, ham evolyutsion tarix nuqtai nazaridan bir vaqtning o‘zida tahlil qilinishi lozim. Proksimate yondashuvlarda nerv tizimi, miyadagi xaritalashlar, sezgi organlari va xotira mexanizmlari o‘rganiladi. Ultimate yondashuv esa bu funksiyalarning evolyutsion tarixini va ularni shakllantirgan ekologik tanlanish bosimlarini tahlil qiladi. Shu ikkisini birlashtirish evolyutsion psixika va kognitiv ekologiyani yanada chuqur tushunish imkonini beradi. 5. Kognitiv ekologiya deb nomlangan yangi yo‘nalish Kognitiv ekologiya psixik funksiyalarni ekologik va evolyutsion bosimlar kontekstida o‘rganadi. Bu yo‘nalish psixik qobiliyatlarni laboratoriya sharoitida emas, balki hayvonlarning tabiiy muhitida paydo bo‘lishi, tanlanishi va ekologik afzalliklar berishi bilan bog‘laydi. Kognitiv ekologiya yordamida xotira va o‘rganish jarayonlari faqat tajriba bilan emas, balki organizmning hayotiy muvaffaqiyati, xavfdan qochish, oziq- ovqat topish va ijtimoiy moslashuv bilan bog‘liq ekani ko‘rsatildi. Shu bilan birga, bu yondashuv psixik jarayonlarning murakkab evolyutsion ildizlarini aniqlash imkonini beradi. 6. Asosiy xulosalar Kognitiv funksiyalar evolyutsion bosimlar ostida shakllanadi, ya’ni ular biologik xususiyatlar kabi tabiiy tanlanishga duch keladi. Proksimate va ultimate yondashuvlarni integratsiya qilish ilmiy tadqiqotlarda muhim rol o‘ynaydi. Xotira, o‘rganish, qaror qabul qilish va ijro etuvchi funktsiyalar hayvonlarning atrof-muhit bilan moslashishida markaziy rolga ega. 28Kognitiv ekologiya psixik funksiyalarni evolyutsion va ekologik kontekstda tushunishga yordam beradi. Xotira va o‘rganish jarayonlari psixik jarayonlarning evolyutsion rivojlanishida asosiy rol o‘ynaydi. Ular oddiy reflekslar va instinktiv xatti-harakatlar asosida murakkab adaptiv javob berishni ta’minlaydi. Shu tariqa, hayvonlarda xotira va o‘rganish jarayonlarini o‘rganish evolyutsion psixikaning markaziy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.Bugungi kunda xotira va o‘rganish jarayonlari bo‘yicha tadqiqotlar neyropsixologiya, etologiya va molekulyar biologiya sohalarida davom etmoqda. Zamonaviy tadqiqotlar xotira va o‘rganish mexanizmlarini genetika, nerv tizimi va atrof-muhit kontekstida tahlil qilish imkonini beradi. Shu bilan birga, bu tadqiqotlar inson xotirasi va o‘rganish jarayonlarini tushunishda ham muhim ahamiyatga ega. 7 2.2. Hayvonlar xulq-atvorida emotsiya va motivatsiya Hayvonlar xulq-atvori va psixik jarayonlarini o‘rganishda emotsiya va motivatsiya tushunchalari markaziy ahamiyatga ega. Emotsiya hayvonlarning turli vaziyatlarga adaptiv javob berish mexanizmini tashkil etadi, motivatsiya esa xatti-harakatlarning boshlanishi, davomiyligi va yo‘naltirilishiga ta’sir ko‘rsatadi. Hayvonlarda emotsiya va motivatsiyani tushunish evolyutsion psixikaning murakkab jihatlarini ochib beradi va ularning hayotiy faoliyati bilan bevosita bog‘liqdir. Emotsiyalar hayvonlarda turli fiziologik va xulq-atvoriy javoblarni shakllantiradi. Charles Darwin (1809–1882) o‘zining “The Expression of the Emotions in Man and Animals” asarida emotsiyalar inson va hayvonlarda umumiy evolyutsion ildizga ega ekanligini ta’kidlagan. Darwinga ko‘ra, hayvonlarda quvonch, qo‘rquv, g‘azab kabi asosiy emotsiyalar omon qolish va reproduktiv muvaffaqiyat uchun muhimdir. 