Hozirgi adabiy jarayonda paydo bo‘lgan yangi oqimlar va yo‘nalishlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	35.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Hozirgi adabiy jarayonda paydo bo‘lgan yangi oqimlar va yo‘nalishlar

Купить

HOZIRGI ADABIY JARAYoNDA PAYDO BO‘LGAN YaNGI
OQIMLAR VA YO‘NALIShLAR
Reja:
1. Adabiy jarayondagi modernizm hodisasi
2. Modernizm oqimining o‘ziga xos jihatlari
3. Posmodernizm va uning yuzaga kelishi

Modernizm. “Modernizm” termini (fransuzcha moderne – eng yangi,
zamonaviy ) unga ekvivalent sifatida qo‘llaniladigan “avangardizm”
(fransuzcha avant-garde – ilg‘or otryad ) va “dekadans” (fransuzcha
d ekadance – tushkunlik, ma’naviy tanazzul ) atamalari singari allaqanday
noaniq – chaplashib ketgandek, to‘la ifodalanmagandek, mujmaldek tasavvur
uyg‘otadi. So‘nggi ikki atamani u yoki bu darajada modernizm hodisasini
ta’riflashda qo‘llash mumkindir, ammo ulardan hech biri biz nazarda
tutayotgan hodisaning rang-barangligi va to‘laligini alohida aks ettira
olmaydi.
Adabiyotshunos D.Quronovning internetdagi sahifasidan olingan
quyidagi fikr buni asoslaydi: “ Modernizm (fr. moderne – eng yangi,
zamonaviy) – XIX asr oxiri – XX asr boshlarida ommalashgan termin, san’at
va adabiyotda dekadansdan keyin maydonga chiqqan norealistik oqimlarning
umumiy nomi sifatida tushuniladi. Tabiiyki, adabiyot va san’atda keng
tarqalgan mazkur hodisa bo‘sh joyda paydo bo‘lgan emas, uning kurtaklari
avvaldan mavjud edi. Jumladan, ilgariroq vujudga kelgan “san’at vosita emas
– maqsad”, “san’at – o‘zni ifodalash”, “sof san’at” qabilidagi nazariy
qarashlar, barokko doirasida sanaluvchi manerizm, gongorizm, presioz
adabiyot namoyandalarining ijod amaliyotida modernizmga xos jihatlarni
kuzatish mumkin. Aslida, adabiy jarayonda hayotni badiiy aks ettirish
prinsiplari (realistik va norealistik), adabiyotning mohiyati, bilish imkonlari,
vazifasi va shu kabi masalalarda ziddiyatli qarashlar azaldan mavjud bo‘lgani
e’tiborga olinsa, modernizm kurtaklarini juda qadim zamonlardan ham topish
mumkin bo‘ladi. Ya’ni modernizmga realistik va norealistik yo‘nalishlar
orasidagi ziddiyatning muayyan ijtimoiy-tarixiy sharoitda quyuqlashib,
keskin namoyon bo‘lishi, yangilangan nazariy asoslarga ega bo‘lishi va
ommalashishi sifatida qarash mumkin. Modernizm o‘tgan asr (XIX asr
nazarda tutilmoqda. – M.X.) oxirlaridan boshlab maydonga chiqqan, ijodiy

dasturlari va ijod amaliyoti jihatidan turli-tuman adabiy maktab va
yo‘nalishlar (ekspressionizm, impressionizm, simvolizm, akmeizm va b.)
o‘ziga asos bilgan estetik tizim, ijodiy metod sifatida tushuniladi ”.
Demak, modernizm, egotsentrik madaniyat namunasi o‘laroq,
reallikdan yuksaklikni tushunishda undan yuksakroq erkinlikni, yirikroq
individuallikni taqozo etadi. Modernistik san’atda nafaqat har qanday
yo‘nalish, oqim yoki maktab, balki har qaysi individual ijodkor reallikdan
yuksaklik haqidagi o‘z tasavvurlarini yaratadi, reallikdan yuksakroq vaqt va
makon kartinasining modelini tayyorlaydi.
“Asl badiiylik hech qachon ommaviy bo‘lmagan. Bunday san’at
hammaga tushunarli ham, hammaga ma’qul ham bo‘lolmaydi. Sho‘roviy
mafkura ta’sirida san’atga san’at deb emas, balki hayotning davomi, uning
qismi deb qarashga odatlanilgan. Endi hayotga o‘xshamaydigan, uni aks
ettirmaydigan, balki o‘z holicha yangi estetik hayot sanaladigan chinakam
san’at asarlari yaratila boshlandi. Buning uchun ijodkorlarda eksperimentlar
qilish, sinovlar o‘tkazish, izlanish, xatolar qilish va ularni to‘g‘rilash imkoni
bo‘lishi kerak”. Q.Yo‘ldoshev nazarda tutayotganidek, dunyoni modernistik
tarzda qabul qilish va ifodalashdagi eng muhim farqlardan biri shundaki, har
qanday hodisa, uning har qaysi unsur va komponentlari (realizmdagidek)
tarixiy taraqqiyot natijasi sifatida, ayni paytda, tarixiylik prinsipidan
yuqoriroq, metafizik hodisa sifatida tushuniladi. Bunday aloqadorlik reallik –
asl reallik, vaqt – abadiyat, cheklilik – cheksizlik kabi eng asosiy modernistik
qarama-qarshiliklar asosida yotadi.
XX asr adabiyoti o‘zining uslubiy va g‘oyaviy rang-barangligi bilan
barcha davrlar adabiyotidan farq qiladi. Ayni paytda, zamonaviy adabiyot
mumtoz an’analar bag‘ridagina yangicha tajriblarni qo‘llay olishi mumkin.
Shunday qilib, aynan XIX-XX asrlar oralig‘ida Yevropa va Amerikada
odamlarning dunyoni his etishlari va borliqqa munosabatlarida qat’iy burilish

yuz berdi. Fan va texnika, ishlab chiqarish, ijtimoiy hayot gurkirab rivojlandi,
dunyoni diniy shuur etish susaydi. Insoniyat hayotining o‘zgarishga uchragan
boshqa tomonlari ham, xuddi ko‘zgudagidek, san’atda aniq va yaqqol o‘z
aksini topdi. Yevropa ijodiy intellegensiyasi tanqidiy realizm va
naturalizmdan aksil ta’sirlandi va dekadentlik (fransuzchada decadence –
tushkunlik, tanazzul) degan qisqa, ammo o‘tkir kasallik bilan “og‘rib” oldi.
Birinchi marta Fransiyada paydo bo‘lgan dekadentlikning chorasizlik,
hayotdan sovish, haddan tashqari individualizm kabi kayfiyatlari san’atdagi
ko‘plab tur va yo‘nalishlarda ijod qilayotgan san’atkorlar, eng avvalo –
shoirlarga ta’sir qildi. Turli mamlakatlarda ruhiy holatning bu ahvoli turlicha
davrlarda namoyon bo‘ldi.
Turkistonda, misol uchun, u ijod ahliga Birinchi jahon urushidan keyin
o‘z ta’sirini ko‘rsata boshladi. Bu paytga kelib Yevropa va Rossiya san’ati
yangi, avval o‘ziga xos bo‘lmagan xususiyatlarni bir qadar egallab bo‘lgan
edi. Uzoq yillik tarixi davomida san’at ko‘plab inqirozlarni boshdan
kechirgan, ammo bu galgi o‘zgarishlarni ilgarigi tanazzullardan biri sifatida
baholab bo‘lmasdi. San’at o‘zining klassik nafosat bilan yo‘g‘rilgan idealidan
ayro tushdi, qaytarib va tanib bo‘lmas darajada o‘zgardi.
Xo‘sh, modernizm estetikasida qanaqa tashqi faktorlar yotibdi va uning
eng umumiy qirralari nimada? Balki san’atdagi “burjuaziyaning aynigan
mahsuloti” degan sinfiy talqindan yiroqlashgan holda Margaret Mid
tomonidan taklif etilgan insoniyatning umumiy demografik yosharish davri
kelganligi haqidagi nazariyaga murojaat qilish kerakdir. An’analarga bo‘lgan
ehtirom pasaygan, va aksincha, kelajakka intilish kuchaygan bir paytda
bunday bahonai sabab diqqatga molikdir. Biroq, bizningcha, bu muammoni
batamom yechish degani emas. Bu borada N.A.Berdyaev shunday yozadi:
“Hayot sur’ati behad tezlashdi va bu jadallashgan harakat ko‘targan quyun
inson va insoniyat ijodiyotini o‘z domiga tortdi... Insoniyat dunyosiga

mashinalar g‘olibona kirib keldi va jonli turmushning asriy tarzini izdan
chiqardi. Ana shu inqilobiy voqeadan e’tiboran inson hayotida barchasi
o‘zgardi, barchasining qaddi bukildi”. Demak, XX asr boshlarida shunday
bo‘lgan edi. Shundan buyon o‘z turmushining tabiiy ustunlaridan insoniyat
yanada olg‘a uzoqlashdi. Beshafqat jahon urushlari va ko‘plab zolim
hukmdorlardan aziyat chekkan insoniyat pirovardida atom urushlari va
ekologik halokat tufayli yuz beradigan oxir zamon tahdidi ostida qoldi.
Dunyodagi noittifoqlik hissi; unda alohida inson shaxsi tutgan
o‘rinning beqarorligi; shaxsning jamiyatdan begonalashishi (qanday jamiyat
haqida gap ketayotganligidan qat’iy nazar); insonlar hayotida abstrakt
tafakkur tarzining o‘sib borishi; ayni zamonda san’atda ratsionalizmga,
mulohazakorlikka qarshi isyon va unda borliq hodisalarining tajriba bilan
emas, balki faqat aql-idrok bilan tasavvur qilinishi – bularning barchasi jahon
yoki, hechqursa, G‘arb san’atining “modernizm” tushunchasi ostida
birlashadigan yangi sifat bosqichiga o‘tishini ta’minladi.
Qanday bo‘lmasin novatorlikka intilgan, o‘zidan avvalgi estetikaning
ko‘plab an’ana va tartiblariga qarshi chiqqan modernizm – urush va
inqiloblar davrining natijasi sifatida – o‘zi ham inqilobiylikka intilishini
badiiyat namunalari misolida namoyish qildi. Uning adabiyotdagi ayrim
keskin namunalari badiiy nutq ko‘pma’noliligiga ham tajovuz qila boshladi.
Shunday bo‘lsa-da, yuqorida sanalgan kamchiliklarga qaramasdan, san’atdagi
zamonaviy oqim tarafdorlari o‘zlarining eng yaxshi asarlari orqali bashariyat
madaniyatini ajdodlarimizga ma’lum bo‘lmagan yangi ifoda vositalari bilan
sezilarli darajada boyitdilar. Ijodiy novatorlikning ko‘plab ko‘rinishlari: “ong
oqimi” adabiyoti, rok-musiqa xillari, impressionistlar chizgan rasmlar, pop-
artdagi kollaj texnikasi va yana ko‘plab badiiy usullar bundan guvohlik berib
turibdi.

Modernizm dastlab nazmda bo‘y ko‘rsatdi. Haqiqatan ham, P.Elyuar
(1895—1952) va L.Aragon (1897—1982) kabi fransuz shoirlari
syurrealizmning yetakchi namoyandalari edilar. Biroq modern uslubida
nazmga nisbatan nasr – M.Prustning “Yo‘qotilgan vaqtni izlab” (“V poiskax
utrachennogo vremeni”), J.Joysning “Uliss”, F.Kafkaning “Qasr” (“Zamok”)
romanlari misolida ustunlik kasb etdi. Bu romanlar adabiyotda “yo‘qotilgan”
degan nom olgan avlodni keltirib chiqargan Birinchi jahon urushi voqealariga
javob sifatida dunyoga keldi. Ularda insonning ma’naviy, ruhiy, g‘ayritabiiy
holatlari tahlil qilindi. Bu asarlarning mushtarak jihati shundaki, ularda
fransuz faylasufi, intuitivizm vakili Anri Bergson (1859-1941) tomonidan
kashf etilgan “ong oqimi” tahlili usulidan keng foydalanilganligidadir. Ong
oqimi tahlili – bu inson fikr, taassurot va hislari to‘xtovsiz oqimining
tasviridir. Anri Bergson inson ongini muttasil o‘zgarib turadigan ijodiy
reallik, fikr yurgizish faqatgina yuza qatlamni tashkil etadigan, ko‘nikma va
ijtimoiy mavjudlik ehtiyojlariga bo‘ysunadigan oqim sifatida tushuntiradi.
O‘zining teranlikdagi qatlamlarida esa ong faqatgina o‘z-o‘zini kuzatishga
tirishish (introspeksiya) va intuitsiya orqaligina ilg‘anishi mumkin. Bilish
negizini sof idrok tashkil qiladi. Materiya (kishi ongidan tashqarida va unga
bog‘liq bo‘lmagan holda mavjud bo‘lgan ob’ektiv reallik) va ong aql
tomonidan bevosita amalda orttirilgan tajribalardan qayta tiklangan
hodisalardan iborat. A.Bergsonning “Ijodiy evolyusiya” (“Tvorcheskaya
evolyusiya”) nomli eng muhim tadqiqoti unga nafaqat falsafa, balki
yozuvchilik sohasida ham katta shuhrat keltirdi (1927 yilda u adabiyot
bo‘yicha Nobel mukofoti bilan taqdirlangan). Bergson falsafasi Yevropa
intellektual atmosferasiga, jumladan, adabiyotiga sezilarli ta’sir o‘tkazdi. XX
asr birinchi yarmidagi ko‘plab yozuvchilar ijodida “ong oqimi” bilishning
falsafiy metodidan ta’sirchan badiiy usulga aylandi.

Postmodernizm. Postmodernizm moder nizm dan keyin kelgan
bo‘lib(“post” — ke yin), o‘ta murakkab adabiy oqimdir. Adabiy oqim deyilsa-
da, postmodernizm xuddi modernizm kabi inson dunyoqarashiga ta’sir
qilgan, keng tarmoqli va g‘oyat ziddiyatli hodisadir. U haqdagi qarashlar ham
tugallanmagan. Chunki hodisaning o‘zi davom etmoqda. Qaerdaki xaos bor
ekan, u yerda postmodernizm ham bor, deya qaraladi. Xaos esa, hozirda
dunyoning hamma joyida bor.
Postmodernizmni maydonga chiqargan ko‘pdan-ko‘p omillarning bir
nechasiga e’tibor beramiz:
1. Dunyo madaniyatlarining qorishuvi. Bunga elektron axborot
vositalarida ro‘y bergan tezkorlik, masalan, televidenie va internetni
asosiy sabablardan biri sifatida ko‘rsatish mumkin. Natijada turfa xil
madaniyatlar ilgari hech qachon ko‘rilmagan, kuzatilmagan darajada
bir-biriga ta’sir qildi, bir-biriga qorishdi. Turmushdagi bu hol
(eklektiklik) san’at va adabiyotga ham ko‘chib o‘tdi. Turli san’atlar
o‘zaro bir-biriga “aralashdi”.
2. Ommaviy didsizlashuv. Bunga sabab qilib olimlar badiiy asar
qimmatini uning qancha ko‘p foyda keltirganligi bilan o‘lchanishini
ko‘rsatishadi. Oqibatda badiiy asarga san’at asari deb emas, balki
tovar o‘laroq qaraldi va shunday “ishlab chiqara” boshlandi.
Uslublar, janrlar qorishdi, mutatsiyaga uchradi. Chinakam san’at
asari bilan ommaviy asar o‘rtasidagi chegara buzildi. San’at asari
dizaynlashdi, ya’ni faqat uning tashqi bezagiga e’tibor kuchaydi. U
sotiladigan tovarga aylantirildi. Bularning hammasi bir bo‘lib esa
ommaviy didsizlashuvga yo‘l ochdi.

3. Dunyo holining doimiy o‘zgarib turishini falsafiy, badiiy estetik
idrok qilish natijasida umidsizlik, ertangi kunga ishonchning
yo‘qolishi va hokazo.
Bu va buning kabi boshqa omillar postmodernizmni paydo
qildi.Bulardan tash qari, realistik san’at olamni tushunish va tushuntirishga
uringan metarivoyatlar yaratgan bo‘lsa, postmodernizm ularni bekor sanaydi,
o‘rniga butun olam haqida emas, balki uning parchalari haqida tasavvur
beradigan kichik hikoyalar yaratadi. Chunki faqat parchalargagina ishonish
mumkin, deb biladi. Mutaxassislarning fikricha, ayni shu xususiyat
postmodernizmni modernizmdan ajratib turuvchi asosiy farqdir. Chunki
modernizm ham xuddi realizm kabi dunyoni yaxlit ko‘radi, voqelikni badiiy
idrok etish mumkin emas, deb bilsa-da, uning yaxlit, butun modelini
yaratishga urinadi. Postmodernizm esa voqelikni parcha-parcha holida
ko‘radi va ifodalaydi. Postmodernizm uchun ijodning, asarning o‘zi jarayon,
maqsaddir. Uningcha, badiiy asar tashqaridagi olamni tushuntirib berishga
qodir emas, shuning uchun ijod jarayonining o‘zi qadriyat. Zero, dunyoni
anglab bo‘lmaydi, uning o‘zi ma’ni(logos)dan xoli, deb biladi.
Postmodernizm an’anaviy madaniyat negizidagi logotsentrizmni inkor qiladi.
Bas, shunday ekan, dunyo haqida muayyan ma’noga suyangan konsepsiyani
ilgari surayotgan muallifning o‘zi ham qadrini yo‘qotadi. Chunki
postmodernizmga ko‘ra, muallifni qadrli qilayotgan logos(ma’ni) o‘z
ahamiyatini yo‘qotgandir. Modomiki, dunyoni ma’no yordamida tushuntirib
bo‘lmas ekan, uni tushuntirmoqchi bo‘lgan muallifning ham o‘rni bo‘lmaydi.
“Muallif o‘limi” konsepsiyasi shunday vujudga kelgan. Dunyoni uzuq-yuluq
rivoyatlargina tushuntirishi mumkin, deydi post modernizm .

Adabiyotlar:
T. Boboev. Adabiyotshunoslik asoslari, T., «O‘zbekiston», 2002, 512-
519- betlar.
D. Quronov. Adabiyotshunoslikka kirish, T., A. Qodiriy nomidagi
Xalq merosi nashriyoti, 2004, 191-199-betlar.
H. Umurov. Adabiyotshunoslik nazariyasi, T., A. Qodiriy nomidagi
Xalq merosi nashriyoti, 2004, 239-244-betlar.

Hozirgi adabiy jarayonda paydo bo‘lgan yangi oqimlar va yo‘nalishlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish