Hozirgi qiyofadagi qadimgi odamlarning vujudga kelishi - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	35.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Hozirgi qiyofadagi qadimgi odamlarning vujudga kelishi

Купить

Mavzu: Hozirgi qiyofadagi qadimgi odamlarning
vujudga kelishi.
Reja:
I. KIRISH.
II. ASOSIY QISM.
1. Hozirgi qiyofadagi odamlar topilgan manzilgohlar va ularning
tavsifi.
2 . Yevropa, Osiyo va Afrikadan topilgan hozirgi qiyofadagi
qadimgi odamlarning topilgan manzilgohlari.
3. Hozirgi qiyofadagi qadimgi odamlarning vujudga kelish
omillari.
4. Hozirgi qiyofadagi qadimgi odamlarning rivojlanish bosqichlari.
5. Hozirgi qiyofadagi qadimgi odamlarning tashqi ko’rinishi,
xo’jaligi va mehnat qurollari.
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.

Kirish
Hozirgi ilmiy mulohazalarga ko’ra tadrijiy rivojlanish mahsuli bo’lgan
odam bir necha million yillar muqaddam odamsimon maymunlardan vujudga
kelgan. Diniy kitoblarda esa odamzod Olloh taolo tomonidan yaratilgan deyiladi.
Olimlar fikricha, yer yuzida odamzod 3-3.5 million yildan beri yashab kelar ekan.
Odamzodnning paydo bo’lishi haqida turli xalqalar turlicha rivoyatlar to’qiganlar.
Tarixchi, arxeolog va antropolog olimlar esa odamzod yer farzandi, u shu zaminda
paydo bo’lib ko’paygan va rivoj topgan, deydilar. Bu mavzu bugungi kunning eng
muhim muammoli masalalaridan biridir. Olimlarning ma’lumotlariga qaraganda,
odamzod dastlab Afrika, janubiy va janubi sharqiy Osiyoda paydo bo’lgan.
Keyinroq esa Yevropaning ichkari hududlariga kirib borgan. Inson mehnat qilishi
tufayli hayvonlar olamidan ajralib chiqib, uzoq rivojlanish bosqichini o’z boshidan
kechirib, bundan 40-45 ming yil ilgari hozirgi zamon qiyofasidagi odamga aylandi.
Shu bilan antropogenez jarayoni tugab, nihoyasiga yetdi. Kurs ishining dolzarbligi:
Bu mavzu bugungi kunning eng dolzarb muammolaridan biridir. Kurs ishi: II bob,
xulosa va foydalanolgan adabiyotlaridan iborat. Men bu kurs ishining mavzusini
ochib berish jarayonida hozirgi qiyofadagi qadimgi odamlarning shakllanish
jarayonini o’rganib chiqib, uni to’la yoritib berishga harkat qildim.

Asosiy qism
1. Hozirgi qiyofadagi qadimgi odamlar topilgan manzilgohlar va ularning
tavsifi.

Yevropada hozirgi qiyofadagi qadimgi odamlarning topilgan
manzilgohlari.
Olimlarning fikr mulohazalariga ko’ra odamning hamda garilla va
shimpanzelarning yaqin umumiy ajdodi hisoblangan odamsimon qazilma
maymunlar driopitek bundan 14-20 million yillar ilgaari miotsen davrida, Janubiy
Osiyo, Janubiy Yevropa va Afrikada tarqalgan1 . Bulardan yana biri Darvin
driopiteki bo’lib, uning qoldiqlari Avstraliyaning o’rta miotsen yotqiziqlaridan
topilgan. Odam ajdodiga yaqinroq maymunlardan yana biri ramapitek bo’lib,
ulaening suyak qoldiqlari Shimoliy Hindistondagi Sivalika tepaligining quyi
pliotsen yotqiziqlaridan topilgan. Ramapiteklarning qoldiqlari Sharqiy Afrikadagi
Keniyadan topilib, u keniyapitek deb ham ataladi. Ular 1014 million yil ilgari
yashagan mavjudotdir. Gruziyaning Sagarji rayonidagi Udobnopitek.
Ramapiteklarning yoshi 10- 14 million yil ilgari yashagan bo’lsa
Udobnopitek 16-13 million yil ilgari yashagan deb taxmin qilinadi. Odamning
dastlabki kelib chiqish markazining manzili masalasiga kelsak, bu borada ko’plab
nuqtai nazarlar mavjud. Ulkan Osiyo qit’asi, shu jumladan, Janubi sharqiy Osiyo
tabiatshunoslar e’tiborini tortdi. Ushbu mintaqalarda topilgan sodda odamsimon
mavjudotlar- gominidlarning qazilma qoldiqlari misli ko’rilmagan topilma bo’lib,
odamning Osiyodan kelib chiqqanligiga bir dalil hisoblanadi. Hayot evolutsion
rivojalanishining oliy darajasi bo’lgan odamning shaklllanishi ham noyob
jarayonlar ta’sirida ro’y bergan. Shulardan biri taxminan 15 million yil muqaddam
primatlarning ajdodlari zich yashagan Afrika qit’asining shimoli-sharqida uran
rudasining boy konsentratsiysiga ega bo’lgan qatlamlarning ochilishiga olib kelgan
ulkan yoriq Afrika rifti yuzaga 1
keldi. Sayyoramizning turli mintaqalarida topilgan
shakli va rivojlanish darajasiga ko’ra bir-biridan farqlanuvchi minglab suyak
qolodiqlari qadimgi odamlarning evolutsion rivojlanishi natijasida paydo
bo’lganligiga shubha qoldirmaydi . Markaziy va janubiy Yevropa ham tabiiy
sharoiti jihatidan eng qadimgi odamlarning yashashi uchun qulay bo’lgan. 1907-
yilda Germaniyaning Geydelberg shahri va Mauer qishlog’i yaqinidan pitekantrop
va sinantropga zamondosh bo’lgan odam suyaklari topilgan. Bu olimlar tomonidan
“Geydelberg odami” deb nomlangan. Geydelberg g’oridan suyak qoldiqlari
topilgan bo’lsada, tosh qurollari topilmagan bo’lsada, bu odamlar mehnat qurollari
yasash qobiliyatiga ega bo’lgan degan farazlar mavjud. 1958- yilda Fransiyaning
Vallon g’oridan hayvon suyaklari, tosh qurollar va ularning parchalari topilgan.
1
1 Kabirov A. Ibtidoiy Jamiyat tarixi. T:2005. b:34-35.

Vengriyaning poytaxti Budapesht shahri yaqinidagi Verteshsellesh, Chehiya
poytaxti Praga shahri yaqinidagi Пржезлятитса degan joydan arxantroplarning
tishi, qadimgi hayvonlarning suyaklari va odddiy tosh qurollar topilgan . So’nggi
ma’lumotlarga asoslanib faraz qilinishicha Yevropa arxantroplari 2 mln bilan 100
ming yil oralig’ida yashagan ekanlar. Ammo Yevropa kishilikning vatani
bo’lmagan. Bu yerga odamlar Afrikadan kirib kelganligi haqida ma’lumotlar bor.
Arxantroplarning yashash manzilllaridan turli tosh qurolllar ham topilgan.
Ular yovvoyi hayvonlar qurshovida yashaganlar. Hayot uchun kurash davomida
odamning o’zi ham, tashqi qiyofasi ham o’zgarib bordi. Hozirgi ko’rinishdagi
odamlarning paydo bo’lishi Solyutre, Madlen, Orenyak davriga to’g’ri keladi4 .
Taxminan 25-30 ming yil muqaddam odamlar ancha takomillashgan kesuvchi,
arralovchi va parmalovchi mehnat qurollari yasaydigan bo’lishgan. 2
Insonning
takomillashib borishi so’nggi paleolitga kelib homo sapiensni(aqlidrokli) odamni
vujudga keltiradi. Fanda uni shuningdek (yangi odam) yoki kromanyon odam deb
ham aytishadi. Paleolit odami chaqmoqtoshlarni bir- biri bilan urish yoki
yog’ochni – yog’ochga ishqalash orqali sun’iy olov olishni o’zlashtirganlar. 3
1856
yil esa Germaniya Federatif Respublikasining Neandertal vodiysidagi Dyusseldorf
shaxri yaqinida joylashgan Filgafer g’oridan yer qazish ishlari vaqtida odamning
bosh suyak qopqog’i va skletining bir qancha suyaklari topildi. Mazkur suyaklari
Neandertal vidiysuidan topilgan uchun joining nomi bilan ataladi. Ularfanda
qadimgi odamlar deb ataladilar. Yer yuzining turli burchaklaridan topilgan
neandertal odamining kalla suyagi, skleti va boshqa a’zolarining suyak qoldiqlarini
xar tomonlama chuqur o’rganilishi , ularning tashqi qiyofasini tiklash imkoniyatini
berdi. Neandertallarning tashqi ko’rinishi ko’p jixatdan xozirgi odamlarga yaqin
bo’lgan. Bu xol miya qutisining sig’imi xozirgi odamnikiga barobar ekanligini
ko’rsatadi. Lekin ularning bosh miyasi, xususan muyasining peshona qismi
birmuncha sustroq rivojlangan va oddiyroq tuzilgandir. Neandertal tishlarimkuchli
ildizli, katta va qattiq bo’lib, oziqni xususan go’shtni chaynash uchun
moslashgandir.Tnasining uzunligi, bo’yi basti jixatidan ular zamonaviy
odamlardan orqada turgan albatta. Ularning bo’yi 155-160 sm bo’lgan. Lekin
ularning skleti xozirgi zamon odami skletiga qaraganda baquvvatroq bo’lib, tashqi
tuzilishi ko’proq rivojlangan. Bu xol ular muskulining kuchli bo’lganligidan darak
beradi. Neandertallarning umurtqa pog’onasi zamonaviy odamlarniki singari
bo’lmay biroz bukilgan bo’lib, oyog’ining bolder suyaklari son suyaklariga
nisbatan kaltadir. Bu xol ularning yurish va yugirishda u qadar epchil chaqqon
bo’lmaganliklarini ko’rsatadi. Xullas neandertallarning tashqi ko’rininshida
maymunga xos bo’lgan ba’zi bir ibtidoiy belgilar mavjud bo’lib, ular xali xozrgi
2
Inetnet ma’lumotlari: www. Википидия
3
Bobobekov A. “ Ibtidoiy jamiyat tarixi”.

odami darajasiga yetib kelmagan edi. Ular jismoniy jixatdan xozirgi zamon
kishisiga bevosita shart – sharoit tug’durgan taraqqiyotning pitekantrop va
sinantropidan so’ngi bosqichda turadi. Lekin ular arxantroplarga nisbatan ancha
ilgarilab ketgan edilar. Bu ularning mexnat qurollarining xili vazifasida xam
ko’zga tashlanadi . Neandertallar past bo’yli kaltabaqay kuchli muskulli biroz son
bukchaygan katta boshli iyaklari sezilarsiz bo’lib burinlari oldinga cho’chayib
chiqib turgan. Eng dastlabki “Ishbilarmon odam” ning asta – sekin rivojlana
borishi oqibatda neandertal tipidagi kishilar vujudga kela boshladi. Odam biologic
jixatdan rivojlanayotgan ekan, asta - sekin kamolot sari qadam tashlayotgan ekan,
ularning yashash tarzi xam o’zgarib brogan. Mazkur o’zgarishlar o’sha davr
kishilarining mexnat qurollarida xammadan avval ko’zga tashlandi.
1.2.Osiyodagi hozirgi qiyofadagi qadimgi odamlarning topilgan
manzilgohlari. Osiyoning janubiy, sharqiy, janubi- sharqiy va O’rta Osiyo qismi
ham eng qadimgi odamlarning yashashlari uchun qulay imkoniyatlarga ega
bo’lgan, hudud bo’lganligi bilan ahamiyatlidir. 1890-1891-yillarda golland
shifokori E. Dyubua tomonidan Indoneziyaning Yava orolidagi Trinil degan joy
yaqinidan pitekantrop(yunoncha “ pitekos”- maymun, “antropos”- odam) suyak
qoldiqlari (bosh, bolder suyaklari va ikkkita jag’ tishi) topilgan. Bu qazilma
odamga Pitekantrop deb nom berganlar. Olimlarning fikriga ko’ra Dyubua
pitekantropi 800-ming yil ilgari yashagan bo’lsa, Indoneziyaning Yava orolidagi
Mojekertodan topilgan pitekantrop bola suyagining qoldiqlari bundan 1 mln. 500-
1mln. 200 ming yil ilgari yashagan bo’lsa kerak deb taxmin qilinadi.
Pitekantroplarning makonlari va qurollari ilk bor Yava orolidan topilgan. Bular
fanda arxantroplar deb ataladi5 . Arxantroplarga mansub qazilma odamlarinig
makonlari va mehnat qurollari Xitoyning CHjaukautyan degan g’oridan kanadalik
D.Blek va xitoylik (Pen-Ven) Chjun kabi olimlar tomonidan topilgan. 1963-1964-
yillarda esa xitoylik arxeologlar Pekin shahridan 900 km janubi- g’arbda Xuanxe
(Sariq daryo) soxilda joylashgan Lantyan degan mavzedan sinantropga mansub
makondan suyak va tosh qurollarning qoldiqlarini topganlar. Sinantrop odamiga
mansub makonlar Xitoy janubi va Vyetnamdan ham topilgan.
Xitoydan topilgan Sinantropning yoshi 500-600 ming yilga teng bo’lib
olimlarning fikricha xuddi shu paytda odamlar tabiatda mavjud olovdan
foydalanishni o’zlashtirganlar 4
. O’zbekiston hududida ham arxeologik hamda
paleontrologik tadqiqot ishlari o’tkazilgan. Bu tadqiqotlar hozirgi zamon tipidagi
odamning tadrijiy rivojlanishi va shakllanish jarayonlarida O’rta Osiyo mintaqasi,
xususan O’zbekistonning roliga yangicha qarash imkonini berdi. Bundan 75-yil
muqaddam 1938- yilda Boysun tog’laridagi Teshiktosh g’oridan topilgan
neandertal bola suyaklari muste davrining xrstomatik yodgorligi hisoblanadi .
4
Kabirov A. Ibtidoiy jamiyat tarixi. T: 2005. b: 43-44

2003-yil yozda Toshkent yaqinidagi Obiramat paleolit davri manzilgohida
qazish ishlari olib borilayotganda fan uchun ajoyib bir hodisa ro’y berdi. Kamida
50ming yil muqaddam yashagan qadimgi odamning suyaklari topildi. Bundan
tashqari bu yerdan ohak toshli va chaqmoqtoshlardan yasalgan nukleuslar,
parrakchalar, o’tkir ichli sixchalar, qirg’ichlar, kurakchalar, uchirindilardan tayyor
pichoqlar kovlab olingan bo’lib, ularning umumiy soni 30 mingdan ortadi.
Obirahmatdan topilgan kalla suyagi qoldiqlari hamda tishlarni o’rganish o’ta
hayratbahsh natijalar berdi. Obirahmat odami neandertal bilan hozirgi zamon
tipidagi odamning omuhta qiyofasini namoyon etadi, shu tufayli uning ko’pgina
morfologik o’xshashi yo’q. 5

3. Afrikadagi hozirgi qiyofadagi qadimgi odamlarning Manzilgohlari. xx
asrning 50-yillaridan boshlab Afrikaning sharqiy mamlakatlarida yirik arxeologik
qidiruv ishlari olib borildi. Bu izlanishlar natijasida insoniyatning dastlabki
vakillarining qoldiqlari Afrikaning Olduvay darasidan, Keniyaning Koobifor,
Efiopiyaning Turkana ko’li, Omo daryosi soxilidagi joylardan topilgan. Bu odam
qoldiqlari Tanzaniyaning Zinj nomli qishlog’idan topilgani uchun fanda
“zinjantrop” odami nomini olgan. Olimlarning tekshiruvi natijalariga ko’ra bu
“ishbilarmon odamlar” bundan 3-2 million yil ilgari yashaganlar. Antropologlar
fikricha ishbilarmon odamlar ba’zi jihatlari bilan zamonaviy odamlarga o’xshash
bo’lganlar. Ular yog’och va toshdan qurollar yasab janub o’lkalaridagi mevalarni
iste’mol qilganlar. Turli hayvonlar ovlab ovqat sifatida go’shtini homligicha
iste’mol qilganlar . Afrikadan topilgan eng qadimgi odamlar dastlabki qazilma
mavjudod, odamzod taraqqiyotining birinchi bosqichi edi. Odamlashishning ilk
bosqichiga oid boy jihatlar tufayli o’tgan asr oxirlariga kelib Afrika odamzodning
ilk vatani masalasida oldingi marraga chiqib oldi. Paleogenetiklar xx asr oxirlarida
keng ko’lamdagi materiallar asosida barcha odamzod yagona turga va bu turning
vatani Afrika ekanini isbotlab, ta’bir joiz bo’lsa, masalaga so’nggi nuqtani qo’ya
bildilar . Tanzniyaning “Laetoli” manzilgohida bundan 3.8 million yil muqaddam
vulqon izida qolib ketgan katta yoshli odamsimon mavjudod va bolaning izlari
topilgan. Bu izlar dastlabki odamlar paydo bo’lishidan ikki million yil ilgari ham
ikki oyoqda yuruvchi mavjudotlar yashaganligidan dalolat beradi. Bir guruh
olimlar (Keppens, Ioaxanson, Taebl) Afrikadagi Qazishmalar chog’ida topgan
“Lyusi”. U Laetolida izi qolgan mavjudot hayot kechirgan davrda Efiopiyadan
shimolda yashagan. Ayol tos suyagining tuzilishi uning 6
. ikki oyoqda yura
olganini taxmin qilish imkonini beradi, biroq unig qo’loyoq va bo’g’im suyaklari
bu avstrolopitekalrni har vaqt ham ikki oyoqda yurmaganlar degan fikrga olib
keladi. Ular ko’pincha daraxtlarga tirmashib chiqishgan. Ularning qo’llari odam
5
7 Internet ma’lumotlari: www. Google.uz.
6
8 Kabirov A. Ibtidoiy jamiyat tarixi. T:2005.b: 44-45

qo’llariga o’xshab ketadi10 . Keniyaning Olduvay va Kubifora manzilgohidan
topilgan skletlar bilan birga ishlov berilgan tosh qurollar, shuningdek qurilgan
boshpanaga o’xshash yashash manzili ham topilgan. Ana shu belgilar tufayli
maskur tur Homo habilis- uquvli odam deb atalgan. Homo habiles skletrlari
janubiy Afrikadan Efiopiyagacha bo’lgan hududda topilgan, lekin Indoneziyadan
topilgan ayrim qazilma skletlarni ham ular sirasiga kiritish mumkinligi ehtimoldan
uzoq emas. 1970- yili Keniyadagi Kobbi-For degan joydan Olduvay davriga
mansub tosh qurollar Kaliy Argon usuli bilan hisoblanganda 3.5-3 mln yil ilgari
yashaganligi ma’lum bo’ldi. Bu tosh qurollar inson yaratgan eng qadimgi va
dastlabki tosh qurollar bo’lib hisoblangan. 7
Hozirgi qiyofadagi qadimgi odamlarning vujudga kelish Omillari. Hozirgi
qiyofadagi odamlarning vujudga kelishida tabiiy omillar ta’siri. Kaynazoy davri
60-70 million yil davom etgan . Uchlamchi davr oxirga kelib, hozirgi o’simlik va
xayvonot dunyosi shakllana boshlaydi. Uchlamchi davr oxirida paydo bo’lgan
mamont , darlanda tishli yo’lbarslar, katta tishli bug’ular va boshqa hayvonlar
to’rtlamchi davr mobaynida qirilib ketadi va bu davrda Yevro Osiyo va shimoliy
Amerikani kattagina hududlarini to’rt marta muzlik qoplagan. Natijada shu
hududlarda yashaydigan hayvon va o’simliklar sovuq natijasida qirilib ketadi ,
lekin shu bilan bir qatorda muz oldi hududlarida o’simliklarning va hayvonlarning
ba’zi bir turlari yashab qolishadi . Muzlik davri tufayli jahon okeanlarining sathi
60-90 metrgacha pasaygani natijasida Yevropa bilan Angliya Osiyo bilan Shimoliy
Amerika o’rtasida quruqlik hosil bo’ladi. Bu quruqlik orqali o’zaro aloqalar
vujudga kelgan. Masalan, hayvonot va o’simlik dunyosining migratsiyasi uchun
yahshi imkoniyat tug’ilgan. Kaynazoy davrining to’rtlamchi bosqichiga kelib yer
yuzida insonning ilk ajdodlari vujudga kela boshlaydi. Shuning uchun ham
to’rtlamchi davrning antropogen davri deb ham atashadi. To’rtlamchi davr o’z
navbatida eoplastatsion va plestatsion , golotsen bosqichlariga bo’linadi.
To’rtlamchi davrda yerda dunay gyuns, mendel va vyurn kabi muzliklar davri
bo’lib o’tadi. Bular o’z navbatida gyuns-mindel , mindel-ress va ress- vyurn kabi
muzliklar aro davrlarga bo’linadi. To’rtlamchi davr 3-2 million yillik davrni
qamrab oladi11. Roginskiying ma’lumotlariga qaraganda bu davrda iqlim sharoiti
va ochlik avjga chiqqan deb taxmin qilinadi . Fransuz antropologi A.Vallua
tekshirishlari qadimgi odamlar orasida o’lish hollari juda ko’p bo’lganligini
ko’rsatadi . Insoniyat hayvonot olamidan ajralib chiqib , antropogenez jarayonini
bosib o’tadi bu shubhasiz juda katta davrni o’z ichiga oladi 8
. O’z-o’zidan savol
tug’iladi: mazkur davrda odamlar kollektivi qanday bo’lgan ? – Ma’lumki eng
qadimgi odamlarning ajdodlari qazilma maymunlar, avstrolopiteklar poda yoki
7
Philip L.Stein. Bruce M. Rowe. “ Physical anthropology”. 1996. b:199-200.
8
Рогинский Я.Я. Левин М.Г.,” Антропология.”. М. 1978 В-139-140.

gala bo’lib yashaganlar. Hozirgi qiyofadagi qadimgi odamlarning rivojlanish
bosqichlari. Odam evolutsiyasi haqida “ tosh bitiklari “ yer qarining turli
qatlamlarida saqlangan qadimgi makonlar, jonzotlarning topilma qoldiqlari dalolat
beradi. Antropogenez – odamning kelib chiqishi va rivojlanish masalalari bilan
shug’ullanib, uning hayvonlarning dunyosida tutgan o’rniga baho berib, hozirgi
odami vujudga kelishining shart sharoitlari va sabablarini o’rganadi. Antropogenez
antropologiyaning bir tarmog’i hisoblanadi. Insoniyat o’z rivojlanish bosqichlarida
quyidagi pog’onalarni bosib o’tgan : Avstrolopitek, zinjantrop, pitekantrop,
sinantrop, kromanyon . Antropegenez jaroyonining xarakatga keltiruvchi kuchlar:
Darvin insoniyatning kelib chiqish jarayonidaki biologik qonuniyatlarning
insonga ta’sirida asosiy e’tiborni jinsiy tanlovga qaratgan. Uning nazariyasiga
muvofiq insonning jismoniy shakillanishining o’ziga xosligi primatlar bilan
solishtirganda farqlanadi. Darvin nazaryasiga muvofiq indivitlarni tanlash
natijasida shakllangan qaysiki o’zining aloxida ustunligi bilan ajralib turuvchilarni
tanlashgan. Ular insoniyatni rivojlanishida burilish ta’sirini ko’rsatgan. Darvin
bunda hozirgi zamon insonidagi demorfizimni ko’rsatgan bu paytda insonni
nutqini paydo bo’lishi qaysiki ayolniki boshqacha erkakniki boshqacha murakkab
bo’lgan . Insonga eng yaqin bo’lgan gurux bu driopitek maymunlari xisoblanadi.
Ularning qoldiqlari G’arbiy Yevropa, Osiyo va Afrikadan topilgan. Ularning ichida
bir necha turlari ajralib turadi. Aniq marfologik o’ziga xoslik bu oila yoki jamoa.
Driopiteklar shunday primatlarki hozirgi zamonaviy shimpanzelarga yaqin. Ularga
xos bo’lgan morfologik belgilar qoziq tishlar bilan kesuvchi tishlarni orasini
kichrayganligi shunday qilib driopiteklarni insonlarga yaqinlashganini ro’rish
mumkin. Dunyodagi tabiiy o’zgarishlar inson faoliyati natijasida kelaib chiqadi.
Ayniqsa bu Vladimir Vernaticheskiy tomonidan ilgari surilgan . U o’z ishi
faoliyatida inson faoliyatini yer sayyorasini ko’rinishini o’zgarishiga qanday katta
masshtablarida ta’sir qilishini uning tashqi qobig’iga ko’rsatgan ta’siri haqida
yozadi. 9
Darvinning fikricha maymunlar insonga yaqin bo’lsada o’sha davrda
yashayotgan biron bir vakili insonning ajdodlari sifatida sko’rilishi kerak emas.
Hozirgi zamonaviy dunyo qarashlar uning dunyo qarashiga suyangan holda olib
bordiki, eng yangi uslublarda genetik mehanizmni o’rganish jarayonida insonni
shimpanze bilan juda ko’p o’xshashliklari borligi isbot qilindi15 Primatlar
guruhlarini klassifikatsiyalashda gominidlar oilasi ajralib turadi, qaysiki, ular
hozirgi zamonaviy inson bilan, ularning ajdodlarini bo’g’lab turuvchilardir. Bu
oilani vakillari uchun tegishli bo’lgan ko’rinishlardan bittasi miya qutisining
kattaligi, uning murakkabligi, gavdasining tik tutishi,to’rt oyoqlab emas, ikki
oyoqlab yurishi, kaftdagi bosh barmoqning ajralib turishi ko’p seziladi. Anatomik
nuqtai nazrdan qaraydigan bo’lsak, hozirgi qiyofadagi insonlarning ajdodlari
9
Алексеев В.П.. Першиц.А. И. “История первобытнова обшества” . М. 1999. B-104-105.

boshqa primatlardan ajralib turadi. Sovet va G’arbiy Yevropa mutaxasislarining
ishlarida oila tarkibida bitta urug’ ajratiladi. Insonning homo urug’i avlodi qaysiki
hozirgi zamon odamini shakllari topilgan. Lekin bu dunyoqarash to’g’ri deb
topilmagan. Chunki homo urug’inig ikkta turi bo’lib, hozirgi zamonaviy odamning
ko’rinishi yoki aqlli odamdir. Ma’lumki antropogenez jarayonining shakllanishi
ya’ni zamonaviy odamning shakllanishi bir necha bosqichlarga bo’linadi. Ya’ni
bundan 40-35 ming yil oldin zamonaviy inson va uning qadim ajdodlari o’rtasidagi
paydo bo’lgan degan fantastic qarashning to’rt bosqichi mavjud. 1 Homo
avstrolopitikus 2. Homo habilis 3. Homo erektus 4. Homo sapiens Antropogenez
jaroyoni insoniyat tarixida inson paydo bo’lganidan to so’nggi poleolit davrining
so’ngigacha bo’lgan vaqtni o’z ichiga oladi. Antropogenez jaroyonida inson
jismoniy jihatdan tashqari, marfologik va ongi jihatidan ham o’zgarib turgan.
Antropogenez jarayoni turli hududlarda har-xil ko’rinishlarda bo’lib o’tgan.
Antropogenez jarayoni hozirgi kunda ham o’z yechimini topmagan
muammolardan biridir 10
. Homo habilis – uquvli odam. Homoga mansubligi
shubhasiz bo’lgan ilk turlaridan biri. Uning ilk skeletlari Keniyaning Olduvay va
Kubifora manzilgohida 1,6 dan 1,5 million yilgacha bo’lgan qatlamlardan
boshpanaga o’xshash yashash manzili ham topildi. Ana shu belgilar tufayli maskur
tur Homo habilis skeletlari janubiy afrikadan Efiyopagacha bo’lgan hududda
topilgan, lekin Indoneziyadan topilgan ayrim qazilma skletlarni ham ular sirasiga
kiritish mumkinligi ehtimoldan uzoq emas. Homo erektus ( tik turuvchi odam ) 1,6
million yil muqaddam yashagan. U chamasi Homo habilisning o’rniga kelgan.
Maskur tur vakillari pitekantroplar ( maymun odam ) deb ham yuritiladi. Bular
chinakam tik yuruvchi jamoa bo’lib yashaydigan va mehnat qurollari yasovchi
odamlardir. Ular yevropa va Osiyo bo’ylab tarqalishgan . Pitikantrop maymun
odamining suyak qoldiqlari 1891- yil Yevgeniy Dyubua tomonidan Yava orolining
Tripil yaqinidan topilgan tadqiqotlar natijasi pitikantropni hozirgi zamonaviy
qiyofadagi odamlarni ajdodi deb hisoblashadi 1895-yilning dekabrida, Berlin
antropologiyasida, Etnologiya va tarix jamiyatida Dyubua topgan qoldiqlarning
xulosasini chiqarish uchun konferensiya bo’ladi. Bu suyak qoldiqlarining ya’ni
miyya qutisini tekshirib ko’rib odamning ajdodi deb aytishga shubhalanganlar.
1930 – yilda Van Kenigsvald yaxshi saqlangan pitikantrop qoldiqlarini topgan.
Mana shu topilma topilgandan so’ng pitikantropning homoga kirishi shubxasi
yo’qolgan . Pitekantropning bo’yi 167- 170 smga barobar bo’lgan uning peshonasi
tor, qiyalama lekin, odamsimon maymunning peshonasiga qaraganda bir muncha
keng bo’lgan. Ko’z usti suyaklari bo’rtib chiqqan, miyasining hajmi 850-950 sm3
teng kelgan. Kishi diqqatini pitikantrop miyasidagi nutqning harakat markazi
joylashgan pastki peshona yo’llarining maymunlarnikiga qaraganda ancha kuchli
10
Аллескеев.В.П.Першиц.А.И. “История первобытного обшествоюю”. М.2001. B -108-110.