7 Rahmonov I. Etologiya va hayvonot ekologiyasi. – Samarqand: 2017. – 305 b. 29Xotira, idrok va o‘rganish jarayonlari bilan bog‘liq ravishda, hayvonlar emotsional tajriba asosida xatti-harakatlarni shakllantiradi. Masalan, predatordan qo‘rqqan hayvonlar xavfli vaziyatlarni eslab qoladi va kelajakda ulardan qochish strategiyasini rivojlantiradi. Shu tariqa, emotsiyalar hayvonlarning omon qolish mexanizmlarini mustahkamlaydi. Motivatsiya hayvonning xatti-harakatini boshlash va unga yo‘naltirish jarayonini nazarda tutadi. Konrad Lorenz (1903–1989) va Nikolaas Tinbergen (1907–1988) tadqiqotlarida motivatsiya instinktiv xatti-harakatlar bilan chambarchas bog‘liq ekanligi ko‘rsatildi. Masalan, Lorenz qushlarda g‘avvoslash instinktini o‘rganib, motivatsiyaning emotsiyalar bilan uyg‘unlashganini aniqladi. Hayvonlarda motivatsiyaning turlari mavjud: oziq-ovqat motivatsiyasi, ijtimoiy motivatsiya, ko‘payish motivatsiyasi va xavfsizlik motivatsiyasi. Oziq- ovqat motivatsiyasi hayvonlarni ovqat topish va energiya saqlash jarayonlariga yo‘naltiradi. Ijtimoiy motivatsiya esa guruh ichidagi aloqalarni, hamkorlikni va ijtimoiy mavqe saqlashni ta’minlaydi. Xavfsizlik motivatsiyasi hayvonlarni xavfli vaziyatlarda tezkor javob berishga undaydi. Masalan, dovonchilar yoki hayvonlar predatorni aniqlaganda darhol yashirin joyga ketadi. Shu bilan birga, ko‘payish motivatsiyasi hayvonlarni reproduktiv jarayonlarga jalb qiladi, bu esa evolyutsion muvaffaqiyatni oshiradi. Emotsiyalar va motivatsiyalar hayvonlar xulq-atvorini murakkablashtiradi. Misol tariqasida primatlar keltiriladi: shimpanzelar o‘z guruhidagi hamkasblar bilan o‘zaro ijtimoiy aloqalar paytida hissiy javoblar ko‘rsatadi, quvonch yoki g‘azab bilan xatti-harakatlarini boshqaradi. Shu bilan birga, ular tajribaga asoslangan qaror qabul qiladi, bu esa motivatsiya va emotsiyalar o‘rtasidagi integratsiyani ko‘rsatadi. Neyrobiologik tadqiqotlar hayvonlarda emotsiyalar va motivatsiya mexanizmlari markaziy asab tizimida, xususan, limbik tizim va prefrontal korteksda joylashganligini ko‘rsatadi. Eric Kandel va hamkasblari tadqiqotlari 30nerv plastiklik va sinaps o‘zgarishlari orqali emotsional xotira va motivatsiyaning shakllanishini aniqladi. Hayvonlarda ijtimoiy motivatsiya ham evolyutsion jihatdan muhim. Guruh hayotini olib boruvchi primatlar, masalan, maymunlar, hamkorlik, liderlik va konfliktlarni boshqarishda motivatsiya va emotsiyalarga tayanadi. Bu xatti- harakatlar guruh ichidagi muvaffaqiyatli integratsiya va hayotiy afzalliklarni ta’minlaydi.Shuningdek, hayvonlarning motivatsiyasi atrof-muhit sharoitlariga moslashadi. Masalan, qishki mavsumda oziq-ovqat motivatsiyasi kuchayadi, predatorlar