Hujayra organoidlari va protoplazmaning tuzilishi, funksiyasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	448.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Hujayra organoidlari va protoplazmaning tuzilishi, funksiyasi

Купить

Hujayra organoidlari va protoplazma ning tuzilishi, funksiyasi
REJA:
1. Protoplazma va uning fizik – kimyoviy xossalari.
2. Hujayra organoidlarining tuzilishi va funksiyalari.
3. O‘simlik hujayrasining kimyoviy tarkibi.
4. Membranalar orqali moddalar tashiluvi. Biologik membranalarning
tuzilishi, xossalari.

Protoplazma va uning fizik – kimyoviy xossalari. Protoplazma hujayra
ichidagi sitoplazma va organoidlar bilan bir butunni tashkil qiladi va unda
moddalar almashinuvining reaksiyalari sodir bo‘ladi. Sitoplazma protoplazmaning
asosiy qismini tashkil etuvchi suyuqlikdir. Boshqa organoidlar asosan sitoplazma
ichida joylashadi. Ularning hosil bo‘lishi, rivojlanishi va o‘zlarining funksional
vazifalarini bajarishlari uchun faqat sitoplazma ichidagina optimal sharoit bo‘ladi.
o‘simlik hujayrasini to‘ldirib turgan sitoplazma uch qavatdan iboratdir.
1. Sirt tomondan hujayra devoriga yopishib turuvchi qavati – plazmolemma ,
ya’ni tashqi membrana deyiladi.
2. Ichki qavati vakuoladan chegaralanib turadi va u tonoplast yoki ichki
membranani tashkil etadi. Sitoplazmaning o‘rta qavati mezoplazma deyiladi.
3. Hujayralarning metabolitik jarayonida ishtirok etuvchi barcha organoidlar
sitoplazmaning mezoplazma qavatida joylashgan bo‘ladi.
Sitoplazma shilimshiq, rangsiz, tiniq va yarim suyuq holatdagi modda.
Solishtirma og‘irligi birdan yuqori bo‘lib, 1,025-1,055 ga teng bo‘ladi. Yorug‘likni
singdirish qobiliyati ham suvdan yuqoridir. U maxsus strukturaviy tuzilishga, ya’ni
qovushqoqlik va elastiklik xususiyatlarga ham ega.
Protoplazmaning kimyoviy tarkibi. Protoplazmaning kimyoviy tarkibi juda
murakkab bo‘lib, organik va anorganik birikmalardan iborat. Ular kolloid va erigan
holda bo‘ladi.
Masalan, karam bargi protoplazmasining kimyoviy tarkibida, oqsillar-60%,
yog‘lar-20%, uglevodlar-10% va mineral moddalar-6% atrofida bo‘ladi. Tirik
protoplazmada 80% gacha suv uchrasa, urug‘lardagi suv miqdori 10% atrofida
bo‘ladi. Umuman protoplazmaning ko‘pchilik qismi suv, qolgan qismini quruq
moddalar tashkil etadi. Quruq moddalarning esa asosiy qismini oqsillar tashkil
etadi.
Protoplazmaning harakati. Sitoplazma yosh hujayralarda aylanma va
oqimsimon harakatda bo‘ladi. Undagi organoidlar ham birga qo‘shilib passiv
harakatlanadi. Plazmolemma va tonoplast tinch turadi. Protoplazmaning aylanma
(rotatsion) harakati ham kuzatiladi. Bunda protoplazma hujayra po‘stiga yaqin

joylashadi. Protoplazmaning harakati bir tomonga qarab yo‘nalgan bo‘ladi. Buni
suv o‘ti elodeyada yaqqol kuzatish mumkin.
Oqimsimon (sirkulyatsion) harakatda protoplazma ingichka oqimlar holida
har tomonga yo‘naladi. Ma’lum vaqtdan keyin oqim o‘z yo‘nalishini teskari
tomonga o‘zgartirishi mumkin. Bunday harakatlanishni oshqovoq poyasi tuklarida
kuzatish mumkin.
Protoplazmaning harakati birlamchi va ikkilamchi bo‘lishi mumkin.
Birlamchi harakat normal sharoitdagi tabiiy harakat hisoblanadi. Ikkilamchi
harakat deganda tinch turgan protoplazmaga tashqi omillarning ta’siri natijasida
uning harakatining tezlashishi tushiniladi. Bunday harakatlar natijasida organoidlar
o‘zlarining funksiyalarini bajaradilar.
Protoplazmaning qovushqoqligi va elastikligi uning tuzilishidagi asosiy
xususiyatlardan biridir.
Qovushqoqlik - hujayraning eng muhim xususiyati bo‘lib uning faolligini
ko‘rsatadi. Qovushqoqlik deganda, eritmaning ushbu eritmadagi zarrachalarning
o‘zaro aralashishiga to‘sqinlik qilish qobiliyatiga aytiladi. Qovushqoqlik
sitoplazmani tuzilishini va kolloid zarrachalarning tortishuv kuchini belgilaydi.
Qovushqoqlik darajasi o‘simlik turiga, naviga qarab o‘zgaradi. Ekologik omillar
qovushqoqlikka bevosita ta’sir etadi. Masalan, qurg‘oqchilikka chidamli
o‘simliklar qovushqoqligi, mezofitlarga nisbatan yuqori bo‘lsa, suv o‘tlari
hujayralarida buning teskarisi, ya’ni past bo‘ladi.
Elastiklik - protoplazmaning eng muhim xususiyatlaridan biri hisoblanadi.
Tirik protoplazmaning mexanik ta’sir natijasida o‘zgarishi, so‘ngra o‘zining
avvalgi holatiga qaytish xususiyati elastiklik deb ataladi. Protoplazmaning ma’lum
bir tuzilma tarkibi uning elastikligiga sabab bo‘ladi. Protoplazmaning suv bilan
aralashmasligi sababli uni toza suyuqlik deb bo‘lmaydi.
Hujayra organoidlarining tuzilishi va funksiyalari. Hujayralar hajmi,
shakli va bajaradigan funksiyalariga qarab har xil bo‘lsalar ham asosan umumiy
tuzilishga ega bo‘lib, har bir voyaga yetgan hujayrada: po‘st, sitoplazma, vakuola,