rivojlanganligi hammadan oldin o’ziga jalb qiladi. Demak pitekantrop ma’lum
darajada so’zlash qobilyatiga ega bo’lgan deb o’ylashimiz mumkin. U tik holda
ikki oyoqlab yurgan. Uning badani qalin tuklar bilan qoplangan bo’lgan.
Sinantroplar – yoki boshqacha aytganda “ qadimgi xitoy odami “ ham Yava
pitikantropi kabi hammaga ma’lumdir. Sinantrop qoldiqlari Xitoyning shimolida
Chjoukoutyan qishlog’i yaqinida Pekindan taxminan 50 kilometr janubi g’arbda
topilgan. Bu yerdan 1927-37 yillarda Pey Benchjun boshchiligidagi Xitoy
tekshiruvchilari 40 dan ortiq Sinantropga tegishli suyak qoldiqlarini topganlar.
Sinantrop o’zining jismoniy taraqqiyoti jixatidan Pitikantropga ancha yaqin turgan,
ammo Pitikantropga nisbatan ancha rivojlangan19 . Sinantroplarning bo’yi 144-
156 sm bo’lib, peshonasi past qiya bo’lgan. Ularning miya qutisining hajmi 1050-
1200 sm3 ga teng edi. Demak , sinantrop miya qutisining hajmi pitekantropnikidan
katta, lekin hozirgi zamon odami miyya qutisinikidan kichikroqdir. Shunday qilib,
sinantroplar bundan 400-500 ming yil ilgari yashab o’tgan bo’lib, Mindel muzligi
davrining ikkinchi yarmiga to’g’ri keladi va u eng qadimgi qazilma odam vakili
hisoblanadi. 1963-1964 yillarda Xitoy arxeologlari pekindan 900 kilometr janubi-
g’arbdagi Lantyan degan joydan Lantyan sinantropi deb atalgan qadimgi qazilma
odam qoldig’ini topganlar . Xitoydagi sinantrop qoldiqlari topilgan g’or Lantyan
sinantropi ko’p jixatdan chjoukoutyandan topilgan sinantroplarga yaqin bo’lib,
Xitoy odamlarining faraziga ko’ra ular bundan 500-600 ming yil ilgari yashagan
ekanlar. Xitoyning janubiy markaziy Vyetnamning shimoliy qismida sinantrop
singari ibtidoiy odamning suyaklari topilgan. Shunday qlib Xitoy Osiyodagi eng
qadimgi odamlar paydo bo’lgan mamlakatlardan biri ekan. Hozirga qadar topilgan
homo erektus – tik yuruvchi odam skeletining eng yaxliti “Turkanalik bola”
hisoblanadi. Bu topilma Afrika qit’asi Keniya respublikasi Turkana ko’li yaqinidan
topilgan. Ushbu turdagi odam Yevropa va Osiyodan ham topilgan va keng
tarqalgan deb e’tirof etiladi. Homo erektuslar bundan 1,5 million yil avval
yashagan. Homo erektuslarning miya qutisi hajmi esa taxminan 1100 kub
santimetrni tashkil qiladi. Homo sapiens neanderthalensis- bundan 230-240 ming
yil avval Yevropa va g’arbiy Osiyoda Isroildan to O’zbekistongacha bo’lgan
hududlarda, ehtimol, Shimoliy Afrikada yashagan odamlar turi. Neandertallarning
skeletlari ilk bor 1856-yilda Germaniyaning Dyuseldorf shahri yaqinidagi
Neandertal darasidan topilgan. Neandertallarning bo’yi o’rtacha 165 sm bo’lgan.
So’nggi neandertallar bundan qariyb 24 ming yil muqaddam sovuqda qirilib
ketgan. Neandertal nomi nemis teologi va kompozitori Ioxam Neandr sharafiga
qo’yilgan. Buni 1858-yilda Shaafgauzen neandertal atamasini fanga olib kirdi.
Janubiy Yevropa, Yaqin Sharq va O’zbekistongacha bo’lgan hududda
neandertallar tarqalgan. Neandertallar Yevropada Germaniyadan, Fransiyadagi La-
Shapel- O-Sen g’ori Qirimdagi Kiik - Koba g’ori, Gretsiyadagi pelepones

Kavkazdagi Mezmay g’oridan, Isroildagi Karmel, Iroq Kurdistonidagi Shanidar
g’oridan ham topilgan. Neandertallarning bo’yi 140 sm bo’lgan miya qutisining
sig’imi 900-1800 sm3 gacha bo’lib, o’rtachasi 1380-1400 sm3 ga teng ekanligini
hisobga olsak , ularning kallasi katta ekanligiga qanoat qilamiz. Neandertal
odamlari kalla qutisining shakli birmuncha cho’zinchoq bo’lib, peshonasi qiya,
boshining tepa qismi yassi, past bo’lishi ular uchun harakterlidir. Shu bilan birga
ularda qosh ustidagi qabartma ancha oldinga turtib chiqqan. Neandertal
odamlarining burun va yuqori jag’ suyaklari juda kuchli rivojlangan. Ularda pastki
jag’ ham yahshi rivojlanmagan bo’lib, u juda baquvvat, lekin engak – dahan u
qadar taraqqiy etmagan edi. Neandertallarning tishlari kuchli, ildizli , katta va
qattiq bo’lib oziqni xususan go’shtni chaynash uchun moslashgandir 11
.
Neandertallarning suyak tuzilishi shuni ko’rsatadiki ularning bolalarning ko’rinishi
balog’atga yetganlarnikidan sal kichkina . Ularning umr ko’rishi 29,9 yilni tashkil
etgan ular gapira olishgan. Neandertallarning umurtqa pog’onasi zamonaviy
odamlarniki singari bo’lmay biroz bukilgan bo’lib, oyog’ining boldir suyaklari son
suyaklariga nisbatan kaltadir. Bu hol ularning yurish va yugurishda u qadar epchil ,
chaqqon bo’lmaganliklarini ko’rsatadi. Xullas neandertal odamlarning tashqi
ko’rinishida maymunga hos bo’lgan ba’zi ibtidoiy belgilar mavjud bo’lib, ular hali
hozirgi zamon odami darajasiga yetib kelmagan edi. Kramanyonlar – hozirgi
qiyofadagi odamlarning ajdodi hisoblanadi. Ular bundan 30 ming yil muqaddam
Yevropaga kelib Neandertallar o’rnini egallaganlar. Kromanyonlar bundan 80
ming yil oldin Yaqin sharq yoki 21 Osiyoda paydo bo’lgan. Ayrim fikrlarga ko’ra
esa, ular Yevropaga sharqiy Afrikadan kelgan bo’lishlari mumkin22 .
Kramanyonlar saxnaga chiqishyapti – 1886-yilda Lez Ezi qishlog’ yonida
kromanyon aholisi joylashgan cho’qqilari ostida uch erkak, ayol va bolaning suyak
qoldiqlarining topilmasi fanga oxirgi neopaleolitik kromanyon tabaqasi haqida
birinchi tushunchani berdi. Ayniqsa qariya erkakning skeleti mashhur bo’lib, uni
odatda kromanyonlik chol deb nomlashadi U o’sha tabaqaning hamma belgilari
mujassamlashgan skelet hisoblanadi. Bir necha vaqtlar mobaynida shunga
o’xshash odamlarning topilmalari har xil mamlakatda topilgan . Kromanyonlar
yolg’iz bo’lishmagan : Kromanyonlarning skeletidan tashqari ularning jismoniy
jixatdan sezilarli darajada ajralib turuvchi odamlarning suyak qoldiqlari topilgan.
Ba’zi birlari menton atrofidagi sun’iy g’orlarda topilgan shu yerda 8,5 metrlik
chuqurlikda yosh yigit va yoshi katta ayolning buralib yotgan holatdagi skeleti
topilgan. Tuzilishi belgilari bo’yicha ikkala skelet ham negroidlarga tegishli deb
aniqlangan. Olimlarning tahminlariga ko’ra ular Grimaldi rasasiga tegishli bo’lib,
so’ngi paleolit davrining boshlaridayoq Afrikadan Janubiy Fransiya va Italiyaga
kirib kelishgan. Boshqa bir skelet esa kromanyonlardan farq qiluvchi 1888 – yilda
11
Kabirov A. Ibtidoiy jamiyat tarixi. Tosh: 2005. B-523-5

Shanselyat qishlog’i, Raymondagi osma qoyalar tog’idan topilgan bo’lib, bu
Fransiyaning Pregio shahriga yaqin. Bu yerda kromanyonlarning va
grimakdiklardan farq qiluvchi erkak skeleti topilgan. Bu shanselyat tabaqasiga
tegishli bo’lgan insonlarning skeletlariga qaraganda ularning bo’ylari judayam
uzun bo’lmagan 24 . Ularning bo’ylari 150 sm atrofida bo’lgan ularga harakterli
bo’lgan narsa judayam uzun va baland bosh va keng yuzli bo’lishgan. Ularning
yanoq suyaklari turtib chiqqan, ko’z chanoqlari katta to’rt burchaksimon, qo’l
suyaklari nisbatan uzun va og’ir bo’lib qayski ular mushaklarini juda kuchli
bo’lganligi haqida darak beradi. 1889-yilda Leon Unversitetining professori Leon
Testyu shunga e’tibor qaratdiki Shanselyat skelatlari zamonaviy eskimoslarning
skelatlariga o’xshash bo’lgan. Hozirgi jismoniy tipdagi odam neantroplar “yangi
odamlar” yer yuzining kattagina qismiga tarqala boshlagan. Neantoplaro’zlarining
jismoniy va aqliy qobilyatlari bilan eng qadimgi odamlardan sifat jihatidan, tubdan
farq qilgan. Shuning uchun ham uni Homo- sapienslar deb atashgan. Ular tashqi
qiyofasi bilan hozirgi qiyofadagi odamni eslatadi. Neantroplar bundan 40-35 ming
yil muqaddam so’nggi tosh asrining boshlaridan paydo bo’gan. Bu tip odam
miyasining hajmi 1400-1560 santimetr kubga teng bo’lib peshonasi keng, bosh
suyagining yuqori qismi ancha baland bo’lgan25 . Ularda miyaning eng progressiv
uchastkalari ya’ni boshning tepa qismi ikki chekka, ayniqsa peshona kattalashgan
edi. Neantrop odamlarning tashqi ko’rinishi chiroyli bo’lgan. Ularda qosh-
qovoqusti qabartma suyagi yo’q bo’lib, pastki jagída zamonaviy odamlarniki kabi
do’mboq iyagi bo’lgan. Bu davr kishilarining qaddi-qomati hozirgi zamon
odaminiki singari bo’lib, ular to’ppa –to’g’ri yurganlar. Ularning qo’l –oyoqlari,
tana tuzilishi birbirlariga mutanosib bo’lib, tez chopa olgan. Agar neantrop bilan
hozirgi zamon odamining suyaklari bir-biriga qiyos qilinsa, ularning jismoniy
tuzilish jihatidan bir-biriga o’xshashligini ko’rish mumkin. Shunday qilib qadimgi
paleolitning boshlariga kelib, neandertallardan hozirgi zamon jismoniy tipdagi
odam paydo bo’ldi. Shu bilan antropogenez jarayoni asosan tugallandi, odam o’z
biologik rivojlanishini yakunladi..Hozirgi qiyofadagi qadimgi odamlarning tashqi
ko’rinishi, xo’jaligi va mehnat qurollari. Hozirgi qiyofadagi zamonaviy
odamlarning morfologik farqi bir tarafdan uni ajdodlari bilan bog’liqligi, ikkinchi
tarafdan kelajak avlodi bilan bog’liqligidir. Shu faktlardan kelib chiqib, Sovet
tadqiqotchilarining fikricha antropogenez jarayonida ikkita sakrash sodir bo’lgan.
Bittasi gominidlar oilasining shakllanishida, ikkinchisi hozirgi zamon insonining
shakllanishida . Birrinchi sakrash: insonning o’ziga xos bo’lgan morfalogiyasi: til
va aqlni paydo bo’lishi bilan mos keladi. Ikkinchisi: inson bo’lib shakllanib
bo’lgan insonlardan shakllangan insonlar . Avstrolopiteklar yerda yashashga
moslashgan mavjudod bo’lib, ikki oyoqlab yurgan. Ular hamma odamsimon
maymunlardan farq qilgan va ayni vaqtda odamga yaqinlashib qolgan edi. Ammo

ularning oyoq- qo’llarida ushlagich organlari saqlanib qolgan bo’lib, u hali tayanch
organi sifatida to’liq shakllangan emas edi. Uning barmoqlari ancha kuchli,
bo’g’inlari taraqqiy etgan bo’lib, qamrab olish va mahkam tutish xususiyati bilan
har qanday odamsimon maymunlar bo’g’inidan farq qilgan. Ammo bo’g’inlarda
odamsimon maymunlarning bo’g’inlariga o’xshash xususiyatlar oz emas edi. Jag’
suyaklari katta bo’lib, lod tomonga turtib chiqmagan oziq tishlarning kichikligi,
tishlar orasidagi bo’shliqning bo’lmasligi, ularni odamsimon maymunlardan keskin
ajratib, odam bilan yaqinlashtirgan edi. Ba’zi olimlar avstrolopiteklarni odam
qatoriga qo’shsa, ba’zilari uni odamsimon maymunga mansub deb hisoblaydilar.
Ammo shuni unutmaslik kerakki, avstrolopiteklar insonlar dunyosiga emas,
balki hayvonot olamiga mansub mavjudot edi. Jag’ suyaklari, tishining tuzilishi,
hamda ular tomonidan o’ldirilgan pavian va boshqa sut emizuvchi hayvon
suyaklarining topilishi, avstrolopiteklarni boshqa maymunlardan farq qilib, go’sht
bilan ovqatlanganliklarini ko’rsatadi Avstrolopiteklar go’sht topish uchun eng
avvalo antilopalar va panyanlarni ov qilishgan. Ular ovda muvofaqiyatga erishish
uchun to’da-to’da bo’lib ov qilishgan. Ov jarayonida ular har qurollar, gurzilar,
antilopa suyaklaridan foydalanishgan. Tuyoqli hayvonlarni ot va jirafalarni
go’shtlarini nimtalashda yelka suyaklaridan foydalanishgan. Biroq bunday
predmetlarni maxsus tayyorlangan qurol deb atash qiyin. Oxirgi paytlarda shunday
ma’lumotlar topildiki, avstrolopiteklar juda oddiy va qo’pol mehnat qurollaridan
foydalanishgan. Ularni qay tarzda ov qilganligi noma’lum. Professor Dartning
fikricha, o’ldirilgan hayvonlarning bosh suyagidagi darslar tosh bilan urish
natijasida kelib chiqqanligini qaysiki, ular yuqori yoki pastdan otilgan. Biroq bu
usul ovning bitta elamenti xolos. Lekin ba’zi avstrolopiteklarning miya suyaklariga
qarab aynan pleziantroplarga qarab shuni taxmin qilish mumkinki, ba’zi
avstrolopiteklar kannibal bo’lishgan. Avstrolopiteklar taxminan, 900-500 ming yil
ilgari O’rta plestatsion davrida yashashgan28 . Pitekantroplar- Sola va Yave
daryolari bo’ylarida katta vulqonlar yaqinida haqiqiy insonning ajdodlari, ibtidoiy
jamoalar to’da bo’lib yashashgan. Eng mashhur va qadimgi namoyondalar bular
pitekantroplar hisoblanishadi. Ularning qoldiqlari 1891-1892-yillarda Trinil
qishlog’I yonida doctor E.Dyubua tomonidan topilgan. O’zining tashqi
ko’rinishidan pitekantrop odamsimon maymunni ham eslatadi. Oldinga egilgan
bosh qo’pol yuz kalta va keng burun peshonaning orqaga ko’tarilganligi , chakak
suyagining ajralib turishi, ko’z osti kosasining chuqur kirganligidair. 12
Pitekantroplarning kichik-kichik to’dalari ovqat qidirib bir joydan ikkinchi
joyga ko’chib yurishgan. Ularning ozuqalariga nafaqat tropic daraxt va butali
mevalar balkim o’simliklarning shirin ildizlari ham ozuqa bo’lib xizmat qilgan.
Qo’l kelganda ular mayday sut emizuvchi hayvonlarni yiyishgan. Agar o’laksa
12
Алескеев.В.П. Першиц. А.И. “История первобытного обшесто”. М. 2001. B:110-118

eskirib qolmagan bo’lsa ulardan ham ozuqa sifatida foydalanishgan. Pitekantroplar
oddiy turmush tarzini olib borishgan, lekin tabiat bilan tinimsiz kurashishgan.
Ularning oyoqlari baqquvvat bo’lib, ularning gavdalarini tik tutishlari uchun
yordam bergan. Ularning qo’llarini rivojlanishi faqatgina yurish uchun emas,
boshqa ishlarni bajarish uchun ham mukkammalashganligi ularning gavda
qismidagi eng katta o’zgarishga olib kelgan. Pitekantroplar uchun qo’llar yashash
uchun kurashda tayanch vazifasini bergan. O’z doirasida fikrlash va qo’l
yordamida ular dunyoni zabt eta boshlashgan. Umuman olganda, insoniyat tarixi
uni jismoniy, ma’naviy va madaniy rivojlanishi ulardan boshlanadi. Ko’pgina
belgilariga qarab, pitekantroplar odamsimon maymunlarning miya suyagini
eslatadi. Odam kallasi suyagi bilan solishtirganda, odam miya suyagiga nisbatan
kichkina bo’lib, lekin odamsimon maymunnikiga nisbatan yirik hisoblangan.
Odamsimon maymunning miya qobig’inig hajmi 400-500 kub santimetr,
pitekantropniki esa 800 ming kub santimetr bo’lgan. Pitekantropning miya shaklini
ko’pgina tadqiotchilar o’rganishgan. Ularning natijasiga qaraganda shuni aytish
mumkinki, pitekantropning miya qutisi odamsimon maymunnikidan ancha
mukkammal bo’lgan. Peshonanig bo’rtib chiqqanligi ularni oldinga tashlangan
qadamidir. Chap miya yarim sharining yiriklaigi unig o’ng qo’lini mukkammal
ekanligidan darak beradi. Demak pitekantroplar zamonaviy odamga o’xshab o’ng
qo’l bo’lishgan. Pitekantroplarning ko’rish va eshitish qobiliyati ham kuchayib
borgan29 . Shuning uchun pitekantroplar Xitoyning qadimgi odami Sinantropga
o’xshab insoniy nutqni o’zlashtira boshlagan. Buni uni topilgan miya qutisi ham
isbotlashi mumkin, qaysiki, ong peshonasining pastki qismida chuqurchalar
shakllangan. Bu qism nutq zonasi bo’lib brok markazi deb atalgan. Ernest
Gekkelning taxminlariga qarshi pitekantrop soqov bo’lmagan. Sinantroplar-
Xitoyliklarning ajdodlari Chjoukoudyanliklar(sinantrop) qoldiqlari bizni
ajdodlarimzni rivojlanishini yoritishda katta rol o’ynagan. Ular olovni yaxshi
bilishgan. Qazilmalarni topish paytida gulxanlar qoldiqlarining topilishi
hayratlanarli topilma hisoblangan. Aniqki sinantroplar hali olov yoqishni
bilishmagan. Ular uni bexosdan yoki chaqmoq chaqini ketidan topishgan. Avval
olovdan qo’rqishgan va undan qochib g’orlarga berkinishgan. Oovning shafqatsiz
kuchi pasayib, chidab bo’lmas issiqni kuchi ketganda ular so’nayoygan olovga
yaqinlashgan. Shunday qilib ular,sekin-sekin olovga o’rganishgan. Bir joydan
ikkinchi joyga cho’g’larni tashishda ular suyaklardan foydalanishgan. Olov uchib
qolmasligi uchun unga tinimsiz shoh shabba tashlashgan. Buning isboti 6 metrlik
kul. Olovni tanish va undan foydalanish sinantroplar uchun katta ahamiyatga ega
bo’lgan. Chunki yirtqichlar olovdan qo’rqishgan30 . Qorongúlikda ular olovdan
foydalanishgan. Keyinchalik ular go’shtni ham olovda qovurib yeyishgan. Va oxir
oqibat iqlim sharoiti juda qulay bo’lmagan joylarda olov yordamida ular yashashga

sharoit yaratishgan. Uzoq o’tmishdayoq olov inson uchun do’st, uni saqlovchi
kuch bor. Neandertallarning tashqi ko’rinishi- Ko’pgina suyak qoldiqlarining
topilmalari neandertallarning ko’rinishi haqida ma’lumot yaratishga va hozirgi
zamon odamidan farqini ajratishga yordam beradi. Eng sezilarli farq bu bosh
suyakda ko’rinadi. Neandertallarning bosh suyagi odatda katta, orqaga ketgan,
yassi peshona, ko’zining usti kattaligi alohida belgilaridir. Bosh qobigí uzun va
yapoloq, suyaklari yo’gón va ogír. Agarda bosh suyakni yonidan qarasak, engakni
oldinga chiqib ketganligini ko’rish mumkin. Shunday qilib hayvon bosh suyaklari
bilan o’xshash jihatlari ham bor.Engakning yo’qligi odamsimon maymunga
o’xshashligini ko’rsatadi31 . Ularning umurtqasi kaltaligi va ogírligi hozirgi zamon
odamida esa ozgina egiluvchan bo’lib uni figurasini chiroyli va egiluvchan tutishga
yordam beradi. Ularda umurtqaning do’ngilliklari sezilmaydi. Hozirgi zamon
odamining umurtqasini boýin tarafida ulangan orqa muskullar o’tkir boýin ostida
turadi. Neandertallarda bunda deyarli to’ppa-to’g’ri o’mrov sezilarli darajada
bukilgan. Tosi tor umurtqa bilan ulanishi boshqacharoq, son suyaklari kalta va
uning oxirida katta epifezlar joylashgan. Gavda suyaklari slindirik holatda. Boldir
suyaklari orqaga qiyshaygan. Neandertallarning suyaklarini o’rganib chiqib, albatta
ularning gavdasi chiroyli bo’lmaganini aytish mumkin. Yuz suyaklariga qarab,
maymunning yuziga o’xshashligini aytish mumkin. Qalin va quyuq qoshlar tagida
chuqur ko’zlar joylashgan. Sezilarli darajada yapaloq yuz, yo’gón va kalta boýin
bo’lgan. Bosh suyagining qapqogíni, quyuq sochlar qoplab, boýinlari ham sochlar
bilan qoplangan. Butun gavda oldinga egilgan bo’lib, neandertallar erkagining
boýi160, ayollarniki -155 santimetr bo’lgan. Bunday qo’pol tashqi ko’rinish
birinchi navbatda Gárbiy Yevropa neandertalistlariga xos bo’lib, ular oxirgi muzlik
davrida yashashgan. Neandertallarning tashqi ko’rinishi boshqacharoq bo’lib, bosh
suyagidagi peshonasi chiqqan, engaklari ajralgan holata bo’lgan. Neandertallarning
hayoti oson kechmagan. Ular oltin asrda yashashmagan. Doimiy qiyinchilik, tabiat
bilan bo’ladigan kurashlarda umri o’tgan. Yozda hayot osonroq, qishda esa
qiyinroq kechgan. Ular sovuqdan saqlanish uchun moýnalarga o’ranishardi.
Hashak va mohlarda uxlashardi. Bunday ayozli sovuqlarda ular tinimsiz olov
yoqishar va uning atrofida oila, guruh bo’lib isinishardi. G’or og’zini ham
po’stinlar bilan berkitishgan bo’lishsa kerak deb taxmin qilinadi. Qishda ularga
oziq-ovqat yetmagan. Bunday davrda ov jaryoni qiyin kechgan va ko’pincha
samarasiz bo’lgan. Agar bunday sovuqlarda yovvoyi to’ngízni ovlashga muyassar
bo’lishsa sovuqda go’sht sasimaganligi uchun tejab yeyishgan. Ammo ularni
tejayolganmi yo’qmi noma’lum . Hayotiy qiyinchiliklar tufayli ular uzoq umr
ko’rishmagan. La- Shapel- OSendagi neandertal ma’lumotlarga qaraganda
taxminan 40-yil yashagan. Noqulay iqlim, ochlik, kasallik, doimiy xavflar, iflos
sharoit- bular hammasi qisqa umrlikka sabab bo’lgan. Ularning kuchlari ko’p va

baquvvat bo’lishiga qaramasdan shu narsa aniqlanganki, tosh asrida erkaklar 30
yildan ortiq umr ko’rishmagan. Tug’riq paytidagi o’limlar ayollarni qirilishiga
sabab bo’lgan. Hozirgi jismoniy tipdagi odam neantroplar “yangi odamlar” yer
yuzining kattagina qismiga tarqala boshlagan. Neantoplaro’zlarining jismoniy va
aqliy qobilyatlari bilan eng qadimgi odamlardan sifat jihatidan, tubdan farq qilgan.
Shuning uchun ham uni Homo- sapienslar deb atashgan. Ular tashqi qiyofasi bilan
hozirgi qiyofadagi odamni eslatadi. Neantroplar bundan 40-35 ming yil muqaddam
so’nggi tosh asrining boshlaridan paydo bo’gan. Bu tip odam miyasining hajmi
1400-1560 santimetr kubga teng bo’lib peshonasi keng, bosh suyagining yuqori
qismi ancha baland bo’lgan33 . Ularda miyaning eng progressiv uchastkalari ya’ni
boshning tepa qismi ikki chekka, ayniqsa peshona kattalashgan edi. Neantrop
odamlarning tashqi ko’rinishi chiroyli bo’lgan. Ularda qosh-qovoqusti qabartma
suyagi yo’q bo’lib, pastki jagída zamonaviy odamlarniki kabi do’mboq iyagi
bo’lgan. Bu davr kishilarining qaddi-qomati hozirgi zamon odaminiki singari
bo’lib, ular to’ppa –to’g’ri yurganlar. Ularning qo’l –oyoqlari, tana tuzilishi
birbirlariga mutanosib bo’lib, tez chopa olgan. Agar neantrop bilan hozirgi zamon
odamining suyaklari bir-biriga qiyos qilinsa, ularning jismoniy tuzilish jihatidan
bir-biriga o’xshashligini ko’rish mumkin. Shunday qilib qadimgi paleolitning
boshlariga kelib, neandertallardan hozirgi zamon jismoniy tipdagi odam paydo
bo’ldi. Shu bilan antropogenez jarayoni asosan tugallandi, odam o’z biologik
rivojlanishini yakunladi. Eng qadimgi odamlarning ovchiligi va termachiligi i 30

Xulosa
Men bu kurs ishi mavzusini o’rganish davomida shunday xulosaga keldimki, Olloh
taolo tomonidan yaratilgan barcha mavjudotlarning gultoji hisoblangan odamzot
o’zining hozirgi zamonaviy qiyofaga kelguniga qadar uzoq tarixiy yo’lni bosib
o’tgan va nihoyat Paleolitning so’nggi bosqichiga kelib, miloddan avvalgi 40-12
ming yillik oraligída zamonaviy ko’rinishda aks etgan. Shunday savol tugílishi
mumkin, hozirgi zamonaviy qiyofadagi odamlarning ajdodlari kim?, ular qay
tarzda shakllangan?. Hozirgi paytda odamzotni paydo bo’lishi masalasida biz ikki
xil nazariyani ilgari surishimiz mumkin: birinchisi diniy, ikkinchisi ilmiy. Diniy
nuqtai nazardan odamzot, Odamato va Momohavodan tarqagan bo’lsa, ilmiy
nuqtai nazardan odamzot qadimgi odamsifat maymunlardan tarqagan. Xulosa qilib
aytganda, biz faqatgina diniy tomondan yondoshmasdan, ilmiy tomondan ham
tahlil qiladigan bo’lsak, odamzotni qadimgi odamsifat maymunlardan tarqagan
ekanligiga shubha yo’q. Chunki, odamzotning qadimgi maymunlardan
tarqaganligiga , suyak qolodiqlari, mehant qurollari va joy makonlarining topilishi
bunga dalil bo’la oladi. Qadimgi maymunlarning morfologiyasi va ularning sekin –
asta iqlimga moslashib, o’z mehnatlari orqali hayvonot olamidan ajralib, hozirgi
zamonaviy inson qiyofasini shakllantirganligi fikrimizning dalilidir.

Foydalanilgan adabiyotlar roýxati:
1. Kabirov A. Ibtidoiy jamiyat tarixi.(ma’ruzalar matni). Toshkent. 2005.
2. Bobobekov A.”Ibtidoiy jamiyat tarixi”.(ma’ruzalar matni).
3. Алексеев В.П.Першиц “История первобытного общества”. М. 2001.
4. Алексеев В.П.Першиц.” История первобытного обшества”.М. 1999.
5. Алексеев В.П.” Становление человечества”. М. 1984. 6.Рогинский Я.Я.
Левин М.Г. “Антропология”. М. 1978.
7. Борисковский П. B .”кишиликнинг енг кадимги хаёти”. М.1980.
8. Составител автор Е.Кют. “Древние люди”. Санк-Петербург. 2007.
9. Philip Stein, Bruce Rowe. “Physical Anthropology” 1996.
10. Intenet ma’lumotlari: www. Википедия.

Hozirgi qiyofadagi qadimgi odamlarning vujudga kelishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish