Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 202.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Hozirgi O‘zbekiston sharoitida aylanma mablag‘lar va mijozning kreditga layoqatliligini baholash usullari

Купить
Hozirgi O’zbekiston sharoitida aylanma mablag’lar va mijozning kreditga layoqatliligini baholash usullari Mundarija Kirish ………………………………………………………………………………3 I bob. Aylanma mablag`larningiqtisodiy mohiyati va tarkibi……………….5 1.1 Aylanma mablag`lar va ularning tarkibiy tuzilishi…………………………..5 1.2Aylanma mablag`larni tashkil qilishda bank kreditining roli…………………12 II bob. Mijozning kreditga layoqatliligi va uni baholash ko`rsatkioklari…………………………………………………………………..19 2.1 Mijozning kreditga layoqatliligi va uni baholashning manbolari……………19 2.2 Mijozning kreditga layoqatliligini baholash ko`rsatkichlari………………..38 2.3 Rivojlangan davlatlarda mijozning kreditga layoqatliligini baholash usullari..52 Xulosa…………………………………………………………………………….62 Foydalanilgan adobiyotlar …………………………………………………..….64 2 Kirish Mavzuning dolzarbligi. Iqtisodiy islohatlar chuqurloshib borayotgan hozirga kunda O`zbekiston iqtisodiyotini, pul momalasini barqarorlashtirish asosida milliy pul birligini mustashkamlashning asosiy yo`llaridan biri-ishlab chiqarishni rivojlantirish va uni takomillashtirishdan iborat. Ishlab-chiqarishni yo`lg`a qoyish va boshqa resurslardan to`g`ri foydalanish, ularni ishlab chiqarishga qollash, iqtisodlik tamoyiliga rioyaqilish, material hojatlarni kamaytirish, arzon, lekin sifatli materiallarni ishlab chigarishda qo`lash yo`li bilan amalga oshirish mumkin. Ishlab chiqarishni tashkil qilish va uning samoadarligini oshirish esa, eng avvalo, aylanma mablag`larni shakillantirish va ulardan to`g`ri foydalanishga bog`liq. Shu nuqtai nozardan qaraganda tanlangan mavzu. Shu kunning dolzarb masalaridan bo`lganligi bilan ajratib turadi. Malakaviy bitiruv ishining maqsadi va vazifalari. Tadqiqotning asosiy maqsadi bozor muno sabatlari sharoitida aylam mablaglarning iqtisodiy mohiyatini, uning tarkibiy tuzilishini tadqiq qilish aylanma mablag`larni tashkil qilishda bank kreditning rolini oshirish va uni yanada takomillashtirish bo`yicha takliflar ishlab chiqishdan iborat. Ana shu maqsadlarni amolga ashirish usularda quydagi vazifalarni belgilab olindi: - Aylanma mablag`lar va ularning tarkibiy tuzilishini tadqiq qilish; - Aylanma mablaglarni taklif qilishda bank kreditining rolini yoritib berish; - Mijozning kreditga layoqatliligi va uni baholash manbalarini tahlil qilish; - Mijozning kreditga layaqatliligini baholash ko`rsatkichlarini tahlil qilish; - Rivojlangan davlatlarda mijozning kreditga layoqatliligini baholash ussularini o`rganish va ularning ilg`or tajribalarini miliy bank tizimida qo`llash bo`yicha takliflar ishlab chiqish. 3 Malakaviy bitiruv ishining predmeti aylanma mablag`larni tashkil etish, ularni shakillantirish va bank kreditining roli bilan bog`liq bo`lgan iqtisodiy munosabatlar hisoblanadi. Ilmiy tadqiqotning ob’ekti DT Xalq banki Tayloq tumani filialining misolida yoritilgan. Tadqiqot uslubiyati va uslublari. Ishlab chiqarishning rivojlantirish orqali iqtisodiyotning barqaror o’sishini ta’minlashga doir O’zbekiston Respublikasining qonunlari vazirlar maxkamasining qarorlari mavzu bo’yicha nashr etilgan Ilmiy adabiyotlar tadqiqot jarayonida qiyosiy taqqoslash usullaridan foydalanilgan Tadqiqot natijalarining amaliy ahamiyati va tarkibi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati shundaki unda bayon etilgan uslubiy yondoshuvlar nazariy xulosalar va amaliy taklif va nazariy tafsiyanomalardan foydalanilgan. Ishlab chiqarishda aylanma mablag’larni shakillantirish va shuningdek aylanma mablag’lardan foydalanish samaradorligini oshirishga erishish mumkin. Bajarilgan ishning asosiy natijalari. Malakaviy bitiruv ishida aylanma mablag’lardan to’g’ri foydalanish va ularni tashkil qilishda bank kreditining roli hamda mijozning kreditga layoqatliligi va uni baholash manbalari, shuningdek, mijozning kreditga layoqatliligini baholashning asosiy va qo’shimcha ko’rsatkichlarini va mavjud barcha ma'lumotlarni chuqur o’rgangan holda DT Xalq banki Tayloq tumani filialiga foydalanilgan. Malakaviy bitiruv ishining tuzilishi. Malakaviy bitiruv ishi kirish, ikki bob, xulosa va takliflar hamda foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat. Kirish qismida mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalari, bayon etilgan. Birinchi bobda aylanma mablag`larning iqtisodiy mohiyati va turkibiy yoritib berilgan. Ikkinchi bobda esa mijozning kreditga layoqatliligi va uni baholash ko`rsatkichlari tahlil qilingan. 4 I bob. Aylanma mablag`lar haqida tushuvcha va uning iqtisodiy mohiyati 1.1 Aylanma mablag`lar va ularning tarkibiy tuzilishi Korxonada asosiy fondler bilan birgalikda aylanma mablag`larning bo`lishi muhim ahamiyatga ega. Aylanma mablag`lar pul mablag`larining yig`indisi bo`lib, ular ishlab chiqarish fondlari va muomala fondlarini mablag` bilan ta`minlashga xizmat qiladi va ularning uzluksiz aylanishini taminlaydi. Aylanma mablag`lar ishlab chiqarishni va ishlab chiqarilgan maxsulotlarning realizasiyasini uzluksizligini ta`minlaydi. Aylanma ishlab chiqarish fondlari ishlab chiqarishda, ya`ni, mahsulat ishlab chiqarish jarayonida to`liqligicha sarflanadi va ularning qiymati ishlab chiqarilgan mahsulot qiymatiga ketadi. Aylanma mablag`lar Tovar ayriboshlash jarayonida xizmat qiladi, lekin ular mahsulot qiymatini belgilaydi, faqat ularni harakatga keltiruvchi manba hisoblanadi. Ishlab chiqarish mablag`larining realizasiya qilingan mahsulat qiymatidan yana ajratib olinib, keying ishlab chiqarish jarayoni uchun ishlatiladi. Bu ishlab chiqarish jarayoning Sistematik ravishda qayta-qayta takrorlanishiga va tashkilotning to`xtovsiz harakatiga xizmat qiladi. O`z harakati davomida aylanma mablag`lar uch boshqichini o`taydi. Birinchi bosqich, aylanma mablag`lar uchun tayyorlov bosqichi hisoblanadi. U muomalada bo`ladi, bunda pul mablag`lari ishlab chiqarish zahiralariga aylanadi. Ikkinchi bosqichda aylanma mablag`lar ishlab chiqarishni tashkil qilishda bevosita ishtirok etadi, ishlab chiqarilayotgan mahsulatning qiymatini belgilaydi, lekin uning to`liq haqini ma`lum miqdorda to`lash uchun Sarflanadi. Bu boshqich tayyor mahsulot ishlab chiqarish bilan tugaydi va mahsulotni realizasiya qilish yoiki Sotish ikkinchi bosqich hisoblanadi. Uchinchi bosqichda aylanma mablag`lar ikkinchi bosqichdagidek mehnat mahsulotlarini ta`minlash uchun Sarflanadi va mahsulot realizasiyasidan so`ng aylanma mablag` qayta ti`klanadi. Alanma mablag`larning qolgan qismi pul 5 mablag`lari sifatida yig`iladi va reja asosida taqsimlamadi. Mahsulot realizasiyasidan kelib tushgan tushumning bir qismi foyda va aylanma mablag`larni tashkil qiladi. Bu esa ishlab chiqarishning uzluksizligini taminlaydi. Felanma mablag`larning shakli ular harakatining uchinchi bosqichi bo`lib. Shu bilan birga aylanma mablag`larning boshlangichi boshlanadi. Aylanma mablag`lar harakati quydagi sixema asosida amalga oshadi. D – T…P…T`-D` Bunda, D – pul mablag`lari bo`lib, ish yurutuvchi subektlarni oldindan taminlash uchun sarflanadi. T – Ishlab chiqarish vositalari P – Ishlab chiqarish T` - tayor mahsulot D` - Ishlab chiqarilgan mahsulotlarni realizasiya qilishdan olingan pul mablag`lari bo`lib foydani ham tashkil qiladi. Bu formuladagi uchta nuqta barcha vositalarning harakatini bildiradi. Aylanma mablag`lar o`z harakati davomida barcha bosqichlarida ko`rinishda ishtirok etadilar. Bu tashkilotda to`xtovsiz jarayon va uzluksiz ishlab chiqarishni taminlaydi. Aylanma mablag`larni boshqarish eng kam miqdordagi aylanma mablag`lar bilan ishlab chiqarish va sotish jarayonining uzluksizligini taminlashdan borat. Bu korxona aylanma mablag`lari doiraviy aylanishning barcha bosqichlari bo`yicha mos shakilda va minimal, lekin yetarli miqdorda taqsimlashi lozimligini bildiradi. Aylanma mablag`lar har doim bir vaqtning Tovar moddiy boyliklarning minimal zahilarini tavsiflaydi va detallar zahina kunlarida, zahira normalarida, hisob birligi Summalarida hokazolarda hisoblanadi. Aylanma mablag`lar normatuvi-aylanma mablag`lar normasining normasi aniqlangan ko`rsatkuchga ko`paytmasi so`mlarda ifodalanadi. 6 Na.m = Nichz + Ntich + Ntm Bu yerda, Nichz – ishlab chiqarish zahiralarini normalash; Ntich – tugalanmagan ishlab chiqarishni normalash; Ntm – tayyor mahsulot zahiralarini normalash; Sanoat korxonalarida aylanma mablag`lardan samarali foydalanishni uchta asosiy ko`rsatkich tafsiyalaydi. Aylannuvchanlik koeffisiyenti narxlarda mahsulot Sotishni hajmini korxonada aylanma mablag`larning o`rtacha qoldig`iga bo`lish yo`li bilan anuqbanodi Kam = RS/Kam: Bu erda, kam – aylanma mablag`larningaylanluvchanlik koefisienti, aylanmalar. RS – sotilgan mahsulot hajmi, so`m. Kam – aylanma mablag`larning o`rtachaqoldig`I, so`m Aylanluvchanlik koeffisienti ma`lum o`zida dairaviy aytanishning uchala basqichida mavjud bo`ladi va pul mablag`lari, materiallar, tugallanmagan ishlab chiqarish, tayyor mahsulotlar ko`rinishida bo`ladi. Korxonalar o`z – o`zini moliyalastiradiganhozigi sharoitda aylanma mablag`lar bo`lgan ehtiyojini to`g`ri aniqlash muhim ahamiyatga ega. Korxonaning normal faoliyatini tashkil etish uchun zarur bo`lgan aylanma mablag`larning iqtisodiy asoslangan miqdorini ishlab chiqarish jarayoni aylanma mablag`larni normalashtirish deyiladi. Shunday qilib aylanma mablag`larni normanlashtirish doimiy minimal shu bilan birgalikda yetarli bo1lgan moddiy boyliklar zahiralarini kamaymaydigan bullanmogan ishlab chiqarish tayyor mahsulotning tezroq sotilishi imkonini baradi. Ishlab chiqarish zahiralaridagi, tugallanmagan ishlabchiqarishdagi, korxona omborlardagi tayor mahsulot qoldiqlardagi aylanma mablag`larni normallashtiradi. Bu normallashtiradigan aylanma mablag`lardir. Aylanma mablag`larning qolgan elementlari normalashtirilmaydigan deb ataladi. Aylanma mablag`larni normallash 7 jarayonida aylanma mablag`lar normasi va normative aniqlanadi. Aylanma mablag`lar normasi korxonada davr (yil chorak) mobaynida korxona aylanma mablag’larining doiraviy aylanma mablag’lar hisobiga to’g’ri keladigan maksulot hajmini ko’rsatadi. Formuladan ko’rinib turibdiki, aylanma mablag’lar miqdorining ko’payishi 1 so’m aylanma mablag’lar hisobida mahsulot ishlab chiqarishning o’sishiga olib keldi. Aylanma mablag’lar bandligi koeffisiyentining kattaligi aylanuvchanlik koeffisiyentiga teskari miqdordir. U so’m sobilgan aylana mablag’lar muqdorini tafsiyalaydi . Кb = Каm : RS Bu yerda, Kb – aylanma mablag’ning bandligi koeffisiyenti; Bir aylanish davomiyligi kun hisobidadavdagi kunla sonini aylanuvchanlik koeffisiyentiga bo’lish bilan topuladi. Ad = Dk : Kam Bu yerda: Dk – davrdagi kunlar soni (360.90) Aylanma mablag’larning aylanish muddati qancha kam yoki sotilgan mahsulotning o’sha hajmda aylanishlar soni qancha ko’p bo’lsa, aylanma mablag’lar shuncha kam talab qilinadi. Va aksincha aylanma mablag’lar qancha tez aylansa, ular shuncha samarali foydalaniladi. Aylanma mablag’lar tarkibi va sutrukturasini bir – biridan farqlamoq kerak. Aylanma mablag’lar tarkibi deyilganda aylanma mablag’lani tashkil etadigan elementlar yigindisi tushiniladi. Aylanma mablag’larning aylanma ishlab chiqarish fodlari va muamala fondiga bo’linishi mahsulotni ishlab chiqarish va sotish sohalarida ulardan foydalanish va taqsimlash xususiyatlari bilan belgilanadi ishlab chiqarishda band bo’lgan aylanma mablag’lar miqdori, asosan mahsulot ishlab chiqarish shakillarining davomiyligi, texnik rivojlanish darajasi, texnologiya mukammalligi va mehnatning tashkil etilganligi bilan aniqlanadi. Muomala mablag’lari summasi, asosan mahsulotni sotish shart – sharoitlari va mahsulotning ta‘minot va sotish tizimini tashkil etish darajasiga bog’liq. 8 Mahsulot muomalasi jarayoniga xizmat ko’rlatadigan aylanma mablag’lar muomala fondlarini ifodalaydi. Ularda korxona omborlaridagi sotishga tayyor mahsulot, jo’natilgan, lekun istimolchilar tomonidan to’lanmagan mahsulot, korxona pul mablag’lari, hisob – kitobdagi mablag’lar kiradi. Aylanma mablag’larningalokida elementlari o’rtasidagi nisbat aylanma mablaglar strukturasi deyiladi. Sanoat tarmoqlari aylanma mablag’lari strukturasidagi farq ko’pgina omillar bilan asoslanadi. Masalan, ishlab chiqarish jarayonini tashkil etish xususiyatlari, ta’minot va sotish sharoitlari, ta’minotchi va istemolchlar joylashishi, ishlab chiqarish xarajatlari strukturasi. Sanoat korxonalari aylanma mablag’lari ko’p qismini Tovar moddiy boyliklar tashkil etadi. Ularning ulushi 75 – 87%.Turli tarmoqlar bo’yicha Tovar moddiy boyliklar ko’rinishidagi aylanma mablag’lar strukturasi ham turlichodir. Ishlab chikarish zahirolarining eng salmoqli ulushi yengil sanoat korxonalarida (xom ashyo va yarim tayyor mahsulotlar usyunlik qiladi – 70%). Kimyo sanoatida kelgusi davr xarajatlari ulushi yoqori – 9%. Mashnasozlik sanoatiga nisbatdan ishlab chiqarish zahiralari ulushi kam, o’zi ishlab chiqargan yarim tayyor mahsulot va tugallanmagan ishlab chiqarish ulushi esa yoqori. Bunga sabab, og’ir energetika va transport mashinasozligida avtomobil va traktor sanoatidagi nisbatdan tugallanmagan ishlab chiqarish ulushi yoqori. Turli tarmoqlarda xom ashyo va materialishlab chiqarish zahiralaridagi aylanma mablag’lar summasi ham farqlanadi. Bunda ishlab chiqarilodigan mahsulatlorning texnik iqtisodiy xususiyatlari sabab bo’ldi. Turli sanoat tarmoqlari aylanma mablag’lari strukturasida ishlab chiqarish sohosiga joy lashtirilgan mablag’lar sumasi ham farqlanadi. Bunda ishlab chqariladigan mahsulotning texnik – iqtisodiy xususiyatlari sabab bo’ldi. Turli sanoat tarmoqlari aylanma mablag’lari strukturasida ishlab chiqarish sohasiga joylashtirilgan mablag’lar umumiy ustunlik qiladi. Ular hisobiga aylanma mablag’larning 70% foizi to’g’ri keladi. 9 Shakillanish manbalari bo’yicha aylanma mablag’lar korxona o’z mablag’lari va qarzga olingan mablag’lariga bo’linadi. Qarzga olingan mablag’lari – bu bank kreditlarlik qarz (tijorat keriditi) va bashqa passivlardir. Korxonaning samarali ishi – bu minimal xarajotlar qilib maksimal natijalarga erishishdir. Xarajotlarni kamaytirish – bu avvalanbar, korxona aylanma mablag’larni shakillantirish manbalari strukturasini optimallashtirish, yani o’z keredit resurslarini oqilona uyg’unlashtirish. Korxona aylanma mablag’lari doimo harakatda bo’ladi . Muomala sohasida ular ishlab chiqarish sohasiga o’tadi va hokazo. Aylanma mablag`lar aylanishi korxona tomonidan moddiy resurslar va ishlab chiqarish uchun zarur bo`lgan bashqa elementlar to`plangan vaqtdan bashlanadi va bu mahsulotni sotishdan olingan tushum ko`rinishida xarajatlar qoplanishi bilan tugaydi. Keyinchalik pul magbalari yana korxona tomonidan moddiy resurslar olish va ularni ishlar chiqarishga kiritish uchun ishlatiladi. Aylanma mablag`lar tarkibiy qism va strukturaga bo`linadi. Aylanma mablag`larning tarkibiy qismi uni tashkil qiluvchi elementlardan iborat. Aylanma mablag`larni tashkiliy qismlarga ajratish, ularni sarflashning xususiyatlariga va ishlab chiqarish sohasida mahsulot ishlab chiqarish va realizasiya qilishga bog`liq bo`lib, ishlab chiqarish aylanma fondi va muomala fondiga bo`linadi. Ishlab chiqarishning aylanma fondlari guydagilardan tashkil topadi: Mehnat vositalari (xom ashyo, asosiy materiallar, sotib olingan yarimfabrikatlar qo`shimcha materiallar, yoqligi tara va butlavchi qismlar) Ishlash muddati bir yildan yoqari bo`lmagan qiymati eng ka mish faqining 100 buravariga teng bo`lgan (buydjet tashkilotlari uchun 50 baravariga teng bo`lgan) mehnat vositalari (arzon tez eskaradigan vasitalar va asbob – uskunalar). Ishlab chiqarilishi tugotilmagan shu korxonaning o`zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulotlar (detallar, qismlar va buyumlar). 10 Kelgusidagi xarajotlar (yangi turdagi mahsulot ishlab chiqarish sarflanvchi konstruktorlik, ilmiy izlanish, ishlab chiqarish vositalarini almashtirish va ishlab chiqarish texnologiyasini o`zgartirishga sarflanuvchi mablag`lar; Muomala fondlariga quydagilar kiradi: Tashkilotning tayyor mahsulotlari, estemolchilarga jo`natilgan, lekin haqi to`lanmagan mahsulotlar; Raschyotlardagi mablag`lar; Karsadagi va hisob raqamidagi pul mablag`lar; Aylanma mablag`larning qiymati mahsulot ishlab chiqarish jarayonining muddati; tashkilotning texnikaviy rulojlanganligi, tashkilot texnologiyasining mukammalligi va mehnati tashkil qilishning rivojlanganligi bilan o`lchanadi Muamala fondining qiymati asosam tayyor mahsulotlarni realizasiya qilish, ta`minot va sotish bo`limining ishiga bog`liq. Aylanma mablag`lar elementlari nisbatining foizlardagi qiymati aylanma mablag`larning strukturasi deb ataladi. Aylanma mablag`lar strukturasi turli omillarga bo`g`liq bo`lib tashkilot ishlab chiqarish jarayoni xususiyatiga, ta`minot va tarqatish sharoitlariga, ta`minotchilar va iste`molchilarning joylashuviga bog`liq bo`ladi. 11 1.2. Aylanma mablag`larni tashkil qilishda bank kreditining roli Iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirish va shu asosda bozoz iqtisodiyotiga boshchiqma-bosqich o`tib borishda aylanma mablag`lar muhim o`rin tutadi. Hozirgi kunda O`zbekistonda iqtisodiyotni rivojlantirish, pul muomalasini barqarorlashtirish rivojlantirish va uni takomillashtirishdan iborat. Islab chiqarishni yo`lga qo`yish va uning samaradorligini oshirish, xom ashyo materiallar, yoqilig`I, energiya va boshqa resurslardan to`g`ri foydalanish, ularni ishlab chiqarishda qo`llash, iqtasddlilik taoyiliga rioya qilish, material xarajatlarini kamaytirish, arzon lekin sifatli materialni ishlab chiqarishda qo`llash yo`li bilan amalga oshirishi mumkin. Shuni takitlashimiz lozimki, ishlab chiqarishni tashkil qilish va uning Samaradorligini oshirish avvalam bor aylanma mablag`lardan to`g`ri foydalalanishga bog`liq. Har bir xo`jalik o`z ishlab chiqarishini tashkil qilish, ishlab chiqarish vasitalarini sotib olish uchun ma1lum qiymatni avanslastirishi kerak. Ishlab chiqarish jarayonining uzluksizligini ta`minlash uchun esa avanslashtirilgan qiymat ishlab chiqarish vositalarini ikki shakldagi aktivlarga, yani uzoq muddatli va qisqa muddatli aktivlarga bo`lish mumkin. Uzoq muddatli aktivlar ishlab chiqarisha uzoq yillar davomuda qatnashadi Eskirib borishi bilan uzoq muddatli aktivlar o`z qiymatini qisman yangi yaratilayotgan mahsulotga o`tkazib boradi. Aylanma aktivlar uzoq muddatli aktivlardan farq qilib, ishlab chiqarish jarayomda bir martta qatnashadi va yaratilgan mahsulotga o`z qiymatini to`la o`tkazodi, shakli o`zgaradi. Aylanma aktivlar aylanish jarayonida uch bosqichni bosib o`tadi: pul, ishlab chiqarish, tovarlarni sotish bilan bog`liq bosqichlar. Aylanishning birinchi bosqichida ishlab chiqarish vositalari sotib olinadi ( P- T(i/v)) . Korxonaning ajratilgan pul fondlari ishlab chiqarishning ashyoviy omiliga aylanadi. Birinhi bosqichning xususiyati shundaki bu bosqichda ba`zi korxonalar o`z mablag`lari yetarli bo`lmagan hollarda qazga bank kreditini obozotgan jalb qilishlani mumkin. 12 Aylanma aktivlar aylanishining ikkinchi bosqichi – ishlab chiqarish bosoichi ( T-i/ch-T`) bo`lib, bunda ushlab chiqarish omillari( ish kuchi va ishlab chiqarish vositalari) qo`shilishi yuzaga keladi va bu jarayon aylanma aktivlari aylanishi iqtisodiy mohiyatini yanada chuqurroq ifodalashga yordam beradi. Chunki ikkinchi, bosqich asosiy va hal qiluvchi bosqichi hisoblanadi. Bu bosqichda yangi qiymatga ega bo`lgan mahsulot yaratiladi. Ikkinchi bosqich, ishlab chiqarishda Samaradorlikda erishish omillariga boy bo`lgan bosqich bo`lib, mahsulot ishlab chiqarishni ko`paytirish uchun ishlab chiqarishni moddiy resurslar bilan to`liq va o`z vaqtida ta`minlash; material resurslarini iqtisod qilgan holda ishlab chiqarilgan mahsulotning tannarxini arzonlashtirish, mehnat resurslaridan to`g`ri foydalanish zarur. Aylanma aktivlar aylanishining uchunchi bosqichi, ( T – P`) da yangidan yarotilgan mahsulot realisasiya qilinadi. Oxirgi bosqichda aylanma mablag`lar yana boshlangich shakl-pul shakliga o`tadi va bu esa aylanish jarayonini to`g`ri tashkil qilish , uning uzluksizligini ta`minlash, aylanish bosqichlari bo`yicha aktivlarni to`g`ri taqsimlash ishlab chiqarishda Samaradarlikka, korxonalar moliyaviy faolyatining yaxshi natiyalarga erishisiga olib kelishi mumkin. Fondlar aylanishining asosiy shaklipul shakli ishlab chiqarishni tashkil qilishda asosiy rol o’ynaydi. Shuning uchun ular aylanishining asosiy shakli, jarayon boshlanishida pul mablag’larini avanslashtirish va jarayon tugashida aktivlarning pul shakliga o’tishidir. Haqiqatda pul mablag’larini avanslashtirilgan mablag’lari aylanishini boshlash mumkin emas va shundan kelib chiqqan holda boshqa bosqichlar oz – o’zidan amalga oshirilmaydi. Korxonaning avanslashtirilgan mablag’lari natural – ashyoviy shaklda va boshqa shaklda, ya’ni qiymot shaklda bo’lishi mumkin. Aktivlarning qaysi bir turini moslashtirishga qarab ular asosiy va aylanma mablag’lariga bo’linadi. Avanslashtirishning xususiyati shuki, mablag’lar korxona oborotida doimiy ravishda bo’lib turadi va aktivlarning aylanishiga qarab o’zgartirib turadi. Aktivlarning aylanishi davomida aylanma mabbag’lar pul shaklidan ishlab 13 chiqarish zahiralari shakliga ishlab chiqarish zahiralari shaklidan tugallanmagan ishlab chiqarish (tayyor bo’lmagan mahsulot) ga, tugallanmagan ishlab chiqarishdan tayyor mahsulot shakliga o’tadi. Aylanma aktivlar iqtisodiy kategoriyasiga sifatida bir necha xususiyatlarga ega. Shulardan biri – aylanma ishlab chiqarish va muomala aktivlari uchun avanslashtirilgan qiymatlarni bir iqtisodiy kategorya-aylanma aktivlar kategoryasiga birlashishidirBa`ziqtisodchilar aylanma aktivlarni iqtisodiy sifatida qaraydirar. Ularning fikricha, aylanma fondlariga iqtisodiy kategoriya sifatida Tovar ishlab chiqarish jarayonini tashkil qiladi. Aylanma aktivlarning yana bir xysusiyati – ularning tashkil qilinishi va ulardan foydalanishdir. Aylanma aktivlarning aylanishini boshlash uchun avalambor avanslashtirilgan qiymatga ega bo`lish lozim. Aylanma aktivlar korxona balansining aktiv qismida ko`rsatilib quyidagi tarkibiy qismlarga bo`linadi. 1. Tovar – moddiy boyliklar, bularga: 1.1 ishlab chiqarish zahiralari; 1.2 tayor mahsulot; 1.3 tovarlar kiradi; 2. Ishlab chiqarish xorajotlari, bularga: 2.1 tugallanmagan ishlab chiqarish; 2.2 kelgusi davr xarajatlari va boshqalar kiradi. 3. Pul mablag`lari, bularga: 3.1 gaznadagi pul mablag`lari; 3.2 valyuta mablag`lari; 3.3 hisob-kitob schoytidagi pul mablaglari 3.4 boshqa schoyotlardagi pul mablag`lari kiradi. 4. Debitorlar, bularga: 4.1 xaridor va buyurtmachilar bilan hisoblashishlar. 4.2 bo`nak (avans) lo`lavlari; 4.3byudjet bilan hisob-kitoblar; 14 4.4 xodimlar bilan hisob-kitoblar; 4.5 Sho`ba korxonalar bilan hisob – kitoblar 4.8 boshqa debitorlar kiradi. Aylanma aktivlar o`zining qaysi tarmoqqa qarashli ekanligiga qarab aylanishi davrida ma`lum xususiyotlarga ega bo`ladi. Aylanma aktivlarning aylanish davri xususiyati xo`jalik sub’yektining qaysi tarmoqqa ta’luqli ekanligiga bog’liq. Mavsumiy tarmoqlar (qishloq xojaligi. tayorlov, qishloq xojaligi mahsulotlarining qayta ishlovchi tarmoqlar) da aylanma aktivlarining aylanishi bir tekisda kechmaydi. Chunki bu tarmoqlarga aylanma aktivlarga qarashli ekanligiga qarab bo’lgan ehtiyoj yilning fasliga mavsumga qarab turlicha boladi. Masalan, qishloq xo’jaligida qish, bahor oylarida aylanma aktivlarga bo’lgan talab oshishi, kuzga kelib aylanma aktivlarga bo’lgan talab kamayishi mumkin. Qishloq xo’jaligi va shunga o’xshogan boshqa tarmoqlarda aylanma aktivlarga bo’lgan talab bank kreditini jaob qilishi yo’li bilan qoplanishi mumkin. Mavsum bilan bog’liq bo’lmagan tarmoqlar (sanoat, savdo ta’minoti va boshqalar) da aylanma aktivlarning aylanishini (mahsulot sotib olish ishlab chiqarish va sotish jarayonini amalga oshirish) tarmoqlarda ham materiallarning mol yetkazib beruvchidan kelib turishida, Tovar ortiqcha yoki kam kelib tushganda, tayyor mahsulotni sotish jarayonini va boshqalarda aylanma mablag’larga bo’lgan talab bank kredit hisobidan qoplashi mumkin. 1990 yilgacha aylanma aktivlar bo’yicha normativlar o’rnatilgan. Normativ – bu minimal miqdordagi zahiralar bo’lib, ular doimo xo’jolik sub’yektlarining oborotida bo’lishi lozim. Normativ miqdorini korxonalar o’z mablag’idan qoplashi kerak. Oxirgi yillarda xo’jalik sub’yektlarining aylanma aktivlariga normativ o’rmatish yani amaliyotda qo’llanilmoqda. 15 Korxona va mashkilotlar o’zida mavzud zahira va xarajotlar summasini xomcho’p qilish asosida o’tgan davrda mavjud mablaqlar va kutilayotgan o’zgarishlarni hisob – kob qilish yo’li bilan kreditga bo’lgan talabni aniqlaydilar. Xo’jalik sub’yektlarining aylanma aktivlari quydagi manbolar hisobidan tshkil qilinadi: 1. Korxonaning o’z aylanma mablag’lari. 2.Bank kreditlari. 3. Kreditor qarzlar. 4. Boshqa manbalar Xo’jalik sub’yektlari ishlab chikarish va tovarlarni sotish jarayonini normal olib boorish uchun tovar – moddiy boyliklar va ishlab chiqarish xarajatlarining minimal miqdorida o’z aylanma mablag’lariga ega bo’lishi kerak. korxonanin g o’z aylanma mablaglari quyda gi manbalarda tashkil topadi: davlat korxonalarida byudjetdan ajratmalar hisobidan; yuqori tashkilotlarning ajratmalari; ta’sischilarning pay badallari; aksiyador korxonalarda aksiyalar chiqarish va sotish yo’li bilan vujudga keladigan manbalar hisobidan. Korxonaning o’z aylanma mablaglari uning kapitalidan o’z ifodasini topadi. Ustav kapitali asosan foyda hisobidan yoki qoshim cha aksiyalar chiqarish va sotish hisobidan ko’paytirib boriladi. Korxona o’z kapitalining miqdori qancha yuqori bo’lsa, uning faolyati shunchalik boshqa kreditorlarga boqliq bo’lmaydi, ya’ni o’z aylanma mablag’larining yuqori salmog’I korxonaning moliyaviy jihatdan mustaqiligidan dalolat beradi. Aylanma aktivlarning ikkinchi manbasibank krediti va boshqa qarz mablaglari hisoblanadi. Korxonaning normal faolyatini olib boorish uchun o’z aylanma mablaglari yetarli bo’lmasa oborotga qisqa muddati bank kreditlari jalb qilinishi mumkin. Xo’jaliklar faolyatida bunday ahvol mabsumiy va vaqtinchalik 16 zahiralar va xarajatlarni qoplash akkreditiv ochish va boshqa hisob kitoblarni amalga oshirish jaraynida va boshqa shunga o’xshash holatlar da yuzaga keladi. Xo’jalik subektlarining aylanma aktivlarini tashkil qilishda kreditning rolini quydagilar bilan ifodolash mumkin. 1. Kreditning xo’jalik oborotida ishtirok etishi aylanma mablag’larni iqtiosd qilishga olib keladi. 2. Kredit xo`jaliklar faoliyatida uchrabturuvchi mavsumiy ehtiyoj, boshqa holatlar bilan bog`liq bo`lishlarning oldiniolishga yardam beradi. 3. Kredit ishlab chiqarish, tayorlov va sotish jarayonini tezlashtiradi va hajmini oshiradi. 4. Kredit o1z vaqtida hisob-kitoblarni amalga oshirishga imkoniyot yaratadi. 5. Bank korxonalarga kredit berish yo`li bilan ularning faoliyatining yaxshilashga tasir ko1rsatadi. Aylanma aktivlarning uchinchi – manbasi – kreditor qarzlardir. Kreditor qarz shaklidagi mablag`lar korxonaga tegishli bo`lmagan bo`lsa – da, ular korxona oborotida doimo ishtirok etadi. Shu tufayli ular aylanma aktivlarning manbai hisoblanadi. Kreditor qarzlarga quydagilar kiradi. 1. Mol etkazib beruvchilar bilan hisoblar. 2. Byujet bo`yicha qarzlar. 3. Mehnatga haq to`lash bo`yicha qarzlar. 4. Ijtimoiy Sug`urta vat a`minot bo`yichaqarzlar. 5. Mulkiy va shaxsiy sug`urta bo`yichaqarzlar. 6. Byudjetdan tashqari to`lovlar bo`yicha qarzlar. 7. Sho`ba korxonalariga qarzlar. 8. Uyushma korxonalariga qarzlar. 9. Boshqa kreditorlar. Aylanma aktivlarning boshqa manbalariga moddiy rag`batlantirish fondi va boshqa fondler qoldiqlari kirishi mumkin. Korxonalarning moliyaviy ahvoli ijobiy bo`lsa, o`z vaqtida bank kreditini to`lashi, mol etkazib beruvchilar bilan – hisob – 17 kitob qilishi, ish haqqini to`lashi byujetga to`lavlarni o`z vaqtida amalga oshirishi mumkin. Korxonaning moliyaviy ahvoli yomonlashganda to`lanmagan qarzlar hosil bo`ladi. To`lanmagan qarzlar Bank kreditlari bo1yicha: Mol yetkazib beruvchilarga o`z vaqtida to`lanmagan qarzlar; Ish haqi bo`yicha to`lanmagan qarzlar va boshqalar bo`yicha yuzaga keladi. To`lanmagan qarzlarning yuzaga kelishi sabablari korxona ko`zlangan rejalarning amalga oshirilmaganligi, aylanma aktivlarida foydalanishida samaraga erisha olmaslik va boshqalar bo`lishi mumkin. Aylanma aktivlardan foydalanishda bo`ladigan kamchiliklar: 1. Korxonalar o`z aylanma mablag`lari bilan yetarli ta`minlanmagan sharoitida; 2. Aylanma aktivlar aylanishi sekinlashganda; 3. Korxonada talabdan ortiqcha Tovar moddiy boyliklar zahiralari yigilib qolganda; 4. Aylanma aktivlar ko`zda tutilganidan boshqa maqsadlarda ishlatilganda yuzaga keladi; Korxona o`z aylanma aktivlarining holatini, ularning samaradorlik ko`rsatkich larine doimiy nazorat qilib boorish lozim/ Aylanma aktivlardan foydalanishning samaradorlik ko`rsatkichlari bo`lib: a) Aylanma aktivlarning kunlardan aylanish; b) Aylanma aktivlarning aylanish koeffisiyenti; c) Korxonaning o`z mablaglari bilan ma`minlan ganlik darojasi. d) Korxona oborotida mavjud bo`lgan o`z aylanma mablag`lari kabi asosiy ko`rsatkichlar va bir near qo`shimcha ko`rsatkichlar mavjud. 18 II. bob. Mijozning kreditga layoqatliligi va uni baholash ko`rsatkichlari 2.1 Mijozning kreditga layoqatliligi va uni baholashning manbalari Kreditga layoqatlilik – bu mijozning moliyaviy faolyatiga har tomonlama berilgan bah obo`lib u qarz oluvchining so`ralayotgan kreditni ( asosiy qarz summasi va u bo`yicha fondlarni) o`z vaqtida qaytarish va boshqa qarz majburiyotlarini to`lay olish qobilyatini ko`rsatradi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida xo`jalik subaktlarining banklar faolyatining tijoratlashuvi yuzoga keladi. Keyingi yillarda turli korxonalar qaysi, mulkchilik shakliga asoslanganiga qaramasdan iqtisodiy jihatdan mustaqil bo`lgan korxonalarda qo`shimcha pul mablag`lariga ehtiyoj yuzaga keladi va bu ehtiyoj zarur bo`lgan bank kreditlari hisobidan qoplanishi mumkin. Shu sababli bozor iqtisodiyoti sharoitida kredit va uning muhim elementlaridan biri kreditga layoqatlilikni baholashning o`rni va roli muhim elemetlaridan biri kreditga layoqatlilikni baholashning o`rni va roli muhim ahamyat kasb etadi. Chunki banklar ham bozor munosabatlarining mustaqil subyektlaridan biri bo`lib, iqtisodiy jihatdan faolyat natijalari uchun o`zlari javobgar hisoblanadilar. Banklarning maqsadi ham korxonalarnikiga o`xlash bo`lib, ular o`z daromadlari hisobidan qoplab yuqori foyda olishga intilodilar. Banklarning foyda bilan ishlashi ularning yanada keng tarmoqli faoliyat olib borishiga , mijozlarga ko`sotadigan xizmat turlari va xodimlarini moddiy raxbatlantirishga, ko`proq mablag` ajratishga oz aksionerlariga ko`proq mablag` ajratishga oz aksionerlariga ko`proq divedetlar to`lashning va bularning barcha bankka bo`lgan ishonchning yanada oshishga imkoniyat yaratadi. Tijorat kreditlarining samara bilan banka, qaytib kelishini ta`minlashi uchun mijozning moliyaviy hayotini uning kreditini o`z vaqtida qaytara olish imkoniyotlarini tekshirib ko`rish lozim. Kreditlash jamiyatini turli xildagi risk omillari bilan bo`g`liq bo`lgan, kreditga layoqatlilik kreditni o`z vaqtida to`liq qaytarib berish qobilyatini 19 aniqlashdan iborat. Shu bois bank o`ziga olishga tayyor bo`lgan risk darajasi u taqdim etayotgan kredit hajmi va kredit berish shartlarini qay darojada bajarishiga bog`liq. Bank nafaqat imzoning ma`lum kunlaridagi to`lov qobilyatini bahdashi, shu bilan birga, uning kelajatdagi moliyaviy barqarorligini ham prognozlashi zarur. Moliyaviy barqarorlikni va kredit passivlarini qabul qilgan moddalar bo`yicha guruhlashtirishi operasiyalaridagi risk hisobini obektiv baholash, bank kredit resurslarini samaradi boshqarish hamda foyda olish imkonini beragi. Bozor munosabatlarining rivojbanishi korxonalarning to`lov qabilyati va barqaror ligini aniqlashda chet el tajribasiga asoslangan bug`alteriya hisobini yuritish zaruratini tug`diradi, bunda bugalteriya ballansining yangi tahlilini yuritish asosiy o`rin egolaydi. Balansdagi aktiv va passivlarni qabul qilgan moddalar bo`yicha guruhlashtirilishi, to`lov qobilyoti va kreditga layoqatlilikni yetarli darajoda chuquroq tahlil qilish imkonini beradi. Bank resurslarini kamaytirish va uning daromadini oshirishda kredit jarayonini to`g`ri tashkil qilish, mijozning kreditga layoqatlilligini aniqlosh muhim o`rin tutadi. Mijozga berilgan kredit o`z vaqtida qaytib kelishini xoxlaydigan bank avvalambor mijozning kredit zayovkasi va uning kredit zayovkasi va uning kredit tarixini mukkamal o`rganib chiqish lozim. Bu jarayon bank riskini oldini olishning ilk bosqichi hisoblanadi. Qarz oluvchining kreditga layoqatliligini o`rganish va kredit berilgandan keyin kredit monitorining muntazam olib borish bank riskini kamaytirish va uning daromadini oshirishning navbatdagi bosqichlaridan biri hisoblanadi. Kreditga layoqatlilik – bu xo`jalik subeyktlari tomonidan kreditlarini o`z vaqtida va to`laligicha olish qobilyatini hamda moliyoviy ahvoliga berilgan bahodir. Xo`jalik subyektlarining, kreditga layoqatliligi bir qator ko`rsatkichlar bilan ifodalanadi, bular qoplash koeffisiyenti, likvidlik koeffisiyenti va o`z mablag`lari bilan ta`minlanganligi (avtonolik koeffisiyenti) Shuningdek, o`z aylanma 20 mablag`lar mabjudligi dinamikasi, noto`vlar, foydalilik va aylanma mablag`larning aylanishi ko`rsatkichlaridir. Kreditga layoqatlilikni baholash xo`jalik subektlarining balans va foyda zararlari to`grisidagi hisobotlariga asosan amalga oshiriladi. Bundan tashqari kreditga layoqatlilikni aniqlash davrida zaruriy hollarda statistic, analitik, va baahqa mabumotlardan foydalinadi. Qoplash koeffisiyenti, likvidilik koeffisiyenti va o`z mablag`lari bilan ta`minlanganligi (avtomonlik koeffisiyenti) kreditga layoqatlilikning asosiy ko`rsat kichlaridir. Ballansning qoplash koeffisiyenti qisqa muddatli majburyatlarga nisbati tarzida hisoblanadi. U quydagi tartibda aniqlanadi. 1. K K = L M/K k M bunda: K K – qoplash koeffisiyenti ; L M – qisqa mudatli tarzdagi likvid mablag`lar; K k M – qisqa muddatli mayburiyatlar. Qisqa muddatli tarzdagi likvid mablag`lar. (K Kga): a) Pul mablag`lar: 340 – 170 – satr – pul mablag`lari; 350 – 180 – satr – valuta mablag`lari; 330 – 190 – satr – g`aznadagi pul mablag`lar; b) yengil xal qilinadigan talablar: 200 – star qiaqa muddatli qo`yilmalar (qisqa muddatli qoyilmalarning faqatgina yaqin muddatda qaytadiganlari hisobga olinadi0; 210 – 220 – debitorlar; 90 kundan oshgan debitor qarzlar ayirib tashlangandan keyin qoladigan xoridorlar va buyortmachilar bilan hisob – kitoblar; 230 – satr – bunak to`lovlari (muddoti 3oydan oshmagani); 270 – 240 – satr byudjet bilan hisoblashishlar; 21 250 – 250 satr xodimlar bilan hisoblashishlar; 240 – 260 – satr shuba korxonalari bilan hisoblashishlar; 270 – satr – uyushma korxonalari bilan hisoblashishlar; 290 – 280 – satr – ta`sischilar bilan hisoblashishlar; 310 – 290 – satr – boshqa debitorlar (qaytishi aniq bo`lganlari); c) yengil xal qilinadigan zahirarlar; 150 – 120 – satr – ishlab chiqarish zahiralari; 170 – 140 – satr – tayyor mahsulot (saqlash muddati 30ydan oshgan tayyor mahsulot qoldigi summasi ayirib tashlangandan keying qoladigan qoldiq) 180 – 150 – satr – sotish uchun olingan tovarlar keradi. Km. M – Qisqa muddatli majburiyatlar. Qisqa muddatli majburyatlarga: a) quydagi balans satrlari korrektirovka qilinmogan holda: 420 – satr – qisqa muddatli qarzlar; 730 – 430 satr – qisqa muddatli kreditlar; 440 – satr – xaridor va buyortmochilardan olingan (schoytlarga kelib tushgan bo`naklar); Kreditorlar: 610 – 450 satr – yetkazib beruvchilar ( mol etkazib beruvchilar oldidagi qarzlar ); 680 – 460 – satr – byodjet bo`yicha qarzlar; 720 – 470 – satr – mehnat haqi bo`yicha qarzlari; 690 – 480 – satr – ijtimoiy sugurta va ta`minot bo`yicha qarzlar; 500 – satr – buydjetdan tashqari to`lovlar boyicha garzlar. 680 – 510 – satr – sho`ba korxonalariga qarzoar; 520 – satr- uyushma korxonalariga qarzlar; 760-530 – satr-boshqa kreditorlar (yaqin kundan oshgan muddatda qaytariladigan qarzlar hisobga olinadi); 22 b) yaqin uch oy ichida to`lov muddati keladigan balansning quydagi satrlari korrektirovka qilingan holda. 750-400 – satr – uzoq muddatli qarzlar; 570-410-uzoq muddatli kreditlar yuqorida ko`rsatib otilganlarni hisobga olgan holda: pul mablag`lari yangi holqilingan talablar + yangil hal qilinodagan zahiralar KK= Qisqa muddatli majburiyatlar Bunda: pul mablag`lari – 170+180-190 starlar; Yengil hal qilinadigan talablar – 200+220+230+240+250+260+270+280+290 – satrlar; Yengil hal qilinodigan zahirolar 120+140+150 satrlar; Qisqa muddaatli majburiyatlar 420+430+450+460+470+480+500+510+530+400*+410*-satrlar - balansning ushbu satrlarini yaqin3oy muddatda majburyatlardan kamida ikki barobaridan ko`p bo`lsa, xo`jalik subektlarining moliyaviy ahvoli barqaror hisoblanadi. Bu yoqori kriterial chega radir. Pastik chegara esa shu bilan belgilanadiki bunda xo`jalik subektlarining likvidlik aktivlari qisqa majbutiyatlar miqdorida teng bo`lishi mumkin. Shu bilan birgalikda, xo1jalik subektlarining ishlab chiqarish xususiyati, aktivlarining tarkibi kabi omillar qoplash ko`rsatkichini ifodalavchi xo`jalik va tashkilatlar balansidagi haqiqiy likvidlik holatini baholashda bir necha noaniligliliklarni vujudga keltirishi mumkin. Shu sababli balans likvidligi ko`rsat kichini aniqlashda har xil omillar ta`sirini kamaytirish maqsodida xo`jalik sibyektlarining ballans likvidligi ko`rsatkichi pul mablag`lari va yengil hal qilinadigan talablarni qisqa muddatli majburyatlarga 23 nisbatida aniqlanadi, ya`ni bunda Tovar-moddiy qiymatliklari zahirasi hisobga olinmasdan faqatgina real likvidlik qayd etiladi. PM + YeXT 2. LK= K.m.M bunda: - LK – likvidlik koeffisiyenti; - - PM – pul mablaglari; - YeXT – yengil hal qilinadigan talablar,Km.M – Qisqa muddatli majburyatlar, likvudlik koeffisienti-jori majburyatlarning ma`lum qismini nafaqat naqd pul mablag`lari hisobidan, balki, jo`natilgan mahsulot, bojarilgan ishlar va ko`rsatilgan xizmatlardan tushishi qo`yilayotgan tushumlar hisobidan ham qoplanishi mumkinlagini ko`rsatadi: 3. Xo`jalik subyektlarining o`z mablag`lari bilan taminlanganligi (avtonomlik koeffisiyenti - AK) korxonaning o`z mablaglarini balanssning passiv qismijam summasiga ulushini aniqlash bilan baholanadi va korxonani qarz mablaglarining manbalaridan mastakkamliligini ko`rsatadi o`z mablag`lari bilan ta`minlanganlik koeffisenti quydagi formula bilan aniqdanadi. UMM Ak= BP bunda: -AK – avtonomlik koeffisienti; - UMM – o`z mablag`lari manbalari – balansning 390 satri; - BP – balansning lami passivqismi – 550 satr; Korxonaning o`z mablag`lari manbalari bilan ta`minlaganligi 30%dan kam bo`lmasligi lozim. Aylanma mablag`lar aylanishining yuqoriligi va xo`jalik 24 organlari faolyatining o`zuga xos xususiyatlariga bo`g`liq holda ushbu ko`rsatkichning berilgan darajosibir muncha ham bo`lishi mumkin. Agar ushbu koeffisient 0,6dan yo`ni 60%dan yunqari bo`lsa, kredit xarakteri eng kam darajada keltirilgan hisoblanadi. 4. O`z aylanma mablaglarining mavjudligi UAMM=UMM-UMA, bunda - UAMM – o`z aylanma mablag`larning mavjudligi; - UMM o`z mablag`lari mavjudligi; - -UMA – uzoq muddatli aktivlar Agar xo`jalik subektining uzoq muddotli aktivlari (balans aktiv qismining I bo`limi) o`z mablaglari manbalaridan oshib ketsa bunday holda balans nolikvidlik yuzaga keladi. Ushbu foydalanish huquqiga ega emaslar. 5. Xo`jalik subektlarining aylanma mablag`larning aylanishi ikkta ko`rsatkich bilan aniqlanadi: aylanma mablaglarning aylanish koeffisienti va aylanma mablag`larning aylanish kuni hisobida. Aylanma mablag`larning aylanish koeffisienti aylanma mablag`larning aylanishini ifodalaydi va taxlil etila yotgan davr mobaynida mahsulot sotishdan tushgan tushumni aylanma mablag`larni o`rtacha bohosiga bo`lish bilananiqlanadi: bunda: Akoef – aylanish koffisienti; S – sotilgan mahsulot hajmi. UK – aylanma mablaglarning o`rtacha xronologik qoldigi. Aylanma mablag`larning aylanish kun hisobida. UK*K A kunda= S A kunda- aylanma mablaglarning aylonish kun hisobidan; K-Tazlil etilayotgan davrdagi kunlar soni hisobida: 25 S – sotilgan mahsulot hajmi. Korxonalarning kreditga layoqatliligini aniqlashda turli xil ko`rsatkirlardan foydalaniladi . Ko`rsatkichalarning yani qarz oluvchining faolyatidan ketib chiqqan holda, har bir tijorat bank uni o`zi mustaqil aniqlaydi. Banklar orgili qarz oluvchining kreditga layoqatligini baholash turlicha bo`lishi mumkin, lekin ularning hammasi ma`lum bir andozaga tushirilgan moliyaviy koeffisientlardan foydalanadilar. Ularga qoplash koffisiyenti; likvidlik koeffisienti; mustaqillik (muxtoriylik) koeffisiebti, yani o`z mablaglari bilan ta`minlashkoeffisiyenti kiradi. Likvidlik mijozning o`z majburyatlarni o`z vaqtida bajarishni (qoplanishni) bildiradi. Likvidlik va qoplash koeffisiyentlari qarz oluvchining balans likvidligini, yani passivdagi majburyatlarini qoplash uchyn aktivdagi pul mablag`larning yetarlilik imkoniyatlarini tasvirlaydi. Qoplash va likvidlilik koeffisiyentlari balansining aktiv va passivlarini solishtirish yo`li bilan hisoblanadi. Likvid mablag`lar o`zining tez pulga aylanishi darojasiga qarab 3 guruhga bo`linadi. Birinchi guruh likvid mablag`larga; pul mablag`lari (balansining 170qatori) jimladan, hisob-kitob varagi; valyuta hisob varogidagi (180-q); boshqa hisob varogidagi va kassadagi pul mablag`lari (190-q) kiradi; ikkinchi guruh likvid mablaglariga tez pulga aylanadigan talablar (bu talablarning muddati odatda 3 oydan oshmasligi lozim); ishonchli debitorlar va ko`rsatilgan xizmatlar bo`yicha hisob-kitoblar (200-220 – q); muddati uch oygacha bo`lgan avans to`lavlar (230-q) byudjet bilan hisob-kitoblar (240-q); 26 korxonalar bilan qisqa muddatli xarakterga ega bo`lgan boshqa operasiyalar (260- 270-q); korxonalar bilan qisqa muddatli xarakterga ega bo`lgan boshqa operasiyalar. ishchi xizmatchilar bilan hisoblashishlar (250-q); tasischilar hamda boshqa debitorlar bilan hisob-kitoblar (280-290-q); ikkinchi guruh likvid mablaglarning aksariyat qismini yaqin uch oy ichida to`lanish lozim bo`lgan debitorlar tashkil qiladi. Shuning uchun kredit berishda bu likvid aktivlarning haqiqtan uch oy ichida pulga aylanish ehtimolim chuqur tahlilqilish lozim. 3oyda to`lanishi lozim bo`lgan vekserlar; Xorijiy korxonalar bilan hisob-kitoblar; Uchinchi guruh likvid mablaglariga tez sotiladigan Tovar-moddiy boyliklari zahiralari bo`yicha talablari kiradi. Ishlab chiqarish zahiralari va kelgusidavrxarajotlari (120-q); Tugallanmagan ishlab chiqarish (130-q); Tayor mahsulot (140-q); Tovarlar (150-q); Boshqa zahiralar va xarajatlar kiradi; Qisqa muddatli majburyatlarni aniqlashda; a) o`zgarishlar kiritmasdan quydagi ko`rsatkichlar olinadi. Qisqa muddatli qarz (420-q); Qisqa mudatli kreditlar (430-q); Buyurtmachilardan tushgan avanslar (440-q) Kreditlar: Mol yetkazib beruvchilar oldidagi qarz (450-q); Byudjetga qarzlar (460-q); Ishlab chiqarish bo`yicha qarzlar (470-q); Ichtimoiy sug`urta va ma`minot bo`yicha qarz (480-q); Mulk va shaxsiy sug`urtalash bo`yicha qarz (490-q); 27 Byudjetdan tashqari to`loblar bo`yicha qarz (500-q); Uyushma korxonalar bo`yicha qarz (520 –q); Boshqa kredit (530-q); b) o`rgatirishlar kiritilib quydagi ko`rsatkichlar olinadi (yaqin uch oy muddatga); Uzoq muddatli qarzlar (400-q); Uzoq muddatli kreditlar (410-q); Yuqoridogilardan kelib chiqqan holda pul mablag`lari = 170+180+190 balans qatorlari Tez sotilgan talablar = 200+220+230+240+250+260+20+280+290 balans qatorlari Tez sotilgan zahiralar = 120+140+150 balans qatori qisqa muddatli majburiyatlar =420+430+440+450+460+470+480+490+500+510+530+(400+410 o`zgartirishlar bilan) balans qitori. Uchinchi guruh likvid mablag`larine tahlil qilganda, Tovar moddiy boyliklarning haqiqatda ishlab chiqarish uchun zarurligiga etibor berish lozim. Kreditga layoqatlilik ko`rsatkichlarini hisobga olganda aylanma aktivlarga tarkibiga: Korxona omboriga qolgan, ishlab chiqarish uchun zarur bo`lmagan Tovar moddiy boyliklar; Ishlab chiqarishdan olib tashlangan tovarlar; Talab bo`lmagan, sifatsiz Tovar boyliklar; Qiyin sotiladigan tovarlar va boshqalar qo`shilmasligi kerak Agar mijozning likvid aktivlari uning qisqa muddatli majburyatlaridan ikki barobar va undan ortiq bo`lsa mijoz moliyaviy hujatdan barqaror hisoblanadi. Mijoz balansi va boshqa moliyaviy hujatlarga asosan kreditga layoqatlilik korsatkichlari aniqlanadi. Likvidlik koeffisienti (KI) quydagicha hisoblanadi: 1.2 va 3 guruh likvid mablag`lar KI= qisqa mudatli qarz majburyati 28 Qoplash koeffisienti (qp) ni hisoblashda barcha likvid mablag`larning mudatli majburyatlarga nisbattan olinadi. Qoplash koeffisiyenti likvidli aktivlar qanchalik darajada qisqa muddatli majburyatlarni qoplay olishi mumkinligini ifodalaydi. Agar korxonaning likvid aktivlari uning qisqa muddatli majbulyatlarini 2 va undan ortiq barobar qoplasa, sub`yektning moliyaviy ahvoli shunchalik barqaror hisoblanadi. Ba`zi hollarda xo`jalik sub`yektlari faoliyatida ehtiyojdan yoki normativdan ortiqcha Tovar moddiy boyliklar (ayniqsa mavsumiy korxonalarda) zahirolarning yzaga kelishi yaxshi ishlaydigan korxonalarda ham qoplash koeffisientining past bolishiga olib kelishi mumkin. Lekin qoplash koeffisienti birdan kam bo`lmasligilazim Qoplash Koeffisientining 1ga tengligi likvid bo`lsa, xo`jalik sub`yektlarining moliyaviy ahvolida muammalar biligi, uning barqaror emasligi to`grisida xulosa qilish mumkin, chunki korxona o`z majburyatlarini qoplay olmaydi. 1 va 2guruh likvid mablaglari KI= Qisqa muddatli qarz majburyatlari Qoplash koeffisienti mejozning qisqa muddatli majburyatlarini to`lash uchun barcha turdagi aylanma mablag`larning yetarli darajasini aniqlashga imkon beradi Likvidlik koffisiyenti qarz oluvchi o`z mablag`lari hisobidan qarzning qancha qismini to`lay olish qobilyatini to`lay olish qobilyatini ko`rsatadi, yani bu koeffisientdan mijozning yaqin kelajakda operativ ravishda bankka qarz to`lab berish qobilyatini prognozlash uchun foydalaniladi. Likvidlik koeffisiyenti qancha yuqori bo`lsa, kreditga layoqatlilik tushuncha yuqari bo`ladi. Korxonaning o`z mablag`lari bilan ma`min laganligi muxtorriylik koeffisienti umumiy korxonaning balansi passivining qancha qismi korxonaning o`z manbalaridan tashkil topganligini baholaydi va qarz mablag`lariichidagi korxona mustaqilligini aks etiradi. 29 Moliyaviy mustaqillik yoki muxtorlik koeffisienti (Km) mijozning o`z mablag`lar manbalari ichida tutgan salmogini, ya`nikorxona faolyatining qanoha qismi o`z kapitali hisobidan moliyalashtirishni ko`rsatadi va quydagi formula orqali aniqlanadi. O`z mablaglari manbalari Km= Balans summasi Bank uchun kreditga layoqatlilik ko`rsatkichlari kredit shartnomasi tuzilayot ganda fikr darajasini aniqlash nuqtai nazaridan muhimdir. O`z mablag`lari manbalari va uning hajmi qanchalik katta bo`lsa, mijorning o`z vaqtida qarz majburyatini tolash qobilyati Shunda yuqori bo`ladi. Korxonani kreditlash uchun uning o`z mablag`lari manbalari bilan taminlanganligi 30%dan kam bo`lmasigi kerak. Xo`jalik obektlarining o`z mablag`lari tarkibiga quydagilar kiradi. Ustauf fondi; Rezerf fondi; Boshqa tashkil qilingan fondler; O`tgan va hisobat yilaridagi taqsimlanmagan foyda;Korxonaning o`z mablag`lari bilan ta`minlanganligi 30%dan kam bo`lmasligi kerak. Aylanma aktivlarning aylanish tezligi va korxona faoliyatidan kelib chiqqan holda bu ko`rsatkich ozgina nasd bo`lishi. Kreditlash jarayonini tashkil qilish kredit zayavkasi ko`rib chiqishdan bashlonadi. Biz amalyotda kredit zayavkalarini ko`rishdan nimalarga etibor berish zarurligini takidlamoqchimiz. Har bir mijozga chuqur etibor bilan bo`lish, har bir bank xodimining faoliyat korsatish qoidalarining ajralmas qismi bo`lib. Odatga ko`ra o`z mijozlariga e`tabor bilan momila qilmaydigan xodimlari bo`lgan bankning bizning fikrimizcha, kelajagi bo`lmaydi. Bizning banklarimiz bilan mijozlar o`rtasidagi iqtisodiy muno sabatlarning aksariyat jihotlari bizga ma`lum bo`lganligi boiz biz amaliyatimizda bank mijoz 30 o`rtasida mavjud kredit munosabatlariga to`xtalmasdan, jahon amaliyatida kredit jarayoning tashkil qilishini asoslariga qisqacha to`xtalamiz. Jahor amaliyotida kredit jarayonini tashkil qilishda bank xodimi mijozlarga kreditlash sharaitlari haqida ma`lumot beradi va bankning anketasavollariga javob berishni taklif qiladi. Chet el banklarida mijozlar bilan bo`lgan birinchi va undan uchrashuvlar natiyasi hisobalarda umumlashtiriladi. Bu hisoboblar ma`lum miqdarda savollorning standart yig`imini o`z ichiga oladi. Bunday hisobotga mijozning bankka har tashrifidan so`ng o`zgartirish kiritrladi va yangi ma`lumot bilan to`rtiladi. Bu hisoblatlar kredit inspektoriga kelgasi mijoz to`g`risida uchrashuvlari oldidan kerakli ma`lu mottarni beradi. Kelgusi mijoz kredit insektori bilan bo`ladigan uchrashuvga olinadigan ssuda, uning ishlatilish maqsadi, qaytarilish muddai va taqdim qilingan ta`minotni o`z ichiga olgan kredit zayavkasi bilan keladi. Ko`pgina davlatlarda nufuzli banklar kredit arizasi bilan birga bir nechta hujjatlarni ko`rib chiqadi, balarga: 1) Qarz oluvchi kompaniya (korxona) ta`sis hujjatlaring notarial tasdiqlangan nushasi; 2) 2) moliyaviy hisobat, korxona balansi va oxirgi yil foyda va zarar hisobitini o`z ichiga oladi. Balans yil oxirigacha tuzilib unda aktivlar, majburiyatlar va capital tuzilmasi ko`rsatiladi. Foyda va zarar schoyti bir yillik vaqtini o`z ichiga va capital tuzilmasiva hajaratlari, sof daromadi, uning rezervga taqsimlanishi va chegirmalari, dividend to`lavlari va hokazolar to`g`risida batafsil ma`lumot beriladi. 3) Kassa tushumlari va karakati To`grisida hisobat. U ikki hisobot muddatida tuzilgan balnslarning soishtirilishiga asoslangandir va har xil bo`limlar va fondler harakatida bo`ladigan o`zgarishlarni ko`rishga yordam beradi. Hisobot resurslari dafitstini ishlatilishini, foizlar uchun mablag`lar bo`shash vaqti va kassa tushumlarining defisitini yuzaga kelishi va h.k.ning umumiy holatini ko`rishga yordam beradi. 31 4) Ichki moliya hisoboti.-Bu hisobot kompaniya moliyaviy kolati, bir yil, kvartal yoki oy davomida resurslarga bo`lgan ehtiyojning o`zgarishlarini aks etiradi. 5) Ichki operativ hisob bo`yicha ma`lumotlar. – Balanstuzish uchun ko`p vaqtni talab qiladi. Lekin kreditor bankka qarz oluvchi kompaniya to`grisida ba`zi bir operativ hisobot ma`lumotlasri kerak bo`lib qolishi mumkin. 6) Moliyalashtirishning prognazi.- Bu hisobat kelgisi sotuvni baholash, xarajat, Tovar ishlab chiqarish bilan bo`g`liq xarajatlar, debitor qarzdorlik zahiralar qaytarilishi, naqd pulga ehtiyj, capital qo`yilma va h.k. larni o`z ichiga oladi 7) Soliq deklarasiyasi eng kerakli qo`shimcha axborot sifatida. – Unda qarz oluvchi soliq to`lovchi sifatida boshqa hujjatlarga kirizilmagan axboratlar bo`lishi mumkin 8) Biznes reja. – Ko`pgina kredit zayavkalari holi moliya hisoboti va korxonalarni moliyalashtirish bilan bogliq. Bunday paytda qarz oluvchi kompaniya bankka kreditlanadigan loyiha maqsadi va uni amalga oshirish usullari haqida ma`lumotlarni o`z ichiga oluvchi batafsil biznesrejani taqdim otishi kerak Kredit inspetori kredit zayovkasi va unga kiritilgan hujatlarni yaxshilab o`rganib chiqadi. Bundan so`ng u kelgusi qarz oluvchi bilan yana bir bor suhbatlashadi. Subat davomida kredit inspektori qarz oluvchi kompaniya (bank) ishlarni har tomonlama o`rganishi shart emas, u kreditor bankni qiziqtiradigan savollarga kerakli darajada ahamiyat berishi kerak. Ko`zga ko`ringan chet el banklarining amaliyoti shuni ko`rsatadigi, kelgusi mijoz bilan suhbat aniq bir tartibda berilgan quydagi savollarga bog`liq bo`lishi mumkin. Bank kreditlashning birinchi bosqichida quydagilarni aniqlashi kerak. 32 A. Qarz oluvchining ishonchiligi va kreditga layoqatligi, sherik sifatidagi faolyati doimiyligi va sanasi B. Kredit zayavkasining asoslanganligi va kredit qaytorilishining ta`minloganlik darajasi Bank kerak bo`lsa kredit taklifi bo`yicha o`z talablarini ishlab chiqarishi va mijozni u bilan tanishtirishi kerak C. Kredit taklifining bank kredit siyosati va ssuda portfeli tuzilmasiga to`g`ri kelishi. Angi kredit berish va kredit protfeli diversifikasiyasi kredit riskining pasayishiga olib keladimi yoki yoqmi berish degan savolga javob topishi lozim Bankning kredit berish bilan shuxullapuvchi xodimlari yaxshi bilmaydigan iqtisod tarmaqlariga korxonalariga ssuda bermasligi kerak. Lekin bunday hollarda kredit taklifini baholash uchun hufuzli ekispertlarni jalb qilishlari mumkin. Ammo bu bankning qo`shimcha xarajatiga olib kelsada, kreditlash bilan log`liqrishlarning oldini olish mumkin Har qanday ariza va qo`shimcha hujjatlar hamda suhbat natiyalarini aniqlashning halqiluvchi omili bo`lib qarz xarakteri va kreditga layoqotgini aniqlash hisoblanadi. Kredit insektori qarz oluvchiga arizani tayyorlash davomida mijozning kreditni qoplashga loyiq qimmatli aktivlarni va daromad miqdorini biladi. Mijozning og`zaki javoblari yozma bergan ma`lumotlariga qaraganda ko`proq ma`lumot beradi. Shu bilan bizga inspector mijoz hamkorlik qilgan banklarga murojod qiladi Kredit inspektori qarz oluvchi daroma dining faqatgina miqdoriga emas, balki barqarorligiga ham etiboz berishi kerak. Ular mijozdsan sof daromad haqida ma`lumot olishi isbaydilar. Daromadning miqdori va doimiyligi turg`anligini bilvosita ko`rsatkichi bo`lib mijozlarning deposit hisoblariga o`rtacha bir kunlik qoldiq to`g`risidagi ma`lumotlar kredit inspektori tomonidan tegishli bank tamomdan berilgan ma`lumotlar bilantaqqoslanadi. 33 Bank deposit hisoblaridagi salmoqli qoldiqlarni bo`lishi mijoz moliyaviy ahvolining ishonchiligidan, uning moliyaviy intizomliligidan va oligan kreditlarning qaytarish borisidagi intilishlari jiddiy ligidan davlat beradi. Tajribali kredit inspetori ahamiyot beradigan omillardan yana biri mijozning bir joyda uzoq va doimiy faolyat ko`rsatishi,yashashi hamda mashg`ul bo`lishidir. Ko`pgina banklar odatda ko`rsatilgan joyda bir necha oygina ishlayotgan shaxslar va yaqinda ro`yxatdan o`tgan firmalarga radjavobini beradilar. Kredit inspektrlari “qarzlar piramidasi” deb ataluvchi holatning paydo bo`lishini qo`lbab quvvatlamaydilar. “ Piramida” holati bu qarzdor bitta bank yoki firmadan olingan qarzni to`lash uchun boshqa kreditordan qarz olishi tushuniladi . Mijozning kredit kartochkalari bo`yicha qarzning kattaligi e`tabor beradi bunday dalillar asosida mijozning haqiqiy moliyaviy ahvoli va uning pul mablaglarini boshqarish qobilyati haqida xulosa qiladi. Agar mijoz bilan ishlani davom etirish hal qilinsa unda inspktor kredit dos`yesini yigadi va uni kredit bo`limiga yuboradi. Bu bo`limda mijozning kreditga layiqatlibigi chuquro`rganiladi va kredit riskiga baho beriladi. Kredit mexanizimining muhim elementlaridan biri bo`lgan kreditga layoqatlililikdir. Korxonaning kreditga layoqatliligini hisobga olgan holda kredit berish, kreditning o`z vaqtida qaytarishining muhim shartidir . Davlat mulkchiligiga asoslangan jamiyatda kreditga layoqatlilik ko`rsatkichi kredit mexanizimida muhim o`rin egallaydi olmaydi. Banklar faolyatiga davlat yakka hokum ronligi ularning mustaqil sub`ekt sifatida faoliyat ko`rsatishiga to`sqinlik qiladi va yakka hukumronligi ularning mustaqil kredit resurslar markazlashgan tarzda, reja aspsida tasdiqlandi. Eng xususiyatli tomoni shundaki, banklar beradigan kreditlari bo`yicha foiz stavkalarini o`zlari belgilay oladilar. Bozor iqtisodiyoti sharoitida esa, kreditga layoqatlilik ko`rsatkichi kredit berishda e`tabor qilinadigan asosiy ko`rsatkichlardan biri bo`lib qoladi. 34 Korxonaning kreditiga layoqatliligini o`rganish tijorat bankiga kredit berish mumkinligi aniqlashga, uning miqdorini, foiz stavkasining darajasini belgilashga imkon beradi. Kreditga layoqatlilikni baholash korxonaning o`zi uchun ham katta aham yat kasb etadi. Bu ko`rsatkichning tahliliga asoslanib ular mol yetkazib beruvchilar xaridorlar va boshqa banklar bilan o`zaro munosalatlarni o`rnatishlari mumkin. Ijobiy Kreditga layoqatlilik ko1rsat kichiga ega bolgan korxonalar her qanday to`siqlarsiz kredit olishlari va uning hisobidan tovar moddiy boyliklarini sotib olishi, salmoqli mablag`larni ishlab chiqarishni rivojlantirishga, olandan olingan kreditlar bo`yicha qarzlarni to`lashga yo`naltirishlari mumkin. Salbiy kreditga layoqatlilik ko`rsatkichiga ega bo`lgan korxonalar bankdan kredit olomasada, o`z moliyaviy ahvolini yaxshilash, ishlab chiqarish, sotuv hajmini/ lozimligi to`xrisidagi axborotga ega bo`ladilar. Korxona va banklar uchun kreditga layoqatlilik ko`rsatkichining ahamiyati muhimligini hisobga olib biz kreditga layoqatlilik ko`rsatkichning iqtisodiy mohiyati to`g`risida fikr yuritamiz. Iqtisodiy adabiyotlarda bu ko`rsatkichning mohiyati to`g`risida turli takliflarni uchratish mumkin. Kreditga layoqatlilik ko`rsatkichini ikki tomonlama korib chiqish mumkin: qarz oluvchi nuqtai narzaridan kreditga layoqatlilik; kredit shartmonasini tuzishi imkoniyati, olingan kreditlarni o`z vaqtida gaytara olish imkoniyatini ifodalasa; bank nuqtai nazaridan-korxonaga berilgan kreditning hajmini to`g`ri aniqlay olish mahsulotni bildiradi; Ba`zi iqtisodchilar qarz oluvchining kreditga layoqatlilik ko`rsatkichini baholashda birinchi oringa korxonaning daromad olish imkoniyatini qo`yishadi. Bizning fikrimizcha, daromad olish korxonaning ishlab chiqarish yoki boshqa 35 faolyat turning natsiyosi hisoblanib shu natijaga erishish maqsadida korxona kreditiga muxtojlik sezadi. Agar qarlarni to`lash miqiyosida qaraydigan bo`lsak, kreditga layoqatlilika nisbatdan bo`lsak, kreditga layoqatlilika nisbatdan to`lavga layoqatlilik tushunchosi kenroqdir. Chunki to`lovga layoqatlilik jismoniy va huquqiy shaxslarning borcha qarz va majburyatini o`z vaqtida to`lay olishi imkoniyatini ifodalaydi. Kreditga layoqatlilik to`lovga layoqatliligidanfarq qilib ssuda bo`yicha qarzlarni o`z vaqtida to`lash im koniyatiniifodalaydi. Kreditga layoqatlilikdan to`lash manbalari bilan ham farq qiladi. Korxona, tashkilotlar o`z qarz, majburyotlarini sotilishdan tushgan tushum yoki bashqa har xil tushumlar hisobidan omalga oshirsa, kredit bo`yicha qarzlarni to`lash birinchi navbatda mahsulotni sotish hisobidan tushgan tushumdan amalga oshirish belgilanadi. Bank kreditini to`lash bo`yicha muammolar yuzoga kelganda, ssudaning to`lash kafolastlilik manbalariqo`l kelishi mumkin: Bular: - ssuda boyicha garov sifatida olingan mulk; - boshqa bank yoki korxonaning kafolati; - sug`urtalash hisobidan qoplash va boshqalash; Yuqoridagilardan shuni xulosa qilib aytish mumkinli, tog`ri kredit bergan bank korxona to`lavga layoqatli bo`lmagan holda, ham bergan kreditni, to`liq yoki qisman qaytib olishni mo`ljalishi mumkin. O`zining barcha ahamiyatiga qaramasdan bu ko`rsatkichlar ayrim manoda chegaralangan ahamiyatga. Birinchidan ko`pgina ko`rsatkichlar, shu jumladan ahvoli, kapitalning borligi, va boshqalarni xarakterlovchi ko`rsat kichlar asosan o`tmish bilan bog`liq bo`lib, ular o`tgan davr ko`rsatkichlari asosida hisoblanadi, kelajakdagi kreditga bog`liq bo`lib, ular o`tgan davr ega kelajakda ssudalari qaytarilishi umkoniyatlariga baho beradi. Ikkinchidan odatdabunday ko`rsatkichlar hisobot muddatiga qolgan qoldiq asosida hisoblanadi, vaholanki ma`lum davrdagi oborotga ma`lumotlar ssudalarni imkoniyatlarini to`laroq tasvirlaydi. 36 Kreditga layoqatlilikni tahlil qilishda ma`lumotlarning har xil manbalaridan foydalanadi. a) Bevosita mijozlardan olingan materiallar; b) mijoz haqidagi bank arxivida mavjud bo`lgan materiallar; c) mijoz bilan ish yuzasidan aloqada bo`lgan shaxslar (uning mol yetkazib beruvchilari, kreditlari, uning mijozlari, banklari va boshqalar). Bank tamonidan o`rganib chiqilgan materiallari va mijoz tomonidan berilgan bevosita olgan kredit bo`limining ekspertlari o`z bank arxiviga mirojad keladi. Agar mijoz oldin ham kredit olgan bo`lsa arxivda uning qarzini kechiktirib to`langanligi va boshqa kamchiliklari haqida ma`lumot bo`ladi. Undan tashqari bank boshqa kredit tashkkilotlari bilan aloqa o`rnatib, ushbu qarzdor toqrisida ma`lumot olishi mumkin. Kredit arizasini bohalashda kredit bo`limi xodimlari aniq qarz oluvchi bilan bog`liq savollarni ko`rib chiqibgina qulay, u faoliyat ko`rsatayotgan mintaqa, tarmoqlarda yuzaga kelgan uqtisodiy ahvoli ham hisobga olishlari lozim. Kredit berish bo`yicha sifat tahlili ham bir necha bosqichlardan amalgam oshiriladi: qarz oluvchi obro`sini o`rganib chiqish; kredit maqsadini aniqlash; asosiy qarz va foizlarning asosiy qarz va foizlarning asosiy qarz va foizlarning qaysi manbalar hisobidan qoplashini aniqlash; qoplanishini aniqlash; bank qisman o`z bo`yniga oladigan qarz oluvchining risklarini baholash. Qarz oluvchining reputasiyasi sinchikovlik bilan tekshiriladi, bunda mijozning kredit tarixini o`rganib chiqish juda muhimdir. Korxona rahbarining shaxsiy va bilan bog`liq bo`lgan xislatlariga ham katta e`tabor beriladi. 37 2.2 Mijozning kreditga layoqatliligini baholash ko`rsatkichlari Mijozning moliyaviy ahvoli baholashda aniq bir xulosoga kelish uchun kreditga layoqatlilikning asosiy ko`rsatkichlariga qo`shimcha sifatda kreditga layoqatlilikning qo`shimcha ko`rsatkichlari tahlil qilinadi. Korxonaning kreditga layoqatliliginig qo`shimcha ko`rsatkichlari asosan mijozning aylanma aktivlari holotini yanada chuqurroq tahlil qilishni ko`zda tutadi. Ma`lumkiqisqa muddatli kreditlar xo`jalik sub`ektlarining aylanma aktivlarga beriladi. Shuning uchun mijozning kreditni o`z vaqtida bankka qaytara olishqobilyati ham uning aylanma aktivlaridan foydalanishdagi samaradorlik darajasiga qarab belgilanadi. Xo`jalik sub`yektorlari aylanma aktivlardan qanchalik yuqori bo`lsa, kreditdan foydolanish samarisi va uni o`z vaqtida bankka to`lash imkoniyoti shunchalik yuqori bo`lishi mumkin. Aylanma mablag`larning. Samaradorlik ko`rsatkichlaridan biri bu aylanma aktivlarning aylanish koeffisiyenti hisoblanadi. Aylanma mablag`larning aylanish koeffisiyenti (KI) joriy aktivlarning aylanish tezligi va aktivlarga qo`yilgan mablag`larning pul mablag`lariga aylanish mablag`lari necha marta aylanganligini ifodolaydi. Realizasiya qilingan mahsulot hajmi Kob= Aylanma mablaglarning o`rtacha xonologik qoldigi Kob.ni hisoblash aylanishini prognozlash va kreditlash muddatini aniqlashga imkon yaratadi. Aylanma aktivlarning aylanish koeffisienti aylanma aktivlarning harakati tezligini ifodolaydi va tahlil qilayotgan davrda mahsulotni sotishdan tushumlarning cheklanishi hamda aylanma aktivlarning o`rtacha qiymatini hisoblab borishga imkon yaratadi. Shunindek , aylanma aktivlarning kunlarda aylanishini aylanishini ham hisoblash mumkin. Bu ko`rsatkich korxona aylanma mablaglarining bir marta aylanishini (P-T-I/ch-T-P) uchun necha kun ketishini ko`rsatadi. (o kunlarda Aylanma mablaglarning o`rtacha qoldigi x 360 kun aylanishi) 38 Ak= Realizasiya hajmi Aylanma aktivlar aylanishiga qancha kam kun ketsa, korxonaning foyda olishi, binobarin kreditini bankka to`lashi shuncha tez amalga oshiriladi. Bu erda aylanma aktivlarning o`rtacha qoldigi, o`rtacha xronologik usulda aniqlanadi. Mijozning moliyaviy ahvolini xarakterlovchi yana bir muhim ko`rsatkich – bu ularning o`z mablaglarning haqiqiy mavjudligini tasdiqlovchi ko`rsatkich hisoblanadi. O`z aylanma mablag`larning mavjudligini tasdiqlovchi ko`rsatkichi (O` AyMM) quydogicha aniqlanadi. O` Ay M M =O`z mablaglarni manbalari – Uzoq muddatli aktivlar (110 -330 balans qatorlari) qoplanmagan zararlar. Agar korxonaning asosiy aktivlar o`z mablag`lari manbalaridan yuqori bo`lsa, u holda korxona balansi nolikvid ekanligini ko`rsatadi Nolikvid balansga ega bo`lgan korxonalar bank kreditlaridan foydalanish huquqidan mahrumdirlar. Mijozning moliyaviy holatini yanada chuqurroq tahlil qilish uchun quydgi ko`rsatkichlardan ham foydalanish mumkin. Mijozning qarz mablag`lari salmogi. Qarz mablag`lari koeffisiyenti qarz mablag`lari Barcha mablag`lar Mijozning o`zmablaglari qarz mablaglari salmogi = Barcha mablaglar O`z mablag`larning aylanuvchanlik koeffisienti. 39 O`zlik mablag`lar Realizasiyadan tushum aulanuvchanlik koeffisienti= qarz mablag`lar Fizmaning o`z qarzdarlari (debitor) hisob raqamlari hisobdan qanchalik tez to`lovlarini amalga oshirishni ko`rsatuvchi koeffisient. Debitorlik qarzlari. Realizasiya tushum aylanuvchanlik koeffisienti = Debitorlik qarzlari Fizmaning qancholik kreditorlar oldida o`z majburiyatlarni qoplay olishi ko`rsatuvchi ko`rsatkichi. Kreditorlik qarzlari Realizasiyadan tushum aylanuvchanlik koeffisienti = Kreditorlik qarzlari Asosiy vositalar aylanishini ifodolovchi ko`rsatkich. Asosiy aktivlar Realizasiuadan tushum aylanuvchanlik koeffisienti = Asosiy aktivlar O`zlik mablag`lar Foyda rentabelligining koeffisienti = O`zlik mablag`lar Bankdan qarz oluvchining kreditga layoqatligini baholash muamosi holito`liq ishlab chiqarilgan emas. Avvalo kreditga layoqatlilik termining o`zini 40 anqlab olish kerak. Amalda keng tarqalgan tariflardan biri xususiy sharsning o`z to`lov majburiyatlarini toliq va o`z muddatida qaytara olishlik qobilyatiga kreditga layoqatlilik deyiladi. Kreditga layoqatlilik masalasi yetarli darajada dolzarb bo`lib, inqilobdan oldingi adabiyotlardayoq keng yotirilgan edi va keyinchalik 20 yillardagi iqtisodchilarning ilmiy ham o`rganilgan. Ular kreditga layoqatlilik deb quydagilarni tushungalanri. Qarz oluvchining nuqtai nazariga – kredit ahdnomasi tuzish, olingan qarzni (ssudani) o`z vaqtida qaytara oluvchanlikdir deb tushuniladi. Bankka tulgan o`rniga ko`ra – kredit miqdorining mijozga qanchagacha berish maqsadga muvofiqligini to`g`ri aniqlash tushuniladi. Kredit oluvchining kreditga layoqatliligini aniqlovchi omilar: Qarz oluvchining es-hushi joyida bo`lishi va kredit ahdnomasini tuza olishi huquqiga egaligi; Uning xulq atvori va obro`si; Olayotgan ssudani qoplay oluvchi mulkka egaligi; Qarz oluvchining Shu mablag`ni ishlatib daromad qila olishi; Mijozning xulq atvoriga bag`ishlangan adabiyotlar inqilobgacha bo`lgan yillarda katta etibor bilan yoritilgan. Bunda kredit ahdnomasining axloqiy sifatlarini (rostgo`ylik va haqqoniylik) uning natijasi deb hisoblaganlar, shu bilan birga bu omil ish boshqarishga, o`z ishiga ustaligi, xo`jalik rahbarining iqtisodiy o`zgarishi oldingan ko`ra-olish qobilyati bilan hamda ishlab chiqarishni o`z vaqtida yo`lga qo`ya olishlik qobilyatiga belginlangan. Tabiyki kreditga layoqatlilikning eng kerakli tamoillaridan birisifatidan oliyanotgan qarz (ssuda) notarial jihatdan kafolatlangan bo`lishi kerak. Ya`ni oily darajadagi kreditga layoqatlilik notarial jihatdan qo`zgalmas mulk kanitaliga asoslangan kredit eng ishonchli kafolat degan edi. 41 Shunga qaramasdan o`sha davrdagi ko`pchilik iqtisodchilar kredit berish masalasida hal qiluvchi omil sifatida qarz oluvchining shu mablag`ni ishlatib undan daromad olishlik xususiyatini ko`rganlar. Bizni qiziztirayotgan gap asosiy tushunchaga qaytadigan bo`lsak-«to`lay olishlik» va «Kreditga layoqatlilik» ta`rif berishda anchogina farq bor. Korxonaning «To`lay olishlik» qobilyati uning o`z vaqtida barcha majburyatlarini va qarzlarni to`lashi tushuniladi. Shu bilan birga kreditga layoqatlilik tushunchasi tolay olishlik tushunchasi bilan yana boshqa omillarbilan ham farqlanadi, qaysikim olingan ssudani, mol-mulkni sotishdan tushgan tusumlar evaziga qoplash mumkin yoki kafolatlangan holda mablag`larni o`z vaqtida qaytish hisobiga ham qoplash mumkin, shuningdek qarz miqdorini sug`urtalash yo`li bilan ham tolash mumkin. Hozirgi paytda qo`llanilayotgan kreditga layoqatlilikni baholash usullari asosan qarz oluvchi ish faoliyatining o`tgan davrdagi tarixini va uning iqtisodiy ko`rsatkichlarini ma`lum davrda qanday bo`lganligini tahlil qilishga tayanadi. Undan tashqari korxona faoliyati davrida o`z majburiyatlarini qay darajada bajarilganligi solishtirib ko`riladi va hisobtlardagi baholashning turli ussularida ma`lumotlar, daromadlar manbai, xarajatlarning o`zgarishi o`rganiladi kreditga layoqatlilikni baholashning turli usullarda, xarajatlarning umumlashtiruvchi yagona ma`lumot bu o`tgan tadbirkorlik faolyati davomidakorxona ishidagi hisobotlardan kelib chiqqan. Bu ma`lumotlar qanchalik asosli bo`lsin ular qarz oluvchining kreditga layoqatliligini aniqlovchi asosiy omil bo`lishiuchun etarli emas. Ma`lum davr mobaynidagi hisobotlarda ma`lumotlar ya`ni qarz oluvchining to`lovchanlik va moliyaviy barqarorlik xususiyatlari dastlabki ko`rsarkich sifatida qabul qilinadi. Auditorlik tashkilotlari tomonidan o`tkazilgan tekshiruvlar qarz oluvchining kreditga layoqatliligni baholash uchun asos bo`ladi. Bu tekskiruvlarning samaradorligi ularda qo`llanilgan hisobtlarga asoslanadi. 42 Qarz oluvchining kreditga layoqatliligini asosiy kamchiligi shundaki u qarz oluvchining ma`lum davrdagi ish faolyati natijasiga asoslanganligidir. Qarz oluvchining moliyaviy ahvolini aniqlashda ajnabiylar malakasidan foydalanish maqsadga muofiq bo`lib, ssuda berishdan oldin asoslangan qaror qabul qilishga yordam beradi. Kreditga layoqatlilik kredit hisobiga yo`lga qo`yilgan ish faolyati mahsulotni realizatsiya qilishdan keladigandaromad miqdori kelajakda qandoy bo`lishligi, u qanday bahoda sotilishi va qanday realizatsiya qilish masalalari hisobga olishi kerak. Berilgan kreditning foiz stavkasi ham qarz oluvchining xarajatlari miqdorining oshishiga va shu jumladan uning kreditga layoqatliliga ham ta`sir qiladi.Qarz oluvchining to`lovchanlik huquqi ham kreditga layoqatlilikni baholashda kam bo`lmagan ahamiyatga ega. Tabiyki, kreditga layoqatlilikni baholashda bu omil hisobga olinishi lozim. Mijozning to`lovchanlik axloqi uning kreditga layoqatlilikni baholashda uning banklar, ta`minatchilar kam bo`lmagan ahamiyatga ega. Tashkilotning kreditga layoqatliligni baholashda uning banklar ta`minatchilar mijozlar va moliyaviy muassosalarga tolay olmagan va muddatini kechiktirib tolagan hisoblari ham qaralishi kerak. Ular guruhlarga birlashtirib qaraladi va turli kreditorlik qarzlari deb qaralmaydi. Qarz oluvchining kreditga layoqatliligi uning qarzning o`z vaqtida qaytarilishga bo`lgan javobgarliligining oshishi bilan hamda qarz berishda banklarning talabchanligi bo`lib qoladi. Bu o`rinda kredit berish prinsiplari qadanba-qadam rioya qilishi kerak. Kreditga layoqatlilik – to`lov bardoshlilikka qaraganga anchogina tor ma`noga ega bo`lgan tushunchodir. Demak bank qarz oluvchiga kredit berish uning kreditga layoqatliligi aniqlansa kifoya, uning boshqa ish faoliyatlarining keng ma`noda tekshirib o`tizmasa ham bo`ladi (baholanki mijoz to`lov bardosh bo`lsa, u kreditga layoqatlidegan xulosa ham kelib chiqqan. 43 Kreditga layoqatlilik va to`lovbardashlilik o`rtasida yana bir farq bor. Tashki lot o`z qarzlarini (ssudadan tashqari) odatda o`z ma`lumoti (ish yoki xizmati)ni sotish hisobidan telayotgan tushumlar to`lab bo`radi. Ssuda qarzlarni esa yuqorida ko`rsatilgan tushumlardan tashqari yana uch manba hisobiga qaytarish mumkin (lekin bular hamma vaqt ham hafolatlanmagan). Bank tomonidan qarz berishdan oldin garovga olingan mulkni sotishdan tushadigan tushumlar bo`ladi; Boshqa tashkilot yaki bankning kafoloti hisobiga; Sug`urta to`lovlari hisobiga; Demak o`z ishini bilib amalga oshirish, bank, mijoz tolovbardosh bo`lmay qolgan taqdirda ham o`z qarzlarini ma`lum miqdorini yoki to`liq qaytarib olishga harakat qilsa bo`ladi. Qarz oluvchining kreditga layoqatliligini baholashning tashkiliy-iqtisodiy muamolari. Mijozning kreditga layoqatliligini baholash ko`pgina omillarga bo`g`liq bo`ladi. Shuning o`zi ko`pgina muamolarni keltirib chiqaradi, qaysikim har biro mil (bank uchun har biro mil-gaytislik omilidir) o`rganilishi va baholanishi tolab etiladi. Shu bilan birga har bir omilning mijozning kreditga layoqatliligini baholashdagi kamayish vazminini belgilash talab qiladi, bu ham uncholik oson ish emas. Mijozning olgan qarzini qoplash, qobilyotli kredit uchun kelgusi davr uchun qiziqarli bo`ladi ( bu qobilyat kradigan layoqatliligini bashorat yoki asosiy, haqiqatga yaqin bashorat bo`ladi). Shunga qaramay kreditga layoqatlilikning amaldagi barcha ko`rsatkichlar, qoldiqlar, (zahiralar) hisobot sanalari unchalik aniq bo`lmagan ma`lumotlarga asoslanadi. Bu erda ush bu omillar ham yo`naltirilgan maqsad shuki mijozning kreditga layoqatliligi degan tushuncha ayrim hollarda chegaralangan qiymatga ega. Shunday qilib mijozning aniq raqamlarda belgilangan yoki raqamsiz ko`rsatkichlarini umumlashtiruvchi yogona ko`rsatkichki, kreditga layoqatlilikni 44 sun`iy ravishda baholash mumkin emas. Asoslangan ravishda raqamlarda ko`rsatilgan kreditga layoqatlilikni baholash uchun xulosalariga ham tayanish talab etiladi. Bir vaqtning o`zida kreditga layoqatlilikni baholash masalosi qarz oluvchi va qarz beruvchi keditorlarning maqsadlariga tayangan holda turli yo`halishdagi qo`llanish talab etiladi. Bundan shuni takidlash lozimki, turli yo`halishlarga tayangan holda kreditga layoqatlilikni baholash bu masalani chuqurlashtirmasdan uni yanada oydinlashtiradi. Demak, buy o`nalishlarni va baholash usullarini komplekis ravishda qo`lash kerak. Kredit berish jarayoni – turli-tuman omillar ta`siriga uchrovchi qaltis jarayon bo`lib, pirovardida berilgan oyda o`z vaqtida qaytarilmay qolishlik xafi bo`ladi. Shuning uchun bankka ssudan berishdan oldin mijozni har tamonlama, o`lganib turli tuman omillar ta`sirida qarzni qaytarish masalasiga aniq ishonch hosil qilish kerak. Kreditga layoqatlilikni qniqlashning asosiy maqsadi va vazifasi bu mijozning olgan qarzni o`z vaqtida qaytara olishini aniqlash va kredit miqdorini belgilash, bu miqdordagi kredit qarz qaysi shartlar asosida ushbu sharoitga berilishini baholashdan iborat. Bularning barchasi bank tomonidan mijozning ma`lum davrgacha qarzni oluv chanligini, balki kelajakdogi moliyaviy ustovorligini oldindan baholab bashorat qilishni talab qiladi. Mijozning moliyaviy ustuvorligini xolisona baholash, yo`l qo`yishi mumkin bo`lgan qaltisliklarni oldindan bilish, kredit mablaglardan samaroli foydalanish bank ishida daromad keltirishi mumkin. Amerikalik tadqiqodchilarning firkicha 35-40% muddati uzay tirilgan (o`z vaqtida to`lanmagan) ssudalar, mijozning moliyaviy ustuvorligini o`z vaqtida kredit berishdan oldin olib borilayotgan muzokoralar davrida aniqlanmagandan kelib chiqqan. Bankdan kredit olishni maqsod qilgan mijoz bankka ariza bilan murojat qilishi va bu ariza quydagibar ma`lum qilinishi kerak: - qarz olishdan maqsad; 45 - (qarzning) kreditning miqdori; - qancha muddatga olmoqchiligi taxminiy ravishda ko`zda tatilayotgan - qissadan –hissa Shuningdek, ariza bilan birga mijoz qarz –ssuda olishdan ko`zlangan maqsodini baholovchi hujjatlar va moliyaviy hisobotlarni taqdim etish kerak. Bu hujjotlarni Sinchiklab tahlil qilish, keyinzoq yangi suhbat o`tkazib, haqiqatdan ham shu mijoz bilan dastlabki suhbat o`tkazib, bo`lisi mumkin degan xulosoga kelgandan kegin aniqlashtiriladi. Dunyoning ko`pgina obro`li banklarida ariza bilan birgamijozga quydagi hujatlarni ham taqdi etadi; - qarz oluvchi kompaniyani tashkil qilganhisodorlarni tasdiqlangan dalolatnomalari nusxasi; oxirgi uch yil ichidagi moliyaviy hisobot, ya`nib u hisobotda korxona bollasi daromadlar va buromodlar (zararlar) schoyoti aks etirilishi kerak. Korxona balansi ( yil oxiri) mudatiga tuziladi va undagi aktiv sarmoyalar, kompaniya kapitali va kompaniya majburiyatlari ko`rsatiladi. Daromadlar va xarajotlar haqidagi yil davomida tuzilgan bo`lib kompaniyaning yillik daromadi tuzilgan bo`lib xarajatlar batafsil ko`rsatilgan bo`lishi, shumingdek to`liq daromad va uning qanday taqsimlanganligi ko`rsatiladi (favqulotdagi jamg`armalarga saqlash va devidentlar to`lavi). - Xazinadagi tushumlar holatidagi hisobat. U kompaniyaning ichki hisobat davrida balanslarini taqqoslash asosida tuzilishi va turli statiya va fondler harakati o`zgarishi ko`rsatilagi. Bu hisobat moliyoviy mablag`lardan foydalanishning to`liq surati, ma`lum miqdordagi mablaglarning bo`shash vaqti va xazina tushumlarida ro`y birishi mumkin bo`lgan tanqislik (defisitit) ni ko`rsatadi. - Ichki moliyaviy hisobotlar qarz oluvchining yil davomidagi mablaglariga bo`lgan talab va yana ehtiyojini mukammalroq organish imkonini beradi. Shunindek uning kvartal va oyli xarajatlarni ko`rsatish mumkin. 46 - Ichki teskor hisobot haqida ma`lumot Balans tuzish ancha ko`p vaqt talab etuvchi masala. Biroq, kreditor bank uchun mijozning teskor hisoblar ma`lumoti kerak bo`lishi mumkin, bu ma`lumotlar odatda kompaniya rahbarlariga biriladigan ko`rsatkichlardir aks etirilgan bo`ladi. Bu hujjatlar kundalik operasiyalar, savdo va zahiradagi molar miqdoriga taluqli bo`ladi. - Moliyaviy ahuvolini (bahorotnomasi ( prognozi), bu kelajakda amalga oshirilishi kerak bo`lgan savdo miqdori xarajotlar, mahsulot ishlab chiqarishdagi to`siqlar, deptorlik qarzlari zahiralarining aylanma harakati, naqd pulga bo`lgan talabka capital qo`yilma va h. k. Gap baholovchi balans ustida borayotib, bu balans schoytlar, daromadlar schyoti, kelajakda kutilayotgan zararlar schyoti (kassa) xazina buyijetini anglaydi. Bu naqd pul mablag`larining ( ahftama – hafta, oymaoy va kvartallararo) kirim – chiqimni bashorat (prognoz) qilish imkonini beradi. - Soliq deklarasiyasi. Bu ham eng muhim qo`shimcha ma`lumot manbaidir. Undan bashqa hujjatlada qayd etilmagan ma`lumotlar uchraydi. Undan tashqari bu hujjat qarz oluvchini baholash imkiniyatini – soliqlarni qanday to`lab borayotganilgiga garab bilib olish imkoniyatini beradi - Biznes reja (tadbirkorlik – rejasi). Ko`pgina kredit olish masolasida berilgan arizalar, ishni noldan boshlayotgan tashkilot va tadbirkorlar tomonidan berilgan bo`lib, ularda yangi moliyaviy hisobotlar va boshga holatlarda ko`rsatlgan hujjatlar bo`lmaydi. Bu holda mijoz bank kreditori o`zining biznes rejasini taqdim otadi va bu hujjat tabir qilingan loyihaning matni, amalga oshirish yo`lari va iqtisodiy samadorligi bo`lgan talablardir. Xususan bu hujjatda quydagilar aks etgan bo`lishi lozim: 47 - Bozorga chiqarib sotilishi mumkin bo`lgan molar yoki xizmatlar turlari ularning yozma bayoni shuningek, ilmiy izlanishlar, proten yoki litsenziyalar. - Tarmoq va bozor bashorati ( bazorning yozma bayoni, boshqa kompaniyalar, ularning xuddi shu turdagi mahsulotga xizmat turini, qaysi regiondan kelayotganligi, raqobatchilarning ustunligi va ularning kamchiligi. - Marketing rejasi ( maqsodlar, reklamamak sulotni bozorga taqdim qiluvchi kompaniyaning qiymati). - Ishlab chiqarish rejasi ( ishlob chiqarish quvvatiga bo`lgan tolab, ish kuchi va ushkuna dastgohlorga bo`lgan talablar). - Menejment rejasi (kompaniyaning tuzilishi, strukturasi, boshqaruv organlari). - Moliyaviy rejalar (naqd pul harakati bashorat rejasi, yaqin besh yillik taraqqiyot rejasi). Tayorlangan rejalar asosida talabnoma tayyorlanadi va bankning maxsus kredit ishlari bo`limlariga shugullanuvchi ma`sul xodimga topshiriladi, bu xodim taqdim otilgan hujjatlar bilan nanishib chiqqan, qarz oluvchi bilan dastlabki tanishuv suhbatini o`tkazadi. Shu kabi uchrashuv va suhbatlar kedit masalalari bo`lmiga xodimda qarz oluvchi mijoz haqidagi eng muhim masalalarni yanada aniqroq hal qilish imkoniyoti bo`lib, shu bilan birga mijoz haqidagi pisihologik shartlarni tuzish va bo`lajak mijoz kredit olishga qay darajada tayorlanganligi haqida real xatni baholash imkoniyati bo`ladi. Suhbat dovomida bankning masul xodimi bacha ikir-chikerlarga etibor qilib o`tirmasdan, bor diqqat etiborini dolzarb masalalarga qaratmogi ya`ni bank kreditorini qiziqtirayotgan masalalarga qaratishi kerak. Ilg`or banklar amaliyotiga tayanadigan bo`lsak, buqarrar bo`lajak mijoz bilan tanishuv suhbatini quydagi tartibda berish tafsiya etiladi. Bank kredit bo`limi masul xodimning mijozning beradigan savollar matni. 48 1. Mijoz va uning kampaniyasi haqida ma`lumotlar. - Kompaniyaning huquqiy asoslanishi qanaga? - Qachon bu kompaniya tashkil etilgan? - Kampaniyaning mol-mulki qanday baholongan va qay darajada o`z – o`zini qo`llay oladi? - Bu mol – mulkka bir xl shikast yetganmi? - Bu mol – mulk qanday ahvolga saqlanmoqda? - Kompaniyaning asosiy sohibi ( asosiy aksiyoner yoki paychi sheriklari) u qancha aksiya yoki (payga) ega& - Kompaniyaning asosiy ishlab chiqaridigan mahsulot (yki xizmat turlari(; - Kompaniya boshqaruvchilarining malakasi – amalyati; - Kompaniya faoliyatida daromad miqdori; - Kopmpaniyaning asosiy mijozlari – xaridorlari, unga mahsulot va xizmat ko`rsatuvchi hamkor kompaniyalar; - Kompaniya ishlab chiqaradigan mahsulot qanday shartlar asosida sotuvgachiqariladi? 2. Talab qilayotgan kredit haqida savollar. - Mijoz qancha miqdorda kredit olmoqchi& - Bu miqdor hajmini mijoz qanday aniqladi? - Moliyaviy zarurat yetarli darajada asoslanganmi? - Kredit hisobiga harakatga keltirilishi rejalashtirilayotgan moliyaviy aktivlar o`z xizmat davrida to`g`ri shar-sharoit, qilmish – qidirmish tasiriga bardosh beradi - Mijoz kreditni harakatba keltirib, kredit miqdorini o`z vaqtida qaytarish shart sharoitini ham hisob – kitob qilganmi? 3. Kredit miqdorini qaytarishga oid savollar? - mijoz kredit miqdorini qanday qilib qaydarishini xayol qilyapti 49 - Bir aylanma jarayonda mijoz qancha miqdorda naqd pul miqdorini olishini mo`ljalliyapti; - Bir aylanma jarayanda mijoz qancha miqdorda naqd pul miqdorini olishi mumkin. - Mijozga kafolat beruvchi va uning o`rniga tavon to`lay oladigan yuridik shaxs sifatidagi ishongan odami bormi? - Shu ishongan odamining yoridik shaxs sifatidagi kafolati tashkilot yoki shaxsning moliyaviy ahvoli qanday? - Kredit miqdoriga tavon haqqi. - Tavon pulning turi? - Tavon pulning boshligi kim? - Tavon puli qayerda va kim tomonidan saqlanadi? - bu mol – mulk kim tomonidan qanday baholangan? 5. Mijozning boshqa banklar bilan munosabatlari - Ushbu kungacha mijoz qaysi banklar hisobiga foydalanib kelmaqda edi? - Shu miqdordagi kredit olish uchun u bankka murojat qilib holdi? - Mijoz nima uchun kredit olish uchun u bankka murojat qilib keldi? Bundan oldin ham mijoz kredit olganmi, bu kreditning miqdori va kreditni qaytarganlik muddati? - Dastlabki davrda bank tomonidan aniqlanishi lozim bo`lgan javoblar? A. Qarz oluvchi bo`lajak biznes hamkorning obro` - etibori, uning ishonchli, sofdil va sadoqatli ekanligini aniqlash. Ayniqsa yangi mijozlarni qabul qilganda bu hujjatlarga ya`nada e`tabor bering. B. Kredit arizasining asoslanganligi, kredit miqdorini qaytarilishi kafoloti. Bank kerak bo`lsa yangi mijoz bilan ta`nishish uchun yana boshqa o`z talablarini qo`yishlari mumkin. C. Talab qilinayotgan kredit talabnomasining bankning kreditlar siyosatiga mos kelishi va ssuda berilgan porfelni strukturasi kerak. 50 Bank agap o`z xodimlarning malakasi kredit berilishi so`ralayotgan soha bo`yicha yetarli bo`lmasa shu soha kredit berish tadbiri bilan shug`ullan magani maqul. Lekin Shunindek, bank bu boroda shu soha bo`yicha etukmutaxasiski, bu borada konsultatsiya berishga taklif qilish mumkin. Shu bilan birga bu bank xarajatlarini yanada ashiradi va kredit berish borasidagi qaltislik kafolatini ohiradi. Berilgan talabnomani tahlil qilish borasidagi hal qiluvchi masala mijozning xarakteri uning kreditga layiqatliligi aniqlanadi. Kredit inseptori qarz oluvchining kredit talabnomasini tayorlashga ariza beradi… daromad va harajatlar miqdorini aniqlaydi, qimmatli qog`ozlar miqdori ( qimmatli qog`ozlar yoki jamg`arma depozitlar) ni belgilaydi. va bu mablag`lar bilan qarz oluvchi o`z kredit qarzini vaqtida qaytarishi mumkindir Shuning uchun suhbat vaqtida mijozning og`zaki javoblarini uning o`zidan eshitish har qanday qog`ozlada bayon qilgan ma`lumotlardan ancha ustun bo`ladi. Kredit insepektori mijoz daromadining ustuvor va doimiyligi qiziqtiradi. Ular mijozning barcha to`lov va soliqlar to`lab bo`lgandan keying daromadlaridan ajralib qolgan. 51 2.3 Rivojlangan davlatlarda mijozning kreditga layoqatliligini baholash usullari Mijozning to`lovga layoqatliligini tahlil qilish deganda mijozga berilgan kreditni ishlata olish va qaytarib bera olish imkoniyatini o`rganish tushuniladi. Dunyoning ko`p mamlakatlarida mijozning kreditga layoqatliligi turlicha aniqlonadi. AQSHda mijozning kreditga layoqatliligini baholash va kredit riskini minimal lashtirish maqsadida 5 «S» nomini olgan usuldan foydaniladi. Bu usu l asosida mijoz faolyatini baholashning quydagi menzolari yotadi. - Customer character 0 mijozning obro`si; - capacity to pay – to`lovga layoqatliligi; - capital- capital - collateral – ssudaning ta`minlashini; - current business condutions and goodwill- iqtisodiy holati va uning kelajagi. Bu usul bo`yicha mijozning obro`si, masuliyot darajasi, qarzni to`lashga bo`lgan istogi va tayyorgarligi tekshiriladi. Dasttavol bank mijozning o`tmishida o`z majburyatlariga qanday munosabatda bo`lganligi; qarzni to`lashda kamchiliklar bo`lganligi; kreditlanuvchi sub`yektning iqtisodda bozorda qanday mavqega ega ekanligini tekshiradi. Bunda bank qarzdor bilan suhbat olib beradi arxivdan mijoz to`grisida materyallarni olib tahlil qiladi, boshq fizma va banklar bilan maslahatlashadi va hokazo. qarzdarning to`lov qobilyatida uning moliyaviy imkoniyati uning kreditni to`lash qobilyati qarzdorning foyda va zararlari hamda kelajakda bo`lishi mumkin bo`lgan o`zgarishlar paxta tahlil qilish orqali aniqlanadi. Undan bank qarzni to`lash bo`yicha mijoz mablaglarining 3 manbasini chuqur o`rganib chiqadi Bular: Joriy kassa tushumlari (cash flow); 52 aktivlarni sotish; moliyalashtirishning boshqa manbalari (jumladan pul bozoridagi qarzlar). «Besh»oy «larga qaytar ekanmiz» shuni takidlab o`tish kerakli, bank asosiy etiborini boshqa omillarga ham, jumlodan, fizmalarning aksiyador kapitaliga, uning tuzulishiga, aktiv va passivlarning boshqa moddalariga bo`lgan nisbatiga hamda qarzning ta`minlashiga, uning yetarlilik darojosiga, sifatiga va qarzni to`lamaslik holida garovni sotish daarajasiga sifatiga va qarzni to`lamaslik holida garovni sotish darajasiga qaratadi. So`ngra kreditga bo`lgan talabnomani qarab chiqqanda umumiy shart – sharoitlar jumladan; davlatdagi ishbilarmonlik iqlimini aniqlovchi va bank bilan birga qarzdorning holatiga ta`sir etuvchi omillar: iqtisodiy ahvol, monand tovar bo`yicha boshqa ishlab chiqaruvchilar tomonidan raqobatning mavjudligi, soliqlar, xom ashyonarx-navolar va boshqalarga etibor qaratiladi. Angilya banklarida mijozning kreditga layoqatliligini aniqlashda savollar varagi mavjud. Savollarga javoblar bankka kredit berish qarorini qabul qilishga imkon beradi Quyida shunday savol varaqning mamunasi keltiramiz. Avvalambor qarz oluvchi (borrower`gat a`rif beriladi. Uning oilasi, obro`etibori, sofdiligi, bankka tanishligi, bank bilan munosobatlari. Boshqaruv tarkibi malahasi – ma`lumoti, mutaxasislik bo`yicha staji, boshqara olish qobilyati; to`lovga qobillik – to`lov intizomiga rioya qilish, biznes talablariga resurslarning mosligiga e`tabor beriladi. Keyin esa quydagi asosiy ko`rsatkichlar tekshiriladi: 1. Purpose (kredit maqsadi). Quydagi, banklar kredit siyosatiga to`g`ri keladimi? va boshqalar, 2. Amount (kredit summasi) kredit summasini hisoblashda aniqlik. Tasdiqlovchi hujjatlar mavjudmi? so`raglan summa yetarli, kam yoki ko`pligi. 53 3. Repayment (qaytarish ) kredit qachon qaytoriladi. qaytarilishi grafigi mavjudligi, qaytarilish manbasi –kelajakda daromadlari, qisqa muddatli kreditlar, aktivlarini sotish, qarz oluvchi pul oqimlarini bashorat qilish. 4. Viability ( kreditlanayotgan loyihaning realligi) maskur kredit qanchalik zarur? Texnik iqtisodiy asoslar bajarilganmi mazkur kompaniya hisob varaqalari tahlil qilinganmi? qarz oqimlari bashorat qilish; 5. Risk (risklar) bank va kompaniyalar uchun risklar manbalarini mujassamlanganligi riskning oldini olish chora tadbilarini amalga oshirish mumkin? 6. Security (ta`minganlik). Garovlarni sug`urta polislarini tekshirish. Garov qiymati qanday? Garovni qayta baholash bo`lib o`tadini qachon? 7. Positability (foydalilik) kredit shartnomasida daromat va xarajatlar aniq tariflanishi lozim. Foiz uorajasi bank tortilgan risska mos keladimi? Foiz darajasi, xrojotlarini qoplaydimi? Yuqoridagilarni o`zida ifoda qiluvchi «Parts»nomli qarz oluvchi qobilyatni tahlil qilish usuli qoplaydimi? keng tar qalgan bo`lib unda: Purpose – kreditning maqsodi; Amount – ssudaning hajmi; Repayment – qarzni to`lash; Merm – muddati; security – ssudaning ta`minganligi kabilar tahlil qilinadi; Mijozlarning kreditga layoqatligini tekshirishning boshqa usullari ham mavjud. Mijozning kreditga layoqatliligi asosida mijozning faoliyatni xarakter laydigan zarur axborotlarni yixishyotadi: Aqsuva boshqa g`arb mamlakatlarida mijozning kreditga layoqatliliginitahlil qilishga banklar uchun maxsus huquqiynoma va qonunlar mavjud. Mijozlarning hisobotlarini banklar tomonidan tahlil qilishi ikki xil ko`rinishiga ega: ichki va tashqi ko`rinishga ega. Tashqi tahlil shu qarz oluvchi 54 faoliyatini boshqalar bilan solishtirishdan iborat. Ikkinchi taklil esa moliyaviy hisobotlarning turlicha qisimlarini ma`lum vaqt oraligida solishtirishdan iborat Xorijiy davlatlar amaliyotida mijozning pul oqimi chuqur tahlil qilinadi. Pul oqini mijozning o`z xarakterlarini qoplash va qarzlarni o`z resurslari hisobida to`lash qobilyatining o`lchamidir Bunday tahlil turlicha olib boriladi, jumladan, bu muqsadda qarz oluvchining pul mablag`larning harakat hisobidanfoydalanishi mumkin. Buning uchun mijoz pul mablag`larning harakati haqidagi hisoboti tuziladi va uquyidagi savollarga javob berishga imkoniyat beradi. Mijoz kelajakda moliyaviy aktivlarning oshishi uchun o`zi pul mablag`lari bilan ta`minlay oladimi? Qarz oluvchi faoliyatining o`sish suroti tashqi manbalardan moliyalashtirish zarur bo`lgandarajada tezligi. Qarz oluvchi keying investisiyalashdan paydo bo`lgan qarzni qoplash uchunortiqcha pul mablag`lariga egani? Bank amaliyotida mojozning kreditga layoqatliligini tekshirishning to`g`ri va eshi usullari mavjud. To`g`ri usullardan kam foydalaniladi. Bunda mijoz tomonidan po`plangan bollar, u olishga haqli bo`lgan ssuda summasiga tenglashtiriladi. Egri usullar esa juda keng tarqabgan. Uning mazmunini turlicha baholashko`rsatkichlariga ma`lum bular berishdan iboratdir. Buningnetijasi bo`lib turibdiki mijozning kreditga layoqatliligini baholashda bollar sinfini aniqlash xizmat qiladi. O`z – o`zidan ayon bo`lib turibdiki, mijozning kreditga layoqatliliginibaholashda bollar tizimidan foydalanish – ega obektiv va iqtisodiy asoslangan qarorlarini qabul qilishja rayonidir. Yagana muammo shundan iboratki bundan mijozning kreditga layoqatliligini baholash bo`yicha axborotlarning yangilanishi talab qilinadi; bu esa o`z navbatida, bank uchun juda qimmatga tushushi mumkin. Shuning uchub uncha katta bo`lmagan banklar odatga axborot 55 bazasining cheklanganligi va ko`p xarojatliligi tufayli mijozning kreditga layoqatliligini tahlil qilishda «koeffisiyentlar» usulidan foydalinadi. To`lovga layoqatlilikni tahlil qilish asosida mijozning faolyatini to`laroq aks eturuvchi ma`lumotni yigish yotadi AQSh va boshqa G`arb davlatlarida to`lovga layoqatlilikni aniqlashda bank tomonidan qo`laniladigan ma`lumotlarni yig`ish tartibi va ma`lumot hajmiga tegishli maxsus yuridik normalar ishlab chiqilgan. Unda ko`rsatilishicha to`lovga layoqatli bo`lgan ixtiyiriy qarz oluvchiga kredit berish mumkin AqSH kongressi « Teng kredit olish imkoniyati to`g`risida»gi (ECOA) – Equal Credit Opport unites ACT qonuni qabul qilgan. Qonunga muofiq kreditlan tomonidan kredit qarz oluvchining yoshi, oilavy, ahvoli; jinsi, din va milotiga qarabajratmasligi kerak. Kredit faqitda mijozning kredit olishga qarab ajratilishi lozimligi ko`zda tutilgan foydalanishi mumkinligi to`g`risida fikr bildirilgan Bunda mijozning to`lovga layoqat liligining asosiy mezoalariya`ni; qar olish uchun ariza beruvchilarning kuchi tomonlari; qarzdarning kuchsiz va bosh bo`sh tomonlari; qarz oluvchining muvoffaqiyati uchun qaysi omilar muhimligini aniqlash. Kredit berishdagi risk darajasi kabi ko`rsatkichlar o`rganib chiqiladi. Mijozning moliyaviyhisoblarining bankirlar tomonidan tahlil qilishing ikki xil shahli bor. Ichki va tashqi tahlil. Ichki tahlilda mijoz hisobitining muhimolmatlari birma-bir taqqoslanib va ma`lum vaqt davomida o`zgarishi tahlil qilinadi. Tashqi tahlilda qarz oluvchi boshqa qarz oluvchilar bilan taqqoslanadi. Ichki tahlil koeffisiyentlar tahlil bo`lib, uning ikkita kamchiligi mavjud; 1) Koeffisiyentlar mijoz operasiyalari qanday o`toyot ganlari to`grisida ma`lumot bermaydi; 2) tahlilda o`tib ketgan ma`lumotlaldan foydaniladi, lekin kredit kelajakdagi faoliyat uchun beriladi. Ko`pgina garb mamlakatlarida mijozning to`lovga layoqatliligini quydagi yo`nalishlar olib beradi; Bular bilan bir qatorda mijoz obro`si baholash ham juda muhimdir. 56 Mijozning to`lovga layoqatliligini aniqlashda va bank tomonidan anketa to`ldirishda asosiy menzolarni begilaydigan boshq bir yaridik hujjat AqSHFRT tomonidan qabul qilgan «B» yo`riqnomasidir. Bu yo`riqnoma qaysi ma`lumotlar mijozni to`lovga layoqatliligini aniqlashda balli tizim qo`lanishi ko`rsatilgan: mijozga qarashli ishlatilgan ma`lumot yig`ishdagi gheklovlar ham ko`rsatib o`tilgan. Masalan, qarz oluvchi majburiyatlari bo`yicha javobgarligidan qatiy nazar o`z oilasi haqida anketaga ma`lumot yazishi kerak. Masalan buyuk Binitaniya Parlamentida 1993 yil mamlakatning yarik banklarida mijozning biri National Westministr Bank ko`p yillar davomida o`z mijozidan siyosiy axborotlar va so`rovlar olganligi haqida tortivshuvlar bo`lgan. Masalan, qarz oluvchi majburiyatlari bo`yicha ma`lumotlar. AqSHda qonun qarz oluvchining oilaviy holati va ahvoli, telefoni bor – yo`qiligi haqida ma`lumotni mijozlardan yixish imkoniyotini banklar uchun cheklab qo`ygan. Chet ol adabiyotlarida mijozning kuchi va kuchsiz tomonlari, uning imhoniyatlari va riskinin aniqlashda «SWOT» (S – strong, w – weak, p – opportunites, t – threat) metodidan. Buni baholashning bir yo`li- kredit scoring yo`lidir . Skoringni (ochko, bal yigishi) har bir bank holatik, vaziyatiga qarab o`lari ishlab chiqadilar. Kredit skoringmodili birinchi bo`lib, amerika iqtisodchisi D. Dyuran tomonidan 1940 yillar boshida ishlab chiqilgan. U bal hisoblashdi quydagi koffisiyenlarni qo`lladi: 1. yoshi 20 dan yuqori bo`lgan har bir yil uchun 0,1 (maksimum – 0,3) 2. jinsi: ayol 0,4; erkak-0; 3. yashash muddati berilgan joyda yashagan har bir yil uchun 0,042 bal ( maksimum – 0,42); 4. kasbi: kichik riskdagi kasb uchun – 0,55 yuqori riskdagi kasb uchun – 0,016 – boshq kasb uchun; 57 5. bandligi – 0, 059 bir korxonada ishlagan har bir yil uchin (maksimum – 0,59); 6. moliyaviy ko`rsatkichlari: 0,45 bankdagi mablag`lari uchun; 0,35 ko`chmas mulkka egaligi uchun 0,19 hayoti sug`urta polisi uchun: Bu koeffisientlari qoplashbilan Dyuran «yaxshi» va «yomon»mijoz o`rtasidagi chegarini 1,25 ball deb oldi 1,25balldan yuqori balli mijozlar kreditga layoqatli hisoblangan, bunda kam ball yiqqanlar esa kreditga layoqatsiz deb topilgan. Hozirgi vaqtda AqSH banklari individual shaxslarni kreditlashda turli xil yondoshuvlar ishlab chiqmoq dalar. Har bir bank o`zining xususit tizimini ishlab chiqarmoqda. Ko`pgina Amerika banklari o`z amaliyotida mijozning kreditga layoqatliligini baholashda ikki xil usulda foydanilodilar. 1. banklar birinchi mijozni bank talablari yuzosidan tekshirib chiqadi va berish bormashigini hal qiladi. 2. Kreditga layoqatliligni baholashda balli tizimdan foydaniladi. Bunda matematik korelyasion tahlil va omillar tahlilidan foydalanadilar. Banklar mijoz balansining muddatlari va bo`limlari vorasidagi turli proporsiyalarni ta`riflavchi boshqa moliyaviy koeffisiyentlarni ham hisoblaydi. Banklar bu koeffisientlarni meyoriy kattaliklarni belgilaydilar va mavjud kattaliklarni usullar bilan solishtirib so`ng solishtirish natijalariga ko`ra mijozning kreditga layoqatliligini aniqlaydi. Koeffisientlarning meyoriy kattaliklarini meyoriy chegarasi turli tarmoq, hudud va boshqalardagi korxonalar uchun turlicha bo`lishi mumkin, Bunday baholashlar haqiqatga yaqin bo`lishi uchun uzoq muddat orasidagi mijozning moliyaviy holatini nazorat qilib boorish, o`rganishning aniq yonalishlarini, davrlarini, qonuniyatlarni aniqlovchi xususiy statistic ma`lumot bozasini yaratish zarur. Bank kreditga layoqatlilikning ball (reyting) tizimini ham qo`lashi mumkin, unda har bir koeffisientga (uning normativga yaqinligiga qarab) ballorda belgilanadi va to`plangan ballar yig`indisiga qarab mijozning, yuqori, o`rta yoki 58 past guruh likvidlik bo`yicha ajratiladi. Mijozning reytingi bo`yicha qaysi guruhga mansubligiga qarab kredit talablarini susaytirishi kichaytirish yoki umuman kreditlashni rad etish mumkin. Qarz oluvchi moliyaviy holatini baholash bilan birga ban uning iqtisodiy holatini, faoliyat jarayonini ishlab chiqish mol yetkazib beruvchilar va xaridorlar bilan munosobatlarini, korxona egabari bilan yo`llanma ishchilar o`rtasidagi munosobatlarni o`rganadi: Shuningdek, bank foydalanayotgan texnalogiyalar, vasitalar, ularning yangiligini va raqobatbardoshliligini o`rganadi, bozorlarni egalash (yoki taxtashi) imhoniyatlarini va boshqalarni bahgolayti Hullatlarni tahlil qilish bilan girga bank xodimlar mijozni « joylarga» borib tehshirish, mijozning ish joyini tartibi va tashkil etishi bilan tanishishi maqsadga muofiq. Keyingi paytlarda, aniqsa iqtisodiy revojlangan davlatlarda bank mijozlarning ma`naviy azloqiy sifatiga tobora ko`p e`tabor bermoqda. Bu sifatlarning ejetlarli doroyada aniq baholash imkonini beruvchi tistar va usullar yaratildi. Ama shunday testlardan biri «qizil signaler tizimi»dir. U xorijiy banklarning tajribalarini ko`rsatishicha mijozlarning ishonchligini aniqlashga imkon beradi. I. Qarz oluvchi tarixidan signallar: «qizil signallar tizimi to`g`risida qisqacha to`xtalamiz bu tizim qarz oluvchining faoliyatiga baho beruvchi bir necha bo`limlardan iborat. Yaqin o`tmishdagi moliyaviy noqobilligi. Qarzni oluvchi ma`lumotlarifagi nomutono sibliklar va qarama – qarz shiliktor II. Qarz oluvchiboshqarishga doir «signallar» qarz oluvchinihg ishonchli aloqalari mavjud hamkorni qidimoqda. Boshqaruvchining past ma`naviy sifatlari Boshqarish uchun xodimlar, oila azolari mavjud hamkorni qidimoqda. Boshqarishdagi tez-tez o`zgarishlar . Boshqarivchining hohliqma xarakteri Boshqarivchining kreditlash jarayonini tezlatirishga harokat qilishlar 59 III. Aylanma aktivlar Ishlab chiqarish faoliyatini aks etuvchi «signallar» Mol yetkazib beruvchilar va xaridorlar qatorining farqlari. Qarz oluvchining o`z debitorlari istidan nazorati susayganligi. Qarz oluvchining bugungi kunda muamolarini boshidan kechirayotgan sohoga tegishligi. Balassning aktiv va passiv moddalari bo`yicha mutanosibligi. IV Kreditlashga tegishli «signallar» Qarz oluvchining kredit maqsadini aniq ko`rsat maydi. Qarz oluvchida qarzni to`lash bo`yicha aniq dastur yo`q. Kreditni to`lash bo`yicha zahira mablaglar yo`q. Qarz oluvchi maqsad mihiyati ta`minotga ega emas . Qarz oluvchining kredit savolnomasi yomo asoslangan qarz oluvchi bir vaqtning o`zida ham aktivlari, ham umumiy capital gavoriga ssuda olishi mo`ljallagan Kredit bevosita qiymat tashkil etuvchi ishlab chiqarish jarayoniga emas balki momula sohasiga yo`naltirilgan Kreditni qaytarish muddoti to`liq asoslangan. V. Berilgan normalardan chetlashish «signallari» O`z xo`jalik faoliyati bo`yicha hisob ma`lumotlarini taqdim etish davriyligidagi buzilishlar. Bank hisob varaqalarini yuritishdagi normalardan chetlashishlar. Kreditlash qayta ko`rilishi: Kreditni qaytorish sxemasidagi, o`rganishlar; ssudani cho`zish bo`yicha iltimoslar. Xo`jalik faoliyati moliyaviy ko`rsatkichlarni rejada farqlanishi. Qarz oluvchining mahorati va hisob tizimlarida chetlanishlar . Kreditga layoqatlilikni baholash bilan birga bank kreditdan foydalinishning iqtisodiy samarodorligini ham lekshiradi. Buning uchun qarz oluvchi kredit olishdan maqsadimi tasdiqlovchi hujjatlar ko`rib chiqiladi. Bank qarz oluvchining maqsadini realligini va haqiqiyligini, ularni ( talab, taklif, sifat, va miqdor narxi 60 raqobqtchilarning qarshiligi va boshqa ko`rsatkichlari bo`yicha) shakilanayotgan bozor konyukturasiga mos kelishini baholaydi. Shu bilan birga ban mijoz kredit so`ragan faoliyati turi bo`yicha daromad va xarajatlarni solishtiradi, Bank kreditdan faodolanish natiyasida mijozning o`z harajatlarini qoplash va kreditning qaytarishga yetarli daromad olishga imkon bo`lishi lozim. Ana shunday baholashlarga assosan bank kredit berish (yoki uni rad etish) to`g`risida qaror qabul qiladi. Mijozning kreditga layoqatliligiga qarab bank kredit bo`yicha foiz, muddat va summasini o`z gartirishi mumkin. Bu parameter qarz oluvchi bilan muhokama etiladi va kredit sharnimasida belgilab qo`yiladi. Ko`rib chiqqanimizdek, turli mamlakatlarda kreditga layoqatlilikni aniqlashda turlicha yondoshuvlar bo`lsa, ularning asosiy maqsadi bank tomonidan berilgan kreditning samarali ishlatilishi va ularning o`z vaqtida bankka qaytib krlishini ta`minlashdan iborat. 61 Xulosa Xulosa qilib aytganda hozirgi kunda aylanma mablaglar korxona mulkining asosiy qismi hisoblanadi. Uzluksiz ishlab chiqarishini ta`minlash uchun asosiy ishlab chiqarish fondalaridan tashqori mehnat qurulori va materiallar resurslar ham kerak bo`ladi. Ishlab chiqarish vositalari bi;an birgalikda mahsulot ishlab chiqarishda qatnashadi va uning qiymatini belgilaydi. Korxonaning etarli miqdordagi aylanma mablag`larning korxonaning normal ishlashining asosiy omillaridan birdir va bozor iqtisodiyotining asosiy shartidir . Shuning uchun korxonada asosiy Shartidur. Shuningdek, aylanma mablag`lardan foydolanishni boshqarish ham asosiy shart hisoblanadi. Aylanma mablag`larning iqtisod qiluvchi va ularni boshqaruvchishart sharoitlarini tashkil etish bir qator ijobiy samarolarni beradi. O`zining va bosh qalarning aylanma mablag`laridan samolari foydalamuvchi korxona rasional iqtisodiy ko`rsatkishga erishini mumkin. Shuning uchun ham bu mavzuni ilmiy jihatdan o`rganish juda ham aktuoldir. Bozot iqtisodiyoti sharoitida xo`jalik subektlarining, banklar faoliyatining tijoratlashuni yuzaga keladi. Keyingi yillarda turli korxonalar qaysi mulkchilik shakliga asoslanganiga qara masdan iqtisodiy jihatdan mustoqil bo`lgan korxonalarda qo`shimcha pulmablag`lariga ehtijoy yuzoga keladi va bu ehtijoy zarur bo`lganda bank kreditlar hisobidan qoplanishi mumkin. Shu sababli, bozor iqtisodiyoti sharoitida kredit va uning muhim elementlaridan biri krditga layoqatlilikni baholashning o`rni va roli muhim ahamiyot kasb etadi. Chunki banklar bozor munosa batlarining mustaqil subektlaridan biri bo`lib iqtisodiy jihatdan faoliyat natijalari uchun o`zlari javobgor hisoblanadilar. Banklarning maqsadi ham korxonalarning o`xshash bo`lib, ular o`z xarajatlarini o`z daromadlari hisobidan qoplab yuqori foyda olishga intiladilar. Korxonaning kreditga layoqatliligini organish tijorat bankiga kredit berish mumkinligini aniqlashga, uning miqdorini, foiz stavkasining darojasini belgilashga imkon beradi. 62 Kreditga layoqatlilikni baholash korxonaning o`zi uchun ham katta ahamiyat kasb etadi. Bu ko`rsabkichlarining tahliliga asoslanib ular mol yetkazib beruvchilar va boshqa banklar bilan o`zaro munosabatlarini o`rnashtirishlari mumkin. Mijozning kreditga layoqatliligini tekshirishning boshqa usullari han mavjud. Mijozning krditga layokatliligi asosida mijozning faoliyatini xarakter laydigan zarur axboratlarni yixish yotadi: AQSH va boshqa g`arb mamlakatlarida mijozning kreditga layoqatliligini tahlil qilishda banklar uchun maxsus huquqiy norma va qonunlar mavjud. Mijozlar hisobotlarini banklar tomonidan tahlil qilish ikki xil ko`rinishga ega: ichki va tashqi ko`rinishga ega. Tashqi tahlil shu qarz oluvchi faoliyatini boshqalar bilan solishtirishdan iborat. Ichki tahlil esa moliyaviy hisobotlarning turlicha qismlarini ma`lumvaqt oralig`ida solishtirishdan iboratdir 63 Foydalanilgan adabiyotlar Qonun va meyoriy hujatlar. 1. O`zbekiston Respublikasining banklar va banklar faoliyati to`g`risidagi qonun Tashkent – 1996. 2. Ozbekiston Respublikasi Markaziy bank faoliyati to`g`risidagi qonuni. Tashkent – 1995 3. O`zbekiston Respublikasi Prezidentning « Kichik va o`rta tadbirkorlikni rivojlantirishga oud qo`shimcha – chora tadbirlar tog`risidagi farmoni. Toshkent 1997 4. O`zbekiston Respublikasi Prezidentning « Bank tizimini yanada erkinlashtirish va ishlab chiqarish borasidagi chora tadbirlar to`g`risidagi farmoni» Toshkent 2000y 21-mart O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I.Karimov ning assarlari va ma `ruzalari : 1. I.Karimov. Yuksak ma`naviyat - engilmas kuch. Toshkent "Ma`naviyat"2008. 2. I.Karimov Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi O`zbekiston sharoitida uni bartaraf etishining yo`llari và choralari. Toshkent. "O`zbekiston"2009 y. 3. I.Karimov. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish kontseptsiyasi. "Zarafshon" gazetasi 2010 y. 16- dekabr. 4. I.Karimov. Mamlakatimizning modernizatsiya qilish yo`li izchil davom ettirish taraqqiyotimiznig muhim omilidir. Xalq so`zi. 2010 y. 8-dekabr. Asosiy adabiyotlar. 1. Abdullayeva Sh. Z. Bank ishi Toshkent – 2003 2. Abdullayeva Sh. Z. , Pul, kredit va banklar Toshken 2002 3. Abdullayeva Sh. Z. Bank risklari va kreditlash Toshkent 2002. 4. Abdullayeva Sh. Z Shog`azimiy sh. sh. qimmat liqog`ozlar 100 savol va javob Toshkent - 1997 64 5. Abdullayev Ya. , Karimov F. Kichik biznes va tadbirkorlik asoslari 100 savob va javob 6. Abdullayev Yo. Boboqulov T. Kredit 100-savol, javob – 1996. 7. Angilidi M. C. Organizasiya kreditnogo prosesa v komercheskih bankax Toshkent 1996 8. Abdullayev Yo. Boboqulov T. Kredit 100-savol, javob – 1996. 7. Angilidi M. C. Bankovskii operasii chast – 2 uchetno – ssudnil operasii I agentskih uslug bankov Padred 0.2 Lavrushina M. I. N. F. R – M1996 9. Bankovskiy delo I finan sirovnil investisiy – Tom 1-2 chast 6 usetirniy bank qod redaksiya N. Bruka 1995 10. Bozor iqtisod nazariyasini va amaliyoti 11. Vahobov A. V. Ibrohimov A. T. Moliyaviy tahlil. Darslik. Toshkent sharq – 2002 12. Pardaev M. Moliyaviy tahlil Toshkent – 1999 13. Dodoboev Yu Bank ishi Fan – 2002 14. Yjen V. A.Pul va moliya bozorlari 1996 Qoshimcha adabiyotlar. 1. Bozor pul va kredit jurnali 2001-2004 2. P`zbekiston iqtisodiy axborotnomasi jurnali 2001-2004 Internet tarmog`i. 1. www.bankreferatov.ru 2. www.e.library.ru 3. www.softall.ru 4. www .money.ru 5. www.sredstva.ru 6. www.referat.ru 65 Ilovalar 66

Hozirgi O‘zbekiston sharoitida aylanma mablag‘lar va mijozning kreditga layoqatliligini baholash usullari

Купить