mavjud bo‘lganda xavfsizlik motivatsiyasi ustun bo‘ladi. Bu evolyutsion moslashuv hayvonlarning turli ekologik sharoitlarda omon qolishini ta’minlaydi.Emotsiyalar va motivatsiya o‘rganish jarayonlarini ham nazorat qiladi. Hayvonlar tajriba orqali yangi strategiyalarni o‘rganadi, avvalgi xatoliklardan saboq oladi va kelajakdagi vaziyatlarda moslashadi. Shu tariqa, motivatsiya va emotsiyalar murakkab xulq-atvor mexanizmini shakllantiradi. 8 Darvin tomonidan belgilangan evolyutsion printsiplarga ko‘ra, emotsiyalar va motivatsiya hayvonlarning reproduktiv muvaffaqiyati va omon qolishiga bevosita ta’sir qiladi. Bu esa ularning psixik jarayonlarining evolyutsion ahamiyatini yana bir bor tasdiqlaydi. hayvonlar xulq-atvoridagi emotsiya va motivatsiya murakkab psixik funksiyalarning evolyutsion rivojlanishi bilan bevosita bog‘liqdir. Emotsiyalar hayvonlarning xavfsizligini, oziq-ovqat topishini va ijtimoiy aloqalarni ta’minlasa, motivatsiya xatti-harakatlarni yo‘naltiradi va davom ettiradi. Shu tariqa, psixik jarayonlarning murakkablashuvi hayvonlarning adaptiv javob berish va evolyutsion muvaffaqiyatga erishish imkoniyatini oshiradi. 2.3. Yuqori hayvonlarda tafakkur elementlari va intellekt Yuqori hayvonlarda tafakkur va intellekt elementlari ularning xulq-atvori, o‘rganish qobiliyati, muammolarni hal qilish va atrof-muhit bilan moslashish jarayonlarida markaziy o‘rin tutadi. Tafakkur hayvonning ma’lumotni qabul 8 Sobirov F. Hayvonlar va adaptiv xulq-atvor. – Toshkent: 2016. – 278 b. 31qilish, tahlil qilish, xulosa chiqarish va yangi vaziyatga moslashish qobiliyatini ifodalaydi. Intellekt esa bu jarayonlarning murakkabligi va samaradorligi bilan o‘lchanadi.Primatlar, ayniqsa shimpanzelar, orangutanlar va gorillarda tafakkur elementlari yuqori darajada rivojlangan. Shimpanzelar oddiy vosita ishlatishdan tortib, murakkab strategik xatti-harakatlargacha bo‘lgan ko‘plab vazifalarni bajaradi. Masalan, shimpanzelar mevali daraxtlar bilan bog‘liq murakkab navigatsiya va vosita ishlatish vazifalarini mustaqil o‘rganadi. Tafakkur elementlari quyidagi asosiy komponentlarga bo‘linadi: idrokiy tafakkur, muammoni hal qilish qobiliyati, rejalashtirish va o‘rganish. Idrokiy tafakkur hayvonning atrof-muhitdagi ma’lumotlarni to‘plash va tahlil qilish qobiliyatini bildiradi. Misol tariqasida, qushlar hududdagi oziq-ovqat manbalarini eslab qolish orqali murakkab xatti-harakat ko‘rsatadi.Muammoni hal qilish qobiliyati intellektning eng sezilarli elementi hisoblanadi. Yuqori hayvonlar o‘z tajribasi va kuzatuv orqali yangi strategiyalarni ishlab chiqadi. Masalan, ravshan vosita yordamida oziq-ovqat olish vazifasida shimpanzelar va ba’zi qush turlari muhim misol bo‘lib xizmat qiladi.Rejalashtirish va kelajakni bashorat qilish qobiliyati yuqori hayvonlarda aniqlangan. Bu xatti-harakatlar odatda uzoq muddatli xotira va ijtimoiy o‘rganish bilan bog‘liq. Misol tariqasida, chimpanzeelar kelajakda oziq-ovqat topish uchun vositalarni oldindan tayyorlaydi, ba’zi qushlar esa qishda oziq-ovqat zahirasini saqlashni rejalashtiradi.Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yuqori hayvonlarda intellekt va tafakkur elementlari evolyutsion jihatdan guruh ichidagi ijtimoiy muhit bilan bog‘liq. Guruh hayotida murakkab munosabatlar, raqobat, hamkorlik va konfliktlar intellektni rivojlantiradi. Misol tariqasida, primatlar va ba’zi kemiruvchilar murakkab ijtimoiy tuzilmalarda yashab, xulq-atvorda strategik tafakkur ko‘rsatadi.Konrad Lorenz va Nikolaas Tinbergenning tadqiqotlari hayvonlarda tafakkur elementlarini instinktiv xatti-harakatlar bilan bog‘lashga yordam berdi. Shu bilan birga, zamonaviy kognitiv neyrobiologiya, xususan, Michael Tomasello va Frans de Waal tadqiqotlari primatlar va boshqa yuqori 32hayvonlarda intellektni tizimli tarzda o‘rganish imkonini berdi.Yuqori hayvonlarda intellekt va tafakkur elementlari faqat laboratoriya sharoitida emas, balki tabiiy muhitda ham o‘rganiladi. Masalan, korvidlar (qarg‘a va magpie turlari) vosita ishlatish, muammolarni hal qilish va hatto o‘zaro hamkorlik orqali oziq-ovqat topish qobiliyatini namoyon qiladi. Bu ularning yuqori intellektga ega ekanligini ko‘rsatadi.Xotira va o‘rganish tafakkur elementlari bilan chambarchas bog‘liq. Yuqori hayvonlar tajribadan o‘rganadi, xatoliklar orqali yaxshilanadi va yangi vaziyatlarda moslashadi. Bu xatti-harakatlar nafaqat individual, balki ijtimoiy muvaffaqiyatni ham oshiradi.Shuningdek, yuqori hayvonlarda ijro etuvchi funktsiyalar rivojlangan. Bu rejalashtirish, muammoni hal qilish, qaror qabul qilish va xulq-atvorda nazoratni o‘z ichiga oladi. Masalan, orangutanlar murakkab muammolarni bir nechta bosqichda yechadi, bu esa tafakkur va intellekt darajasining yuqoriligini ko‘rsatadi.Shunday qilib, yuqori hayvonlarda tafakkur va intellekt elementlari hayvonlarning o‘rganish, xulq-atvor va atrof- muhitga moslashish qobiliyatini oshiradi. Bu jarayonlar evolyutsion jihatdan hayvonlarning omon qolishi, reproduktiv muvaffaqiyati va guruh ichidagi muvaffaqiyatini ta’minlaydi. Hayvonlarda xulq - atvorning neyrobiologiyasi: emotsiya va motivatsiya Hayvonlarning xulq - atvori ularning atrof - muhit bilan o‘zaro ta’sirini ifodalaydi va bu jarayonda nerv tizimi asosiy rol o‘ynaydi. Xulq - atvor — bu nafaqat odatiy reflekslar va instinktlar yig‘indisi, balki organizmning ichki va tashqi signallarni qabul qilib, qayta ishlash, emotsiyalarni his qilish va motivatsiya orqali moslashuvi jarayonidir. Ushbu jarayonning chuqur mexanizmlari hayvon farovonligini yaxshilashda va ularning psixik jarayonlarini tushunishda muhimdir. Hayvon xulq - atvorini neyrobiologik nuqtai nazardan o‘rganish, ularning markaziy nerv tizimi orqali ichki va tashqi stimullarga javob berish mexanizmlarini aniqlashga yordam beradi. Xatti - harakat har doim nerv tizimining involyutsion reaksiyasi bo‘lib, sezgi organlaridan kelgan ma’lumotlar asosida 33shakllanadi. Nerv tarmoqlari sezgi signallarini qabul qilib, ularni qayta ishlaydi va tegishli fiziologik, emotsional hamda motor javobni hosil qiladi. 1. Neyrobiologiyaning xulq - atvorga ta’siri Hayvonlarda xulq - atvorning neyrobiologik asoslarini tushunishda birinchi qadamlardan biri signalni sezish va uni markaziy nerv tizimiga yetkazishdir. Nerv tizimi ichki holat (masalan, ochlik, uyqu) va tashqi holat (masalan, ovqat, predator) signallarini birlashtiradi va ushbu ma’lumot asosida mos javobni shakllantiradi. Bu jarayon har doim refleksiv jarayonlardan boshlab murakkab signal integratsiyasigacha cho‘ziladi. 2. Informatsiya qayta ishlash darajalari Hayvonlarning xulq - atvori turli darajadagi axborot qayta ishlash mexanizmlariga tayanadi. Bu mexanizmlar tashqi stimullarni sezish, ularni talqin qilish, eslab qolish, o‘rganish va qaror qabul qilish bilan bog‘liq. Muayyan signal tanlanadi, tahlil qilinadi va unga nisbatan mos javob yaratiladi. Bu jarayon ko‘pincha bosh miya tuzilmalarida — limbik tizim, amigdala, hipokampus kabi strukturaviy elementlarda sodir bo‘ladi. 3. Emotsiya va motivatsiyaning neyrobiologik turlari Hayvonlarda emotsiyalar va motivatsiya subkortikal miya tizimlari orqali boshqariladi. Tadqiqotlar asosida hayvonlarda yettita asosiy nevrobiologik tizim mavjudligi aniqlangan. Ular kognitiv javoblar bilan chambarchas bog‘langan bo‘lib, hayvonning biologik moslashuvchanligiga xizmat qiladi. Izlash tizimi (SEEKING) — xatti - harakatning boshlanishi, motivatsiya va e’tiborning shakllanishi. Bu tizim hayvonni resurs izlashga, yangi vaziyatlarni o‘rganishga undaydi. Dopamin signalizatsiyasi orqali ishlaydi. Qo‘rquv tizimi (FEAR) — xavfli stimullarga javob beradi va hayvonni xavfsizlik choralarini qabul qilishga yo‘naltiradi. G‘azab tizimi (RAGE) — agressiv va himoyaviy javoblarni boshqaradi. Reproduktiv tizim (LUST) — jinsiy xulq - atvor va ko‘payish motivatsiyasini shakllantiradi. 34Parvarishlash tizimi (CARE) — ijtimoiy aloqalar va parvarishlash xulq - atvorini ta’minlaydi. Panik tizim (PANIC) — ajratilish yoki ijtimoiy yo‘qotish holatlariga javob beradi. O‘yin tizimi (PLAY) — ijtimoiy o‘yin orqali o‘rganish va ijtimoiy kompetentsiyani rivojlantiradi. Bu tizimlar hayvon xulq - atvorining emotsional va motivatsion komponentlarini belgilaydi hamda biologik moslashuvchanlikni oshiradi. Har bir tizim hayvonning hayot jarayonida mos javobni oshirishga qaratilgan. Masalan, izlash tizimi hayvonni oziq - ovqat yoki sherik izlashga undaydi, qo‘rquv tizimi esa xavfli holatlarda tezkor reaksiya berishga olib keladi. 4. Emotsiyalar va xulq - atvorning fazilatlari Emotsiyalar nafaqat ichki holatni ifodalovchi hissiyotlar, balki xulq - atvorda adaptiv javoblarni shakllantiruvchi signal tizimlaridir. Emotsiyalar xatti - harakatlarni quyidagi fazilatlarda boshqaradi: Oldindan javob bashorati — hayvon vaziyatga mos tayyorlanadi (masalan, ovqat oldidan izlashning kuchayishi). Amaliy javob — mos xatti - harakatni amalga oshiradi (masalan, xavfni aniqlash va qochish). Motivatsiya — hayvonni xatti - harakatga undaydi (masalan, ijtimoiy yoki reproduktiv izlanish) Bu jarayonlar ichki va tashqi stimullarni birlashtirib, hayvon xulq - atvorining murakkab shakllanishini ta’minlaydi. 5. O‘rganish va motivatsiyaning o‘zaro bog‘liqligi Motivatsiya va o‘rganish jarayonlari bir - biri bilan uzviy bog‘liq. Hayvonlar yangi vaziyatlarni tajriba orqali o‘rganib, avvalgi tajribaga asoslanib mos xatti - harakatni shakllantiradi. Mukofotga yo‘naltirilgan o‘rganish hayvonni foydali resurs topishga undaydi, bu esa uzoq muddatli evolyutsiyada afzallik 35beradi. Shu bilan birga, stress holatlari qo‘rquv tizimini faollashtiradi va xulq - atvorda o‘zgarishlarga olib keladi. 6. Hayvon farovonligi va psixik jarayonlar Neyrobiologik yondashuv xulq - atvorda emotsiyalarni tushunish hayvonlarning farovonligini baholashda muhim hisoblanadi. Farovonlik nafaqat fiziologik holat bilan belgilansa, balki hayvonning emotsional holati va motivatsion javoblari bilan bog‘liq bo‘lishi kerak. Monoton yoki stressli muhit hayvonning izlash tizimini overaktivlashtiradi, bu esa stereotiplar va agressiyaga olib keladi. To‘g‘ri farovonlik strategiyalari esa izlash tizimini foydali stimullar bilan integratsiya qilib, hayvonlarning ijtimoiy o‘zaro aloqalarini yaxshilaydi. 7. Psixik jarayonlardan samarali foydalanish Hayvonlarni o‘rgatish, sog‘lomlashtirish va stressini kamaytirish uchun neyrobiologik bilimlardan foydalanish muhimdir. Ijobiy mustahkamlash orqali xatti - harakatlarni shakllantirishda izlash tizimi faolligi qo‘llaniladi, natijada hayvonlar yangi vazifalarni o‘rganishda muvaffaqiyatli bo‘ladi. Motivatsiya va emotsiyalarni hisobga olish etik va samarali yondashuvni ta’minlaydi.Hayvonlarning xulq - atvori murakkab psixik jarayonlar yig‘indisi bo‘lib, unda emotsiya, motivatsiya va neyrobiologik mexanizmlar markaziy rol o‘ynaydi. Xulq - atvor organizmning atrof - muhit va ichki holatlarga moslashgan javobidir. Emotsiyalar biologik moslashuvni oshiradi, motivatsiya xulq - atvorda yo‘naltirish vazifasini bajaradi va o‘rganish jarayonlarini kuchaytiradi. Psixik mexanizmlarni tushunish hayvon farovonligini yaxshilash va ularning murakkab xatti - harakatlarini to‘g‘ri baholash uchun juda muhimdir. 36 Xulosa Men kurs ishida “Hoyvonot olamida psixik funksiyalar evolyutsiyasi” mavzusini tadqiq qilib, hayvonlarda psixik jarayonlarning paydo bo‘lishi, oddiy reflekslar va instinktlar, shuningdek murakkab psixik funksiyalarning rivojlanishini chuqur o‘rganishga harakat qildim. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, psixik funksiyalar evolyutsion jarayonda hayvonlarning atrof-muhitga moslashuvi, omon qolishi, ovqatlanish, ko‘payish va xavfdan himoyalanish bilan uzviy bog‘liqdir. Hayvonlarda sezgi, idrok, xotira, o‘rganish, emotsiya va motivatsiya kabi psixik jarayonlar murakkablik darajasiga ko‘ra turli turlarda farq qiladi. Oddiy organizmlarda reflekslar va instinktlar hayotiy vazifalarni bajarishda asosiy rol o‘ynasa, yuqori hayvonlarda tafakkur va intellekt elementlari psixik jarayonlarning evolyutsion mukammallashuvini ko‘rsatadi. Bu jarayonlar hayvonlarning muammolarni hal qilish, rejalashtirish, o‘rganish va ijtimoiy hamkorlik qobiliyatini oshiradi.Shuningdek, hayvonlarda emotsiya va motivatsiya xulq-atvorni boshqaruvchi markaziy mexanizm sifatida rivojlanadi. Ular hayvonning biologik moslashuvchanligini oshirib, farovonligini ta’minlashga xizmat qiladi. Neyrobiologik tadqiqotlar bu jarayonlarning asoslarini ochib berib, psixik funksiyalarning evolyutsion ahamiyatini yanada aniqroq tushunishga yordam beradi.Umuman olganda, hayvonot olamida psixik funksiyalar evolyutsiyasi faqat biologik moslashuv bilan cheklanmay, balki xulq- atvor, ijtimoiy munosabat va o‘rganish jarayonlarining murakkabligini oshirish orqali organizmlarning umumiy muvaffaqiyatini ta’minlaydi. Shu bois, ushbu 37mavzuni o‘rganish biologiya, etologiya va psixologiya fanlari uchun dolzarb va muhim hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Abdullayeva D. Hayvonlarning xulq-atvori va psixik jarayonlar. – Toshkent: 2015. – 248 b. 2. Alimov A. Etologiya asoslari. – Toshkent: 2012. – 312 b. 3. Bobojonov Sh. Hayvonlar psixikasi va o‘rganish jarayonlari. – Samarqand: 2018. – 276 b. 4. Ergashev F. Biologik psixologiya. – Toshkent: 2014. – 301 b. 5. Islomov R. Hayvonot olamida instinkt va reflekslar. – Toshkent: 2016. – 254 b. 6. Karimov N. Etologik tadqiqot metodlari. – Toshkent: 2017. – 290 b. 7. Mamatqulov S. Hayvonlarning xotira va idroki. – Toshkent: 2015. – 268 b. 8. Mirzaqulov T. Psixik jarayonlarning evolyutsiyasi. – Toshkent: 2019. – 312 b. 9. Nazarov U. Hayvonlar va inson psixologiyasidagi o‘xshashliklar. – Toshkent: 2016. – 284 b. 10. Qodirov A. Hayvon xulq-atvorini tahlil qilish. – Toshkent: 2018. – 296 b. 11. Rahmonov I. Etologiya va hayvonot ekologiyasi. – Samarqand: 2017. – 305 b. 12. Raximov Sh. Hayvonlar o‘rganishi va xotira mexanizmlari. – Toshkent: 2015. – 272 b. 13. Saidov B. Psixika va nerv tizimi asoslari. – Toshkent: 2014. – 320 b. 14. Sobirov F. Hayvonlar va adaptiv xulq-atvor. – Toshkent: 2016. – 278 b. 3815. Tursunov R. Hayvonlarda motivatsiya va emotsiyalar. – Toshkent: 2018. – 290 b. 16. Umarov D. Hayvonlar intellekti va tafakkur elementlari. – Toshkent: 2019. – 312 b. 17. Usmonov N. Hayvonlarning psixik funksiyalari evolyutsiyasi. – Toshkent: 2020. – 324 b. 18. Xolmatov S. Hayvonot olamida o‘rganish jarayonlari. – Toshkent: 2015. – 268 b. 19. Yusupov A. Biopsixologiya asoslari. – Toshkent: 2016. – 294 b. 20. Yo‘ldoshev M. Hayvonlarning xulq-atvori va ekologik moslashuvi. – Toshkent: 2017. – 302 b. Internet manbalar 1) www.lex.uz 2) 2) https://www.all-about-psychology.com/ 3) 3) https://pubpsych.com/ 4) 4) https://psyarxiv.com/ 5) 5) http://socialpsychology.org/ 6) 6) https://www.psypost.org/ 7) 7) https://www.bennett.edu/library/psychology-websites/ 39

                                                 Hoyvonot olamida psixik funksiyalar evolyutsiyasi

Купить