Hozirgi o‘zbek she’riyatida folklor an’analari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	96.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Hozirgi o‘zbek she’riyatida folklor an’analari

Купить

Mavzu: HOZIRGI O’ZBEK SHE’RIYATIDA FOLKLOR
AN’ANALARI
Ahmatova Muxlisa Akmaljon qizi
Istiqlol davri adabiyoti va adabiyot
nazariyasi kafedrasi 2-bosqich
magistranti
Ilmiy rahbar: f,f,d., prof. Hasanov Sh.A
Samarqand -2022

REJA:
KIRISH
I BOB. FOLKLOR VA YOZMA ADABIYOT MUNOSABATI
1.1. Folklorning she’r badiiyatida tutgan o ‘ rni
1.2. Shoir va davr she’riyati uslubida folklorizm
II BOB. FOLKLORDAN O’ZLASHGAN JANRLAR
2.1. Adabiy alla va adabiy yor-yor
2.2. She’riy latifa
2.3.Hikoyat va rivoyatlar tahlili
III BOB. OG’ZAKI VA YOZMA ADABIYOTDA UCHRAYDIGAN
OBRAZLAR
3.1. O ‘ simliklar obrazi
3.2. Kenja botir va ot obrazi
XULOSA

Mavzuning o‘ r ganilish darajasi. Folklor va yozma adabiyot munosabati masalasi dolzarb
masalalardan biri bo lib, hozirga qadar bu muammo talqiniga doir ko plab tadqiqotlar yaratilgan. ʻ ʻ
N.Mallayev, M.Hakimov, J.Qobulniyozov kabi olimlarning Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad
Bobur, Hofiz Xorazmiy, Lutfiy, Atoiy kabi shoirlarning folklordan foydalanish mahoratiga doir
tadqiqotlari mavjud. Yozma adabiyotdagi folklorizmlarning badiiy xususiyatlari, manbalari, tasnifi,
tipologiyasiga doir B.Sarimsoqov, I.Yormatov kabi folklorshunoslarning qator maqolalari e’lon
qilingan. XX asr o zbek adabiyoti namoyandalari asarlarida folklor elementlarining badiiy talqini
ʻ
masalasi G .Jalolov, G .Mo minov, A.Sabirdinov, L.Sharipova singari tadqiqotchilar tomonidan
ʻ ʻ ʻ
o rganilgan. Ma’lumki, XX asrning birinchi yarmida adabiyotimizda folklor an’analaridan ijodiy
ʻ
foydalanish jarayoni kuzatila boshlandi.
Shoir va adiblarimiz o z badiiy niyatlaridan kelib chiqib, asar personajlari va voqealar talqinining
ʻ
xususiyatlarini ta’minlash maqsadida xalqimizning milliy qadriyatlariga, xususan, folklor asarlaridagi
badiiyat durdonalariga murojaat qila boshladilar. Bu ijodiy jarayon hozirgi asrimizda ham yaqqol
ko zga tashlanadi. Shu bois folklor va yozma adabiyot munosabati masalasini tadqiq etishda
ʻ
bugungi adabiy jarayonning badiiy-estetik mezonlaridan kelib chiqib ish ko rish, shoirlarning uslubi
ʻ
va ijodiy o ziga xosligini ularning folklorga munosabatisiz tasavvur qilish mumkin bo lmay qoldi. Shu
ʻ ʻ
jihatdan qaraganda zamonaviy o zbek shoirlarning folklor namunalaridan foydalanish mahoratini
ʻ
o rganish masalasi dolzarb adabiyotshunoslik oldidagi masalalardan biri hisoblanadi.
ʻ

Tadqiqotning maqsadi. O zbek she’riyatida folklor motivlarining ʻ
qo’llanilishini, folklorizmlardan foydalanish mahoratini o rganish, ushbu davr she’riyati
ʻ
namunalarida folklorizmlarning o ziga xos jihatlarini yoritish hamda adabiyot va folklor
ʻ
munosabatidagi dinamikani ko rsatish tadqiqotimizning asosiy maqsadini belgilab
ʻ
beradi.
Tadqiqotning vazifalari:
Mazkur ish quyidagi vazifalarni hal qilishni ko zda tutgan:
ʻ
– Elbek oʻzbek adabiyotshunosligida folklor an’analaridan foydalanish
borasida ilk ijodiy namunalari bilan folklorizmlarni boshlab bergan ijodkorligi
bilan novator shoir ekanligini oʻrganish;
– Abdulla Oripov she’riyatida folklorga xos obrazlar tizimini va ularning
individual xususiyatlarini talqin etish;
– Afsona va rivoyatlarning Erkin Vohidov, A.Oripov, T.Sulaymon
she’riyatida tutgan oʻrnini tahlil etish;
– Usmon Azim ijodida folklor motivlari hamda bir qator janrlar,
jumladan, maqol va matallarning qoʻllanilishini tadqiq etish;
– Folklor namunalarining milliy ruhiyatga ta’sirini o’rganish.

Tadqiqot ob’yekti. Magistrlik dissertatsiyamizda
zamonaviy she’riyat vakillari, Erkin Vohidov “O zbegim”, ʻ
(1999) Usmon Azim “Saylanma” 1-2 jild (2018), To ra
ʻ
Sulaymon “Saylanma” (2005), M.Yusuf “Saylanma” (2005)
she’riy to plamlari asosiy manba qilib olindi.
ʻ
Tadqiqotning predmeti ni boy va serqirra
qadriyatlarimiz aks etgan folklor motivlarining milliy ruhiyat
va milliy xarakter talqinini yaratishdagi mahorati ilmiy
metodlar asosida tahlil va tadqiq etish tashkil etadi.

Dissertatsiyaning ilmiy yangiligi . Zamonaviy shoirlar
she’riyatida folklor an`analari zaminida shakllangan badiiy timsollar
tizimini tahlil etilish;
hozirgi davr she`riyatida maqol-matal, ibora va hikmatli
so zlarning, E.Vohidov, A.Oripov, T.Sulaymon she’rlaridagi o’rnini ʻ
ochib berish;
afsona va rivoyatlarning she’riy asarlar kompozitsiyasida
bajargan badiiy vazifasini tadqiq etish;
zamonaviy she’riyatda folklorizmlardan foydalanib, poetik
mahoratlarini namoyon etgan, etayotgan shoirlar o’ziga xosliklarini
aniqlash;

Dissertatsiyaning nazariy va amaliy ahamiyati. Xalqimizning boy madaniy
tarixini aks ettirgan folklor an’analarinining poetik ko’lamini oshirishga imkoniyatlar
eshigini ochish. Ya’ni xalqimizning qadimiy urf-odatlari, kuy va qo ‘ shiqlari, afsona va
rivoyatlari, shuningdek maqol va matallari o ‘ quvchilarning ma’naviy-ruhiy
dunyoqarashiga yaqindan xizmat qilishini ta’minlash. Xalq donishmandligining
tarbiyaviy ahamiyatga ega ekanligi. Folklor namunalarini darsliklarda hajmini
kengaytirish va tahlil qilishga ko ‘ mak berishdan iborat .
Tadqiqotning nazariy ahamiyati, avvalo, dissertatsiya xulosalari va tavsiyalaridan
XXI asr zamonaviy adabiyot muammolari, “Hozirgi adabiy jarayon”, “Yangi o‘zbek
adabiyoti” fanlaridan innovatsion darslik va o‘quv qo‘llanmalarini yaratish, ma’ruza
va seminar mashg‘ulotlari mazmunini takomillashtirish, fakultativ darslar va maxsus
kurslar ishlab chiqishda foydalanish, magistrlik dissertatsiya ishining materiali oliy
o‘quv yurtlari umumta’lim maktablari, kollej va akademik litseylar uchun mustaqillik
davri o‘zbek adabiyoti, she’riyat bo‘yicha beriladigan kurs ishlari, mustaqil ta’lim
topshiriqlarini yozishda yaxshi samara berishi mumkinligi bilan asoslanadi.

Erkin Vohidov xalq maqollaridan foydalanishda ularni semiotek nuqta sifatida
ko‘radi. Maqol ifodalagan ma’no bayt so‘ngida kelib , o‘sha baytning xulosasini
ham beradi. Unga shoir tomonidan shunday nozik hukm yuklatiladi.
Sevgi dardidan mening ham
Bo‘ldi rangim qahrabo,
Yo‘q iloj, ne naf o‘kinma
Bo‘lmasada ko‘zguda ayb?
Sen-ku Zuhrosan falakda
Intizoringman faqat,
Ne ajab, talpinsa ko‘nglim,
Yo‘q emish orzuda ayb.
“ Yuzing xunuk bo‘lsa oynadan o‘pkalama”, “Orzu qilish ayb emas” kabi
maqollar g‘azalda irsoli masal san’atini hosil qilgan. Maqollar inversiyalashtirilgan.

Folklor
namunalari
O’sim
-
liklarDarax
t Kenja
botir Ot
Maqol Hikoyat
va
rivoyatAlla
Yor-
yor

Shoirning “Masal borkim...” g‘azali zamonaviy she’riyatda har bir bayti
maqollardan tarkib topgan yagona she’rdir. Mumtoz adabiyotda shunday
ko‘rinishdagi she’r (g‘azal)ni Lutfiy ham yozgan edi. G‘azal an’anaviy ishqiy
mavzuda yozilgan. Sitamkor yor zulmidan ozor chekkan oshiq barcha azoblarga
sabab oqibat izlar ekan, o‘z xulosa va hukmlarini maqollar zimmasiga yuklaydi.
Maqollar anglatgan ma’no shoir da’volariga munosabat bildiruvchi vazifasini o‘tab
beradi. She’r sevmoqlik – jondan kechmoqlik degan ramziy ifodaga olib keladi.
Ya’ni, biror ishga berilgan odam jonini ayadimi u muvaffaqiyat qozona olmaydi,
degan majoziy ma’noga aylanib ketadi. Quyida mazkur g‘azalni to‘liq keltiramiz.
Erkin Vohidov g‘azallari mumtoz g‘azallar kabi ikki baytdan iborat baytlar emas,
balki misralar sin g dirilgan. Bu holat shoir she’rlarini barmoq vazniga
yaqinlashtirish bilan birgalikda, o‘qilishini hamda tushunilishini osonlashtiradi.

Ajab, vaslingga men endi
Erishganda ko‘rindi moh,
Masal borkim, og‘iz oshga
Burun toshga tegibdir, voh!
Kulib yurgay edim bir vaqt
O‘qib majnun jununidin,
Degaylar, o‘zgadan kulma
O‘zingdan bo‘lmayin ogoh.
Sevinch, deb she’r bitib avval
O‘zim bo‘ldim asiri ishq,
O‘zi tushgay emish oxir
Birovga kimki qozgay choh.
Parivash zulmidin bo‘ldi
Ko‘ngil mulki parishonhol,
Demishlar mulk vayrondur
Agar zolimlik etsa shoh.
Bo‘libsan oshiq, Erkin,
Uz umid jondin, o‘kinch qilmay,
O‘zingga, deydilar, dushman
Keyin chekkan pushaymon, oh

Abdulla Oripov she’riyati ham folklorizmning turli
ko‘rinishlariga boy: xalq maqollari, qarg‘ish va olqishlar, matallar,
naqllar, xalqimizda uchraydigan bir qayroqi gaplar shoir she’riyatini
har jihatdan jozibador qilib turadi. Ular she’r mohiyatiga singib,
poetik xulosalar, falsafiy umumlashmalar hosil qiladi. Bu orqali
shoir yuqorida ta’kidlaganlarimizdan tashqari, she’r ohangdorligiga,
hukmning ixcham va lo‘ndaligiga hamda tushunarli xulosalarga
erishadi. Xalqda shunday naql bor. “Suv keltirgan xor, ko‘za
sindirgan aziz” mazkur ibora xalq donishmandligi, uning turmush
tajribasi orqali yuzaga kelgan real ifodadir. Mazkur ma’noda shoir
she’riyatida yaxshilikka yomonlik, ezgulikning ustidan tubanlikni
g‘alaba qozonishi kabi salbiy holatlarga urg‘u beriladi.

Kim berib dunyoga zar, abgor o‘lib qolgan o‘zi,
Kimki dorni buzdi gar anga qurildi dorlar.

To‘ra Sulaymon ijodini kuzatar bo‘lsak, olti-yettita doston yaratgan.
Shulardan uchtasi ertak-doston hisoblanadi. Dostonlarning har uchalasi
ozodlikning tutqinlik ustidan g‘alabasi, ezgu ishlar qilib yurgan
insonlarning murod-maqsadiga etishi, haqiqatning jaholat ustidan
g‘alabasi bilan ertakona xotima topadi. To‘ra Sulaymonning “Guljahon”
dostonida ham xalq dostonlariga o‘xshash bir qancha detallarni ko‘rish
mumkin. “Qora yo‘l”, “Yilqichi”, “Qo‘ychibon”, “Shodmon kal”, “Shahsuvor”,
“Qirq darvish”, “Qirq qalandar”, “Qirq qulli boy” va boshqa so‘z va jumlalar
To‘ra Sulaymonni baxshi shoirlar qatoriga qo‘shishimizga asos beradi.
Ertak-doston Guljahonning –kanizakning Oynusxaga – malikaga shaxzoda
topishidan boshlanadi. Guljahonning tush ko‘rishicha Olatog‘ degan joyda
bir qaddi qomati kelishgan shaxzoda Oynusxani kutayotgan emish. Olatog‘
bu yerdan olti oylik yo‘l emish. Shu zaylda boshlangan ertak o‘zining
qiziqarli sujeti bilan kitobxonni o‘ziga torta oladi.Asar qahramonlari
barcha to‘siqlarni yengib eson-omon murod-maqsadlariga yetadilar.

Adabiy alla va adabiy yor -yor
Uslub – iste’dodning ko‘rinishi”. Shoirning o‘z iborasi bilan obrazli tarzda aytadigan bo‘lsak, Usmon
Azimning ko‘rinishi, ya’ni zuvalasi xalq og‘zaki ijodi – folklor bilan qorilgan. Uning har bir she’ri folklor
namunalaridan, ohanglaridan yiroq emas. Shoirning “adabiy alla”lari bunga yorqin misol bo‘la oladi .
Bu beshikning ichiga
Yulduz qo‘nganday bo‘ldi,
El-yurtining ko‘nglida
Qunduz qo‘nganday bo‘ldi –
Alla.
Beshigining boshiga
Falak kelib egildi,
Enasining tiliga
Yurak kelib egildi.
Alla.

Usmon Azim she’rlaridagi adabiy yor-yorlar keyingi davr mahsuli bo‘lib, bular ham ayrim o‘zgarishlarga
uchragan.
Qorong‘u kechalarda
Topgan kunduzim yor-yor.
Sog‘inganda ko‘zimdan
Uchgan yulduzim yor-yor.
Qismatning ko‘chasidan,
Seni izladim yor-yor.
Qachon ko‘ngildan botdi
Atir izlaring yor-yor.
Oting aytsam falakdan
Sado qaytadi yor-yor.
Sen kelsang bu olamga
H umo qaytadi yor-yor.
“ Yor-yor” qo‘shiqlari o‘zbek xalqining qon-qoniga shunday singib ketganki,
u nikoh to‘ylarining ramziy qo‘shig‘iga aylanib ketgan. Xayriddin
Sultonovning “Adash karvon” qissasida jo‘rasi tomonidan otib o‘ldirilgan
Nasimjon chimildiq ko‘rmay bu dunyoni tark etgani uchun uning tobutini
ko‘targan o‘rtoqlari yor-yor aytishadi. Bu holat bir oz erish tuyulsa-da, ammo
yor-yor qo‘shiqlarining qadr-qimmatini belgilashi bilan ham ahamiyatlidir.

She’riy lat ifa
Lat ifa o‘zbek x alqining t abiat iga juda mos t ushadigan, uning maromini belgilab beradigan
x alq og‘zaki janrlaridan biri. . Erk in Vohidovning “Donishqishloq lat ifalari” t urkum she’riy
novellalari x alq og‘zaki ijodi namunalari bo‘lmish lat ifalar asosida yarat ilgan. Bu she’riy
lat ifalardagi sat ira va yumor o‘zbek ka x os askiya, x alqona qochirimlardan o‘sib chiqqan. Ularda
x alq lat ifalaridan farqli o‘laroq, bosh qahramon Mat musa. Shoir “Mat musaning qishlog‘i”,
“Mat musaning charx palagi”, “Mat musaning uylanishi”, “Qiziquvchan Mat musa”, “Mat musa
rassom” kabi she’riy lat ifalarini “Donishqishloq lat ifalari” umumiy nomi ost ida birlasht irdi.
Shoirning “Mat musaning lagani” she’riy lat ifasi ko‘proq oqibat ni o‘ylaydigan, biror ishni
boshlamasdan oldin uni foyda-ziyonini o‘ylab bosh qot iradigan, shuning uchun hech bir ishni
boshlay olmaydigan eht iyot kor odamning x at t i-harakat laridan so‘zlaydi. X ayrli yumush
boshlashda qo‘rqmasdan Ollohga t avakkal qilish ham yomon emasligini uqt irmoqchi bo‘ladi
shoir.
Mashoyix lar gapi bor
Ish ko‘zini bil, degan.
Har yumushda ert aning
Hisobini qil, degan.
Nima qilsam ekan deb,
Bir dam o‘yga t oldi u.
So‘ng laganni sindirib,
C higalat ib oldi u .

XULOSA
1. XX asr zamonaviy she’riyatida xalq og‘zaki ijodiga e’tibor shoirlar asarlarida asosiy kompozitsion
vositaga aylandi. Folklorizmlardan foydalanish ayniqsa, saksoninchi yillarda o‘zining yuqori bosqichiga
ko‘tarildi. Folklorizmlar ijodkorlar asarlarida yurt, vatan, ozodlik tushunchalarini xalqqa yetkazishning asosiy
vositasiga aylandi.
2. F olklordan foydalanish o‘zbek yozma adabiyoti tarixidan boshlanganligi tahlillar natijasida
oydinlashdi. Atoiy, Lutfiy, Navoiy kabi ijodkorlar folklorizmlardan unumli foydalanib, o‘zlarining mukammal
asarlarini yaratdilar. Ayniqsa, Navoiy asarlarida bu boradagi an’analar yuqori bosqichga ko‘tarildi.
3. Shoirlar repertuaridagi folklor asarlari qayta ishlanib, folklorizmlar hodisasini yuzaga keltirdi.
Folklor namunalaridan unumli foydalangan Usmon Azim, To’ra Sulaymon kabi shoirlar o‘z uslublari bilan bu
sohada yetakchilik qildilar.
4. To’ra Sulaymon dostonlarida folklorizm hodisasi boshqa janrdagi asarlaridan ko‘ra kengroq qimmatga
ega ekanligi qayd etildi. U.Azim, X.Davron, A.Suyun kabi shoirlar ijodidagi folklor an’nalari zaminida vatan
erki, millat gururi, o‘zbeklar manfaati yotadi.
5. Erkin Vohidovning “Donishqishloq latifalari” turkumi folklorizm namunalari hisoblanib, kitobxon
diqqatini o‘zining xalqona ohanglari, qo‘shiqlariga eshligi bilan o‘ziga torta oladi. Odamlar Matmusaning
soddaligidan kulish bilan, o‘zida shunday illatlar bo‘lsa, yo‘qotishga, aqlli va idrokli inson bo‘lishga harakat
qilishadi. Ruhiyati ko‘tarilib qalbi tozaradi. She’riyatning, qolaversa, badiiy adabiyotning vazifasi u yoki bu
ma’noda insonlar qalbida ezgulik urug‘larini undirishdan iborat. E.Vohidov folklorizmlari kitobxonlar
ko‘nglida shunday tuyg‘ularni uyg‘ota oladi .

6. “Adabiy alla” va “Adabiy yor-yorlar” Usmon Azim va Muhammad Yusuflar
she’riyatida folklordan o‘zlashgan janr, ya’ni folklorizmlar sifatida namoyon bo‘ladi. D avr,
tuzum o‘zgarishi bilan folklor janrlarining ma’no mohiyatida ayrim o‘zgarishlar ko‘zatiladi.
Bir paytlar birgina bolaga aytilgan insoniy dardlar, Allohga munojotlar orqali bolaga
bildirilgan tilaklar, uning sog‘lom o‘nib o‘sishi kabilar XX asrga kelib shoirlar tomonidan
butun insoniyatga nisbatan aytilayotganligini aytish mumkin.
7. O ‘zbek yozma adabiyotida kenja botir timsolini yaratish ommaviy tus olmagan.
Birgina Usmon Azim asari davr ruhini ko‘rsata oladi. Yozma ertakda zamonaviy fikr va
g‘oyalar mahorat bilan ko‘rsatilgan. Ot obrazi esa anchagina asosli yoritilgan. Unda shoirlar
ijodida birgina xususiyat ot insonning do‘sti, uzoqni yaqin qiluvchi, og‘irni yengillatuvchi
kuch sifatida namoyon bo‘ladi.
8. Istiqlol adabiyotida folklorga xos obrazlar Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, To‘ra
Sulaymon, Xurshid Davron, Usmon Azimov, Abduvali Qutbiddinlar tomonidan muvaffaqiyatli
qo‘llanildi. Folklorizmlar namunalari shoirlar maqsadini ro‘yobga chiqarishda badiiy vosita
bo‘lib xizmat qildi. Vatan, erk, ozodlik kabi insonparvarlik tuyg‘ularini tarannum etadigan
so‘zlar folklorizm namunalari bilan sintezlashib, yagona zamonaviy she’riyatni vujudga
keltirishga xizmat qildi.

Hozirgi o‘zbek she’riyatida folklor an’analari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish