Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 24.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Hozirgi o‘zbek adabiy tilida fonemalarning variantlashuvi va fonetik jarayonlar

Купить
Hozirgi o zbek adabiy tilida ʻ fonemalarning variantlashuvi va fonetik jarayonlar Reja: 1. Fonemalarning variantlashuvi. 2. Fonetik jarayonlar. 3. Singarmonizm, , assimiliyatsiya, dissimiliyatsiya, metateza, epintez… Fonemalarning variantlashuvi. Fonema va tovush munosabati invariant-variant dialektikasini o‘zida aks ettiradi. Nutqiy variantlanishlarda fonemalar turli-tuman tovush sifatida yuzaga chiqadi va ularni shartli ravishda, masalan, (b1), (b2), (b3), (b4), (b5), (b6), ...(bn) tarzida belgilash mumkin. Nutqda voqelangan barcha (b) larni bitta [b] fonemasiga birlashtirishda ularning umumiy xossalari «yig‘iladi». Bunday umumiy xossalardan biri ularning fizik (akustik) va fiziologik (artikulyatsion) o‘xshashliklaridir. Turli talaffuz sharoitlarida bu umumiy belgilar o‘zgarishga uchrashi mumkin. Lekin bu o‘zgarish miqdor o‘zgarishlari darajasida bo‘lib, cifat o‘zgarishi bosqichiga yetmaydi. Bunday bo‘lganda edi, u boshqa fonemaning variantiga aylanib ketgan bo‘lur edi. Masalan, [a] fonemasi «quyi keng» va «lablanmagan» lik mohiyatiga ega. Shu boisdan u nutqiy voqelanganda, qanchalik o‘zgarishga uchramasin, baribir, tovush bu fonemaning varianti hisoblanishi uchun mazkur mohiyat chegarasidan chiqmasligi lozim. Qalam va katta so‘zlarida 4 ta (a) tovushi mavjud bo‘lib, bularning barchasi yuqorida aytilgan «quyi keng», «lablanmaganlik» umumiy belgisiga ega. Shu boisdan ular [a] fonemasining varianti hisoblanadi. Biroq (a) tovushlari yumshoq-qattiqligi va til oldi-til orqaligi bilan farqlanadi. Qalam so‘zidagi [a] tovushlari til orqa va qattiq unlilar bo‘lsa, katta so‘zidagi [a] lar til oldi va yumshoq unlilardir. Bu belgilar [a] fonemasi zotiy mohiyatida mavjud bo‘lmay, balki [a] tovushlarining talaffuzi jarayonida boshqa (q va k) tovushlar ta’sirida yuzaga kelgan hodisalardir. Boshqacha aytganda, (a) tovushlari mohiyatiga daxldor bo‘lmagan, o‘zga, begona mohiyat zarra-larining (a) fonemasi ko‘rinishiga yopishgan tajallilardir. Bu tajallilar bir qarashda (a) tovushi mohiyatiga daxldordek tuyuladi. Shu boisdan darslik va qo‘llanmalarda (a) fonemasining zotiy belgilaridan biri sifatida mazkur xossa ham ajratiladi. Bir fonema ham tor, ham keng yoki ham jarangli, ham jarangsiz bo‘la olmaganligi kabi (a) fonemasi ham til oldi, ham til orqa tovushi sifatida voqelana olmaydi. Demak, zot va tajalli hamda umumiylik va xususiyatlik metodologiyasi bilan qurollangan tadqiqotchi tovushlardagi mohiyatga daxldor va daxldor bo‘lmagan jihatlarni boshqalardan ko‘ra tezroq va aniqroq ilg‘aydi. Fonemaning zotiy mohiyati doirasidan chiqqan tovush uning varianti sanalmaydi. Masalan, (b) fonemasi jarangli undosh fonemadir. Talafuzda u jarangli bo‘lsagina (b) fonemasining varianti sanaladi. Kitob so‘zi kitop tarzida talaffuz etilsa, voqelangan (p) tovushi (b) fonemasining nutqiy varianti hisoblanmaydi. Chunki jarangsizlashuv hodisasidagi miqdor o‘zgarishi me’yor chizig‘idan o‘tib, sifat o‘zgarishi darajasigacha yetgan va (p) fonemasi mohiyati chegarasiga kirgan. Xuddi shunday (a) fonemasi voqelanishida ham «torlik» belgisining kenglik chegarasiga yetishi bilan variant [i] fonemasi mohiyati chegarasiga kirib ketadi. Tovush (variant)larning bir fonemaga birlashishi uchun ularning barchasida o‘zgarishsiz saqlanadigan muhim bir xossa e’tiborga olinishi lozim. Bu bir guruhga kiruvchi barcha variantlarning ushbu guruhga kirmaydigan boshqa variantlarga bir xil qarama-qarshi turishi (bunday belgi, odatda, fonologik farqlovchi belgi ham deyiladi) va bir xil ma’no farqlashidir. Boshqacha aytganda, tovush (variant)lar bir fonemaga birlashishi uchun ular funktsional umumiylikka ham ega bo‘lishi lozim. Ma’no farqlash xossasi ana shunday funktsional umumiylikdir. Fonema ma’no farqlash xossasiga ega. Lekin tovushlarning barchasi ham har doim ma’no farqlayvermaydi. Bir fonemaning nutqiy variantlari o‘rnini ikkinchi fonemaning nutqiy varianti egallasa, so‘z o‘zgarib ketadi: bosh-bot, bosh- besh kabi. Lekin bir fonemaning bir varianti o‘rni uning ikkinchi bir varianti bilan almashtirilsa, ma’no farqlash amalga oshmaydi. O‘t (o‘simlik) so‘zidagi (o‘) unlisini birov til oldi, boshqasi esa shevaning fonetik xususiyatlaridan kelib chiqqan holda til orqa tovushi sifatida talaffuz etadi. Lekin ular bir fonema variantlari bo‘lganligi sababli o‘zaro ma’no farqlash qobiliyatiga ega emas. Demak, fonema deganda uning fizik-fiziologik xossalari majmuidan iborat ma’lumotnigina tushunmaslik kerak. Masalan, fizik-fiziologik umumiylik bo‘lgan (b) balki barcha tillarda bo‘lishi mumkin. Fonema esa har bir tilda o‘ziga xosdir. Chunki fonema o‘zining ijtimoiy xossasini ma’lum bir tildagina bajaradi. Buni shu bilan izohlash mumkinki, mavhum (lisoniy) [b]ning qarama-qarshiliklar tizimi ma’no farqlash vazifa faqat ma’lum bir til uchungina xosdir. Boshqacha aytganda, tovushlarning ularni bir guruhga kirituvchi funktsional xususiyatlari (akustik-fiziologik xossalari bilan birgalikda) faqat bir til doirasidagina amal qiladi. Fonema funktsional qo‘llanishlardan tashqarida amal qiladigan, muayyan tovushlar guruhidan umumlashtiriladigan mavhum tovush tipi emas. Fonema shunday tovushlar umumlashmasiki, ular muayyan funktsiya bajaradi. Biroq fonemani «sof funktsiya» bilan ham chegaralab qo‘ymaslik lozim. Chunki u eshitish organiga ta’sir qiladigan va funktsiya bajaradigan birlikdir. Ammo u har ikkala xossasini ham varianti-tovushlar orqali namoyon qiladi. Fonema va uning varianti bo‘lgan nutqiy tovush qanday munosabatda bo‘lsa, yozma nutqda fonemaning grafik ifodasi va yozma tovush shunday munosabatda bo‘ladi. Fonemani talaffuz qilib va eshitib bo‘lmaganligi kabi, fonemaning grafik ifodasi ham ongda shartli ravishda o‘rinlashgan. Talaffuz qilgan birligimiz fonema emas, balki tovush bo‘lganligi kabi, b deb qog‘ozga yozganimiz ham grafema (fonema ifodasi) emas, balki harf (tovush ifodasi)dir. Ongimizdagi b grafemasi barcha b harflari uchun invariant ekan, birorta harf ham grafemaning barcha xossalarini birdaniga va umuman namoyon qila olmaydi. Har qanday harf individual, variant xossalarini o‘zida mujassamlashtiradi. Har qanday harf grafema varianti bo‘lganligi kabi, bir vaqtning o‘zida fonema variantining ifodasidir. Har qanday tovush fonema varianti, har qanday harf esa grafema variantidir. Fonemani tiklash lison nutq ya’ni xususiylik-umumiylik tarzida, uning voqelanishi esa lison-nutq, umumiylik-xususiylik yo‘nalishida kechadi. Demak, boshqa sath birliklarida bo‘lgani kabi, fonemaning voqelanishi va uning tiklanishi bir-biriga qarama-qarshi turadi. Bu holat garfema va harf dialektikasida ham aks etadi. Fonetik jarayonlar. Aytilganidek, fonema nutqda voqelanar ekan, uning variantlari nutqiy sharoit (yonma-yon kelgan tovushlar yoki qo‘shimchalar ta’siriga uchrashi) tufayli turlicha namoyon bo‘ladi. Natijada tovushlar so‘z mohiyatida bo‘lmagan xossalarga ega bo‘ladi. Ayrim tovushlar yondosh tovushlarga moslashadi, ayrimlarida o‘zgarishlar kuchayib, boshqa tovushlarga almashib ketadi. Nutqda sodir bo‘ladigan o‘zgarishlar tovushlarning kombinator-pozitsion o‘zgarishlari deyiladi. Singarmonizm. Unli va undoshlarning o‘zgarishi farqlanadi. Unlilarning nutq jarayonida o‘zgarishi singarmonizm deyiladi. Singarmonizm unlilarning moslashishi, uyg‘unligi bo‘lib, u turkiy tillarga xosdir. Singarmonizmning ikki asosiy ko‘rinishi mavjud: a) til garmoniyasi; b) lab garmoniyasi. Til garmoniyasida unli tovushlar yumshoqlik yoki qattiqlik, til oldilik yoki til orqalik jihatdan bir-biriga moslashadi. Singarmonizmning til garmoniyasi qonuniyatiga ko‘ra so‘zning boshida til oldi unlisi kelsa, so‘z o‘rtasi va oxirida ham til oldi unlisi keladi. Boshqacha aytganda, so‘zning boshida undoshlarning artikulyatsion o‘rniga bog‘liq ravishda unli tovushda yuz bergan o‘zgarishlar so‘zning keyingi bo‘g‘inlaridagi unlilarda ham yuz beradi. Bu hol so‘zlarning talaffuzida artikulyatsion qulaylikka olib keladi. Masalan, qalam so‘zidagi (q) undoshi chuqur til orqa undoshi bo‘lganligi bois, birinchi bo‘g‘indagi (a) unlisi ham til orqalik xususiyatiga ega bo‘ladi. Buning natijasida esa keyingi bo‘g‘indagi (a) tovushi ham til orqa unlisi sifatida namoyon bo‘ladi. Demak, birinchi (a) unlisi (q) undoshiga, keyingi bo‘g‘indagi (a) esa oldingi bo‘g‘indagi (a) unlisiga moslashadi. Lab garmoniyasida unlilarning moslashishi ikki tomonlama bo‘ladi. Bunda unlilar ham til oldi - til orqalik jihatidan, ham lablanganlik- lablanmaganlik jihatidan o‘zaro va undoshlarga moslashadi. Bunga ko‘ra, so‘z boshidagi unli lablangan til oldi unlisi bo‘lsa, so‘z oxirida ham lablangan til oldi unlisi keladi. So‘z boshidagi unli lablangan til orqa unlisi bo‘lsa, so‘z oxiridagi unli ham lablangan til orqa unlisi bo‘ladi. Masalan, boshqird, sog‘in, bo‘g‘in so‘zlaridagi kabi. Assimilyatsiya. Nutq tovushlari qator kelganda ba’zan bir-biriga ta’sir qilib, biri ikkinchisini o‘ziga moslashtiradi. Nutqdagi bunday hodisa assimilyatsiya deyiladi. Assimilyatsiya ikki xil bo‘ladi: progressiv assimilyatsiya va regressiv assimilyatsiya. Agar oldingi tovush keyingi tovushni o‘ziga o‘xshatsa, moslashtirsa, progressiv assimilyatsiya yuz beradi: ket+di=ketti, ayt+di=aytti, ot+dan=ottan, yurak+ga= yurakka. Keyingi tovush oldingi tovushga ta’sir qilib, uni o‘ziga o‘xshatsa, moslashtirsa, regressiv assimilyatsiya yuz beradi: yigit+cha=yigichcha, yoz+sin=yossin, uch+so‘m=usso‘m, uz+sin=tussin. Regressiv assimilyatsiya odatda progressiv assimilyatsiyaga nisbatan nutqda kamroq uchraydi. Chunki assimilyatsiyaning bu turida keyingi tovush oldingi tovushni o‘ziga moslashtiradi. Demak, talaffuz jarayoni boshlanmasdan burun so‘zning talaffuz texnologiyasi haqidagi tasavvur ham hosil bo‘lmog‘i lozim. Assimilyatsiya to‘liq va qisman bo‘lishi mumkin. To‘liq assimilyatsiyada bir tovush ikkinchi tovushga aynan moslashadi va to‘lig‘icha uning tusiga kiradi. Yuqorida keltirilgan so‘zlarning hammasi to‘liq assimilyatsiyaga misol bo‘ladi. Qisman assimilyatsiyada nutq tovushlaridan biri ikkinchisini biron tomondan qisman o‘xshatadi (moslashtiradi): osh+ga-oshka, ish+ga-ishka , so‘zlarida jo‘nalish kelishigidagi g tovushi oldingi sh tovushining ta’sirida k tovushiga aylanmoqda. Bu so‘zda qisman assimilyatsiya yuzaga kelmoqda, ya’ni (g) jarangli tovushi o‘zidan oldingi (sh) tovushiga faqat bir tomonlama - jarangsizlanish tomonidan o‘xshamoqda, xolos, lekin to‘liq uning tusiga kirgan emas. [ Uchta ] leksemasining ushta, [ pochta ] lekse-masining poshta deb talaffuz qilinishi ham shu hodisaga misol bo‘la oladi. Dissimilyatsiya. Og‘zaki nutqda tovushlar doimo bir-biriga o‘xshay bermasdan, ba’zan uning aksi bo‘ladi. Ayrim paytda talaffuzda ikki o‘xshash tovush bir joyda yoki bir so‘zda kelgan vaqtda ulardan biri noo‘xshash tovushga aylanib ham qoladi. Bunday hodisa dissimilyatsiya kabi progressiv va regressiv bo‘ladi. Keyingi tovush noo‘xshash tovushga aylansa, progressiv dissimilyatsiya yuz beradi: zarar-zaral, zarur-zaril, birorta-bironta, muyassar-muyastar, kissa-kista kabi. Oldingi tovush o‘zgarsa, regressiv dissimilyatsiya yuz beradi: malol- maral, koridor-kalidor, ittifoq-intifoq kabi. Dissimilyatsiya hodisasi odatda juda kam uchraydi. Hatto assimilyatsiyaning regressiv turiga nisbatan ham ancha kam qo‘llanadi. Metateza. Og‘zaki nutqda ba’zan yonma-yon kelgan undosh tovushlarning o‘rni almashishi mumkin. Nutqdagi bunday jarayon metateza deyiladi: r-y: daryo-dayro: m-g‘: yomg‘ir-yogmir, b-r: tebratmoq- tarbatmoq: m-l: yamlamoq-yalmamoq : h-v: ahvol-avhol: p-r: tuproq- turpoq, r-g: o‘rganmoq-o‘granmoq : g‘-r: to‘g‘ramoq-to‘rg‘amoq, n-m: aylanmoq-aynalmoq va boshqalar. Proteza. So‘z boshida bitta unlining orttirilishi proteza hodisasi sanaladi. Odatda, aksariyat sonor r tovushidan oldin o‘ va unlilari orttiriladi: ro‘mol- o‘ramol, ro‘za-o‘raza, rayhon-rahon, rozi-rozi, rais-rais, rang-rang, ro‘zg‘or-o‘razg‘or kabi. Ayrim holatda so‘z boshida sirg‘aluvchi va portlovchi ikki undosh qator kelganda i unlisi orttirilishi mumkin: shkaf-ishkaf, spravka-ispravka, stol- istol, stul-istul, shtraf-ishtaraf, stantsiya-istansa. Epenteza. So‘z boshida, o‘rtasida va oxirida ikki undosh qator kelganda, ular orasida i, ba’zan u va a unlisi orttiriladi: fikr-fikir, hukm-hukum, doklad- dakalad, klass-kilass. Epeteza so‘z oxirida bir o‘rinda kelgan ikki undoshdan so‘ng a tovushining qo‘shilish hodisasidir: disk-diska, bank-banka, tank-tanka, kios- kioska, otpusk-otpuska kabi. Prokopa. Bunda so‘z boshida ba’zan unli yoki undosh tovush tushib qoladi: yiroq-iroq, yigna-igna, yig‘ach-ag‘ach, yirik-iri, yuz-uz. Sinkopa hodisasiga binoan so‘z o‘rtasidagi va oxiridagi keng unlilar tor unlilar kabi talaffuz qilinadi va ayrim holatlarda tushib qoladi: valochka- valichka, traktor-traktir, avtor-avtir, direktor-direktir, generator-generatir kabi. Apakopa so‘z o‘zagidagi oxirgi unli yoki undoshning tushishi hodisasidir: do‘st-do‘s, xursand-xursan, gazeta-gazit, smena-smen va hokazo. Sinerezis hodisasiga ko‘ra so‘z o‘rtasida bir joyda kelgan ikki unlining biri kuchsizlanadi va nutqda tushib qoladi. Ikkinchi unli fonema esa cho‘ziq taffuz etiladi: maorif-mo:rif, saodat-so:dat, qiroat-qiro:t, jamoat-jamo:t. Bu hodisa asl o‘zbekcha so‘zlarga xos emas. Reduksiya so‘zning birinchi bo‘g‘inida biror unlining, odatda, tor unlining kuchsizlanib talaffuz qilinishidir. Masalan, bir, bil, til so‘zlari bir bo‘g‘inli bo‘lganligi va urg‘u shu so‘zdagi i unlisiga tushganligi tufayli bu so‘zlardagi i unlisi me’yordagidek talaffuz qilinadi va eshitiladi. Lekin shu so‘zlarning oxiriga ikkinchi bir bo‘g‘in qo‘shilishi bilan, urg‘u ham ikkinchi bo‘g‘inga ko‘chadi. Natijada birinchi bo‘g‘inidagi i unlisi kuchsizlanadi va eshitilar-eshitilmas holda sust talaffuz qilinadi: bilak, tilak, biroq . Birinchi bo‘g‘indagi urg‘ularning ana shunday kuchsizlanib talaffuz qilinishi reduktsiya hodisasiga misol bo‘la oladi ( reduksiya so‘zining lug‘aviy ma’nosi «kuchsizlanish», «orqaga qaytish», «pastga tushish» demakdir). Reduksiyaga quyidagi so‘zlarning birinchi bo‘g‘inida kelgan i ning kuchsizlanib talaffuz qilinishi ham misol bo‘la oladi: pishiq, shira, pishak, qiliq, ichak kabi. Reduksiyaning ikkinchi bo‘g‘inda kelish hollari ham uchrab turadi. Bu hodisa so‘zga uchinchi bo‘g‘in qo‘shilganda sodir bo‘ladi - ikkinchi bo‘g‘indagi unli tamoman kuchsizlanib, tushib qoladi. Masalan, burun-burni, bo‘yin-bo‘yni, egin-egni, keyin-keyini singari. Eliziya. Unli bilan tugovchi va unli bilan boshlanuvchi ikki so‘zning qo‘shilishi natijasida unli tovushdan birining tushib qolish hodisasidir. Bunda bir necha holat kuzatiladi: a) birinchi so‘z oxiridagi unli tushib qoladi: yoza oladi - yozoladi, bora oladi - boroladi, qora ot- qorot: b) unli bilan boshlanuvchi ikkinchi so‘zning bosh unlisi tushib qoladi: borar ekan - borarkan, borar emish-borarmish, yozgan ekan - yozgankan kabi: v) Abdusalom so‘zining Absalom, Abdujabbor so‘zining Abjabbor, olib kel so‘zining opke tarzida talaffuz qilinishi natijasida bir unli va bir undoshning tushib qolishi ham eliziyaning yuqori, murakkablashgan formasi hisoblanadi. Eliziyaning murakkablashishi natijasida so‘zlarning qisqargan shakli hosil bo‘ladi. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Abduraxmonov /. Mamajonov S. O zbek tili va adabiyoti. T.,ʻ «O zbekiston» 1995 y (42-43-betlar). ʻ 2. Tursunov U., Muxtarov J., Rahmatullaev SH. Hozirgi o zbek ʻ adabiy tili -T,: «O zbekiston» 1992 (44-45 b) ʻ 3. Jamolxonov X. A. Arab grafikasi asosidagi eski o zbek alifbosidan ʻ lotin grafikasi asosidagi o zbek alifbosiga qtishning asosiy sanalari. ʻ (Turkiy tillarning tarahqiyot muammolari: Respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari. –T.: «Fan» 1995 y (45-20 betlar) 4. Rahmatullaev SH. O zbek tilining yangi alifbosi va imlosi. T:. ʻ «Universitet» 1999 y (Talabalar va mustaqil o rganuvchilar uchun ʻ yqllanma). 5. Jamolxonov Hasanboy. Grafika va orfografiya. (Hozirgi o zbek ʻ adabiy tilidan ma’ruza matnlari) Toshkent. 1999 y (3–26 betlar) 6. O zbek orfografiyasining asosiy qoidalari.-T.: «Fan», 1956 (3-21 ʻ betlar) Yana: Imlo lug‘ati. Maktab o quvchilari uchun. T:. ʻ «O qituvchi» 1987 y (5-21 b) ʻ

Hozirgi o‘zbek adabiy tilida fonemalarning variantlashuvi va fonetik jarayonlar

Купить