yadro, plastidalar, mitoxondriyalar, ribosomalar, peroksisomalar, endoplazmatik
to‘r, membranalar va boshqalar bo‘ladi.
Endoplazmatik retikulum (ER). Mazkur atamani 1945 yilda Porter joriy
qilgan. Ular kanalcha, pufakcha sisternachalardan, konus va yarim shar shaklidagi
tutashgan tanachalardan iborat bo‘lgan, tutashgan to‘r sistemasini hosil qiladi. U
juda keng tarqalgan membrana tuzilmasidir. Membranasi 5-7 nm qalinlikda, ichki
diametri esa 30-50 nm. Ichki qismi suyuqlik bilan to‘lgan.
Ularning yuzasi silliq yoki donador bo‘ladi. Agarda ER yuzasida
ribosomalar saqlasa ular donador, saqlamasa silliq ER deyiladi. Silliq ER
membranasida asosan uglevodlar, lipidlar va terpenoidlar hosil bo‘lsa, donador
membranalarda oqsil, fermentlar sintezlanadi. Shuningdek donador ER
membranalarida membrana qismlari hamda fermentlar sintezlanib ular o‘z
navbatida hujayra qobig‘i polisaxaridlarining sintezlanishida ham qatnashadi. ER
membranalaraning yuzasi boshqa organoidlar yuzasidan katta bo‘lib uning o‘zi
hujayraning 16% hajmini egallaydi. Ularning yuzasida ribosomalar joylashab
oqsillar sintezini ta’minlaydi.
Uning membranasi yadro membranasi va ichki muhitdagi moddalar
almashinuvini boshqaradi. Endoplazmatik to‘rlar bir-birlari bilan plazmodesma
iplari bilan tutashib umumiy hujayralararo va organoidlararo moddalar
almashinuvini ro‘yobga chiqaradi.
Goldji apparati (GA). Ular 7-8 nm qalinlikdagi membrana bilan o‘ralgan
diktiosomalar, vezikulalar va sistemalar to‘plamidan iboratdir. Ular endoplazmatik
to‘rdan pufakchalar holda ajralib disk tayoqchalar ko‘rinishida to‘planadi. O‘simlik
hujayralarida bir nechtadan bir necha yuztagacha GA uchrashi mumkin. GA ni
membranasi endoplazmatik to‘r va plazmolemmi membranasi bilan tutashgan
bo‘ladi. GA plazmolemmi va hujayra kobig‘ini shakllanishida ishtirok etadi.
Shuningdek GA, vezakulalari tufayli hujayralarda sekretorlik ya’ni
shilimshiqsimon-suyuq moddalarni chiqarib tashlashda ham qatnashdi. Golji
apparatining diktiosomalarida gliko- proteinlar va gliko-lipidlar shakllanadi.

GA membranalarida hujayra devorining sintezi uchun zarur ayrim moddalar
ham yig‘iladi. GA vezikulalari yordamida uglevodlar komponentlari
plazmolemmaga o‘tadi. Shuningdek GA membranalari plazmolemma va ER
membranalari o‘rtasida bog‘lovchi bo‘lib xizmat qiladi.
Ribosomalar. Bular ribonukleoproteidli zarrachalar bo‘lib, membranasi
bo‘lmaydi, RNK va oqsillardan tashkil topgan. Har bir hujayrada bir necha o‘n
minglab ribosoma uchraydi. Ribosomalarning har biri ikkita nukleoproteiddan
iborat bo‘lib diametri 20-30 nm. Ular katta va kichik bo‘lakchalardan tuzilgan,
bo‘lib kattasining diametri odatda 12-15 nm, kichigi esa 8-12 nm atrofida bo‘ladi.
U yadrochada sintezlanadi va sitoplazmaga tushib mRNK molekulasida yig‘iladi.
Ular sitoplazmada erkin holatda yoki endoplazmatik to‘r membranasiga ayrim
hollarda yadro membranasiga yopishgan holatda hamda polisomalar holatida
bo‘lishi mumkin.
Ribosomada rRNK, oqsil va oz miqdorda lipidlar uchraydi. Ribosomalar
yadroda, xloroplastlar va mitoxondriyalarda uchrab ularda faqat oqsil sintezlanadi.
Sitoplazmadagi ribosoma 80S bo‘lib u 40S va 60S bo‘laklardan iborat. Ushbu
nukleoproteidlar bir biridan o‘zlaridagi rRNK va oqsil miqdorlari bilan ham
farqlanadilar. Masalan, sitoplazma ribosomasining 40S bo‘lakchasi 1 molekula
rRNK va 30 molekula oqsil tutsa, 60S 3 molekula rRNK va 45-50 molekula oqsil
tutadi.
Mitoxondriya ribosomasi esa 70 S bo‘lib u 50S (2 mol. rRNK) va 30S (1
mol. rRNK) bo‘lakchalardan tashkil topgan. O‘simliklarning muxtor organoidi
xloroplastlar ribosomasi ham 70S bo‘lib o‘zida 3 mol. rRNK tutgan 50S va 1 mol.
rRNK tutgan 30S hamda 46% oqsildan iboratdir. Ribosomalarda boradigan oqsillar
sintezida har xil komponentlar qatnashadi.
Mitoxondriyalar. Mitoxondriyalar ham xuddi xloroplastlarga o‘xshash
yadro membranalaridan uzilib chiqqan pufakcha-initsial tanalardan hosil bo‘ladi.
Mitoxondriyalar ham qo‘sh membranali organoiddir.
Ularda aerob nafas olish, oksidlanishli fosforirlanish sistemasi mavjudligi
sababli hujayradagi asosiy energetik jarayonlar va ATF sintezi shu organoidda

boradi. O‘simlik hujayrasi mitoxondriyalarining uzunligi 1-5 mkm, diametri 0,4-
0,5 mkm bo‘lib shakli dumaloq, gantelsimon ko‘rinishdadir. Bitta hujayrada 50-
2000 atrofida mitoxondriyalar bo‘lishi mumkin. Bu hujayraning ontogenezda
bajaradigan ishiga bog‘liq. Mitoxondriyalar ham tashqi va ichki membrana bilan
o‘ralgandir. Ichki membrana kristlar deb ataluvchi har xil qatlamlarni hosil qiladi.
Mitoxondriyaning ichki muhiti matriks deyiladi. Matriksda ribosomalar, RNK va
xalqa shaklida joylashgan mitoxondrial DNK bo‘lganligi uchun mitoxondriyadagi
oqsilning bir qismining sintezi uchun javob beradi. Ammo,hamma o‘simliklarda
ham mitoxondriyaning tuzilishi, ko‘rinishi bir xilda emas. Biz bunga misol sifatida
Ismaloq barglari xloroplastlari mitoxondriyalarini keltirishimiz mumkin.
Mitoxondriyalarning o‘z genetik sistemasi va replikasiyalanuvchi DNK
molekulasi mavjudligi ularga mustaqil bo‘linish xususiyatini beradi. 1961 yilda
Grin aniqlashicha o‘simlik hujayrasida mitoxondriyalar har 5-10 kunda yangilanib
turadi. Ammo mitoxondriyalarning tashqi membranasi ichkisiga nisbatan tez
yangilanadi. Mitoxondriyalarning ichki membranasida ATF sintezi bilan boradigan
elektronlar va protonlar tashiluvini amalga oshiruvchi ATF sintetaza va elektron
tashuvchi zanjir komponentlari joylashgandir. Shuningdek matriksda ikki- va
uchkarbon kislotalar oksidlanishni, lipidlar, aminokislotalar va boshqa organik
moddalar sintezi sistemalarining fermentlari joylashgandir.
Shuni aytib o‘tish kerakki, o‘simlik mitoxondriyalari membranalarida ionlar
va moddalarning tashiluvi o‘ziga xos tarzda kechadi.
Mitoxondriyaning tuzilishi .

Lizosomalar - membranalar bilan chegaralangan organoidlardir. Ular
endoplazmatik to‘r yoki Golji apparatidan hosil bo‘ladi. Ichki qismi enximma bilan
to‘lgan bo‘lib ularda asosan gidrolitik fermentlar joylashadi. Ular asosan nordon
fermentlar bo‘lib, ribonukleaza, dezoksirabonukleaza, katepsin va boshqalar kiradi.
Ushbu fermentlar hujayradagi moddalarni suv yordamida parchalashi tufayli ularga
lizosomalar nomi berilgan. Lizosomalar barcha tirik hujayralarga xos
organoidlardir.
Ayrim hollarda ikkilamchi lizosomalar ham farqlanadi. Ammo ularning
vazifalari deyarli o‘xshashdir.
Peroksisoma va glioksisomalar. Protoplazmadagi so‘nggi yillarda
aniqlangan juda kichik organoidlardan biri peroksisomalardir. Peroksisoma termini
birinchi marta 1965 yilda hayvon hujayrasini o‘rganish natijasida De-Dyuv
tomonidan taklif etilgan edi. Bularning o‘simlik hujayrasida ham borligi 1968
yilda Tolbert tomonidan aniqlangan.
O‘simlik hujayralarida dumaloq shakldagi, diametri 0,2-1,5 mkm bo‘lgan va
elementar membrana bilan o‘ralgan granulyar matriksli organoidlar uchraydi. Ular
mikrotellar deb ham ataladi. Mikrotellarning soni hujayradagi mitoxondriyalar
miqdoriga yaqin bo‘ladi. Har xil fiziologik funksiyalarni bajaruvchi ikki tipdagi
mikrotellar mavjud.
Peroksisomalar. Keyingi yillarda ochilgan organoidlardan biri bo‘lib
birinchi bor 1968 yilda Tolbert tomonidan aniqlangan. Ular mayda membrana
bilan o‘ralgan pufakchalardir. Peroksisomalar barglarda ko‘p bo‘lib xloroplastlar
bilan uzviy bog‘liqdir. Ularda fotosintez jarayonida xloroplastlarda sintezlanuvchi
glikolat kislotasi oksidlanadi va glitsin aminokislotasiga aylanadi. Bu esa
mitoxondriyalarda serin aminokislotasiga aylanadi. Yuksak o‘simliklar barglari
peroksisomalarida yorug‘likda nafas olish fermentlari hamda katalaza,
glikolatoksidazalar ham uchraydi.
Glioksisomalar. Glioksisomalar urug‘larning unish davrida ko‘plab hosil
bo‘lib ularda yog‘lar to‘planadi. Glioksisomalar tarkibida yog‘larni parchalab
qandlarga aylantiruvchi fermentlar ham bor.

Peroksisomalar va glioksisomalar fermentlarining faoliyati tufayli hosil
bo‘lgan H
2 O
2 ularda mavjud bo‘lgan katalaza fermentining faoliyati tufayli
parchalanib zararsiz holga o‘tkaziladi.
Sferosomalar. Bu organoidlarni 1880 yilda Ganshteyn ochib, unga
“mikrosoma” deb nom bergan. Keyinchalik Shakliga qarab, sferosoma deb yuritila
boshlandi. Dumaloq, yorug‘likni sindirish qobiliyatiga ega. Ular endoplazmatik
to‘rdan hosil bo‘ladi va o‘ziga lipidlarni ko‘p to‘playdi, ko‘pincha ularni lipidli
tomchilar ham deb ataladi. Ularda fermentlardan lipiza, esteraza, proteaza, RNK
aza, DNK azalar uchraydi. Bu organoidda ko‘proq yog‘larni sintezlanishi va
to‘planishi kuzatiladi
Mikronaychalar. Sitoplazmaning tashqi qatlamida naychasimon organoid
uchraydi. Uzunligi 20-30 nm, qalinligi 5-14 nm. Mikronaychalar bir-biriga parallel
joylashgan bo‘lib hujayra o‘qiga nisbatan esa perpendakulyardir. Ular globulyar
oqsil, tubilinning α va-β monomerlaridan tashkil topgan, membranasi yo‘q.
Mikronaycha tubulinning 13 dona subbirligidan tashkil topgan. Sitoplazmaning
mikronaycha subbirliklari bir-biridan ajralib va yig‘ilib turishi mumkin. Ularning
yig‘ilishi uchun muhit pH ko‘rsatkichi nordon bo‘lib, GTF, ATF va Mg
2 + bo‘lishi
zarur. Ammo past harorat va Ca
2 + ionlari miqdorining ortishi mikronaychalar
subbirliklarini tarqalishiga olib keladi. Mikronaychalar yordamida sitoplazmaning
harakati sodir bo‘ladi.
O‘simlik hujayrasining sitoplazmasida aktindan tashkil topgan filament
tuzilmalar ham mavjuddir. Aktin qisqaruvchi oqsil bo‘lib aminokislotalar tarkibi
va molekulyar massasi bo‘yicha muskul oqsillariga yaqindir. U monomer-
globulyar oqsil G-aktin holida yoki qushaloq polimer zanjir fibrillyar oqsil F-aktin
holatida bo‘lishi mumkin. Aktin mikrofilamentlari mikronaychalar va
plazmalemma bilan o‘zaro ta’sirda bo‘lishi mumkin.
Mikronaychalar sitoplazmaning eruvchan qismidagi metabolik
jarayonlarning faol ishtirokchisi bo‘lib sitoplazma harakatlantiruvchi kuchining
asosini tashkil qiladi.

Plastidalar. Ular dumaloq yoki oval shaklida bo‘lib, ikki qavatli membrana
bilan o‘ralgan bo‘lib rangsiz (proplastidlar, leykoplastlar, etioplastlar) yoki rangli
(xloroplastlar, xromoplastlar) organoiddir. Yuksak o‘simlik barg hujayrasida 20-50
dona plastida bo‘ladilar meristema to‘qimalari hujayralarida ko‘proq uchraydi.
Leykoplastlar. Leykoplastlarni 1854 yilda Kryuger topgan. Ular qo‘shqavat
membrana bilan o‘ralgan. Pigmensiz organoid (grekcha “leykos” -oq so‘zidan
olingan), shakli deyarli dumaloq va unda zahira moddalari ya’ni oqsil, kraxmal,
lipid donachalari bo‘ladi. Agarda leykoplastlar kraxmal tutsa - amiloplastlar,
yog‘larni tutsa - elayoplastlar, oqsillarni tutsa- proteinoplastlar deyiladi.
Leykoplastlar ko‘pchilik hosil qiluvchi to‘qimalar tarkibida, er ostki organlari
(ildizpoyalar) va urug‘da ko‘p uchraydi. Ular qo‘sh membranalardir. Yorug‘lik
ta’sirida ulardan xloroplastlar hosil bo‘lishi mumkin.
Etioplastlar o‘simliklarni qorong‘ulikda o‘stirganda shakllanadi. Yorug‘lik
ta’sirida esa xloroplastlarga aylanadi.
Xloroplastlar. Ularning rangi yashil (grekcha “xloros” - yashil so‘zidan
olingan), uzunligi 5-10 mkm, diametri 2-3 mkm atrofida bo‘lib bargning bitta
hujayrasida 15-20 dona yoki undan ko‘proq miqdorda bo‘lishi mumkin. Ularning
tarkibida xlorofill va karotanoid pigmentlari bo‘lib fotosintezda faol ishtirok etadi.
Boshqa plastidalar kabi xloroplastlar ham tashqi va ichki membranalar bilan
o‘ralgandir. Xloroplastning ichki gomogen muhiti stroma deyiladi. Xloroplastning
ichki membranasi tilakoidlarni hosil qiladi. Agarda tilakoidlar bir necha qavat
bo‘lib joylashsa, gran tilakoidlari deyiladi. Granlarni bir-biri bilan tutashtiruvchi
talakoidlar stromalar talakoidlari deyiladi.
Tilakoidlar membranasida
yashil (xlorofill), sariq va qizil
(karotinoidlar) pigmentlar va boshqa
yorug‘lik energiyasini yutilishini va
foydalanilishini ta’minlovchi
komponentlar (redoks zanjirli N+-
nasoslari) joylashgandir.

Uglevodlarning biokimyoviy sintezi va o‘zlashtirilishi stromada ro‘y beradi hamda
ularda kraxmal yig‘iladi.
Xromoplastlar - (grekcha “xroma” -rang so‘zidan olingan) sariq, qizil va
qo‘ng‘ir rangda bo‘lib, o‘simlikning turli xil organoidlarida xususan guli va
mevalarida ko‘p uchraydi. Masalan,
pomidor va boshqa ko‘pchilik
mevalarning rangi xromoplastlar tarkibidagi karotanoidlarga bog‘liq. Ularda
karotin-C
40 H
56 , lyutein – C
40 H
56 O
2, violaksantin - C
40 H
56 O
4 pigmentlari bo‘ladi.
Ularni shakli xilma-xildir (dumaloq, uchburchak, ignasimon va h.k.).
Xromoplastlar tufayli gullarning turli xil rangi hasharotlarni jalb qilishda va
chetdan changlanishda katta ahamiyatga ega.
Hujayraning o‘sishi davomida xloro- va xromoplastlar bo‘linib ko‘payadi.
Ayrim hollarda bo‘rtib ko‘payishi ham mumkin. Ularning bo‘linishi har 6-20
soatda ro‘y berishi mumkin va ushbu jarayon nurlarning tarkibiga ham bog‘liq.
Masalan, qizil nurlar (660 nm), bo‘linishni kuchaytirsa, uzun qizil nurlar (730 nm)
va past harorat ushbu jarayonni sekinlashtirish va to‘xtatishi mumkin.
Vakuolalar. O‘simlik hujayrasi uchun eng xarakterli bo‘lgan organoiddir.
O‘simlik hujayrasida suv ko‘p miqdorda bo‘lgani uchun vakuola sistemasi yaxshi
rivojlangan. Yosh hujayralarni endoplazmatik to‘rida ko‘p mayda pufakchalar
bo‘lib, ular o‘zaro qo‘shilib kattalashadi va endoplazmatik to‘rdan ajrab chiqadi va
yagona yirik vakuolaga aylanadi. Vakuolaning membranasini tonoplast deyiladi,
ichidagi suyuqlik hujayra shirasidan iborat. Vakuola shirasining tarkibi murakkab
bo‘lib o‘z ichiga organik moddalar, mineral tuzlarni oladi hamda 96-98% suv
tutadi.
Vakuolada moddalar almashinuvida ikkilamchi foydalanilishi mumkin
bo‘lgan aminokislotalar, uglevodlar, oqsillar va organik kislotalardan tashqari,
fenollar, alkaloidlar, taninlar, antotsianlar kabi sitoplazmada moddalar almashinuvi
natijasida hosil bo‘lgan moddalar ham bor bo‘lib, unda organik kislotalar, oqsillar,
aminokislotalar, uglevodlar, glikozid va alkaloidlar, tuzlar, oshlovchi moddalar,
pigmentlar bo‘ladi. Vakuolalar shirasi ko‘pincha nordon reaksiyaga ega. Xromoplastning tuzilishi

Vakuolalarning muhit pHi ko‘pchilik hollarda pH 5-5,6 atrofida bo‘ladi. Bu
esa vakuolalarni ikkilamchi lizosomalar sifatida qarashga imkon beradi.
Vakuolalarning shirasi yanada nordon bo‘lishi mumkin. Masalan, ushbu
ko‘rsatkich limonda-2, begona o‘simligida-1 bo‘lishi mumkin. Ayrim poliz
ekinlarida masalan, bodring, qovun va boshqa birqancha o‘simliklar
vakuolalarining pH muhiti, kuchsiz ishqoriy holatga ham ega bo‘lishi mumkin.
Vakuolalar hujayraning osmotik xususiyatini belgilaydi, bu esa o‘z navbatida
hujayrani so‘rish kuchi, turgor bosimi va suv rejimini belgilaydi. Ayrim chiqindi
mahsulotlar, masalan, alkaloid yoki polifenollar vakuolada to‘planadi, zahira
holida uglevod va oqsillar ham to‘planadi.
Moddalarning vakuolaga kirishi har xil yo‘llar bilan, masalan, tonoplastdiga
ATF ga bog‘liq H+-pompalarining ishi tufayli bo‘ladi. ATF ga bog‘liq H+-
pompalarining faoliyati tufayli H+ ionlari sitoplazmadan vakuolaga ko‘chirilib
turadi. Shuningdek ushbu nasosning ishi tufayli vakuolaga organik kislotalar,
qandlar, aminokislotalar, anionlarning kirishi hamda K+ ionlarining kirishi va
chiqishi boshqarilib turadi. Ayrim hollarda vakuolada hujayra uchun zarur ammo
sitoplazmaga tushsa hujayraga zaharli ta’sir ko‘rsatuvchi moddalar ham yig‘iladi.
Masalan, ayrim o‘simliklar hujayra vakuolalarida to‘planuvchi afyun va kauchuk
moddalari.
O‘simlik hujayrasining kimyoviy tarkibi. O‘simlik hujayrasi ham xuddi
hayvon hujayrasi kabi organik va anorganik moddalardan iborat. Suv va boshqa
anorganik moddalar hujayraning asosiy qismini tashkil qiladi. Organik
moddalardan oqsillar, uglevodlar o‘simlik hayotida o‘ta muhim vazifani bajaradi.
Organik moddalar tarkibida uglerod, kislorod, vodorod va azot ko‘proq uchraydi,
shuning uchun ularni organogenlar deyiladi. Uglerod-45%, kislorod-42%,
vodorod-6,5% va azot-1,5%.
O‘simlik qoldiqlari kuydirilganda kul tarkibida bir qator elementlarning
oksidlari qoladi. Bularni barchasi o‘simlik quruq massasini besh foizini tashkil
qilishi mumkin.

Bundan tashqari kul tarkibida juda oz miqdorda bo‘lsada, mis, molibden,
rux, marganes kabi elementlar uchraydi. Ularni mikroelementlar deb ataladi.
O‘simlikdagi zahira moddalar. Ular asosan ikki xil bo‘ladi. Birinchisi-
azotsiz birikmalar bo‘lib ularga uglevodlar va yog‘lar kiradi. Ikkinchisi oqsil
birikmalaridir. Uglevodlar C, H, O dan tashkil topadi va ularning eng ko‘p
tarqalgan formasi-kraxmal - (C
6 H
10 О
5 )
н . U o‘simliklarda fotosintez jarayonida hosil
bo‘ladi va kraxmal donachalari ko‘rinishida to‘planadi. Sholida-80%, bug‘doyda
60-70%, amarantda-60-65%, kartoshkada-20% kraxmal uchraydi.
Kraxmal suvda erimaydi, ammo kolloid eritma hosil qiladi. Kraxmalga yod
bilan sifatli reaksiya qilinganida uning ko‘k rangga bo‘yalishi kuzatiladi. Kraxmal
hujayralardagi amilaza fermentlari ta’sirida dekstran va maltozagacha
parchalanadi.
amilaza
(C
6 H
10 О
5 )
n + H
2 О C
12 H
22 О
11
Polisaxaridlarga kraxmaldan tashqari sellyuloza ham kiradi. U o‘simlik
hujayra po‘stining asosini tashkil qiladi. Bargning 15-25%, yog‘ochning-50%,
paxta tolasining-90% sellyulozadan iborat. Sellyuloza suvda erimaydi.
Gemisellyuloza ham hujayra po‘stining asosiga kiradi, suvda erimaydi,
ishqorlarda yaxshi eriydi. U o‘simliklarning yog‘ochlik qismida ko‘p uchraydi.
Pektin moddasi ham polisaxaridlardir. Ular mevalarda, poyalarda uchraydi.
Hujayralarni o‘zaro biriktirishda ishtirok etadi.
Zahira moddalarga anulin ham kiradi. U hujayra shirasida erigan holda
uchraydi. Anulinning monomeri fruktoza hisoblanadi va anulaza fermenti ta’sirida
hosil bo‘ladi:
amilaza
(C
6 H
10 О
5 )
n +nH
2 О nC
6 H
12 О
6
fruktoza
Anulin ko‘pincha o‘simliklarning ildiz va tuganaklarida uchraydi. Masalan,
murakkabguldoshlar oilasiga mansub bo‘lgan o‘simliklardan topanamburning
ildizmevasida ko‘p uchraydi.

Saxaroza esa disaxaridlarga mansub bo‘lib, qand lavlagi va shakarqamishda
zahira holda to‘planadi.
Glyukoza tabiatda monosaxaridlarning eng ko‘p uchrovchi vakili bo‘lib,
uzumda 18% qand holida yig‘ilishi mumkin.
Lipidlar. Ularga yog‘ va yog‘simon moddalar kiradi. Ular suvda erimaydi,
asosan organik erituvchilarda (efir, aseton, benzol va h.k.) yaxshi eriydi. Lipidlar
yog‘lar, mumlar, fosfatidlar, glyukolipidlarga bo‘linadi.
Yog‘lar o‘simlikda ko‘proq zaharli modda sifatida uchraydi. Chigitda-23%,
kungaboqarda-25-40%, kunjutda-55%, bug‘doyda-2%, amarantda-7% bo‘ladi.
Yog‘larning faqatgina 1% tuzilma xarakterga ega.
Yog‘lar uglevodlar va oqsillarga nisbatan yuqori kaloriyali hisoblanadi.
Shuning uchun nafas olish jarayonidagi oksidlanishda ko‘proq energiya ajratadi.
Masalan, 1 g yog‘da 37,5 kJ energiya bo‘ladi.
Yog‘lar lipaza fermenti ta’sirida o‘zlarining tarkibiy qismi bo‘lgan glitserin
va yog‘ kislotalariga parchalanadi. Yog‘ kislotalari to‘yingan va to‘yinmagan
kislotadan iborat. To‘yinmagan yog‘ kislotalariga oleat (C
18 H
34 О
2 ), linolat
(C
18 H
32 О
2 ), linoleat (C
18 H
30 О
2 ) kirsa, to‘yingan yog‘ kislotalariga palmitat
(C
18 H
24 О
2 ) kiradi. O‘simlik tarkibidagi yog‘larning 98% uchglitseridlardan iborat.
Bir va ikki glitseridlar juda kam uchraydi. Yog‘larning qolgan 1-2% erkin yog‘
kislotalari, karotanoidlar va vitaminlardan iborat.
Mumlar. O‘simliklarning bargi, mevasi va yosh novdalarida juda oz
miqdorida bo‘lib neytral lipidlarga talluqlidir. Mevalarni saqlash davomida
buzilishini kamayishi aynan mumlarga bog‘liq. Mumlar bir atomli spirtlar va yog‘
kislotalarining efiri bo‘lib, rangi har xil hamda qattiq moddadir. Mumlar
o‘simliklarni suvsizlanishdan, namlanishdan va mikroblar ta’siridan himoya qiladi.
Fosfatidlar. Ular yog‘simon moddalar bo‘lib, oqsillar bilan birikib
lipoproteinli membranalar hosil qiladi. Moyli o‘simliklarda ko‘p uchraydi.
Masalan chigitda-18% bo‘lsa, bug‘doyda-0,4% bo‘ladi.

Glikolipidlar -murakkab modda bo‘lib, lipidlarning uglevodlar bilan hosil
qilgan birikmasidan iborat. Uglevodlar tarkibidan galaktoza uchraydi. Glikolipidlar
barglarda ko‘p bo‘lib, zahira moddasi holida ham to‘planishi mumkin.
Oqsillar. Ular azot tutuvchi murakkab birikmalar bo‘lib, zahiraga aleyron
ko‘rinishida yig‘iladi. Ma’lumki, aleyron donachalari bu qurib qolgan
vakuolalardir, ular ko‘pincha urug‘larda uchraydi. Oqsillar proteolatik fermentlar
ta’sirida parchalanib erkin aminokislotalarga parchalanadi. Oqsillar bug‘doyda 13-
15%, chigitda-35-40%, amarantda-19-21% bo‘lsa, asosan dukkakli o‘simliklar
donida ko‘p miqdorda uchraydi.
Organik kislotalar. Ularga atsetit, olma, uzum, oksalat va limon kislotalarini
misol qilish mumkin. Organik kislotalar o‘simliklarda moddalar almashinuvida,
xususan nafas olishda muhim rol o‘ynaydi. Ularning hujayra shirasida ko‘proq
to‘planishi nordon ta’mni beradi.
Oshlovchi moddalar. Murakkab birikmalar bo‘lib, asosan oqsillar bilan
bog‘langan bo‘ladi. Oshlovchi moddalar fermentativ parchalanganda qand
moddalari hosil bo‘ladi. Oshlovchi moddalar asosan mikroblardan himoya
vazifasini bajaradi shuningdek, nafas olish jarayonidagi oksidlanish reaksiyalarida
ishtirok etadi.
Pigmentlar. Hujayra shirasida ko‘pincha erigan holda bo‘yovchi moddalar
pigmentlar uchraydi. Bulardan anchagina keng tarqalgani antosian hisoblanadi.
Antosian kislotali muhitda qizil rangda bo‘lsa, ishqoriy muhitda ko‘k rangda
bo‘ladi. O‘simliklarning gullash davrida gullarning o‘z rangini o‘zgartirishi
antotsian moddasining miqdoriga bog‘liq.
Alkaloidlar. Ular azot tutuvchi zaharli moddalarga kiradi. Alkaloidlarga
moddalar almashinuvining mahsulotlari deb qaraladi. Bularga morfin, atropin,
gossipol va boshqalar kiradi.
Fitonsidlar. O‘simliklarda hosil bo‘luvchi organik moddalar bo‘lib
bakteritsidlik xususiyatiga ega. Fitonsidlar - tabiiy antibiotiklardir. O‘simliklarni
mikroorganizmlardan, hasharotlardan, zamburug‘ va sodda hayvonlardan himoya
qiladi. Kimyoviy tabiatiga ko‘ra fitonsidlar efir moylari, organik kislotalar,

aminokislota va alkaloidlar bo‘lishi mumkin. Ular suyuq va gazsimon bo‘ladi.
Piyozdan allitsin antibiotigi ajratib olingan, suvda yomon eriydi. Fitonsidlar odam
va hayvonlarda kasallik tarqatuvchi patogenlarga ham ta’sir etadi.
Fitoaleksinlar. Ular patogen makroorganizmlar ta’sirida hosil bo‘luvchi,
mikroblar faoliyatini to‘xtatuvchi kichik molekulali moddalardir. Fitoaleksanlar
kimyoviy jihatdan izoflavonoid, seskviterpenlar polipeptidlar hosilalari
hisoblanadi. Shu vaqtgacha 20-ga yaqin fitoaleksanlar o‘rganilgan.
Kristallar. O‘simlik barglarida hosil bo‘ladi, bularga kalsiy oksalat, kalsiy
karbonat va boshqalar kiradi va ular vakuolalarda uchraydi. Asosiy vazifasi
o‘simliklardagi ortiqcha kalsiyni neytrallashdan iborat. Chunki, ortiqcha kalsiy
ionlari ta’sirida sitoplazma qovushqoqligi ortib zichlashadi va moddalar
almashinuvi pasayadi.
Membranalar orqali moddalar tashiluvi. Biologik membranalarning
tuzilishi, xossalari. Hujayra va uning tarkibiga kiruvchi barcha organoidlar
membrana bilan chegaralangandir. Membranalar hujayralarni ayrim
kompartmentlarga ajratadi. Membranalarda o‘ta hayotiy muhim bo‘lgan jarayonlar
sodir bo‘ladi, ya’ni to‘siqlik, tashiluv, osmotik, energetik, BIOSintetik va
boshqalar.
Biologik membranalarning tuzilishi. Membranalar asosan lipoproteidli
tuzilmalar bo‘lib 60% oqsil moddalardan, 40% esa lipidlardan, xususan
fosfolipidlardan iborat. Ularning qalinligi 6-10 nm. Membrana shakllanishida
gidrofob bog‘larga asosiy o‘rin beriladi: lipid-lipid, lipid-oqsil, oqsil-oqsil. Bundan
tashqari, membrana tarkibiga yana har xil funksiyani bajaruvchi oqsillar ham
kiradi. (tashuvchi, ion kanali va nasos vazifalarini bajaruvchi). Keyingi vaqtlarda
membranalarda qandlar va amanokislotalarni tashuvchi oqsillar ham topilgan.
Shuningdek membranada polisaxaridlar, nuklein kislotalar, sezuvchi sistemalar
(retseptorlar) ham joylashgan. Bundan kelib chiqadiki, membranalar hujayraning
boshqa kompartmentlaridan metabolitik funksiyalarni bajarishi bilan ham ajralib
turadi. Biologik membranalarning tuzilishida hozirgi vaqtda ko‘proq suyuqlik-
mozaikali tuzilishga e’tibor beriladi. Bu gipotezaga asosan membrananing asosini

o‘zida qisman boshqa lipidlarni (galaktolipidlar, stearinlar, yog‘ kislotalari) tutgan
ikki qavatli fosfolipidlar tutadi. Fiziologik haroratlarda to‘yinmagan yog‘
kislotalari tufayli ayrim suyuq g‘ovakchalar vujudga keladi. Ushbu holga stearinlar
ham yordam beradi.
Biologik membranalar lipid tuzilishi bo‘yicha assimetrikdir. Chunki ularning
ikki tomoni har xil gidrofil muhitlarga qaralgandir. Tashqi qavatda ko‘proq
stearinlar va glikolipidlar mavjud. Membrana tarkibiga kiruvchi lipidlar o‘rin
almashish xususiyatiga egadir. Bu o‘rin almashishi ikki tipda ya’ni o‘zining yakka
qavati doirasida (literal diffuziya) va bir-biriga qarama-qarshi qavatlarda ikkita
lipid molekulalarining o‘rin almashishi (flip-flop) tipida bo‘ladi. Yakka qavatdagi
lipidlar diffuziyasida 1 soniya davomida millionlab lipidlar o‘rin almashishi
mumkin. Bu hodisaning tezligi esa 5-10 mkm/s atrofida bo‘ladi.
Biologik membranalarning vazifasi. Membranalar labil tuzilishga ega
bo‘lganligi sababli har-xil vazifalarni: xususan to‘siqlik, tashuvchi, osmotik,
tuzilma, energetik, BIOSintetik, sekretorlik va boshqa vazifalarni bajaradi. Ammo
membranalarning birlamchi vazifasi ichki muhitni tashqi muhitdan ajratib turish
bo‘lgan. Keyinchalik evolyutsiya jarayoni mobaynida bir qancha hujayra ichki
kompartmentlari vujudga kelganki, buning natijasida hujayra va organoidlar kichik
hajmda kerakli fermentlar va metabolitlarni ushlab turish, geterogen fizik-
kimyoviy makromuhitni vujudga keltirish hamda membranalarning har xil
tomonlarida turli reaksiyalarni (biokimyoviy), ayrim hollarda bir-biriga qarama-
qarshi biokimyoviy jarayonlarni amalga oshirish imkoniyati yuzaga kelgan.
Tirik hujayralar membranalari orqali ikki xil tashiluvni kuzatish mumkin.
1. Moddalarning kimyoviy va elektrik gradient bo‘yicha passiv tashiluvi.
2. Moddalarning elektrokimyoviy gradientga qarama-qarshi ravishda, energiya
sarflanishi bilan boradigan faol tashiluvi.
Moddalarning passiv tashiluvi quyidagicha amalga oshiriladi:
a) fosfolipidli qatlam orqali. Ushbu tashiluv modda lipidda erisagina amalga
oshishi mumkin.
b) lipidlar orasida vujudga kelishi mumkin bo‘lgan g‘ovaklar orqali.

v) lipoprotein tashuvchilarning faoliyati tufayli.
g) lipoprotein komplekslar, xususan natriyli, kalsiyli, va boshqa komplekslar
tufayli vujudga kelgan kanalchalar orqali.

Adabiyotlar:
1. Ivanov P I. Zufarova M E. Umumiy psixologiya. – T.: 2018.
2. Mirashirova.N A. Umumiy psixologiya. – T.: 2016.
3. Davletshin M.G., T о ‘ychiyeva SM. Umumiy psixologiya. - T.: TDPU, 2002.-
202 б .
4. Karimova V.M. Psixologiya. - T.: Sharq, 2000.
5. G’oziyev E. Umumiy psixologiya. -T.: Faylasuflar. 2010.
6. Салаева М.С., Ахмедова М. Психологик диагностика ва амалиёт. Ўқув
қўлланма 5140900 – Касб таълими йўналишлари бакалаврлари учун. -Т.:
Мухаррир, 2010. -118 б.
7. Салаева М.С., Ахмедова М. Психологик диагностика ва амалиёт. Ўқув
қўлланма. 5811100 – Корхоналар сервизи (корхоналар турлари бўйича)
таълими йўналишлари талабалари учун. –Т.: Фан ва технологz. 2010, - 248
8. Салаева М.С., Халилова Ш.Т. Ўспиринларда креатив фикрлашни
ривожлантиришнинг психологик жaатлари / “Психологzни ўқитишда
замонавий инновацион ёндашув: психологлар фаолzтини ташкил этишда
илғор технологzлар” номли Республика илмий-амалий анжумани мақолалар
тўплами. Низомий номидаги ТДПУ “Психологz” ўқув-илмий маркази. 2019
йил 24 декабрь. – Б.13-16.
9. Салаева М.С. О личностном характере проблемы профессионального
сознанz / «Узлуксиз таълим тизимида маънавий-касбий баркамол шахс
тарбzси» Республика илмий-назарий конференцz, ГулДУ. 2007 йил 16-17-
ноябрь . – Б . 208-209.
10. Salayeva, M. S., & Abduhakimova, M. (2023). Psixodiagnostik tadqiqotlarni
amalga oshirish jarayonidagi muammolar // Results of National Scientific
Research International Journal, 2(1), 69–79. Retrieved from
https://academicsresearch.com/index.php/rnsr/article/view/1470

Hujayra organoidlari va protoplazmaning tuzilishi, funksiyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish