Hozirgi zamon xalqaro munosabatlari taraqqiyotining asosiy xususiyatlari

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI 
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVASIYALAR VAZIRLIGI
MIRZO ULUG‘BEK  NOMIDAGI 
O‘ZBEKISTON  MILLIY  UNIVERSITETI 
IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI 
“SIYOSATSHUNOSLIK” 
KAFEDRASI 
SIYOSATSHUNOSLIK TA’LIMI YO’NALISHI
“MUTAXASISLIKKA KIRISH” FANIDAN 
KURS   ISHI 
MAVZU :  HOZIRGI ZAMON XALQARO MUNOSABATLARI 
TARAQQIYOTINING ASOSIY XUSUSIYATLARI 
Toshkent-2024 
1  REJA:
BOBLAR VA
PARAGRIFLARNING Betlar
KIRISH
3-4
BIRINCHI BOB. XALQARO MUNOSABATLAR 
AHAMIYATI TAKOMILASHUVI VA TASNIFI
1.1 Xalaqro munosabat 5-6
1.2
Xalqaro munosabatlarni
rivojlanishi va zidiyatli 6-8
1.3
Xalqaro siyosiy – 
iqtsodiy tashkilotlar 9-13
IKKINCHI BOB. O’ZBEKISTON 
XALQARO 
2.1 Xalqaro tashkilotlar 
bilan aloqasi 14-17
2.2
O’zbekistoning xalqaro 
munosabatlarining 
sub’ekti 17-18
2.3
O’zbekistonning tashqi 
siyosiy konsepsiyasi 19-22
XULOSA
23
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 24
2  KIRISH 
Mavzuning   dolizarligi: Xalqaro   tashkilotlar   muayyan   maqsadlarni
amalga   oshirish   uchun   xalqaro   shartnoma   asosida   tuzilgan,   tegishli
organlarga   hamda   a’zo   davlatlarning   huquq   va   majburiyatlariga   ega
bo'lgan, xalqaro huquqqa binoan ta’sis 
etilgan davlatlararo uyushmalar
dir. Xalqaro tashkilotlar
ning davlatlarar
o
munosabatlarda o‘ziga xos o‘rni mavjud. Ular siyosiy, iqtisodiy 
hayotimizni qayta qurishda, milliy xavfsizligimiz, butun jahonda va 
mintaqada tinchlik va barqarorlikni ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. 
Dastlabki xalqaro tashkilotlardan biri I jahon urushi (1914— 1918) 
oxirlarida tashkil topgan Millatlar Ligasi edi. XX asming90-yillariga kelib 
turli xil xalqaro tashkilotlaming soni 3 mingdan oshib ketdi. Ular o‘z 
maqsadlari, vazifalari, xalqaro siyosat va xalqaro munosabatlardagi 
mavqelariga ko‘ra ixtisoslashgan, mintaqaviy, jahon miqyosidagi 
tashkilotlarga bo‘linadi. Turkumlash nuqtayi nazaridan esa ularni 
siyosiy-iqtisodiy, harbiy, madaniy va ijtimoiy tashkilotlarga ajratish 
mumkin. Xalqaro munosabatlarning zamonaviy  tamoyillari 
BMT  Nizomida  mustahkamlangan va 
xalqaro munosabatlarni  muayyan  meʼyoriy 
asoslar  bilan  cheklash  orqali 
barqarorlashtirishga qaratilgan. 
Kurs ishning maqsadi:  Xalqaro munosabatlar tahlil qilish va o’rganish. 
Kurs ishning predmeti:  Globallashuv jarayonida xalqaro munosabatlar 
tahlili. 
 Kurs ishining obyekti:  Hozirgi kunda xalqaro munosabatlari 
 Kurs ishning vazifalari: 
 Xalaqro munosabat tahlil qilish va o’rganish: 
 Xalqaro munosabatlarni rivojlanishi va zidiyatli vazyatlarni o’rgaanish: 
 Xalqaro siyosiy – iqtsodiy tashkilotlar: 
 O’zbekistoning xalqaro munosabatlarining sub’ekti o’rganish: 
O’zbekistonning tashqi siyosiy konsepsiyasini ahamiyati:  Kurs ishining metodlari:  Xalqaro munosabatlarni tahlil qilish, tarixiy 
jihatdan turlarni tashlil qilish, pedagogik tajriba, taqqoslash. 
3  Kur   ishi   tuzulishi:   Bajarilgan   kur   ishi   kirish   qism,   ikkita   bob,to’rta
paragrifdan   va   xulosadan   iborat.Ishga   qo’yilgan   maqsaga   erishish
uchun   to’plangan   adabiyotlar   manbalarining   nomlari   va   elektron
manzillar keltrilgan. 
4  I BOB.  XALQARO MUNOSABATLAR AHAMIYATI TAKOMILASHUVI 
VA TASNIFI 
1.1 Xalaqro munosabat
Xalqaro munosabatlar - bu xalqaro maydonda faoliyat yurituvchi 
subʼektlar oʼrtasidagi siyosiy, iqtisodiy, mafkuraviy, huquqiy, diplomatik,
harbiy, madaniy va boshqa aloqalar va munosabatlar yigʼindisidi. 
Xalqaro munosabatlarning zamonaviy tamoyillari BMT nizomida 
mustahkamlangan va xalqaro munosabatlarni muayyan meʼyoriy 
asoslar bilan cheklash orqali barqarorlashtirishga qaratilgan. Ular 
davlatlar tomonidan bir tomonlama yoki kelishuv asosida bekor qilinishi
mumkin yemas. Ular barcha davlatlar tomonidan tan olinadi va ular 
xalqaro shartnomalar va bitimlarni belgilovchi barcha hujjatlar uchun 
asos hisoblanadi 
Asosiy tamoyillar quyidagilardir: 
Davlatlarning suvyeryen tengligi prinsipi; 
Kuch ishlatmaslik va kuch ishlatish bilan tahdid qilmaslik prinsipi; 
Davlat chegaralarining daxlsizligi prinsipi; 
Davlatning hududiy yaxlitligi tamoyili; 
Xalqlar va millatlarning o'z taqdirini o'zi belgilash tamoyili; 
Hamkorlik tamoyili. 
O'z rivojlanishida libyeral-idealistik paradigma bir nyecha yuksalish
davrlarini   boshidan   kechirdi,   ularning   eng   kattasi   20-asr   boshi   va
oxiriga   to'g'ri   kyeladi.   20-asr   boshlarida   libyeralizmda   uchta   asosiy
yo'nalish mavjud edi: xalqaro munosabatlarni qonuniy tartibga solishga
umid   bog'lagan   tendensiya   (masalan,   turli   xalqaro   konvensiyalarni
qabul   qilish   orqali);   xalqaro   tashkilotlar   (masalan,   Millatlar   Ligasi)
yordamida   xalqaro   munosabatlarni   tartibga   solishga   umid   bog'lagan
tyendyenцiya; joriy, qurolsizlanishni ta'kidlaydi. 
Birinchi   jahon   urushidan   kyeyin   ishlab   chiqilgan   Vudro   Vilsonning
Millatlar   Ligasini   tuzish   dasturi   (1917),   Briand-Kyellog   pakti   (1928;
urushdan   voz   kyechish   quroli   sifatida)   kabi   hujjatlarda   liberal   idealizm g'oyalari bevosita siyosiy amaliyotda mujassam bo'ldi. milliy siyosat) va
Stimson   doktrinasi   (1932;   kuch   bilan   erishilgan   har   qanday
o'zgarishlarni tan olmaslik). 
5  1.2 Xalqaro munosabatlarni rivojlanishi va zidiyatli vazyatlar 
Zamonaviy xalqaro munosabatlarning rivojlanishi bir necha asosiy 
xususiyatlar bilan tavsiflanadi: 
1. Globallashuv: Dunyoning o'zaro bog'liqligi kuchayishi davlatlar 
o'rtasidagi o'zaro bog'liqlikning kuchayishiga olib keldi, yanada 
integratsiyalashgan va hamkorlikka asoslangan xalqaro 
munosabatlarga ehtiyoj tug'dirdi.  Texnologiya, aloqa va transportning 
tarqalishi davlatlar uchun global darajada o'zaro aloqa va hamkorlikni 
osonlashtirdi. 
  2.   Ko'p   tomonlamalik:   Zamonaviy   xalqaro   munosabatlar   ko'p
tomonlama   munosabatlarga   o'tish   bilan   ajralib   turadi,   bu   erda   bir
nechta   davlatlar  va   xalqaro   tashkilotlar   global   muammolarni  hal   qilish
va   o'zaro   manfaatlarni   ilgari   surish   uchun   birgalikda   ishlaydi.     Bu
Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti,   Yevropa   Ittifoqi   va   NATO   kabi
davlatlararo   tinchlik,   xavfsizlik   va   iqtisodiy   hamkorlikni   ta’minlovchi
transmilliy kelishuvlarning shakllanishida ko‘rinadi. 
  3.   Nodavlat   sub'ektlar:   Zamonaviy   xalqaro   munosabatlarda
nodavlat   sub'ektlarning,   masalan,   transmilliy   korporatsiyalar,   nodavlat
tashkilotlar   va   xalqaro   terroristik   tashkilotlarning   ta'siri   sezilarli
darajada   oshdi.     Bu   aktyorlar   global   siyosat,   iqtisodiyot   va   xavfsizlikni
shakllantirishda   hal   qiluvchi   rol   o'ynaydi,   ko'pincha   murakkab   global
muammolarni hal qilishda hukumatlar bilan birga ishlaydi. 
  4.   Inson   huquqlari   va   insonparvarlik:   Inson   huquqlari   va
insonparvarlik   qadriyatlarini   targ‘ib   qilish   zamonaviy   xalqaro
munosabatlarda   asosiy   masalaga   aylandi.     Davlatlar   va   xalqaro
tashkilotlar   odamlar   va   aholining   zaif   qatlamlarini   himoya   qilishga,
shuningdek,   ekologik   barqarorlik   va   global   salomatlik   kabi
muammolarni hal qilishga tobora ko'proq ustuvor ahamiyat bermoqda.
  5. Yangi xavfsizlik muammolari: Zamonaviy xalqaro munosabatlar
kiber   urush,   terrorizm   va   iqlim   o'zgarishi   kabi   yangi   xavfsizlik
muammolari bilan shakllantiriladi va ularni hal qilish uchun innovatsion va   hamkorlikdagi   yondashuvlar   talab   etiladi.     Bu   muammolar
davlatlarni anʼanaviy xavfsizlik 
6  paradigmalarini qayta koʻrib chiqishga va xalqaro maydondagi yangi 
tahdidlarga moslashishga majbur qildi 1 . 
  Umuman   olganda,   zamonaviy   xalqaro   munosabatlarning
rivojlanishi   o'zaro   bog'liq,   o'zaro   bog'liq   va   murakkab   global   muhit
bilan   tavsiflanadi,   bu   zamonaviy   muammolarni   hal   qilish   uchun
hamkorlikdagi echimlar va yangi yondashuvlarni talab qiladi. 
XXI asrning xalqaro munosabatlarida nizolar to’rtta asosiy 
komponent bilan tavsiflanadi: 
a) manfaatdor tomonlar; 
b) mojaroga sabab bo’lgan masalalar; 
c) munosabatlar; 
d) harakatlar. 
Mojarolarda   ishtirok   etuvchi   tomonlar   odatda   davlatlardir.   Biroq
xalqaro   tashkilotlar,   nodavlat   tashkilotlar,   inqilobiy   harakatlar   va   etnik
guruhlar   ham   ishtirok   etishi   mumkin.   Misol   uchun,   1818   yildan   1996
yilgacha   bo’lgan   davrda   barcha   to’qnashuvlarning   41   foizida   davlatlar
ishtirok   etgan.   Ular   nizolarning   boshlanishida   hal   qiluvchi   omillardan
biri   bo’lib,   xalqaro   mojarolarda   ishtirok   etgan   eng   faol   tomonlarga
tegishli   edi.   Hozirgi   vaqtda   mojarolarda   ishtirok   etayotgan   davlatlar
soni kamaymoqda, nodavlat ishtirokchilar soni esa ortib bormoqda. 
Mojaroga sabab bo’lgan masalalar – bu ishtirokchilar erishmoqchi 
bo’lgan ob’ektlar yoki pozitsiya. Konfliktda ishtirok etayotgan tomonlar 
(masalan, davlatlar) bir tomondan o’z kuchini va hokimiyatni qo’lga 
kiritish potentsialini kuchaytiradigan, ikkinchi tomondan esa o’z 
kuchlarining bir qismini tortib oladigan aktivlarga ega bo’lishga harakat
qiladilar. Bular, . hududlar, xavfsiz joylar va mintaqalar, resurslar 
ustidan nazorat, jahon inqilobi yoki ayrim davlatlarning parchalanishi 
va boshqalar. Ishtirok etgan tomonlarning ziddiyatli xatti-harakatlari 
ularning munosabati va qilayotgan ishi nazarda tutiladi.. Bunday 
ziddiyatli xatti-harakat A partiyasining ma’lum bir maqomga ega bo’lishi
yoki biror pozitsiyaga ega  1 https://www.uwed.uz/uz/faculties/4 
7  bo’lishi,   B   partiyaning   xohish-istaklari,   g’oyalari   va   manfaatlariga   zid
bo’lganligi   sababli   yuzaga   keladi.   Munosabatlar   ishtirokchilardan
kutilishi   mumkin   bo’lgan   xatti-harakatlarni   ifodalaydi.   Bu   dushmanlik,
ishonchsizlik,   stereotiplar   va   adolat   tuyg’usi   bilan   bog’liq.   Qo’shimcha
qiladigan   bo’lsak,munosabatlar     keskinlik   manbai   bo’lib,   inqilob
rahbarlari va fuqarolarga sodiq bo’lishga va mojaroda harakat qilishga
yordam beradi. 
Nizolar   paytida   yuzaga   keladigan   harakatlar   diplomatik,   tijorat   ,
tashviqot   yoki   boshqa   bo’lishi   mumkin.   Ishtirok   etgan   tomonlar   ularni
bir-biriga qarshi ishlatishga moyildirlar. 
Umuman   olganda,   zamonaviy   xalqaro   munosabatlarning
rivojlanishi   o'zaro   bog'liq,   o'zaro   bog'liq   va   murakkab   global   muhit
bilan   tavsiflanadi,   bu   zamonaviy   muammolarni   hal   qilish   uchun
hamkorlikdagi echimlar va yangi yondashuvlarni talab qiladi. 
Xalqaro   munosabatlardagi   inqiroz   sabablari   XX   asr   boshidagi
xalqaro   munosabatlarning   o'ziga   xos   xususiyati   global   inqiroz   va
qarama-qarshiliklarning   kuchayishidir.   Millatchilik   oqimlari   kuchaydi,
mahalliy   urushlar   va   qurolli   to'qnashuvlar   deyarli   uzluksiz   sodir   bo'ldi,
qurollanish   poygasini   rag'batlantirdi   va   oxir-oqibat   dunyoni   Birinchi
Jahon   urushiga   olib   keldi.   Evropada   hukmronlik   qilish   uchun   etakchi
davlatlar  o'rtasidagi   harbiy   to'qnashuvlar  ayniqsa   xavfli   bo'ldi.   Italiyani
zaiflashayotgan   Usmonli   imperiyasining   mulki,   Liviya   va   Somali
joylashgan   Afrika   shoxi   hududi   -   zaif   sultonliklar   o'ziga   tortdi.
Germaniya imperiyasi faol tajovuzkor tashqi siyosatni, harbiy qurilishni
olib bordi va imperialistik ambitsiyalari bilan ajralib turardi. Xulosa qilib
aytganda,   20-asr   boshlarida   xalqaro   munosabatlar   o'sib   borayotgan
qarama-qarshiliklar va keskinliklar bilan ajralib turardi 2 . 
2 8  1.3 Xalqaro siyosiy – iqtsodiy tashkilotlar 
 Olam beqarorligiga sababchi bo‘layotgan turli-tuman nizoli 
muammolarning yechimini topishda siyosiy muzokaralar yo‘li eng xayrli
yo‘ldir. Bu muzokaralarni tashkil etish, manfaatlar balansiga kelish va 
shu orqali keng qamrovli xavfsizlikka o‘tishda BMT (AQSH, SSSR, Xitoy, 
Angliya, Fransiya) yagona xalqaro tashkilot hisoblanadi. BMT Ustavi II 
jahonurushi yillarida Gitlerga qarshi koalitsiyaning yetakchi 
mamlakatlari (SSSR, AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya va Xitoy) 
tomonida
n ishlab chiqilgan va 1945-yilda SanFransi
sko (AQSH)d
agi
konferensiyada batamom kelishib olingan. 51 ta davlat imzolagan (1945-
yil 26-iyunda, dastlabki a’zolari tomonidan) va 1945-yil 24-oktabrda
kuchga kirgan bu ustavga ko‘ra BMTning asosiy maqsadi «kelajak
avlodlami hayotimiz davomida insoniyatning boshiga ikki marta mislsiz
qayg‘u solgan urush falokatlaridan xalos etish»dir. Ustavda davlatlarning
xalqaro maydondagi harakatlarining asosiy prinsip va normalari,
davlatlarning kuch ishlatish va kuch bilan tahdid qilishni taqiqlash
prinsipiga qat’iy amal qilishlari zarurligi, xalqaro kelishmovchiliklarni
tinch yo‘l bilan hal etish, ichki ishlarga aralashmaslik, davlatlarning
suveren tengligi, xalqaro majburiyat vijdonan bajarish va boshqalar
majburiy qoidalar shaklida belgilangan. BMTning asosiy organlari: Bosh
Assambleya, Xavfsizlik Kengashi, Iqtisodiy va Ijtimoiy Kengash, Tayanch
Kengashi, Xalqaro Sud va Kotibiyatidan iborat bo‘lib, ularning har birida
3—5 tadanixtisoslashgan tashkilotlar faoliyat yuritadi.Xavfsizlik Kengashi
zimmasiga xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlab turish bo‘yicha asosiy
javobgarlik yuklangan bo‘lib, 15 nafar (5 nafar doimiy, 10 nafar
vaqtinchalik) a’zolarga ega. AQSH, Rossiya Federatsiyasi, Buyuk
Britaniya, Fransiya va Xitoy BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy
a’zolaridir. BMT Ustaviga ko‘ra faqat Xavfsizlik Kengashi BMTning qurolli
kuchlaridan foydalanib operatsiyalar o'tkazish yuzasidan qarorlar qabul
qilish huquqiga ega. BMTning boshqa hech qaysi organi bunday
vakolatlarga ega emas. Bosh Assambleya esa BMTga a’zo bo‘lgan teng
huquqli barcha davlatlardan iborat. Bosh Assambleya har qanday davlat yoki Xavfsizlik Kengashi qo‘ygan xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlashga
doir har qanday masalalarni muhokama qilishga va bunday masalalarni
manfaatdor davlatga 
9  yoki davlatlarga yoxud Xavfsizlik Kengashiga tavsiyalar berish, 
shuningdek, BMT Bosh kotibini tayinlash, BMTga yangi a’zolami qabul 
qilish, a’zolikdan chiqarish vakolatiga ega. Bugungi kunda 189 davlat 
BMT a’zoligiga qabul qilingan bo‘lib, bu xalqaro tashkilotning turli 
muassasalarida qariyb 50 ming xodim faoliyat yuritmoqda. O‘zbekiston 
Respublikasi 1992-yil 2-martdan buyon BMT a’zosidir. 3  Birlashgan 
Millatlar Tashkilotini modernizatsiyalash va isloh qilishning zarurligi.
XX asr oxiri XXI asr boshlarida xalqaro munosabatlarda ro‘y bergan
o‘zgarishlar   xalqaro   tashkilotlaming   faoliyatini   qayta   qurish   va   isloh
qilish   zaruratini   taqozo   qilmoqda.   Chunki   dunyo   xavfsizligini   talab
darajasida   ta’minlashda   aynan   shu   tashkilotning   huquqiy   va   siyosiy
imkoniyatlari   hamda   uning   ulkan   xalqaro   nufuzidan   omilkorlik   bilan
foydalanish   alohida   ahamiyat   kasb   etmoqda.   Binobarin,   BMTgina
barcha   a’zo   davlatlar   va   kerak   bo‘lsa,   bashariyat   nomidan   ishyuritish
huquqiga   ega   bo'Igan   tashkilotdir.   Shu   munosabat   bilan   O‘zbekiston
Respublikasi   birinchi   Prezidenti   I.   A.   Karimov   ta’kidlaganidek,   butun
dunyo yaxlit va bir-biriga bog‘liq tizim bo‘lib bormoqda, unda o‘z-o‘zidan
qanoatlanishga   va   mahkumlikka   o‘rin   yo‘q.   Bu   hoi   hozirgi   xalqaro
munosabatlami   shakllantirganda,   xalqaro   tuzilmalar   bilan   o‘zaro
aloqalarda   va   ularning   faoliyatida   ishtirok   etganda   mutlaqo   yangicha
yondashuvlarni ishlab chiqishni zarur qilib qo‘ymoqda. Afsuski, xalqaro
munosabatlarning subyektlari bo‘lmish davlatlarning tub manfaatlariga
zid   holda,   BMT   faoliyatida   yirik   davlatlar   va   harbiy-siyosiy   guruhlar
tazyiqi   ostida   o‘z   siyosiy   dasturi   va   ideallarini   amalga   oshirish
imkoniyatidan  borgan  sari chetlatish  holati sodir bo‘lmoqda.  (Masalan,
2005-yilning   13-14-may   kunlarida   Andijon   shahrida   terroristik   aktlarni
sodir   etib,   ko‘plab   gunohsiz   odamlarning   o‘limiga   sababchi   boigan   va
qo‘shni   Qirg‘iziston   Respublikasi   hududiga   qochib   o‘tgan   bir   to‘da
ashaddiy   jinoyatchilarga   «qochoq»   maqomini   berib,   ularning
Ruminiyaga   joylashishiga   imkon   va   sharoit   yaratib   bergan   BMTning «Qochoqlar   bo‘yicha   komiteti»   xatti-harakatini   qanday   baholash
mumkin) Bunday xatti-harakatlar ko‘p 
3   X.T. Odilqoriyev.Siyosatshunoslik. Faylasuflar milliy jamyati.T.:2009. 
269-b  10  qutbli,   totuvlik   madaniyati   va   o‘zaro   ishonchga   asoslangan,   shuning
bilan   birgalikda   barcha   muammolar   yechimiga   faqat   siyosiy   yo‘l,   ya’ni
serqirra   hamkorlikka   tayangan   barqaror   xalqaro   tizim   shakllanish
jarayonini   zaiflashtirmoqda.   Natijada,   xalqaro   hamjamiyat   tomonidan
dunyoda xavfsizlikni kafolatlovchi, davlatlararo hamkorlikning samarali
yo‘llarini   izlab   topishga   qodir   bo‘lgan   hozirgi   kunda   muqobili   yo‘q,
noyob   institut   yordamidan   foydalanish   imkoniyatining   ko'lami
toraymoqda.   Holbuki   BMTning   boshqa   a’zolari   kabi     O‘zbekiston   ham
bu   nufuzli   tashkilotning   mintaqaviy   va   global   xavfsizlikni   ta’minlash
hamda   hozirgi   zamonning   boshqa   dolzarb   muammolarini   hal   etish
borasidagi   ishtiroki   kengayishidan   manfaatdordir.   Shu   bilan   birga,
jahon   maydonida   xalqaro   xavfsizlik   masalasi   bilan   bog‘liq   mutlaqo
yangi  tendensiya   va   vaziyatlar,  shuningdek,  yangi tahdidlarning  paydo
boiishi   BMT   tuzilmalarini,   birinchi   navbatda,   uning   yetakchi   organi   -
Xavfsizlik   Kengashini   isloh   qilish   va   tarkibini   qayta   ko‘rib   chiqishni
tezlashtirishni taqozo etmoqda.
Yevropa Ittifoqi .  Ushbu xalqaro tashkilotning tashkil toppish tarixi 
aslida 1947-yilda «Ko‘mir va po‘lat» konsernining tashkil topishidan 
boshlanadi. 1993-yilda Yevropa Ittifoqi nomini olgan tashkilot Maastrixt 
(Niderlandiya)da 12 ta davlatning 
rahbarlari imzolagan shartnom
aga binoan vujudga kelgan federativ
davlatxususiyatlarini o‘zida birlashtirgan davlatlararo birlashmadir. 
Yevropa Ittifoqining maqsad va vazifalari quyidagilardir: 
1) Yevropa xalqlarining yaqin ittifoqini tashkil etish, 
muvozanatlashgan va uzoq muddatli iqtisodiy taraqqiyotga 
ko‘maklashish, bunda, ayniqsa, quyidagilardan foydalanish: ichki 
chegaralari bo‘lmagan makonni yaratish; iqtisodiy va ijtimoiy 
hamkorlikni,kuchaytirish yagona valyutani joriy etish 
2) xalqaro sohada, ayniqsa, tashqi siyosatni va xavfsizlik sohasidagi 
siyosatni, kelajakda esa mudofaa siyosatini birgalikda yuritish orqali o‘z 
mohiyatini tasdiqlash; 
3) adliya va ichki ishlar sohalaridagi hamkorlikni rivojlantirish. Keyingi  50-yil davomida beshinchi marta o‘z safiga yangi a’zolarni qabul qilgan 
bu tashkilot siyosiy, iqtisodiy, madaniy, harbiy-texnik, ilmiy-texnologik 
hamkorlikning sifat  11  jihatdan eng zamonaviy ko‘rinishi bo‘lib, hozirgi davrda 25 davlat uning 
a’zosidir. Yalpi ichki mahsulot ishlab chiqarishning jon boshiga 22 ming 
dollardan ortiq qiymatni tashkil etayotganligi, shubhasiz, bu 
hamkorlikning samarasidir. Hududi 4,2 million kv.km.ni, aholisi esa 455 
milliondan ortiq kishini tashkil etgan bu hududda Buyuk Britaniya, 
Daniya va Shvetsiyani hisobga olmaganda 2002-yilning 1-yanvaridan 
buyon yagona pul birligi — yevro amal qilmoqda. Yevropa Ittifoqining 
oliy ijrochi organlari — Yevropa Ittifoqi Kengashi, Yevroparlament va 
Yevrokomissiyadir. Yevropa Ittifoqi Kengashining 1996-yil iyunda 
Florensiyada (Italiya) bo‘lib o‘tgan yig‘ilishida O’zbekiston Respublikasi  
brinchi Prezident I. A. Karimov boshchiligidagi O‘zbekiston delegatsiyasi
ishtirok etdi. Uchrashuv jarayonida «O‘zbekiston va Yevropa Ittifoqi 
o‘rtasidagi sherikchilik va hamkorlik to‘g‘risida»gi kelishuv imzolandi. 
Yevropa Ittifoqida erishilgan yuksak natijalar tajribasi davlatlararo 
boshqa tashkilotlar uchun ham, muayyan bir davlatning taraqqiysi 
uchun ham foydadan xoli emas. Shu bois, O’zbekiston Respublikasi 
birinchi Prezident I. A. Karimov: «Mustaqil millatlar hamkorligining 
istiqboli Yevropa Ittifoqi kabi modelning amalga oshirilishida ko‘rinadi 4 . 
Aynan shu model Hamdo’slikni jonlantirishi, unga toza havo berishi 
mumkin. Hamdo‘stlikning har bir a’zosi o‘zining munosib o‘mini topa 
oladigan istiqbol — bu Yevropa Ittifoqi modeli asosida rivojlanish, deb 
o‘ylayman. Albatta, demokratiyani rivojlantirish va demokratik jamiyat 
qurish sohasida ham biz Yevropa Ittifoqi andozalarini qo‘llashimiz kerak
bo‘ladi. Bu — mening qat’iy fikrim. Yevropa Ittifoqiga xos demokratik 
qadriyatlar, inson tafakkuri, ta’lim tizimi, ijtimoiy kafolatlar, aholining 
ijtimoiy huquqlari — bularning barchasi biz uchun to‘la mos keladi. Men
ushbu tizimni ko‘rko'rona ko‘chirib olishni nazarda tutayotganim yo‘q, 
albatta. Bizning o‘z mentalitetimiz, o‘z muammolarimiz bor va biz bu 
jihatlarni hisobga olamiz», deb ta’kidlaydi, O’zbekiston Respublikasi 
birinchi Prezident I. A. Karimov.  Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki— 1991-yilda Fransiyaning 
sobiq prezidenti F.  Mitteran tashabbusi bilan tashkil etilib, o‘z oldiga 
Markaziy va Sharqiy 
4  I.A.Karimov. Yuksak ma’naviyat yengilmas 
kuch.Ma’anaviyat.T.2008.176-b  12  Yevropadagi   bozorni,xususiy   tadbirkorlikni
rivojlantirishgako‘maklashishini   maqsad   qilib   qo‘ygan.   O‘zbekiston
Respublikasi   a’zoligiga   1992-   yilda   qabul   qilingach,ushbu   bank
tomonidan   O‘zbekistonda   kichik   va   o‘rta   korxonalarni   moliyalashtirish
uchun   120   mln   AQSH   dollari   miqdorida   yordam   ko‘rsatildi.   Jumladan,
O‘zbekiston   Respublikasi   Tashqi   Iqtisodiy   Faoliyat   Milliy   bankiga
kafolatsiz   60   mln;   «Asaka»   aksionerlik-tijorat   bankiga   30   mln
(O‘zbekiston   Respublikasi   davlat   kafolati   bilan);   boshqa   tijorat
banklariga   30   mln   AQSH   dollari   miqdorida   (O‘zbekiston   Respublikasi
davlat kafolati bilan) kredit ajratildi 5 . 
5  X.T. Odilqoriyev, D.X. Razzoqov.Siyosatshunoslik. O’Z RESPUBLIKASI IIV AKADEMIYASI.T.:2012. 221-b  13  IKKINCHI BOB.O’ZBEKISTON XALQARO MUNOSABATLARDA
TUTGAN O’RNI VA AHAMIYATI
2.1  Xalqaro tashkilotlar bilan aloqasi 
Bugungi kunda Izchil faoliyat ko‘rsatayotgan xalqaro siyosiy-
iqtisodiy tashkilotlar haqida so‘z yuritilganda, shubhasiz, birinchi 
navbatda Shanxay Hamkorlik Tashkiloti tilga olinmoqda. Dastlab 
«Shanxay beshligi» deb nomlangan bu tashkilotga 2001-yilda 
O‘zbekiston Respublikasi a’zo bo‘lib qo‘shilgach «Shanxay Hamkorlik 
Tashkiloti» deb ataladigan bo‘ldi. Ayni paytda unga Rossiya 
Federatsiyasi, Xitoy Xalq Respublikasi, O‘zbekiston, Qozog‘iston, 
Tojikiston va Qirg‘iziston Respublikalari rasman a’zodirlar. (Mongoliya, 
Hindiston, Pokiston va Eron kuzatuvchi maqomiga ega.) Xavfsizlikni 
ta’minlash, mintaqaviy barqarorlikni mustahkamlash, ekologiya 
muammolarini birgalikda hal qilish, savdo-sotiq aloqalarini 
chuqurlashtirish, ilmiy-texnikaviy, madaniy-ma’rifiy sohalardagi 
munosabatlarni kengaytirish va boshqa hayotiy muhim yo‘nalishlar 
bo‘yicha muammolami hal etish SHHTning asosiy vazifalari sirasiga 
kiradi. Tashkilotning Kotibiyati Pekinda joylashgan. Shuningdek, SHHT 
faoliyatida «uch yovuz kuch», ya’ni terrorchilik ayirmachilik (separatizm) 
va ekstremizmga, qarshi ,kurashda hamkorlikni rivojlantirish alohida 
o‘rin tutadi. 2004-yildan boshlab Toshkentda SHHTning Mintaqaviy 
aksilterror tuzilmasi faoliyat yuritmoqda. Bu tuzilma faoliyati tufayli 
2005-yilning o‘zida ko‘plab sodir etilishi mumkin bo‘lgan terrorchilik 
harakatlarining oldi olinganligi ma’lum. 2005-yilning iyul oyida 
tashkilotning Shanxay shahrida bo‘lib o‘tgan sammitida unga a’zo 
davlatlar rahbarlari tomonidan bir qator hujjatlar imzolandi. Xususan, 
xalqaro axborot xavfsizligi to‘g‘risidagi bayonot; terrorchilik, separatizm
va ekstremizmga qarshi kurash bo‘yicha 2007—2009-yillarga 
mo‘Ijallangan hamkorlik dasturiga doir qaror; SHHT mamlakatlari 
hududida qo‘shma aksilterror mashqlarini o'tkazish tartibi to‘g‘risidagi 
bitim; a’zo davlatlar hududiga terrorchilik, ayirmachilik va ekstremistik  faoliyatga aloqador kishilar kirib kelishini aniqlash va bunday yo‘llarni 
to‘sib qo‘yish borasidagi hamkorlik to‘g‘risidagi bitim. Bundan tashqari, 
doirasida 2020-yilgacha bo‘lgan davrda savdo-iqtisodiy hamkorlikni 
ko‘zda tutuvchi dastur qabul 
14  qilingan.   Shuningdek,   SHHTga   a’zo   mamlakatlarning   huquqni
muhofaza   qiluvchi   idoralari,   jumladan,   ichki   ishlar   organlarining
terrorchilik,   separatizm   va   ekstremizmga,   giyohvandlik   va
og‘ufurushlikka   qarshi   birgalikda   harakat   qilishi,   bu   borada   o‘zaro
axborot   almashishi   yaxshi   samara   bermoqda.   Umuman,   «Bugungi
kunda   Shanhay   hamkorli   tashkiloti   xalqaro   hamkorlikning   qudratli
institutiga,   xavfsizlik   va   barqarorlikni   ta’minlashning,   xalqaro
terrorchilik,   separatizm   va   ekstremizm,   narkotik   moddalar   ishlab
chiqarish   va   tashish   kabi   zamonning   eng   qaltis   tahlika   va   tahdidlariga
qarshi   kurashning   kuchli   omiliga   aylanmoqda».   Shu   bois,   siyosatchilar
bugungi   kunda   Shanhay   hamkorlik   tashkilotini   Osiyo   uyiga
qiyoslashyapti.   Yevropa   uyi   —   Yevropa   Ittifoqida   Konstitutsiya   va
byudjet   bilan   bog‘liq   kelishmovchiliklar   chiqib   turgan   bir   paytda   Osiyo
uyi mustahkamlanib bormoqda. Yana bir e’tiborli jihati shundaki, Osiyo
uyida xuddi Yevropa uyidagi kabi hammaning turmush tarzi bir qolipga
solinmaydi.   Bu   yerda   millatlar   erkinligi   va   milliy   qadriyatlar   daxlsizligi
ta’minlanadi.   Aslida   Osiyo   uyi   —   Shanxay   Hamkorlik   Tashkiloti   turli
taraqqiyot   darajasidagi   hamda   an’ana   va   qadriyatlari   turlicha   bo‘lgan
davlatlarning ahil ittifoqidir. 
Yevroosiyo Iqtisodiy Hamjamiyati.  Ma’lumki, Markaziy Osiyo 
Hamkorligi (Qozog‘iston, O‘zbekiston, Qirg‘iziston) tashkilotining 2005-
yil 6-7 oktabr kunlari 
SanktPete
rburg shahrida bo‘lib o‘tgan sammitid
a Yevroosiy
o Iqtisodiy
Hamjamiyatini   birlashtirishga   kelishib   olingan   edi.   Mazkur   ikki
tashkilotning   maqsad   va   vazifalari   ko‘p   jihatdan   o‘xshash   hamda   bir-
biriga   yaqin   bo‘lganligi   O‘zbekistonning   Yevroosiyo   Iqtisodiy
Hamjamiyati   safidati   joy   olishiga   olib   keldi.   1995-yilda   Bojxona   ittifoqi
negizida   tuzilgan   bu   tashkilotning   strategik   maqsadi   a’zo   davlatlar
o‘rtasida integratsiyani rivojlantirishga qaratilgan. 
2005-yil noyabrida Sankt-Peterburgda bo‘lib o‘tgan sammitida
O‘zbekiston bu tashkilotga qo‘shilgach, Hamjamiyat a’zolari 6 taga yetdi
(Rossiya, Belorus, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, O‘zbekiston). Bu Hamjamiyatga a’zolik O‘zbekiston uchun katta siyosiy ahamiyatga ega.
Chunki yirik davlatlarning geosiyosiy manfaatlari kesishgan mintaqada
joylashgan mamlakatimiz uchun Yevroosiyo Iqtisodiy Hamjamiyatiga
a’zolik turli ta’sir va tazyiqlardan  15  himoyalanish   kafolatini   beradi.   Xalqaro   tashkilotlar   orasida   faoliyati
ko‘proq   sof   iqtisodiy   masalalarni   qamrab   oluvchi   xalqaro   iqtisodiy
tashkilotlar   ham   mavjud   bo‘lib,   ular   xalqaro   bitim   asosida   ma’lum
iqtisodiy aloqalami (valyuta, kredit, soliq, transport, tovar almashuvi va
h.k.)   olib   borish   maqsadida   tuziladi.   Ular   safiga   Jahon   banki,   xalqaro
valyuta fondi, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Umumjahon savdo
tashkiloti,   Xalqaro   mehnat   tashkiloti,   BMTning   iqtisodiy-ijtimoiy
kengashi,   unga   tegishli   maxsus   muassasalar,   Jahon   Islom
konferensiyasi tashkiloti va boshqalar kiradi. 
Jahon banki  — 1944-yilda tashkil topgan bo‘lib, shtab-kvartirasi 
Vashingtonda joylashgan. Hozirgi paytda Xalqaro qaytaiklanish va 
taraqqiyot banki deb nomlanadi. Bankning asosiy maqsadi 
rivojlanayotgan mamlakatlarning iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiyotiga 
ko‘maklashishdir. O‘zbekiston Jahon bankiga 1992-yil 21-sentabrda a’zo 
bo‘ldi. Mamlakatimizga Xalqaro qayta tiklanish va taraqqiyot banki 
tomonidan 2493 aksiya chiqarilgan bo‘lib, Toshkentda 1993-yildan 
buyon ushbu bankning vakolatxonasi faoliyat yuritm oqda. Bozor 
strukturasining shakllanishida texnik yordam ko'rsatish; ishlab 
chiqarish va ijtimoiy sohalarni rivojlantirishga oid loyihalarni amalga 
oshirishda moliyaviy yordam ko‘rsatish; mutaxassislarni tayyorlash va 
qayta tayyorlashda O‘zbekistonga yordam berish Xalqaro qayta 
tiklanish va taraqqiyot bankining Toshkentdagi vakolatxonasi dasturida 
asosiy o‘rinni egallaydi. Jahon banki energetika sohasini rivojlantirish va
islohotlami chuqurlashtirishga mo‘ljallangan loyihalar uchun ham kredit
ajratib, Orol dengizi muammosi yechimiga, ishlab chiqarish sektorlari 
rivojiga, paxtani qayta ishlash sohasiga ham e’tiborini qaratmoqda. 
Xalqaro   valyuta   fondi   —   BMTning   ixtisoslashgan   muassasalaridan
biri   bo‘lib,   bu   xalqaro   iqtisodiy   tashkilot   tomonidan   O‘zbekistonga
hozirga   qadar   198,013   mln   AQSH   dollari   miqdorida   kredit   berildi.
Xalqaro   valyita   fondi   va   O‘zbekiston   Respublikasi   o‘rtasida   samarali hamkorlik   keng   yo‘lga   qo‘yilgan   bo‘lib,   ushbu   bankning   vakolatxonasi
o‘z faoliyatini Toshkentda olib bormoqda. 
16  Iqtisodiy hamkorlik tashkiloti   — 1964-yilda mamlakatlararo va uning
a’zolari   o‘rtasidagi   iqtisodiy,   madaniy,   ilmiy-texnikaviy   aloqalami
ta’minlash   maqsadida   tuzilgan   mintaqaviy   tashkilot   bo‘lib,   qarorgohi
Tehronda joylashgan. 
Ushbu   tashkilotning   ta’sischilari   Eron,   Pokiston   va   Turkiya
davlatlaridir.   Iqtisodiy   hamkorlik   tashkilotiga   1992-yilga   kelib
O‘zbekiston,   Qozog‘iston,   Qirg‘iziston,   Turkmaniston,   Tojikiston,
Ozarbayjon   va   Afg‘onistonning   qo‘shilishi   natijasida   uning   a’zolari   soni
10 mamlakatni tashkil etdi 6 . 
2.2 O’zbekistoning xalqaro munosabatlarining subekti 
Davlaatning tashqi siyosati - davlat va uning institutlarining o'z 
suvyeryen hududidan tashqarida milliy manfaatlarni amalga oshirishga 
qaratilgan harakatlari majmui. Ma'lumki, tashqi siyosat mamlakatning 
ixtisoslashgan tashqi siyosiy tashkilotlari tomonidan o'z maqsad va 
manfaatlarini boshqa davlat sub'yektlari, xalqaro tashkilotlar va boshqa
bilan munosabatlarida amalda ifodalashidir. O'zbyekiston Ryespublikasi
tashqi siyosiy faoliyatining bosh maqsadi – davlat 
mustaqil
ligi va suvyerye
nityetini, xalqaro maydon
dagi o'rni va rolini
mustahkamlash, yon-atrofida xavfsizlik, barqarorlik va ahil qo'shnichilik
muhitini   shakllantirish,   ryespublikaning   tashqi   iqtisodiy   manfaatlarini
faol tarzda ilgari surish.Mustaqillik davrigacha Respublika Tashqi ishlar
vazirligi   apparatida   bor   yo'g'i   10—15   nafar   xodim   bo'lib,   ular
nomigagina vazifasi hisoblangan ishlar, ya'ni protokol majburiyatlari va
turli   tadbirlar,   asosan   chyet   ellik   myehmonlarni   qabul   qilish   bilan
shug'ullanardi,   xolos.   O'sha   davrda   tashqi   ishlar   vaziri   lavozimida
ishlagan   bir   amaldor   ayni   paytda   kommunal   sohasini   ham
boshqarganining   o'ziyoq   bu   masalaga   qanday   yuzaki   qaralganini
ko'rsatib   turibdi.Bugungi   kunda   O'zbekiston   Respublikasi   dunyoning
130   dan   ortiq   davlatlari   bilan   diplomatik   aloqalar   o'rnatgan.
Toshkyentda   44   ta   chetel   elchixonalari,   1   ta   bosh   konsullik,   8   ta   faxriy konsullar,   17   ta   xalqaro   tashkilotlar   vakolatxonalari,   13   ta   xorijiy
xalqaro   hukumatlararo   va   hukumat   tashkilotlari   vakolatxonalari,   1   ta
diplomatik maqomga ega savdo 
6   X.T. Odilqoriyev.Siyosatshunoslik. Faylasuflar milliy 
jamyati.T.:2009.276,278-b  17  vakolatxona
si faoliyat ko'rsatmoq
da.Xorijiy mamlakatla
rda va xalqaro
tashkilotlarda   O'zbekiston   Respublikasining   55   ta   diplomatik   va
konsullik   vakolatxonalari   mavjud.   O'zbyekiston   100   dan   ortiq   xalqaro
tashkilotlarning   a'zosi   bo'lib,   mamlakatimiz   turli   xil   ko'p   tomonlama
hamkorlik tuzilmalari bilan o'zaro shyerikchilik aloqalarini rivojlantiradi. 
“O'zbekiston   Respublikasining   davlat   mustaqilligi   asoslari
to'g'risida”gi O'zbekiston Respublikasi Qonunining 13-moddasida e'tirof
etilishicha,   “O'zbekiston   Respublikasi   chet   davlatlar   bilan   diplomatik,
konsullik,   savdoaloqalari   va   boshqa   aloqalarni   o'rnatadi,   ular   bilan
muxtor   vakillarni   ayirboshlaydi,   xalqaro   shartnomalar   tuzadi,   xalqaro
tashkilotlarning   a'zosi   bo'lishi   mumkin” 7 .O'zbekiston   Respublikasi
xalqaro   munosabatlarning   to'la   huquqli   sub'yektidir.   Uning   tashqi
siyosati davlatlarning suveren tengligi, kuch ishlatmaslik yoki kuch bilan
tahdid qilmaslik, chegaralarning daxlsizligi, nizolarni tinch yo'l bilan hal
etish, boshqa davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik qoidalariga va
xalqaro   huquqning   umum   e'tirof   etilgan   boshqa   qoidalari   va
normalariga   asoslanadi.   Respublika   davlatning,   xalqning   oliy
manfaatlari,   farovonligi   va   xavfsizligini   ta'minlash   maqsadida   ittifoqlar
tuzishi,  hamdo'stliklarga  va  boshqa  davlatlararo  tuzilmalarga  kirishi va
ulardan   ajralib   chiqishi   mumkin.O'zbekiston   Respublikasi   o'z   milliy
manfaatlariga   asoslangan   holda  ochiq,  o'zaro   manfaatli  va  konstruktiv
tashqi   siyosat   olib   boradi.   Respublikaning   zamonaviy   tashiq   siyosiy
kursi   dunyoda   va   mintaqada   shiddat   bilan   o'zgarayotgan   vaziyat,
hamda   mamlakatning   ichidagi   kyeng   ko'lamli   o'zgarishlarga   asoslanib
shakllanadi 8 .  7  O’zbekiston Respublikasi Yangi Konstitutsiyasi. 2023. 
25-b  8  C. Otamuradov. Politologiya. 
<<Uzbekiston>>.T.:1999. 186-b  18  2.3. O’zbekistonning tashqi siyosiy konsepsiyasi 
Har bir davlatning tashqi siyosati uning ichki siyosati, ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanish darajasi, xalqaro munosabatlarda amal qilayotgan
tamoyillarga bo‘lgan munosabati, maqsadi va vazifalari bilan belgilanadi.
Tashqi siyosat davlatlar bilan diplomatik munosabatlar o‘rnatish, xalqaro
tashkilotlar qoshida vakolatxonalar ochish yoki unga a’zo bo‘lish, turli
darajalarda o'zaro aloqalar o‘rnatish shakllarida amalga oshiriladi.
Tashqi siyosatda o'zaro axborot almashish, ikki tomonlama va
ko‘ptomonlama shartnomalar va kelishuvlar imzolash, o‘zaro
munosabatlar rivojiga xayrixohlik ko‘rsatishning boshqa vositalaridan
foydalanish ham mumkin.Tashqi siyosat har bir zamonaviy davlatning
bosh atributi, fundamental jihati, ajralmas qismi va vazifasi
hisoblanadi.Chunki tashqi siyosat orqali davlat geografik-makoniy
jihatkasb qilish bilan birga o‘zini noyob tarixiy, sotsiomadaniy,
sivilizatsion va nihoyat, geosiyosiy yaxlitlik sifatida hamnamoyon
etadi.Hozirgi dunyo taraqqiyoti shunday kechmoqdaki, bugun  qanday
davlat xalqaro siyosatda o‘z ustuvorligini faqat oshkora ma’rifly tashqi
siyosat orqali saqlab turishi va shunga yarasha legitimlikka erishishi
mumkin. Xalqaro siyosat maydonida siyosiy jarayon tizimiga sezilarli
ta’sir ko‘rsatishning birdan-bir yo‘li —ma’rifiylik, ya’ni kuch ishlatishni
Mutlaq inkor etgan tashqi siyosiy faoliyat bo‘lishi mumkin. Tashqi
siyosatni mafkuradan xoli etish xavfsizlikni ta’minlashning muhim
kafolati bo‘lib, uni muayyan mafkuraviy aqidalarga emas, balki xalqaro
huquqning barcha tan olgan qoida va mezonlari asosida qurmoq lozim.
XX asrning oxirgi choragida jahonda ro‘y bergan siyosiy o'zgarishlar
davlatlar tashqi siyosati, uning mazmun va xarakterida ham o‘zgarishlar
yasadi. Ma’rifiy xalqaro siyosatni ta’minlashni ko'zlagan yangi jahon
tartibotini shakllantirish uchun keng ko‘lamli harakat boshlandi.
Davlatlar tashqi siyosatida ikki ijtimoiy-siyosiy tizim yoki «kapitalizm
bilan sotsializm» lageri, «o‘zaro kuch ishlatish», iqtisodiy, siyosiy, harbiy
hokimlikka erishish, tazyiq ko'rsatish, mamlakat ichidagi nizolarni qo'llab-quvvatlash emas, balki davlatning suverenitetini tan olish,
xalqaro huquq normalariga tayangan holda, xalqlaming erkinligini
hurmat qilish asosida tashqi siyosat olib borish amaliyotiga o’tilmoqda.
Chunki so'nggi yillarda jahonda yuz bergan voqealar dunyoning
geosiyosiy  19  strukturasi va yo‘nalishini tubdan yangiladi, jahon siyosatiga asta-sekin
bir   guruh   yangi   suveren   davlatlar   kirib   kelishi   natijasida   davlatlararo
siyosat va diplomatiya maydoni butunlay boshqacha mazmun-mohiyat
kasb   etdi.   Dunyo   siyosiy   xaritasida   paydo   bo‘lgan   bu   yangi   davlatlar
sotsialistik   o‘tmishga   ega   bo‘lgan,   o‘z   siyosiy   mustaqilligini   tinch   yo‘l
bilan qo‘lga kiritgan davlatlardir. Ular, asosan, Sharqiy Yevropa va sobiq
Ittifoq   hududida   tashkil   topdilar 9 .   «Tashqi   siyosiy   faoliyat
konptsiya»sining   asosiy   maqsad   va   vazifalari,   dyeb   quyidagilar
byelgilangan:   -   zamonaviy   xalqaro   sharoitlardagi   tashqi   siyosiy,   tashqi
iqtisodiy sohalarda  O'zbyekiston  Ryespublikasining milliy manfaatlarini
ilgari surish; 
  2017—2021   yillarda   O'zbekiston   Respublikasini   rivojlantirishning
byeshta   ustuvor   yo'nalishi   bo'yicha   Harakatlar   stratyegiyasining
samarali   bajarilishini   ta'minlash;   -   mamlakatimizning   milliy   xavfsizligi,
suvyeryenityeti va hududiy yaxlitligini mustahkamlash; 
  O'zbekiston   Respublikasi   tashqi   siyosatining   ustuvor   yo'nalishi   —
Markaziy Osiyoda doimiy tinchlik, barqarorlik va xavfsizlikni ta'minlash,
mintaqa   davlatlari   bilan   yaxshi   qo'shnichilik   munosabatlarini
mustahkamlash,   barcha   mintaqaviy   va   ikki   tomonlama   muammolarni
konstruktiv   yondashuv,   o'zaro   hurmat   va   bir-birining   manfaatlarini
hisobga   olgan   holda,   oqilona   murosa   va   umumiy   javobgarlik   asosida
birgalikda hal etishni ta'minlash; 
  O'zbekiston   Respublikasining   xalqaro   maydondagi   imiji,   o'rni   va
obro'sini   mustahkamlashga   qaratilgan   barcha   davlatlar   va   nufuzli
xalqaro   tashkilotlar   bilan   stratyegik   hamkorlik   va   do'stlik
munosabatlarining barqaror tizimini barpo etish.Shu bilan birga, yangi
tahrirdagi  Konsepsiyada   tashqi  siyosiy   va   tashqi  iqtisodiy   vazifalarning
ierarxiyasi   kyengaytirilib,   bir   qator   quyidagi   masalalar,   ya'ni:   jahon
siyosatining madaniy-sivilizatsiya  va  gumanitar qismi,  diniy omil, inson
huquq   va   erkinliklarini   ta'minlash;   O'zbekistonning   xorijdagi fuqarolarining   huquq   va   manfaatlarini   himoya   qilishni   ta'minlash,
xorijda istiqomat qilayotgan vatandoshlar 
9  X.T. Odilqoriyev.Siyosatshunoslik. Faylasuflar milliy 
jamyati.T.:2009.280,281-b  20  bilan muloqot va hamkorlikni rivojlantirish; -yangi muhim xalqaro
tyendyenцiyalar, shu jumladan, iqtisodiy,tabiiy-xomashyoviy, texnologik
va axborot omillarining ahamiyatini kuchaytirishga alohida e'tibor
qaratilmoqda. Shuni ta'kidlash joizki, yangi tahrirdagi tashqi siyosiy
faoliyat Konsepsiyasi: xorijda O'zbekiston Respublikasining milliy
manfaatlarini tizimli ravishda ilgari surishga; - xorijiy mamlakatlar bilan
do'stona, teng huquqli munosabatlarni va o'zaro manfaatli hamkorlikni
muttasil va izchil rivojlantirishga; O'zbekiston Respublikasining xalqaro
iqtisodiy munosabatlar tizimiga chuqur integratsiyalashuvi va xalqaro
raqobatbardosh milliy iqtisodiyotni yuksaltirish uchun qulay tashqi
shart-sharoitlarni yaratishga;  mintaqaviy xavfsizlik va barqarorlikni
mustahkamlash, Markaziy Osiyoda samarali mintaqaviy hamkorlik
tizimini shakllantirishga; O'zbekiston Respublikasining xorijdagi
fuqarolari va yuridik shaxslarining qonuniy huquq va manfaatlarini
himoya qilish faoliyatini tubdan yaxshilashga; O'zbekiston
Respublikasining xalqaro imiji va nufuzini yanada mustahkamlashga
mo'ljallangan. O'zbekiston Afg'oniston bilan aloqalarni kyengaytirishni,
mazkur mamlakatdagi vaziyatni tinch yo'l bilan hal etishga qaratilgan
xalqaro sa'y-harakatlarda faol ishtirok etishni davom ettiradi.
O'zbekiston tomoni Afg'oniston iqtisodiyotini qayta tiklanishiga, uning
transport, ishlab chiqarish, enyergyetik va ijtimoiy infratuzilmalarini
rivojlantirishga ko'mak byerishda davom yetadi. Barqaror va ravnaq
topayotgan Afg'oniston Markaziy Osiyodagi mintaqaviy xavfsizlikning
kafolatidir. Hamdo’stlik malakatlari bilan hamkorlik ham O'zbekiston
tashqi siyosatining ustuvor yo'nalishi hisoblanadi. Mazkur davlatlar bilan
ryespublikamiz tarixan shakllangan siyosiy, iqtisodiy, transport-
kommunikaцion va boshqa aloqalarga ega. O'zbekiston Hamdo'stlik
mamlakatlari bilan tenglik, o'zaro foydalilik, bir-birining manfaatlarini
hurmat qilish va e'tiborga olish tamoyillari asosida ikki tomonlama
hamkorlik munosabatlarini qurishni davom etadi. O'zbyekiston Rossiya
bilan 2004-yil 16-iyunda imzolangan Stratyegik hamkorlik, 2005-yil 14-
noyabrdagi Ittifoqchilik munosabatlari to'g'risidagi shartnomalar hamda 2012-yil 4-iyunda imzolangan O'zbekiston Respublikasi va Rossiya
Federatsiyasi o'rtasida Strategik hamkorlikni chuqurlashtirish
to'g'risidagi deklaratsiya asosida  21  do'stona   munosabatlarni   har   tomonlama   mustahkamlash   va   tadrijiy
rivojlantirish   ikki   mamlakat   manfaatlariga   to'liq   mos   keladi   hamda
mintaqadagi tinchlik va xavfsizlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Ikki
tomonlama   munosabatlarning   eng   muhim   vazifalari   O'zbyekiston
Respublikasi   Prezidyenti   Sh.M.Mirziyoyevning   2017-yil   4-5-apryelda
Rossiyaga   davlat   tashrifi   hamda   Rossiya   Federatsiyasi   Prezidenti
V.V.Putinning   2018   yil   18-19   oktyabrda   O'zbekistonga   davlat   tashrifi
chog'ida   erishilgan   kyelishuvlarni   to'liq   amalga   oshirilishini
ta'minlashdan iboratdir 10 . 
10  X.T. Odilqoriyev.Siyosatshunoslik. Faylasuflar milliy 
jamyati.T.:2009.283-b  22  XULOSA 
  Xulosa   qilib   aytganda   Uzbyekiston   86   ta   davlat   fuqarolari   uchun
vizasiz  rejimni  va   57  ta  davlat   fuqarolari  uchun   soddalashtirilgan   vizali
rejimni   joriy   qildi.   Bu,   o'z   navbatida,   O'zbekistonga   sayyohlar   tashrifi
2016   yilga   nisbatan   3   barobar   o'sishi   imkoniyatini   yaratdi.   Bu   xalqaro
munosabatlarni   rivojlanishiga   yaqol   misol   bo’la   oladi.
Mamlakatimizning   tashqi   siyosat   sohasidagi   muhim   ustuvor   yo'nalishi
dunyoning   yetakchi   davlatlari   va   xalqaro   tashkilotlari   bilan   stratyegik
sheriklik   hamda   hamkorlikning   muvozanatlangan   tizimini
shakllantirishdan iborat. Bizning 
bunday yondashuvi
miz iqtisodiyotn
i modyerniza
tsiyalash, barqarorlik va
xavfsizlikni  ta'minlash,   Markaziy  Osiyoda   xamkorlik   uchun  qulay  shart-
sharoitlarni  yaratish   vazifalarining  samarali  hal   qilinishini  ta'minlashga
qaratilgan.   Xalqaro   munosabatlar   mamlakatlar   oʻrtasidagi   oʻzaro
munosabatlarni,   jumladan,   ularning   diplomatik,   iqtisodiy   va   harbiy
munosabatlarini   oʻrganadi.   Bu   mamlakatlar   savdo,   xavfsizlik,   inson
huquqlari   va   atrof-muhit   kabi   turli   masalalarda   qanday   hamkorlik
qilishini   va   raqobatlashayotganini   o'rganadi.   Xalqaro   munosabatlar,
shuningdek,   xalqaro   tashkilotlar,   shartnomalar   va   bitimlarning   global
siyosiy   manzarani   shakllantirishdagi   roliga   qaraydi.   Bu   xalqaro
maydonda   davlatlar   va   nodavlat   ishtirokchilarning   motivlari   va   xatti-
harakatlarini   tushunishga   intiladigan   murakkab   va   dinamik   sohadir.
Xalqaro   munosabatlarni   o'rganish   doimiy   o'zgarib   turadigan   global
muhitni   tushunish   va   butun   dunyoda   tinchlik   va   barqarorlikni
ta'minlash   strategiyalarini   ishlab   chiqish   uchun   muhimdir.   O'zbekiston
Respublikasi   chet   davlatlar   bilan   diplomatik,   konsullik,   savdoaloqalari
va   boshqa   aloqalarni   o'rnatadi,   ular   bilan   muxtor   vakillarni
ayirboshlaydi,   xalqaro   shartnomalar   tuzadi,   xalqaro   tashkilotlarning
a'zosi   bo'lishi   mumkin”.O'zbekiston   Respublikasi   xalqaro
munosabatlarning to'la huquqli sub'yektidir.  23  FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 
1.  X.T. Odilqoriyev.Siyosatshunoslik. Faylasuflar milliy jamiyati.T.:2009. 
269-b. 
2.  Ergashev I., Abdullayev B. “Mutaxassislikka kirish” O’quv 
qo’llanma. T.: 2022, 180-bet. 
3.  M.Qirg‘izboev .Siyosatshunoslik: Оliy o‘quv yurtlari talabalari 
uchun o‘quv qo‘llanma / M.Qirg‘izboev; Andijon davlat universiteti. -
Toshkent: YAngi asr avlodi, 2013. -148-219 b. 
4.  X.T. Odilqoriyev, D.X. Razzoqov.Siyosatshunoslik. O’z 
respublikasi iiv akademiyasi.T.:2012. 221-b 
5.  S. Otamuradov. Politologiya. <<Uzbekiston>>.T.;1999. 186-b 
6.  Odilqoriyev X. Davlat va huquq na zariyasi. Darslik. – Toshkent: 
Yuridik adabiyotlar publish, 2022. – 451-b. 
7.  Matyaqubov X. O‘zbekistonning eng yangi tarixi. O‘quv 
qo‘llanma. – Toshkent. 2021. – 75-b. 
8.  I.A. Karimov. Yuksak ma’naviyat yengilmas 
kuch.Ma’anaviyat.T.:2008.176-b. 
9.   10. https://www.uwed.uz/uz/faculties/4 
24

MUNDARIJA

KIRISH

BIRINCHI BOB. XALQARO MUNOSABATLAR AHAMIYATI TAKOMILASHUVI VA TASNIFI

Xalaqro munosabat

Xalqaro munosabatlarni rivojlanishi va zidiyatli vazyatlar

Xalqaro siyosiy – iqtsodiy tashkilotlar

IKKINCHI BOB. O’ZBEKISTON XALQARO MUNOSABATLARDA TUTGAN O’RNI VA AHAMIYATI

Xalqaro tashkilotlar bilan aloqasi

O’zbekistoning xalqaro munosabatlarining sub’ekti

O’zbekistonning tashqi siyosiy konsepsiyasi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR