Ҳозирги замон тиббий таълим тизими ва соғлиқни сақлаш амалиётида эпидемиология фанининг тутган ўрни

озирги замон тиббий таълим тизими Ҳ ва со ли ни са лаш амалиётида ғ қ қ эпидемиология фанининг тутган ўрни. Эпидемик жараён таълимоти ва унинг интерпритацияси. Ю умли ва ю умли қ қ бўлмаган касалликлар эпидемиологияси а ида тушунча ҳ қ Маъруза № 1. Бўлим № 1. Умумий эпидемиология. Мавзу: озирги замон тиббий таълим тизими Ҳ ва со ли ни са лаш амалиётида ғ қ қ эпидемиология фанининг тутган ўрни. Эпидемик жараён таълимоти ва унинг интерпритацияси. Ю умли ва ю умли қ қ бўлмаган касалликлар эпидемиологияси а ида тушунча – 2 соат. ҳ қ Маърузанинг ма сади: қ Эпидемиология фанининг предмети ва услубларини ў итиш қ ма сади, тиббиёт тизи қ - мида унинг тутган ўрнини ўзлаштиришни кўзда тутади. Ушбу мавзу бўйича олинган назарий билим ва амалий кўникмалар бўлгуси умумий амалиёт врачиларига шифокорлик участкаларидаги а ҳ оли ўртасида профилак-тик ва эпидемияга арши қ чора-тадбирларни ташкил илиш ва қ ўтказишларида ёрдам беради. Маърузада му окама илинадиган савоҳ қ л лар:  1. Эпидемиология тушунчаси атамасининг (термини) таърифи.  2. Эпидемиологиянинг асосий ривожланиш боскичлари.  3. Эпидемиология, унинг таркиби, предмети ва вазифалари а идаги замонавий тушунчалар. ҳ қ  4. Ю умли бўлмаган касалликлар эпидемиологияси акида қ қ тушунча, яъни эпиде-миологиянинг умумий тиббиёт фани ва эпидемик жараён а идаги фан сифатидаги шакилланиши, таърифи ҳ қ ва назарий мо ияти. ҳ  5. Тиббиёт фанлари таркибида эпидемиологиянинг тутган ўрни.  6. Эпидемик жараён а ида замонавий тасаввурлар. Эпидемик ҳ қ жараён ривожла-нишининг сабаблари ва шарт-шароитлари.  7. Эпидемик жараён таълимоти. Эпидемик жараённи ўрганишнинг учта бўлими. Эпидемик жараённи харакатга келтирувчи кучлари (омиллари), ривожланиш механизми ва намоён бўли • Эпидемиология илк тиббиёт фанлари ичида эпиде-миялар ҳ а қ идаги фан бўлиб бунёдга келган. “Эпидемия” термини (гр. epi – устида , орасида + demos – хал , омма logos – фан, таълимотқ ) маълум бир худудларда илгари кузатилмаган ёки у қ адар кўзга ташланмаган ҳ олда кузатилган касалликлар учрашининг кўтарилиши ёки касалликларнинг намоён бўлишини белгилаган. Шунга асосан, эпидемиологиянинг ўрганиш сохаси клиник тиббиётнинг ўрганиш сохасидан фар қ ли равишда унинг фан сифатида шакилланишининг энг бошидано қ касаллик эмас, а ҳ олининг касалланиши бўлган. Касалланиш ҳ аёт тарзининг популяцион даражасини акс эттиради, касалик эса – организм ва суборганизм даражасидир.  Муайян худудлардаги ю қ умли касал-ликлар йи ғ индиси касалланиш тушунчаси бўлиб, таърифланиши мумкин.  «Эпидемия» атамасини тушунчаси (сўзини) табобат илмига биринчи бўлиб Гиппократ киритган.  Эпидемияларни келиб чи ишини қ тушунтиришда 2 гипотеза мавжуд: 1. Миазматик гипотеза ( miasma - касаллик тутувчи модда ). 2. Контагиозная гипотеза ( conta - gium - зараза, контакт ). ЭПИДЕМИОЛОГИЯНИНГ РИВОЖЛАНИШ ДАВИРЛАРИ№ т/р Даврлар Характерли белгилари I. Бактериологик давиргача бўлган давр (Х1Х асрнинг охирги чорагигача). 1. Гиппократнинг худуд ва ва қт эпидемик конституцияси концепцияси 2. Гиппократ ва Сайденгемнинг миазматик гипотезаси 3. Қадимги дунёда келиб чи қиб, Фракастро ва Самойлович томонидан ривожлантирилган контагиоз гипотеза. 4. Бир қатор инфекцион бўлмаган касалликларнинг эпидемиясини ўрганиш (ов қат етишмаслиги касалликлари ва бош қалар). 5. Инфекцион ва инфекцион бўлмаган касалланишларни характер - лайдиган, "Ра қамлардаги ў йинлар" (тиббиётнтнг ми қдорий эпиде - миологияси). II. Бактериологик даврнинг биринчи ўн йилиллари (Х1Х асрнинг охири – ХХ асрнинг бошлари). Эпидемиологиянинг тушиши. Микробиологиянинг шакилланиши ва ривожланиши. III. Э Эпидемиологиянинг ривожланишига катта исса ҳ ўшган буюк олимлар: қ 1. Гиппократ 2. Абу Али Ибн Сино (980-1037 й.й.) 3. Фракастро (1478-1553 й.й.) 4. Эдуард Дженнер 5. Заболотный Д.К. (1866-1929 й.й.) 6. Башенин В.А. (1882-1978 й.й.) 7. Павловский Е.Н. (1884-1969 й.й.) 8. Громашевский Л.В. (1887-1980 й.й.) 9. Беляков В.Д. 10. Яфаев Р.Х. 11. Покровский В.И. (1929 й.) 12. Черкасский Б.Л. (1934 й.) 13. Ходукин Н.И. 14. Сошникова М.Н. 15. Мусабаев И.К. 16. Каримов З.К. 17. Невский М.В. 18. Ходжаев Ш.Х. Умумийдан хусусийга ў итиш қ (Обучение от общего к частному) Эпидемиологи я – одамлар ўртасидаги оммавий касалланишла р а идаги фан ҳ қ В.А. Башенин, 1958 Эпидемиология – умумий тиббиёт фани сифатида а ҳ оли даражасида одамларнинг касалланишларига олиб келадиган сабаблар, шарт-шароитлар ва а ҳ оли касалланишларининг шакилланиш механизмини унинг худудлар бўйича, турли а ҳ оли гуру ҳ лари ичида, турли ва қ т давомида тар қ алганлигини тахлил қ илиб чи қ иш йўли ор қ али ўрганади ва шу маълумотлардан турли касалликларнинг олдини олиш йўлларини ишлаб чи қ аришда фойдаланади. ЭПИДЕМИОЛОГИЯНИНГ НАЗАРИЙ МО Ҳ ИЯТИ Эпидемиология – а ҳ олининг касалланиши /эпидемиологиянинг предмети/ табиати ва учраши жи ҳ атидан хилма хил бўлган атроф мухит омилларининг генотипик ва фенотипик гетероген ва шу омилларга мойиллик даражаси динамик равишда ўзгарувчан бўлган одамлар популяцияси билан ўзаро муносибати натижасидир. o ЖССТ маълумотига асосан ер куррасида ар йили 52 млн. киши ҳ аётдан кўз юмади. Шундан 17 ҳ млн. киши ю умли касалликлар қ туфайли халок бўлади. Бутун дунёда ар йили ту илаётган 130 ҳ ғ млн. ча ало ларнинг 13 млн. 14 қ қ ёшгача халок бўлаяпти, шундан 9 млн. ю умли касалликлар туфайли қ ўлаяпти. Ю қ умли касалликлар эпидемиоло- гияси – эпидемик жараённинг келиб чи қ иши, ривожланиши ва намоён бўлиши объектив қ онуниятларини, уни ўрганиш услублари ҳ а қ идаги, ю қ умли касалликлар - ни профилактикаси ҳ амда эпидемияга қ арши чора тадбирлар ҳ а қ идаги билимлар тизими тў ғ рисидаги фанлир. ЭПИДЕМИОЛОГИЯНИНГ ПРЕМЕТИ  А олининг касалланиши -ҳ табиати ва учраши жи атидан хилма хил бўлган ҳ атроф мухит омилларининг генотипик ва фенотипик гетероген ва шу омилларга мойиллик даражаси динамик равишда ўзгарувчан бўлган одамлар популяцияси билан ўзаро муносибати натижасидир. Ю умли касалликлар қ эпидемиологиясининг асосий бўлимлари: 1. Умумий эпидемиология – бу ю умли қ касалликлар эпидемик жараёнининг келиб чи иши, ривожланиши ва намоён бўлишининг қ объектив (умумий) онуниятларини амда ю умли қ ҳ қ касалликлар профилактикаси асосий принципларини ўрганади. Умумий эпидемиологиянинг бўлимлари – эпидемиология фанини предмети ва текшириш усуллари, эпидемик жараён а идаги таъли-мот, ҳ қ эпидемиологик тахлил, эпидемиологик ташхисот, эпидемиологик назорат, ю умли касалликларга қ арши курашишнинг илмий ва ташкилий қ асослари. 2. Хусусий эпидемиология – бу турли ю умли қ касалликларга хос бўлган эпидемик жараённинг келиб чи иши, ривожланиши ва намоён қ бўлишини, уни олдини олиш чора-тадбирларини ўрганади.  Эпидемиологиянинг предмети ва текширув усуллари;  Эпидемиологиянинг эпидемик жараён а идаги ҳ қ фан эканлигини назарий асослари;  Эпидемиологик ташхисот (диагностика) табобатда анча илгаридан ўлланилиб келинаётган бўлса, қ эпидемиоло-гик ташхисот а идаги таълимот ҳ қ нисбатан я индан буён (1976 йиллардан бошлаб қ ёки 30-40 йиллар давомида) маълум бўла бошлаган;  Эпидемияга арши курашиш чора-тадбирлар ва қ восита-лар мажмуаси;  Эпидемияга арши курашиш ишларини қ ташкиллашти-риш. Умумий эпидемиология 5 исмни ўз ичига қ олади:  эпидемик жараён а идаги таълимот;ҳ қ  эпидемиологик ташхис (диагностика);  эпидемияга арши чора-тадбирлар ва қ воситалар;  эпидемияга арши хизматни ташкил қ этиш;  хусусий эпидемиология.Ҳ озирги замон эпидемиология фани илмий тармо сифатида ўз қ таркибига 5 бўлимни киритади: Умумий эпидемиологиянинг бўлимлари Хусусий эпидемиология дисциплинаси Эпидемияга қ арши тадбирлар тартиби бўйича ажратилган дисциплиналар 1. Э пидемик жараён ҳ а қ идаги таълимот 1. Антропоноз касал -- ликлар хусусий эпи - демиологияси. 1. Дезинфекция /ДДД ва С/ 2. Эпидемиологик диагностика 2. Касаллик ча қ ирув - чилари одамдан таш қ ари резервуар - лар билан бо ғли қ бўлган касалликлар хусусий эпидемио - логияси. 3. Эпидемияга қ арши чора -тадбирлар мажмуаси 3. Ананавий паразитар касалликлар деб номланган касал - ликлар хусусий эпи - демиологияси. 2. Иммунопрофилак - тика 4. Эпидемияга қ арши ишларни ташкил - лаштириш Эпидемик жараён ҳ а қ идаги таълимот  Эпидемик жараён ҳ а қ идаги таълимот - бу таълимот, эпидемиологик назариянинг асоси ҳ исобланади.  Эпидемик жараённинг узлуксизлиги - бу эпидемик жара- ённинг уч бў ғ инини (звеносини) бир-бирига занжирси- мон бо ғ ланиши натижасида содир бўлади ва уларнинг орасидаги занжирни узиш туфайли эпидемик жараён- нинг ривожланишига йўл қ ўйилмайди. Бу эса ўз навба- тида инфекцион касалликларни камайишига олиб келади.  Эпидемиология фанининг ривожланишига улкан хисса кўшган олимлардан бири академик Л.В.Громашевский- дир. У инфекцион патологияни ўрганувчи турли фанлар тўплаган билимларни тахлил қ илиш асосида эпидемио- логиянинг ю қ умли касалликларни одамлар жамоаси орасида пайдо бўлиши, тар қ алиши ва тугаши асосида ётадиган объектив қ онуниятларни ўрганувч “ Эпидемик жараён” Тушунчаси таърифини Л.В.Громашевский 1941 йилларда илмий асослаб фанга киритган эди. Унинг таърифича, эпидемик жараён – бу одамларнинг ю умли касаллик билан қ касалланиш олати бўлиб, бундай олат ҳ ҳ олдинма кетин содир бўладиган, ўзаро бир- бирига узвий бо ли равишда кечадиган ғ қ занжир шаклидаги жараёндир . Л.В.Гром а шевский бу таърифни 1965 йилларда ам таъкидлаб ўтган. ҳ Бундан бироз фар иладиган таърифни қ қ И.И.Елкин ам берган. Унинг таърифича - ҳ “ Эпиде-мик жараён ” – бу бир-бири билан узвий равишда бо ли бўлган, биридан ғ қ иккинчиси келиб чи адиган эпидемик ўчо лар қ қ занжири ёки аторидир. қ Эпидемик жараён тушунчаси ва унинг таърифи  Эпидемик жараён - академик Л.В.Громашевский тушунчаси бўйича - бу жамоа орасида айланиб юрган қ ўз ғ атувчи ҳ исобига келиб чи қ адиган, занжирсимон узлуксиз, бир-бирига узвий бо ғ ли қ равишда кечувчи, симптомсиз бактерия ташувчи- ликдан то касалликнинг манифест шакилигача бўлган инфекцион ҳ олатларининг, эпидемик ўчо қ лар шаклида намоён бўлишидир.  Эпидемик жараён узлуксиз занжирсимон кечиши учун у, бир-бири билан узвий бо ғ ланган занжир- нинг уч ҳ ал қ асидан яъни бў ғ инидан (ёки звеноси- дан) иборат:  I. Инфекция манбаи.  II. Ю иш (ўтиш) механизми.қ  III. Мойиллик (мойил организмлар) Инфекцион жараён тушунчаси ва унинг таърифи  Инфецион жараён - бу патоген қ ўз ғ атув- чи паразит-микроорганизм билан хўжайин одам-мойил макроорганизмнинг таш қ и му ҳ ит шароитидаги ўзаро таъсиридир.  Инфекцион жараён кўзгатувчининг хусу- сиятига (вирулентлиги, патогенлиги, агрессивлиги) ҳ амда хўжайин организми- нинг хусусиятларига (ю қ умли касаллик- ларга нисбатан мойиллигига, махсус бўл- маган резистентлигига ва иммунитетига) бо ғ ли қ равишда турли кўришларда намоён бўлади: ИНФЕКЦИОН ЖАРАЁННИНГ НАМОЁН БЎЛИШИ ИНФЕКЦИЯ КАСАЛЛИКНИНГ МАНИФЕСТ ШАКЛИ СИМПТОМСИЗ ТАШУВЧИЛИК ШАКЛИ ЎТКИР СУРУНКАЛИ ЎТКИР ТАШУВЧИЛИК СУРУНКАЛИ ТАШУВЧИЛИК АЙТАЛЛАНИБ Қ ТУРУВЧИ (РЕЦИДИВ) ШАКЛИ КЕТМА-КЕТ УЗЛУКСИЗ КЕЧУВЧИ ШАКЛИ Қ АЙТАЛЛАНИБ ТУРУВЧИ (РЕЦИДИВ) ШАКЛИ КЕТМА-КЕТ УЗЛУКСИЗ КЕЧУВЧИ ШАКЛИ ЛАТЕНТ ШАКЛИСОГЛОМ ТРАНЗИТОР ТАШУВЧИЛИК Бугунги кунда эпидемик жараёнга В.Д.Беляков томонидан берилган таъриф а и атга я ин бўлиб, унинг ҳ қ қ қ таърифича – “ Эпидемик жараён” – бу касаллик ўз атувчи паразит билан қ ғ одам организми-нинг популяция даражасидаги эволюция натижасида келиб чи ан ўзаро муносабати бўлиб, ққ бу жараён маълум ижтимоий ва табиий шароитлар таъсирида якка олда ёки ҳ гуру ли касалликлар тарзида ёки ҳ белгисиз касалликлар шаклида намоён бўлади . Эпидемик жараён тушунчаси ва унинг таърифи  Эпидемик жараён - академик В.Д.Беляков тушунчаси бўйича - бу паразит қ ўз ғ атувчи билан хўжайин одам организмнинг популяция даражасидаги ўзаро таъсири бўлиб, турли ижтимоий ва табиий шароитларга асосланган ҳ олда, турли интенсивлик даражасида намоён бўладган а ҳ олининг касалланишидир (инфекциянинг биргина ёки кўчилик кўринишдаги касалликлар ҳ амда симп- томсиз шакиллари) ҳ исобланади. Эпидемик жараённинг ички таркиби (ЭЖ бў инлари ёки ғ звенолари) Ю иш (ўтиш) қ механизми Инфекция манбайи Мойил организмлар ВНУТРЕННАЯ СТРУКТУРА ЭПИДЕМИЧЕСКОГО ПРОЦЕССА (звенья ЭП) Антропоноз касалликлар эпидемик жараёни Зооноз касалликлар эпидемик жараёни Одамларнинг облигат шартли-патоген паразитлар чакирадиган касалликлар эпидемик жараёни Факультатив паразитлар чакирадиган касалликлар эпидемик жараёни (какшол-столбняк) Эпидемик жараён таълимотининг асосий бўлимлари Эпидемик жараённинг башорати (прогнози) Эпидемик жараён омиллари (факторлари) Эпидемик жараён- нинг ривожланиш механизми Эпидемик жараён- нинг намоён бўлиши: 1. Биологик 2. Ижтимоий 3. Табиий 1. Инфекция манбаи 2. Ўтиш механизми 3. Мойиллик  Ахоли касаллиш- лари жадаллиги; Ахоли касалланиш- ларининг таркалиш- лар:  худудлар бўйича;  ахоли гурухлари бўйича;  вакт бўйича; Эпидемиологик ташхис (диагностика) Эпидемик жараён хакидаги таълимот такиби 3 бўлимдан иборат:  1. Эпидемик жараён омиллари /биологик, ижти- моий, табиий/.  2. Эпидемик жараённинг ривожланиш механиз- ми /эпидемик жараённинг ўзини-ўзи бош ариш қ назарияси; ю умли касаллик кўз атувчилари- қ ғ нинг ўтиш механизми назарияси; ю умли касал- қ ликларнинг табиий ўчо лилик назарияси/. қ  3 . Эпидемик жараённинг намоён бўлиши /касал- ланишнинг ва т, худудлар, ижтимоий-ёш гуру - қ ҳ лари бўйича та симланиши ва таркалиши/. қ Эпидемик жараён а идаги ҳ қ таълимотни 3 та бўлими: 1-бўлим  Эпидемик жараён омиллари ёки уни аракатга келтирувчи кучлари. ҳ Биологик, табиий ва ижтимоий омиллар тафовут илинади. қ  Бу бўлим “ Эпидемик жараён андай пайдо бўлади? қ ” - деган саволга жавоб беради. Эпидемик жараён омиллари (факторлари) БИОЛОГИК ИЖТИМОИЙ ТАБИИЙ Қ ўз атувчинингғ биолого-экологик мансублиги А олининг ҳ аралашиб кетишлари Температура- нинг кўтарилиши Одамлар популяциясининг гетерогенлиги А оли ҳ жойлашишининг зичлиги Ҳ аво намлигининг ошиши Қ ўз атувчи ғ жойлашиши кўринишларининг шакиллари Қ ўз атувчи ғ популяциясининг гетерогенлиги Одам организми ўз атувчининг қ ғ табиий яшаш мухити Уюшган жамоаларнинг шакилланиши Тиббий хизматнинг ташкиллаштирилиши Биологик омил (фактор) – ...  Бу биологик турлар ўзаро муносибатлари-нинг эволюция натижасида шакилланган популяцион характери – паразит ва х ўжаин .  Биологик омилда эпидемик жараённинг спецификаси акс этади (масалан, ар бир ҳ инфекцион гуру одамлар орасида келиб ҳ чи иши ва тар алиши бўйича ўзига хос қ қ специфик усусиятга эга). ҳ  Биологик омил а оли касалланишлари ҳ мавсумлигини, ўз атувчининг қ ғ вирулентлигига бо ли равишда ғ қ касалланиш даражасининг шакилланишида катта а амиятга эга. ҳ Ижтимоий омиллар - Бу жамиятнинг и тисодий а воли, қ ҳ ишлаб чи ариш олати, маънавий ва қ ҳ маданий савияси, ижтимоий муносабатлар мажмуаси бўлиб, ушбу омиллар бевосита эпидемик жараёнга таъсир илиш ор али ёки билво-сита қ қ табиий омилларга таъсир илиш йўли қ ор али эпидемик жараённи қ фаоллаштиради ёки сусайтиради. Табиий омиллар - Бу атроф му итдаги биотик ва ҳ абиотик элементлар мажмуаси бўлиб, ушбу омиллар эпидемик жараённинг ривожланишини фаоллаштиради ёки аксинча уни секин-лаштиради. Бу омиллар одатда касаллик ўз атувчи қ ғ микроорганизмларнинг яшаш обилиятига таъсир илиш йўли билан қ қ эпидемик жараён намоён бўлишига сабабчи бўлади . 2-бўлим  Эпидемик жараённинг ривожланиш механизми. Ушбу бўлим эпидемик жараён ривожланишининг ички механизмларини ёритучи 3 та назарияни ўз ичига олади:  ю иш механизми назарияси;қ  табиий ўчо лилик назарияси; қ  паразитар тизимнинг ўз-ўзини бош ариш қ назарияси. Бу бўлим “ Эпидемик жараён андай қ ривожланади? ” - деган саволга жавоб беради. Юкумли касалликлар эпидемиологиясининг назарий базаси Л.В.Громашевский - нинг Ю ишқ ( ўтиш ) меха - низми а идаги ҳ қ назарияси 1941 йил Е.Н.Павловскийнинг Табиий ўчо лилик қ назарияси 1938 йил В.Д.Беляковнинг Паразитар тизимларнинг ўзини - ўзи бош - ариш қ назарияси 1986 йил 3-бўлим. Эпидемик жараённинг намоён бўлиши  Ушбу бўлимда эпидемик жараён намоён бўлиши хусусиятларини мав-сумлар бўйича, удудлар бўйича, ҳ а олининг турли гуру лари ҳ ҳ орасида касалланишнинг тар алиши ўргани-лади. қ Эпидемик жараённинг намоён бўлиш кўринишлари Жараённнинг интенсивлиги бўйича Худудлар бўйича Ва т бўйичақ А оли ҳ гуру лари ҳ бўйича Спородик касалланиш Эпидемия Пандемия Эпидемик касалланиш Яслига атнайдиган қ болалар Уюшмаган болалар Ў увчилар қБолалар бо часига ғ атнайдиган болалар қИжтимоий гуру лар бўйича ҳ Глобал нозоареаллар Регионал нозоареаллар Зонал нозоареаллар Кўп йиллик динамикада Ёш гуру лари ҳ бўйича Йиллик динамикада Қ ишло а оли- қ ҳ сининг касалла- ниши бўйича Касбий белгилар бўйича Ша ар а олиси- ҳ ҳ нинг касаллани- ши бўйича Эпидемик жараённинг намоён бўлиш кўринишларини характерловчи терминология Эпидемик жараённинг намоён бўлиши Эндемик касалланиш (эпидемия) Экзотик касалланиш Спородик касалланиш Эпидемик касалланиш (кенг маънодаги эпидемия) Эпидемик авж олишлар (ча нашлар)қ Эпидемия (тор маънодаги эпидемия) Пандемия  Эндемик касалланиш ёки эндемия (грекча-эндемос- махаллий) - бу касаллик ча ирувчи резервуари қ мавжудлиги сабабли маълум жойга хос бўлган худудда доимо айд этиб туриладиган касалланишдир. Агар бу қ олатда касаллик ча и-рувчиси резервуари айвонлар ҳ қ ҳ бўлса энзоотия (грекча эн-га, ичида, зоон- айвон) ҳ дейилади.  Экзотик касалланиш (грекча-экзотикос-бегона, ўзга ерлик) - ушбу жойга хос бўлмаган касалланишдир. У хўжайин организми билан ёки таш и мухит объектлари қ билан касаллик ўз атувчиси таш аридан кириб келиши қ ғ қ натижасида вужудга келади. ўз атувчининг Қ ғ таш аридан кириб келиши натижасида эндемиклик ёки қ экзотиклик шаклланиши мумкин, унинг давомийлиги ўз атувчининг Янги жойида циркуляция илиш қ ғ қ шароитига бо ли . ғ қ  Эндемия спорадик ва эпидемик касалланиш шаклларида нам  Спорадик (грекча-спорадикос-тар о , ало ида) қ қ ҳ касалланиш – бир-икки кўринишда, ало ида учраб ҳ турадиган касалланишни англатади. Баъзан спорадик касалланиш дейилганида спора-дик касалланиш даражасидан ю ори касалланиш ёки шу пайтгача қ учрамаган касалланишнинг пайдо бўлишини тушуни- лади. Шу ну таи назардан экзотик касалланиш амиша қ ҳ эпидемик исобланади. ҳ  Эпидемик касалланишни унинг кўринишлари бўйича эпидемик ча нашга, қ эпидемияга (ушбу сўзнинг тор маъноси-да, Л.В. Громашевский) ва пандемияга ажратади. Эпидемик ча наш касалланишнинг ис а қ қ қ муддатли кўтарилишидир. (касалликнинг бир яширин даври орали ида айд этиладиган касалланишдир). ғ қ  Пандемия (грекча-бутун хал ) - касалланишнинг қ етарлича ю ори даражада одатдан таш ари кенг қ қ тар алишидир. Шуни ало ида таъкидлаш  Гло бал нозоареаллар. Ер шарининг барча жойида тар алганлик, кўпгина антропоноз ва атор қ қ айвонларни зоонозларга хосдир. Глобал тар аладиган ҳ қ касалликлардан касалланиш даражаси турли худудларда ўзига хос хусусиятга эга. Амалиётда одатда касалланишни маъмурий худудлар бўйича та ослаш ўлланилади. ққ қ  Регионал нозоареаллар касаллик тар алишининг қ худуд-лар бўйича чекланганлиги, маълум бир регионларга хослиги тушунилади. Бу энг аввало табиий ўчо ли касалликларга хосдир. Лекин айрим қ антропоноз ва зооноз касалликлари ам регионал ҳ тар алиш билан характерланади. Масалан: вабонинг қ эндемик ўчо лари Жанубий–Шар ий Осиёнинг айрим қ қ худудлари бўйлаб, бу ердаги ижтимоий ва табиий шароит вабо вибриони аёт фаолиятидаги ўзини ҳ бош ариш механизми ишлашини таъминлайди. Табиий қ ўчо ли каса А ҳ олининг ю қ умли касалликлар билан касалланишларини худудлар бўйича та қ симланиши А олининг ю умли касалликлар билан касалланиш-ҳ қ ларининг худудлар бўйича та симланиши қ Глобал Регионал Зонал Зоналараро Кенгликдаги зоналар Табиий зоналарЭпидемияга арши ишлар қ сифати билан белгиланади- ган, касалла- нишнинг нотекис тар алиши қ Муайян ижти- моий ва табиий шароитларнинг махсус хусусият- лари билан бел- гиланадиган, касалланиш- нинг нотекис тар алиши қ  Кўп йиллик динамикада эпидемик жараён жадаллиги ўзгаришини асосий йўналишларига эпидемик тенденция дейилади. У касалла-нишнинг бар арорлашувиниқ , ўсишини ва пасайишини характер-лайди. Эпидемик тенденциянинг бу уч варианти эпидемик жараённи регуляция илувчи шарт- қ шароитлар динамикасини акс эттиради.  Даврийлик кўринишлари - ўзаро бо ланган даврий ғ кўринишларда тебраниш жараёнлари, сабаб-о ибат қ бо ланишлари учун характер-ли, фазалар фар и билан ғ қ синхрон тарзда кечувчи жараёндир. Сабаб-о ибат қ бо ланишларининг хилма-хиллиги даврийлик кўри- ғ нишларининг даврлари узунлиги ва амплитудаси катталиги бўйича хилма-хиллигини белгилайди. 2-5,7-15, амда 20 ва ҳ ундан кўп йил-лик даврни амраб олувчи узунликдаги қ даврийлик кузатилади. Шу сабабдан кичик, ўрта ва катта даврлар фар ланди. қ   Кўп йиллик динамикада эпидемик жараённи мунтазам бўлмаган тебранишлари. Бу мунтазам характерга эга бўлмаган ижтимоий ва табиий шароитларининг сезиларли ўзгаришлари натижасида пайдо бўлди. Урушлар, табиий офатлар, эпидемияга арши самарали тадбирларни қ ўтказишдаги камчиликлар сабаб бўлади. Барча миграция жараёнлари эпидемия ривожланишига сабабчи бўлади.  Касалланиш динамикасининг йил ичидаги ритмик такрорланувчи даврлари мавсумийлик дейилади. Тегишлича касалланишнинг йиллик динамикасида мавсумий ва мавсумлар аро даврлар фар ланади. қ Мавсумийлик кўринишлари: одатда аэрозоль антропонозларнинг ишки ва ичак антропонозларининг қ ёзги мавсумийлиги фар ланади. Кўпинча касалланишнинг қ ўсиш даврлари табият мавсумларига мос тушмайди. Улар икки ёнма-ён мавсум исмларига тў ри келади. Ёзги- қ ғ куз  Мавсумийлик - эпидемик жараён ривожланишининг фазалилигини я ол кўринишларидан биридир. Инфекцион-ққ иммунологик муносабат-лар билан бош ариладиган қ инфекцияларда касалланишнинг мавсумий кўтарилишига эпидемик вариант шаклланиши билан ўз атувчи популя- қ ғ циясининг ички айта уриши кузатилади. Уларнинг қ қ шаклланишида а олининг турли ижтимоий ёш гуру лари хисса ҳ ҳ кўшадилар.  Эпидемия типлари: эпидемия типларини умумий гуру ларига ҳ ажратиш асосан тўртта белгига араб амалга оширилади: ва т қ қ (замон), худудий (макон), жадаллиги (интенсивлик) ва эпидемик жараён ривожланиши механизми бўйича.  Ва т бўйича: қ ўткир ва сурункали эпидемиялар. Ўткир эпидемиялар одатда бир пайтнинг ўзида ю тирилганда қ кузатилади. Биринчи бемор минимал яширин даврда, охиргиси максимал инкубацион даврда пайд  Эпидемик жараён ривожланиш жадаллигига кўра эксплюзив ва нимжон кечувчи эпидемиялар фар -ланади. Ривожланиш механизми бўйича қ фар ланадиган эпидемияларни ало ида қ ҳ хусусятлари бактериологиягача бўлган эрада ам ҳ билинган эди. Шунга кўра, миазматик, контагиоз ва контагиоз-миазматик эпидемияларга ажратилган.  озир эпидемиялар ривожланиш механизми Ҳ белгиси эпи-демиологиядаги замонавий назарий умумлашмалар ола-ти асосида тушунтирилади: ҳ ю иш механизми назарияси, табиий ўчо лилик қ қ назарияси, парзитар тизимларнинг ўзини-ўзи бош ариш назариясига мувофи эпидемиялар қ қ эпидемик вариантда шаклланган ўз атувчининг қ ғ тар а-лиши натижасидир. ўз атувчининг тар алиш қ Қ ғ қ механизми ю иш механизми назарияси ва табиий қ ўчо лилик наза-риясидан келиб чи адиган қ қ белгилар бўйича тахлил этил  Ушбу белгилар асосида 3 гуру эпидемиялар ҳ фар ланади қ :  бу эпидемиялар, битта манба асосида ёки ю тириш қ омилидан ўз атувчининг бирданига кўп қ ғ кишиларга елпи ичсимон ю тирилиши билан ғ қ бо ли дир. Б ғ қ унда касаллик бемордан бош аларга қ тар алмайди. Бу эпиде-мияларнинг давомийлиги қ яширин давр минимал ва максимал тебранишлари билан чегараланади. Бундай эпидемияларнинг узо давом этиши одамларга касаллик-нинг ю иш қ қ шароитлари узо таъсири билан ани ланади. қ қ  Зарарланган кишидан со лом кишига ғ ўз атувчининг занжирсимон берилиши қ ғ натижасида ривожланадиган эпидемиялар аво- ҳ томчи ва маиший-муло от йўллари. қ  Бу эпидемиялар ўз атувчининг зарарланган қ ғ кишидан со лом кишига ози -ов ат, сув, ғ қ қ бў имоё лилар, турмуш-даги буюмлар каби ғ қ тар атиш омиллари ор али ўтк Эпидемик жараён такиби:  I. Инфекция манбаи  II. Ю иш (ўтиш) механизмиқ  III. Мойиллик (мойил организмлар) Инфекция манбаи таърифи:  Инфекция манбаи - ўз атувчининг қ ғ эвалюция жараёни натижасида мослаш- ган табиий яшаш мухидир.  ўз атувчи ушбу мухитда табиий йўллар Қ ғ ор али озикланади, кўпаяди, тўпланади қ ва турли йўллар ор али организмдан қ чи иб, атрофдагиларни зарарлайди. қ  озирги кунга келиб учта табиий яшаш Ҳ мухити тафовут этилади.  Уларга уйидагилар киради: қ ИНФЕКЦИОН ЖАРАЁННИНГ НАМОЁН БЎЛИШИ ИНФЕКЦИЯ КАСАЛЛИКНИНГ МАНИФЕСТ ШАКЛИ СИМПТОМСИЗ ТАШУВЧИЛИК ШАКЛИ ЎТКИР СУРУНКАЛИ ЎТКИР ТАШУВЧИЛИК СУРУНКАЛИ ТАШУВЧИЛИК АЙТАЛЛАНИБ Қ ТУРУВЧИ (РЕЦИДИВ) ШАКЛИ КЕТМА-КЕТ УЗЛУКСИЗ КЕЧУВЧИ ШАКЛИ Қ АЙТАЛЛАНИБ ТУРУВЧИ (РЕЦИДИВ) ШАКЛИ КЕТМА-КЕТ УЗЛУКСИЗ КЕЧУВЧИ ШАКЛИ ЛАТЕНТ ШАКЛИСО Ғ ЛОМ ТРАНЗИТОР ТАШУВЧИЛИК Юқумли касалликларнинг зарарли даврлари ГРИПП СКАРЛАТИ НА КОРЬ КОКЛЮШ ИНФЕКЦИО ННЫЙ ГЕПАТИТДИЗЕНТЕР ИЯ БРЮШНО Й ТИФ ХОЛЕРАДИФТЕРИ Я ИНКУБАЦ ИЯ ПРОДРОМ А РАЗГАР БОЛЕЗНИ РЕКОНВА ЛЕСЦЕНЦ ИЯ ОСТРОЕ БАКТЕРИО НО- СИТЕЛЬСТ ВОБОЛЕЗНИ ПЕРИОДЫ ИНКУБАЦИЯ ПРОДРОМА АВЖ ОЛИШ РЕКОНВА- ЛЕСЦЕНЦИ Я ЎТКИР БАКТЕРИЯ ТАШУВЧИЛИК СУРУНКАЛИ БАКТЕРИЯ ТАШУВЧИЛИК ГРИПП СКАРЛАТИНА Қ ИЗАМИҚ КЎКЙЎТАЛ ИНФЕКЦИОН ГЕПАТИТДИЗЕНТЕРИ Я Қ ОРИН ТИФИ ВАБО ТОШМАЛИ ТИФ ДИФТЕРИ ЯКАСАЛЛИК ДАВРЛАР Ю қ умли касалликларнинг айрим нозологик шакилларини индивидуал хусусиятларини характерлайдиган белгилари Одамлар популяциясининг бир қисмида юқумли касалликларга нисбатан иммунитетнинг бордиги ёки йўқлиги бўйича тақсимла- ниши. Иммун популяцияларда, иммунитетнинг таранглиги-кучи (напряженность) ва давомийлиги бўйича тақсимланиши. Иммунитетнинг характери (антимикроб, антитоксик, гумораль, ҳужайра, типоспецифик, гуруҳли).Иммунологик таркиб (структура) Зарарланиш ва касалланиш орасидаги интервал. Одамлар попу- ляциясининг бир қисмида касалликнинг инкубацион давир даво- мийлиги бўйича тақсимланиши нореал тақсимланиш эгри чизиғига (кривойига) яқинлашади.Инкубацион давр Инфекциянинг белгиларсиз кечадиган шакли, қўзғатувчини организмдан чиқиб туриши (доимий ёки даврий равишда) билан характерлана Одамдан бош қ а резервуарлар билан бо ғ ли қ бўлган қў з ғ атувчилар келтириб чи қ арадиган одамларнинг ю қ умли касалликлар гуру ҳ и Одамдан бош қ а резервуарлар билан бо ғ ли қ бўлган ўқ з ғ атувчилар келтириб чи қ арадиган одамларнинг ю қ умли касалликлар гуру ҳ и ўз атувчининг Қ ғ резервуари Касалликлар мисоли ўз атувчинин Қ ғ г резервуари Касалликлар мисоли ишло хўжалик Қ қ ва уй айвонлари ҳ Лептоспирозлар, ора о со қ қ қ (бруцеллёз), сап, о сим (ящур), қ зооноз сил (туберку-лез), канали энцефа-лит, япон энцефалити, ку-иситма Ёввойи айвонлар ҳ Вирусли энцефалит-лар, канали риккет- сиозлар, ўлат, туля-ремия, лептостироз-лар ушлар Қ Орнитоз, сальмонел-лезлар, пситтакоз Тупро қ Псевдотуберкулез, мелкондоз, легенел-лез, клостридозларСинантроп кемирувчилар Ўлат, туляремия, леп-тоспирозлар, сальма-неллезлар Юқиш (ўтиш) механизми таърифи Юқиш (ўтиш) механизми - юқумли касаллик қўзғатувчисининг эволюцияга хос хусусияти бўлиб, унинг бир организм- дан иккинчи организмга ўтиши натижа- сида ушбу қўзғатувчининг биологик турини сақлаб қолиш қобилиятидир. Ю қ умли касаллик қ ўзғатувчиларининг юқиш ( ўтиш ) механизми тушунчаси таърифи ва босқичлари Юқиш (ўтиш) механизи - қўзғатувчининг ўзини биологик тур сифатида сақланиб қолишини таъминловчи, эволюция жараёни натижасида ортирган бир организмдан бошкасига ўта олиш хусусиятидир. 1. Қ ўзғатувчининг зарарланган организмдан чиқиш босқичи. 2. Ташқи мухит бос қ ичи ( қ ўзғатувчининг таш қ и мухитда яшаб туриши). 3. Қ ўзғатувчининг зарарланувчи организмга тушиш бос қ ичи. Ю қ умли касаллик қ ўз ғ атувчиларининг тар қ атиш омиллари ва тар қ атиш йўллари Ю умли касаллик ўз атувчиларининг тар атиш омиллариқ қ ғ қ - бу ю умли касаллик ўз атувчиларини бир организмдан бош а- қ қ ғ қ сига ўтишини таъминловчи таш и мухит элементларидир. қ Ю умли касаллик ўз атувчиларининг тар атиш йўллари - қ қ ғ қ - бу ю умли касаллик ўз атувчиларини бир организмдан қ қ ғ бош асига ўтишини таъминловчи муайян таш и мухит элемент- қ қ лари ёки улаларнинг йи индисидир. ғ 1. Ҳ аво Бирламчи Махсус 2. Ози қ -ов қ ат Орали қ Номахсус Охирги 3. Сув 4. Тупро қ 5. Уй-рўз ғ ор ва ишлаб чи қ ариш буюмлари (предметлари) 6. Тирик тар қ атувчи омиллар ( ҳ ашоротлар) Ю қ умли касаллик қ ўз ғ атувчиларининг тар қ атиш йўллари турлари  1. Алиментар (сув, о зи қ -ов қ ат ) тарқатиш йўли;  2. Ҳ аво -томчи ва ҳаво-чанги тарқатиш йўли;  3. Трансмиссив тарқатиш йўли;  4. Маиший-мулоқат (бевосита ва билвосита) тарқатиш йўли;  5. Вертикал (трансплацентар) тарқатиш йўли;  6. Парентерал ( трансфузион, инъекцион, артифицал ) Юқиш механизми бу - - касаллик қўзғатувчи микроорганизмнинг инфекция манбаидан соғлом мойил организмга ўтиш жараёнидир. Бу жараён шартли равишда 3 та босқич дан иборат бўлади: Биринчи босқич (стадия) касаллик қўзғатувчи - сининг инфекция манбаидан ташқи муҳитга чиқиши – бу жараён ҳар хил юқумли касалликларда, ҳар хил йўллар билан амалга ошади (нажас, аҳлат орқали, сийдик орқали, сўлак томчилари орқали, қон сўрувчи ҳашоротлар орқали ва ҳ.к.); Иккинчи босқич (стадия) - касаллик қўзғатувчи микроорганизмнинг ташқи муҳит элементларида бўлиш даври, бу элементларни юқтириш омиллари деб, юритилади. Учинчи босқич (стадия) - касаллик қўзғатувчи микроорганизмнинг зарарланувчи соғлом организмга тушиши, бу тарқатиш йўллари деб, юритилади. Юқиш (ўтиш) механизми 1 – қўзғатувчининг зарарланган организмдан ажралиб чиқиш босқичи 2 – қўзғатувчининг тақи мухитда (ташқи мухит объектларида – тарқатиш омиллари) яшаб туриш босқичи 3 – қўзғатувчининг мойил организмларга тушиш (кириб олиш) босқичи 2 Касаллик ўз атувчисини одам организмида қ ғ жойлашган жойига ва ю тириш омилларига қ араб ю иш механизмининг қ қ 6 та тури тафовут илинади. қ 1. Фекал-орал ю иш механизми қ Бунда касалик ўз атувчиси ичак трактида қ ғ жойлашган бўлиб, асосан нажас (а лат) ёки ҳ усу массаси билан таш и му итга қ қ қ ҳ ажралади. Со лом одам организмига о из ғ ғ ор али киради. Асосий ю тириш омиллари: қ қ  ози -ов ат, қ қ  сув, тупро , қ  идиш-тово , қ  ўл ва б. . қ қ Ю қ умли касалликларнинг фекал-орал ю иш қ (ўтиш) механизми ЮКИШ ( ЎТИШ ) МЕХАНИЗМИ БОСКИЧЛАРИ ЗАРАРЛАНИШ ОБЪЕКТИ БИРИНЧИ БОС К ИЧ ИККИНЧИ БОСКИЧ УЧИНЧИ БОСКИЧ Бошлангич омиллар Оралик омиллар Охирги омиллар Дефекация (нажас, сийдик) Кусиш (кусук массаси) Канализациясиз хожатхона пашшалар овкат Ютиб юбориш Катталар в а болалар тупрок Сабзавот, хўл мевалар, сув Канализацияли хожатхона Канализация — " — Кўллар Кўллар, идишлар, сув овкат Рўзгор буюмлари Кўллар овкат Кўллар сўриш Болалар 2. Аэрозол ю иш механизмиқ Касаллик қўзғатувчиси нафас йўллари шиллиқ қаватида жойлашади ва нафас олиб чиқарганда ҳаво билан ташқарига ажралиб чиқади, етакчи юқтириш омили бўлиб ҳаво ҳисобланади. Ю қ умли касалликларнинг аэрозол ю иш (қ ўтиш ) механизми ЎЎ ТТ ИИ ШШ ББ ОО СС КК ИИ ЧЧ ЛЛ АА РР ИИ БИРИНЧИ ИККИНЧИ УЧИНЧИ ЗЗ АА РР АА РР ЛЛ АА НН ИИ ШШ ШШ АА РР ОО ИИ ТТ ИИ БИРЛАМЧИ АЭРОЗОЛ (ТОМЧИ ФАЗАСИ) НАФАС ОЛИШ БЕМОР ЁКИ ЗАРАРЛИ ТАШУВ- ЧИДАН МУАЙЯН ЯКИНЛИК- ДАГИ ЗАРАРЛАНИШ АЭРОЗОЛНИНГ ТОМЧИ-ЯДРОЧА (МАГИЗЧА) ФАЗАСИ НАФАС ОЛИШ 1. БЕМОР ЁКИ ЗАРАРЛИ ТА- ШУВЧИШУВЧИ МАВЖУД БЎЛГАНДАГИ ЗАРАРЛА- НИШ 2. БЕМОР ЁКИ ЗАРАРЛИ ТА- ШУВЧИ КЕТГАНДАН СЎНГ ЗАРАРЛАНИШ (ТУРГУН АЭРОЗОЛ) 3. БИНОНИНГ БОШКА ХО- НАЛАРИДА (КОНВЕКЦИ- ОН ОКИМЛАР) НАФАС ОЛИШ, ГАПЛАШИШ, АКСИРИШ, ЙЎТАЛИШ ИККИЛАМЧИ АЭРОЗОЛ (ЧАНГ ФАЗАСИ) НАФАС ОЛИШ ЧАНГ АЭРОЗОЛИ КЕЛИБ ЧИКИШ БОСКИЧИДА ЗАРАР- ЛАНИШ Касаллик ўз атувчиси он қ ғ қ айланиш тизимида жойлашади. он сўрувчи бў имоё ли Қ ғ қ ашоротлар (бит, чивин, бурга, ҳ кана ва .к.) ор али ю ади. ҳ қ қ 3.Трансмиссив ю иш қ механизми 4. М уло от ю иш механизмиқ қ Касаллик ўз атувчиси тери қ ғ опламаларида ва таш и шилли қ қ қ аватларда жойлашади. Муло от қ қ механизми билан касаллик ю ади. Ушбу қ ю иш механизм 2 хил бўлиши мумкин: қ - бевосита муло от, ю тириш қ қ омилининг иштироки бўлмайди, - билвосита муло от, ю тириш омили қ қ ишти - рок этади (зарарлданган ўл ёки қ бош а уй-рўз- ор ва ишлаб қ ғ чи аришпредметлари ор али). қ қ 5. Вертикал ю иш қ механизми Ушбу механизмни герменатив, транс-плацентар ёки омила ичида ҳ ю иш олати деб ам аталади. қ ҳ ҳ Бунда касаллик онадан ту илаётган ғ ча ало а ю ади. қ ққ қ 6. Па р ен т ер ал ю иш қ механизми Ушбу механизм турли тиббий инъекциялар ва манипуляциялар ор али қ тери ва таш и шилли опламлар қ қ қ бутунлигининг бузилиши натижасида он қ тизимига киритилиши олатларида келиб ҳ чи ади. Масалан: B, C, D, F, H, G, TTV қ вирусли гепатитлар, ОИВ инфекцияси ва бош алар. қ ЮЮ ққ умлиумли касалликларкасалликлар эпидемиологиясинингэпидемиологиясининг назарийназарий базасибазаси Л .В .Громашевский - нинг Ю қиш ( ў тиш ) меха - низми ҳ а қидаги назарияси 1941 йил . Е .Н .Павловскийнинг Табиий ўчо қлилик назарияси 1938 йил . В .Д .Беляковнинг Паразитар тизимларнинг ўзини - ўзи бош қариш наза - рияси 1986 йил . Л.В.Громашевский Ўзигача 1940-йилларгача ю умли қ касалликларнинг тар алиши а идаги қ ҳ қ тўпланган барча материалларни умумлаш-тириб эпидемиологиянинг дастлабки наза-риясини, яъни – ю умли касалликларнинг ю иш қ қ механизми а идаги назарияни ишлаб ҳ қ чи ди. қ Ю иш (ўтиш) механизми қ назарияси  Ю иш (ўтиш) механизми назарияси – қ бу паразит ўз атувчи қ ғ микроорганизмнинг биологик турини са ланиб олиши (ушлаб турилиши) қ қ ва махсус (специфик) ўжайин ҳ индивидуал организмларни алмаштириб туришини таъминлаш учун эволюция натижасида ишлаб чи илган механизм қ Ю иш (ўтиш) механизми назариясининг асосий қ қ онуни Ю иш(ўтиш) механизми ю қ қ умли касаллик қ ўз ғ атувчисининг хўжайин-одам организмида асосий жойланишига (локализациясига) мосланиш қ онунига асосланади ҚЎЗ ҒАТУВЧИ - НИНГ ОРГАНИЗМДА ЖОЙЛАШИШИ НАФАС ЙЎЛИ ШИЛЛИК ПАРДАЛАРИ ИЧАК ҚОН ТЕРИ ВА ТАШ ҚИ ШИЛЛИ Қ ҚОПЛАМЛАР Ю ҚИШ ( ЎТИШ ) МЕХАНИЗМИ ТУРЛАРИ АЭРОЗОЛЬ ФЕКАЛ -ОРАЛ ТРАНСМИССИВ МУЛО ҚАТ (КОНТАКТ) МАХСУС ТАР ҚАТИШ (Ю ҚТИРИШ) ОМИЛЛАРИ Ҳ АВО СУВ, ОЗИ Қ- ОВ ҚАТ, ТУПРО Қ, ПАШШ АЛАР, ҚЎЛЛАР ҚОН СЎРУВЧИ Ҳ АШОРАТЛАР (ТИРИК ТАР ҚАТУВЧИ ОМИЛЛАР) ИШЛАБ - ЧИ ҚАПИШ ВА УЙ -РЎЗ ҒОР БУЮМЛАРИ, ЌЎЛЛАР Ю қ умли касалликлар классификацияси№ т/р Инфекциялар гру ҳи Антропонозлар Зоонозлар Сопронозлар I. Ичак инфекциялари Қорин тифи, паратифлар, ич буру ғ, вабо, вирусли гепатит - лар , полиомиелит, гельминтозлар (иккинчи хўжайинсиз) Бруцеллез, лептоспирозлар, сальмонеллезлар, ботулизм, орнитозлар , гельминтозлар (бир неча хўжайинлари бор бўлган турлари) Мелиоидоз, вабо, НАГ вибрион II. Нафас йўли инфекциялари Дифтерия, скарлатина, кўк йўтал, менингококк инфекцияси, қизами қ, қизилча, чин чечак, сув чечак, грипп, эпидемик паротит, пневмониялар, ўпка сили ———— Легионеллез, аспергиллез III. Қон инфекциялари Тошмали тиф, қайталлама тиф, безгак Ўлат, туляремия, риккетсиозлар, канали спирохетозлар, сари қ иситма, геморрагик вирусли иситмал ар, канали энцефалит, Япон энцефалити ———— IV. Тери ва таш Организмнинг мойиллигини белгилайдиган параметрлар Резистентлик ИммунитетОрганизм мойиллиги Турга хос Инфекция натижасидагиИндивидуа л Эмлаш натижасидаги Фенотипи кГенотипи к Манифест (касаллик ) шакли Белгисиз (симптомси з) шакли Вакцинал иИммун зардобл и Антропоно з касалликлар эпидемик жараёни Зооноз касалликлар эпидемик жараёни Одамларнинг облигат шартли-патоген паразитлар чақирадиган касалликлар эпидемик жараёни Факультатив паразитлар ча қ ирадиган касалликлар эпидемик жараёни ( қ а қ шол-столбняк) Юқумли касалликларнинг эпидемик ўчоғи Юқумли касалликлар эпидемик ўчоғи - бу инфекция манбаи мавжуд бўлган жой ва юқумли касалликлар юқиш механизми имконияти даражасидаги унинг атрофидаги худуддир. Юқумли касалликлар эпидемик ўчоғининг вақт бўйича (ёки вақтинчалик) чегаралари унинг максимал инкубацион даври муддати давомида белгиланади. Юқумли касалликлар эпидемик ўчоғининг кенгликдаги чегаралари бемор ёки бактерия ташувчининг мулоқат шакиллари тури билан белгиланади. Эпидемик ва эпизоотик (табиий) ўчоқ таърифиТаърифга ёндошиш Эпидемик ўчо қ Эпизоотик (табиий) ўчо қ Худудий Инфекция манбаи мавжуд бўлган жой ва ю қумли касаллик қўз ғатувчисининг ю қиш механизми имкония - ти доирасидаги унинг атро - фии даги худуд. Географик ландшафт худуди участкаси доирасида юқумли касал лик қўз ғатучисининг донордан реципиентга ўтиш эҳ тимоли мавжуд бўлган худуд. Популяцион Ю қумли касаллик қўз ғатув - чиси популяцияси билан биргаликда унинг мавжуд бўлишини таъминлаб тура - диган одамлар популяция - си. Ю қумли касаллик қўз ғатувчи - си популяцияс и билан бирга - ликда унинг мавжуд бўлиши - ни таъминлаб турадиган махсус хўжайин популяцияси. ЮЮ ққ умлиумли касалликларкасалликлар эпидемиологиясинингэпидемиологиясининг назарийназарий базасибазаси Л .В .Громашевский - нинг Ю қиш ( ў тиш ) меха - низми ҳ а қидаги назарияси 1941 йил . Е .Н .Павловскийнинг Табиий ўчо қлилик назарияси 1938 йил . В .Д .Беляковнинг Паразитар тизимларнинг ўзини - ўзи бош қариш наза - рияси 1986 йил . Ўтган асрнинг 30-йилларида Е.Н. Павловский шу давргача йи илган ғ маълумотларни та лил илиб ўзининг махсус ҳ қ назариясини ишлаб чи ди. Ушбу назария қ эпидемиология фанининг асосий назарияларидан бири бўлиб, бу назария “ Ю умли касалликларнинг табиий қ ўчо ли-лик назарияси қ ” - деб юритилади. Ушбу гуру га мансуб бўлган касалликларга ҳ хос бўлган умумий белги шуки, бу касалликнинг ўз атувчилари табиатда қ ғ ёввойи айвонлар, кемирувчилар ва ушлар ҳ қ организмида бўлиб, улар орасида эпизоотияларни келтириб чи аради, он қ қ сўрувчи бў имоё лилар ор али одамларга ғ қ қ ам ю иши мумкин ҳ қ Одамларнинг трансмиссив касалликлари табиий ўчо лилик назариясиқ  Одамларда трансмиссив касалликлар эпи-демияларининг ривожланиши, табиатда ёввойи айвонлар ўртасида ҳ айланиб (циркуляция илиб) қ туриш исобига яшайдиган ҳ ўз атувчиларнинг одам организмига қ ғ тушиши натижасида келиб чи иши қ тушунтирилади. Табиий зоналар ва уларга тегишли касалликлар Туляремия, лептоспирозлар (бош- а зоналарда ам қ ҳ учрайди). Канали энцефалит, буйрак синди-дироми билан кечадиган гемор-рагик иситма (лихорадка). Канали риккетсиоз, геморрагик иситмаларнинг (лихорадок) бош а турлари. қ Ўлат, канали риккетсиоз, Ку- исит-маси (лихорадка). Ўлат, канали спирохетоз, тери лейшманиози, Ку-лихорадка. Каламуш-бургали риккетсиоз, мар-сель иситмаси (лихорадкаси), крим геморрагик иситмаси (лихорадка).Тундра. Ўрмонтундра Тайга. Рус ва Узо Шар қ қ ясси текисликлари игнабаргли ва кенг-баргли ўрмонлари. Ўрмон-яйлов худудлари. Яйлов. Ярим чўл худудлар. Меёрий ва субтропик минта а қ (пояс) чўли. Ўртаер денгизи зонаси. КасалликларТабиий зоналар Зооноз касалликлар эпидемик жараёни ЮЮ ққ умлиумли касалликларкасалликлар эпидемиологиясинингэпидемиологиясининг назарийназарий базасибазаси Л .В .Громашевский - нинг Ю қиш ( ў тиш ) меха - низми ҳ а қидаги назарияси 1941 йил . Е .Н .Павловскийнинг Табиий ўчо қлилик назарияси 1938 йил . В .Д .Беляковнинг Паразитар тизимларнинг ўзини - ўзи бош қариш наза - рияси 1986 йил . «Паразитар тизим (система)» тушунчасининг таърифи Паразитар тизимнинг ўзини-ўзи бошқариш назарияси  Атроф му ит шароитлари ҳ ўзгаришла-рига хос равишда паразитар тизимнинг ички механизмлари исобига мосланишга ҳ олиб келтирилиши.  В.Д.Беляковнинг п аразитар тизимларни ўзини-ўзи бош ариш назарияси олатлариқ ҳ  1. Паразит ва хўжайин-одам организмлари популяцияларининг бир- бирига нисбатан ўзаро таъсир этувчи белгилари бўйича генотипик ва фенотипик жи атдан гетерогенлиги; ҳ  2. Ўзаро таъсир этувчи популяциялар биологик хусусиятлари ўзгарувчанлигининг бир-бирига бо ли лиги; ғ қ  3. Эпидемик жараённинг нотекис ривожланиш-ларини белгиловчи паразит популяциясининг ўзини-ўзи фазали айта қ тузиши;  4. Эпидемик жараённинг фазали ўзгаришла-рида ижтимоий ва табиий шароитларнинг йўналтирувчи роли. Ўтган асрнинг 70-80 йилларида акаде-мик В.Д.Беляков эпидемик жараённинг ички механизмини очиб берувчи назарияни ярат-ди ва ушбу назарияни “ Паразитар тизим-нинг ўзини-ўзи бош ариш назариясиқ ” - деб атади. Ушбу назарияда 4 та олат ҳ мавжуд: 1- олат ҳ Паразит ва хўжайин популяциясининг генотипик ва фенотипик жи атдан хилма-хиллиги ҳ (гетерогенлиги). 2- олатҳ Паразит ва хўжайин популяциясининг биологик хусусиятлари доимий равишда ўзгариб туради. Инфекцион ва эпидемик жараён кечишида паразит популяциясининг вирулентлик хусусияти ўзгариши туфайли беморнинг тузалиши ва паразитдан тўли халос бўлиши кузатилади, қ вирулентлиги ошиб борса, беморнинг алок бўлиши кузатилади ва .к ҳ ҳ . 3- олатҳ Паразит популяцияси ўз аёт жараёнида ҳ ўзгариб туриши бос ичма-бос ич, яъни қ қ фазалар шаклида намоён бўлади. Ушбу бос ичлар шартли равишда 4 та фазага қ бўлинади: Резервация фазаси . Ушбу фаза одатда а оли орасида ҳ касалланишнинг энг камайган пайтига ёки эпидемиялараро даврга тў ри келади. Бу даврда ғ касаллик ўз атувчиси маълум даражада қ ғ иммунитетга эга бўлган (иммунокомп ромис ) одамлар организмида са ланиб, гўё резервда қ турган-дек туради. Баъзи касаллик ўз атувчилари таш и му ит объектларида ам қ ғ қ ҳ ҳ са ланиши мумкин (масалан, вабо вибриони). қ 2. Эпидемик штаммларга айланиш фазаси. Ушбу фаза эпидемиядан олдинги даврга тў ри келади, касалланиш одатдаги ғ дара-жасига нисбатан бироз кўтарила бошлайди. 3. Эпидемик тар алиш фазаси. қ Ушбу давр касалланишнинг тар алган қ даврига тў ри келади. ғ Бу даврда касалланиш энг ю ори чў исига чи ади. қ ққ қ 4. Резервацион штаммларга айланиш фазаси. Ушбу фаза касалланишнинг энг кўпай-ган давридан бошланиб, касалланишнинг паса- йишигача давом этади ва кейин бу штаммлар резервация фазасига ўтади. Популяцион иммунитетнинг пасайишини белгилайдиган, ю умли касаллик ўз атувчисининг қ қ ғ циркуляцияси занжирида ва ўз атувчисининг қ ғ эпидемик вариантини шакилланишига олиб келадиган уч гуру ижтимоий ва табиий шароитлар ҳ ўз атувчини таш аридан Қ ғ қ олиб келтирилмасдан шакилланган ўчо ларда қПпопуляцион иммунитетни бевосита пасайтивувчи омиллар (факторлар)III Ичак антропонозларидаўз атувчи ю иш Қ ғ қ механизмининг фаоллашиши (активацияси)II Аэрозол антропонозлардаА олининг турли аралашиб ҳ кетиш шакиллариI Энг кўп ва ани намоён қ бўладиТаркибиГуру № ҳ «Паразитар тизим (система)» тушунчасининг таърифи Паразитар тизимларда ўзаро таъсир этувчи популяцияларнинг асосий биологик хусусиятлари (ва уларнинг вариабильности) Адаптивное значение для возбудителя имеют патологические реакции организма специфического хозяина. Резистентность и иммунитет – харак-теристика внутривидовой вариабель- ности по степени восприимчивости отдельных индивидуумов к заболеванию.Восприимчивость - видовое свой-ство специфического и неспецифи-ческого хозяина, характеризую-щееся патологическими реакциями (болезнью) отдельных особей на внедрение патогенного возбуди-теля. Вирулентность – характеристика внутривидовой и внутрипопуля-ционной вариабельности патоген-ных свойств возбудителя-паразита. Различия вирулентности: выявля-ются между популяциями, микропо- пуляциями, изолятами, штаммами, клонами возбудителя.Патогенность Паразитар популяцияларининг фазали ўзгариши (хўжайин популяцияси билан ўзаро инфекцион- иммунологик муносибати мисолида) Конец эпидемического (сезонного) спада заболеваемости и основная часть межэпидемического (межсезонного) периода Предэпидемический (сезонный) период. Эпидемический (сезонный) подъем заболеваемости. Вершина эпидемического сезонного подъема и период спада заболеваемости Низкая. Стабильная Увеличивающаяся (дифференциально е выживание) Высокая увеличивающаяся. Уменьшающаяся (дифференциальна я гибель) после достижения максимальной численностиНизкая Нарастающа я Высокая Снижающая сяОтносительна я гомогенность Генерация гетерогенност и с последующей гомогенизаци ей Относительна я гомогенность Генерация гетерогенност и с последующей гомогенизаци ейИммунные организмы хозяина Пасс Основные эпидемиологические признаки, характеризующие специфичности взаимодействий популяции паразита и специфичного хозяина Анализ социальных и природных влияний на эпидемический процесс Признаки используемые при выделении групп населения в оценке распределения инфекционных заболеваемостей в них ҲҲ озиргиозирги замонзамон пандемияларипандемиялари  Грипп ва ОРВИ ( ЎРВИ )  ОИ В - инфекция ( В ИЧ - инфекцияси )  Вабо  Ю қ умли касаллик қ ўз ғ атувчилари - нинг антибиотикларга резистент турларини тар қ алиши Охирги ўн йилларда ани ланган қ айрим ю умли касалликлар қ  Кампилобактериоз 1970 й.  Ротовирусная инфекция 1973 й.  Криптоспоридиоз – 1976 й.  Легионеллез 1976 й.  Боррелиоз Лайма 1977 й.  ВИЧ - инфекция, СПИД (ОИТВ/ОИТС) 1981 й.  Гепатит С 1990 й.  Геморрагик ( иситмалар ) лихорадкалар (Марбург, Ласса , Бразилия) 1965 - 1994 й .й .  ТТV - вирус келтириб чи арган қ посттранс - фузион гепатит 1998 й . Шартли - патоген ўз атувчиларқ ғ келтириб чи арадиган қ айрим ю умли қ касалликлар  Йирингли - септик инфекциялар (инфекцион асоратлар)  Герпес (учуќ)  Цитомегаловирусли инфекция  Токсоплазмоз  Криптоспоридиоз  Микоплазмозлар •• БиотиббиётБиотиббиёт тадтад ққ ии ққ отот изланишлариизланишлари биланбилан бандбанд бб ўў лганлган , , олимларолимлар ўў ртасидартасида , , статистикастатистика тилитили , , худдихудди инглизинглиз тилитили кабикаби халхал ққ ароаро тилгатилга айланибайланиб бормобормо ққ дада .. •• (( ВВ средесреде ученыхученых , , занятыхзанятых биомедибиомеди -- цинскимицинскими исследованияисследования , , языкязык статистикистатистики становитсястановится такимтаким жеже международныммеждународным языкомязыком , , каккак ии английскийанглийский языкязык ).). • Илмий билиш усули – орон ида йўловчининг йўлни қ ғ ёритиб турадиган чиро дир. қ • (Метод научного познания – светильник, освещающий путнику дорогу в темноте. Фрэнсис Бэкон • Усул – ўзига хос изланишлар ва текширишлар натижасида ани ланадиган услублар қ йи индисидир. ғ • Метод – совокупность приемов, специфика которых определяется исследованием Эпидемиологик текширишда фойдаланиладиган усуллар Д.Х.Заболотный, 1927 й.  Бактериологик  Статистик Эпидемиологик текширишда фойдаланиладиган усуллар Л.В.Громашевский, 1949 й.  Якка олатларни кузатиб бориш ҳ усули (метод единичного наблюдения)  Оммавий олатларни кузатиб ҳ бориш статистик усули (метод массового наблюдения)  Кузатув-тасвирлаш (наблюдательно-описательный)  Эксперименталь Эпидемиологик текширишда фойдаланиладиган усуллар В.А.Башенин, 1958 й.  Тарихий  Статистик  Микробиологик  Эпидемиологик назорат қ илиб бориш усули Эпидемиологик текширишда фойдаланиладиган усуллар В.Д.Беляков, 1964 й.  Кузатиш усули (табиий фанлар универсаль усули)  Статистик усул  Эпидемиологик назорат қ илиб бориш усули  Тарихий усул (исторический метод)  Эксперименталь усул  Манти қ ий тахлил (логический анализ)  У Гиппократа для объяснения возник- новении эпидемии имеются 2 гипотеза: 1. Миазматическая гипотеза ( miasma - болезнетворное вещество). 2. Контагиозная гипотеза ( contagium - зараза, контакт ).Ани қ ма қ сад ва масалаларни (вазифаларни) белгилаш Анализ (тахлил) ҳ ажми мазмунини ани қ ловчи программа (дастур) тузиш Дастлабки маълумот йи ғиш учун макет ишлаб чи қ иш Зарур маълумотларни йи ғиш Ишлаб чи қ иш жадвалларини тайёрлаш Қ абул қ илинган м аълумотларни гуру ҳ ларга ажратиш Материал ни статистик ишлаб чи қ иш ва график равишда тасвирлаш Олинган материалларни фикирлаб чи қ иш ва тушуниб етиш.  Эпидемик жараён белгиларини ани қ лаш.  Сабаб ва о қ ибат ало қ аларини (бо ғланишларини) ани қ лаш асосида,  Унинг келиб чи қ иш сабабларига гипотеза (фаразлар) тузиш. Диагнозни ани қ ифода Эпидемиологик диагностикага керак бўладиган маълумотлар ( ҳ ужжатлар)  1. Касаллик ўчо ғ ида ўтказиладиган эпидемиологик текширув актлари ва карталар.  2. А ҳ оли яшаётган худуднинг ва шу жойдаги объектлар - нинг санитария ва гигиеник ҳ олати ҳ а қ идаги маълумот - лар.  3. Ю қ умли касалликларни рўйхатга олиш дафтарлари (яшаш жойида, иш жойида, болалар муассасаларида ва бош қ а жойларда).  4. Диспансер назорати ҳ а қ идаги ҳ ужжатлар.  5. Профилактик эмлашлар ҳ а қ идаги ҳ ужжатлар.  6. Касаллик тарихи ва амбулатор тиббий карталари.  7. Бактериологик ва санитар-бактериологик текширув-лар натижалари қ айд этиш дафтарлари.  8. Иммунологик (серологик, аллергик) текширувларни қ айд этиш дафтарлари. МЕТОДИК УСУЛЛАРИ ТЕКШИРИШ МА Қ САДИ ДЕСКРИПТИВ (тасвирий равишда бахолаш) Касалликларнинг нозологик шакиллари бўйича уларни олдини олиш (профилак - тика) ва айрим касалликлар хусусида худудлар бўйича, а ҳ оли гуру ҳ лари ва ва қ т бўйича тиббий муаммоларни ани қ - лаш . Хавфли омил ҳ а қ идаги фаразларни (гипотезаларни) шакиллантириш. АНАЛИТИК Хавфли омиллар ҳ а қ идаги фаразларни ба ҳ олаш; Хавфли омилларга мос равишда профилактик йўналишларни ани қ лаш. ЭКСПРИМЕНТАЛ Хавфли омил ҳ а қ идаги фаразларни исботлаш; Профилактик восита лар ва усуллар самарадорлигини ми қ дорий ба ҳ олаш; Янги илмий фаразларни тузиш ва ба ҳ олаш. МАТЕМАТИК МОДЕЛЛАШТИРИШ Башорат қ илиш ёки олдиндан айтиб бериш (прогнозирование). Эпидемиологик текшириш услулларининг турлари  Тасвирий ба олаш (дескриптив)ҳ  Аналитик (тахлилий)  Эксперименталь (тажрибавий) Тасвирий ба олаш (дескриптив) ҳ текшириш усуллари (аналитик текширишлар й ўлидаги бос ич - қ этапи) Ма сад: қ Касалликларнинг нозологик шакил-лари бўйича тиббиёт ва профилактика муам-моларини ани лаш. қ Хавфли омиллар (фактор-лар) тў рисида ғ фаразлар (гипотезалар) шакиллантириш.  Кузатиш (хавфли худуд, хавфли ва т, қ хавфли гуру ) ҳ  Формал логика усуллари (фар лар қ ўхшаши, йўлдош ўзгаришлар, аналоглар, олди лар) қ қ  Статистика усуллари (интенсив, корреляцион кўрсаткичларни ани лаш, қ регрессион анализ (тахлил) ва бош алар. қ Аналитик текшириш усули  Ма сад:қ хавфли омиллар а идаги ҳ қ фараз-ларни (гипотезаларни) ба олаш ҳ  Когорт текшириш усуллари  одиса-назорат (случай-контроль) Ҳ типидаги текшириш усуллари  Гибрид (комбинацияли) текшириш усуллари  Статистик текшириш усуллари (махсус кўрсаткичлардан фойдаланиш) Эксперименталь текшириш усуллари  Ма сад:қ фаразлар (гипотезалар) исботи, профилактик воситалар ва усуллар самара-дорлигини ми дорий қ ба олаш. ҳ  Назорат илинадиган эпидемиологик қ экспе-римент.  Назорат илинмайдиган эпидемиологик қ экс-перимент.  «Табиий эксперимент».  Патологик жараённи моделлаштириш. « ҲОДИСА -НАЗОРАТ » ТУР (ТИП) ТАДҚИҚОТ ТЕКШИ РУВ УСУЛ И КОГОРТНОЕ ТАДҚИҚОТ ТЕКШИРИШ УСУЛ И (50 -69 ёшдаги шахслар устидан 44 ой давомида кузатув олиб бориш ) Ўргиналадиган гуруҳлар чекучилар % Ўргинала - диган гуруҳлар 100000 аҳолига нисбатан ўпка раки ( ёмон сифатли ўсма) билан касалланиш кўрсаткичи Ўпка раки билан касалланган беморлар 66 Чекувчилар (кашандалар) 127,2 Ўпка раки билан касалланмаганлар (назорат -контроль) 44 Чекмайдига нлар 12,8 Понятия причинности в эпидемиологии и их определения: Понятия причинности в эпидемиологии и их определения:Понятие Определение Внешняя боле зне - творная причина заболеваемости (внешний этиол о- гический фактор) Факторы внешней среды, вызывающие во взаимодействии с предрасположенной к их действию части популяции людей заболеваемость этих людей. Относятся к категори и необх одимых (но недостаточных) причин заболеваемости из числа биологических, химических, физических, психологических факторов и факторов, вызывающих несчастные случаи. Внутренняя б олез - нетворная пр ичина заболеваем ости (внутренний этиол огический фактор) Факторы внутренней среды организма определенно части популяции людей, вызывающие во взаимодействии с вне шней этиологической причиной заболеваемость этих людей. Относятся Продолжение слайда Медико- экологические факт оры Вся совокупность факторов, имеющих отношение к забол еваемости людей. По классификации ВОЗ они объединены в четыре группы: 1) генетические факторы (наследственность), определяющие предрасположенность популяции людей к заболеваниям (внутренние этиологические факторы, передающиеся по н аследству); 2) та часть внешних этиологических факторов и болезнетворных условий, которая связана с образом жизни людей и социально-экономическим статусом; 3) та часть внешних этиологических' факторов и болезнетворных усл овий, которая связана с загрязнением внешней среды (воздух, вода, пища, почва); 4) медико-санитарные факторы, опред еляющие практическую реализацию возможностей перви чной, вторичной и третичной проф илактики заболеваемости. Зависимые и не Ю умли касалликлар билан қ касалланишнинг йиллик динамикаси  Мавсумий даврлари  Мавсумлараро даврлари Касалланишнинг та симланишини қ характерлайдиган тушунчалар  Хавфли омиллар (факторы риска)  Хавфли худуд (территория риска)  Ижтимоий-ёш хавфли гуру лар ҳ (Социально-возрастные группы риска)  Хавфли жамоалар (коллективы риска)  Хавфли ва т (время риска) қ Ю умли касалликлар билан қ касалланишнинг кўп йиллик динамикадаги кўринишлари  Эпидемик тенденция касалланишнинг маълум даражада тур унлашиши ғ (стабилизацияланиши), кўтарилиши ёки пасайиши билан характерланади  Циклик кечиши (цикличность)  Норегуляр тебранишлар (нерегулярные колебания) • Клиник эпидемиология - олдиндан башорат (прогноз) илишни ани лигини таъминлаш учун қ қ атъий илмий усуллар ўллаш билан қ қ беморлар гуру ини ўрга-нишда, ҳ аналогик олатларда касалликнинг ҳ клиник кечишини ўрганиш асосида ар бир пациент учун олдиндан ҳ башорат (прогноз) илишни амалга қ ошириш имконини берадиган фан. • Клиник эпидемиологиянинг ма садиқ – тизимли (системали) ва тасодифий хатолар таъсиридан очган олда, а оний хулоса илиш қ ҳ ҳ ққ қ имконини берадиган клиник кузатув усулларини ишлаб чи иш ва ўллаш. қ қ Клиническая эпидемиология. Р.Флетчер, С.Флетчер, Э.Вагнер, 1998 •Тиббиёт тад қ и қ отларида илмий тамойиллар ( принциплар ) роли - нинг кучайтирилиши 80 - 90 йил - ларда «илмий далилларга асос - ланган тиббиёт» деб номланган й ў налишни келиб чи қ ишига олиб келди . ( evidence - based medicine) Далилларга асосланган тиббиёт (доказательная медицина) = эпидемиология Эпидемиологик тад қ и қ отлардаги хатоликлар  Эътиборингиз учун ра ҳ мат!