Hujjatlarni ekspertizadan o‘tkazish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	34.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Hujjatlarni ekspertizadan o‘tkazish

Купить

Hujjatlarni ekspertizadan o’tkazish
REJA:
1. Hujjatlarni ekspertizada o’tkazish tushunchasi. Ekspertizaning
vazifalari
2. Hujjatlarni ekspertizada o’tkazishning tamoyillari, me’yorlari va
uslublari
3. Hujjatlarni ekspertizadan o’tkazishni tashkil etish

Hujjatlarni ekspertizada o’tkazish deganda ularning ilmiy qimmatini
aniqlash va davlat arxivlari uchun tanlab olish bilan bog’liq ishlar
tushuniladi. Ekspertiza arxivshunoslikning eng muhim va mas’usliyatli
ishlaridan biridir. Ekspertiza jarayonida hujjatlarning tarixiy manba
sifatidagi ahamiyati aniqlanadi. Shu asnoda davlat arxivlariga yangi hujjatlar
tanlab olinadi va O’zR MAF shakllanib boradi. Hujjatlarni ekspertizada o’tkazish tushunchasi. Ekspertizaning vazifalari
Ma’lumot manbai bo’lgan hujjatlarning nihoyatda xilma-xilligi ularni
ekspertizadan o’tkazishni taqozo etadi. Ayrim hujjatlar jamiyatning siyosiy,
ilmiy va madaniy hayoti haqida, xalq xo’jaligining taraqqiyoti, davlat
apparatining faoliyati to’g’risida va boshqa masalalarga doir qimmatli
ma’lumotlar beradi. Ular ijtimoiy hayotning turli sohalarini o’rganish uchun
manba bo’lib xizmat qiladi. Boshqa hujjatlarning ma’lumotlari esa tor amaliy
maqsadlar doirasidan chiqmaydi. Bu hujjatlar ayrim ma’muriy, tashkiliy va
xo’jalik masalalarini aks ettirgan holda, asosan muassasaning operativ
faoliyatini ta’minlashga qaratilgandir. Ular tarixiy manba sifatida muhim
ahamiyatga ega emas. Shunday hujjatlar ham borki, ular bir necha kun
davomida o’z ahamiyatini yo’qotadi. Shuning uchun ham hujjatlarni
ekspertizadan o’tkazish shart. Ekspetizaning asosiy maqsadi qaysi hujjatlar
davlat, fan, jamiyat hamda fuqarolarni kerakli ma’lumotlar bilan to’laroq
ta’minlashini aniqlashdan iboratdir. Ekspertiza jarayonida hujjatlarni
arxivlarda saqlash muddatlari ham belgilanadi. Qimmatli ma’lumotlar
manbai bo’lgan muhim hujjatlar muassasa arxivlarida ma’lum muddat
davomida saqlangandan so’ng doimiy saqlash uchun davlat arxivlariga
topshiriladi. Muhim bo’lmagan hujjatlar esa belgilangan muddat davomida
muassasa arxivlarida saqlanadi, so’ngra yo’q qilib yuboriladi.
Muassasa va tashkilotlarda qimmatli ilmiy ma’lumotlarga ega bo’lgan
hujjatlar nisbatan oz qismni tashkil etadi. Ekspertiza chog’ida avvalo ilmiy
ahamiyatga ega bo’lgan hujjatarni aniqlash va saralab olishga e’tibor beriladi.

Ekspertizaning birinchi va eng asosiy vazifasi – qaysi hujjatlar
qimmatli ma’lumotlarga ega ekanligini aniqlash va ularni davlat arxivlariga
topshirishdan iboratdir. Demak, ekspertizaning bu vazifasi davlat arxivlarini
yangi hujjatlar bilan to’ldirib borish bilan bog’liqdir. Hujjatlarni saralash
chog’ida hujjat qaysi davlat arxiviga yuborilishi va qaysi fondda saqlanishi
ham aniqlanadi. Boshqacha qilib aytganda, ekspertiza jarayonida har bir
davlat arxivining yo’nalishini e’tiborga olgan holda ular saqlanayotgan
fondlarning hujjatlar tarkibi aniqlanadi.
Ekspertizaning ikkinchi vazifasi – hujjatlarni saqlash muddatini
belgilashdir. Bu qiyin vazifa emas. Odatda, hujjatlar uzoq muddat yoki
doimiy saqlanishi kerak bo’lgan va qisqa muddat davomida saqlanishi lozim
bo’lgan guruhlarga bo’linadi. Hujjatlarni saqlashning aniq muddatlarini
belgilash chog’ida tashkilotning manfaatlari, mavjud nizomlar va
yo’riqnomalar hamda arxivlar va muassasalarning hujjatlardan foydalanish
borasidagi ko’p yillik tajribalari hisobga olinadi.
Ekspertizaning uchinchi vazifasi – hujjatlarni saqlanish darajasini
aniqlash, ularning ayrimlari yaroqsiz holga kelgan taqdirda arxiv fondidagi
bu kemtiklikni qoplash yo’llarini topishdir. Ekspertiza jarayonida arxiv fondi
tarkibida qanday hujjatlar yetishmayotganligi aniqlanadi hamda qaysi
fonddagi shunga o’xshash hujjatlar bilan uni to’ldirish masalasi hal etiladi
(Shuni e’tiborga olish kerakki, ko’p hollarda bitta hujjatning nusxalari bir
vaqtning o’zida bir necha fondlar tarkibida saqlanishi mumkin).
Hujjatlar boshqa maqsadda ham ekspertizadan o’tkazilishi mumkin.
Hujjatlarni nashrga tayyorlash chog’ida, turli ma’lumotnomalar (ro’yzatlar,
tavsifnomalar, kataloglar, yo’lko’rsatkichlar) yaratishda, mikrofilpmlashtirish
uchun saralab olish paytida ekspertiza qilinadi. Hujjatlar bir arxivdan boshqa
arxivga o’tkazilgan holatda ham ekspertizada o’tkaziladi. Bunday paytda
hujjatlar ularni qabul qilib olayotgan arxivning sohasiga to’g’ri kelishi yoki

kelmasligi aniqlanadi. Arxivlar uchun sotib olinayotgan yangi hujjatlar ham
ekspertizada o’tkazilishi shart. Arxivlar, muzeylar, kutuxonalar, odatda,
yangi hujjatni sotib olish chog’ida ularning qiymatini aniqlash maqsadida
har tomonlama o’rganib chiqadilar.
Ekspertiza jarayonida shu narsani yodda tutish kerakki, yo’q qilingan
hujjatni qayta tiklash qiyin ishdir. Ko’p hollarda esa ularni qayta tiklash
umuman mumkin emas. Shuning uchun hujjatlarni davlat asroviga olish
ishlari puxta yo’lga qo’yish zarur. Shu bilan birga ikkinchi va uchinchi
darajali hujjatlarni doimiy saqlash uchun qoldirish ham maqsadga muvofiq
emas. Ayniqsa hujjatlarning miqdori keskin oshib borgan hozirgi davrda
bunga yo’l qo’ymaslik kerak. Shu boisdan ekspertizaning muhim
vazifalaridan biri – bu saqlanadigan hujjatlar miqdorini kamaytirishga
erishishdan iboratdir. Ayni paytda davlat uchun, fan uchun muhim ma’lumot
beruvchi hujjatlarni esa yo’qotmaslik vazifasi ham g’oyat muhimdir.
Shunday qilib, ekspertiza jarayonida arxivshunoslar, tarixchilar,
manbashunoslar va boshqa soha mutaxassislari birgalikda davlat arxiv
fondini optimal hajmini saqlash kabi muhim ilmiy vazifani to’g’ri hal
etishlari talab qilinadi.
Hujjatlarni ekspertizadan o’tkazish tamoyillari, me’yorlari va uslublari Hujjatlarni ilmiy
qiymatini aniqlash jarayonida tarixiylik , yaxlitlik va hartomonlamalik
tamoyillariga amal qilinadi. Tarixiylik tamoyili har bir hujjatni ma’lum
tarixiy davr mahsuli sifatida baholashni, shuningdek, bu hujjatga nafaqat
hozirgi kun, balki kelajak nuqtai nazaridan qarashni taqozo etadi.
Ekspertizada nisbatan murakkab bo’lgan tamoyil – bu hartomonlamalik
tamoyilidir. Mazkur tamoyilga binoan hujjatning mazmunini turli tomonlar
(nuqtai nazar) dan tahlil qilish lozim. Masalan, konkret bir hujjat bir vaqtning
o’zida ham tarix, ham adabiyot tarixi, ham san’at tarixi haqida ma’lumot

berishi inobatga olinishi kerak. Hujatning ilmiy ahamiyati ba’zan uning qaysi
tilda bitilganligi, qanday materialga yozilganligi (pergament, qog’oz va h.),
hujjatdagi rasmlar yoki uning chekkasiga bitilgan qaydlar bilan ham
belgilanishi mumkin. Demak, ekspertiza qilish chog’ida shularning
hammasini e’tiborga olish shart. Ekspertizada yaxlitlik tamoyili keng
ravishda qo’llaniladi. Buning ma’nosi shuki, hujjatlar bir-biridan alohida
tarzda emas, balki muassasa faoliyati davomida yaratilgan boshqa hujjatlar
bilan birgalikda baholanadi. Mazkur tamoyilning mantiqiy davomida sifatida
ekspertiza ishlariga sistemali tarzda yondashishni ko’rsatib o’tish mumkin.
Ekspertiza tamoyillarini hisobga olgan holda hujjatlar qimmatini
aniqlashning me’yorlarini ishlab chiqiladi. Me’yorlar deganda biz hujjatlar
ilmiy qimmatini belgilab beradigan sifatlarni tushunamiz.
Ekspetizada matnli hujjatlarning qimmatliligini aniqlashning asosiy,
keng ravishda qo’llaniladigan me’yorlari quyidagilardir:
Hujjatlarning mazmuni;
Fondni tashkil etuvchi, ya’ni tashkilot yoki muassasaning maqomi;
Hujjatlardagi ma’lumotning takrorlinishi;
Hujjatlarning paydo bo’lish vaqti va joyi.
Ekspertizada dastxatlilik, hujjatning yuridik kuchi, uning tashqi
xususiyatlari (badiiy xususiyatlari, yozuv materiali va h.) singari me’yorlar
ham ma’lum rolp o’ynaydi. Hujjatlarning paleografik xususiyatlari, qaysi
tilada bitilganligi kabi me’yorlarni ham e’tibordan chetda qoldirmaslik kerak.
Ekspertiza ishlarida ko’rsatib o’tilgan me’yorlarning hammasi bir xilda
qo’llanilmaydi. Ularning ayrimlari hujjatning xarakteridan qat’i nazar doimo Му ам м ол и савол : Ҳ у ж ж атл арни эк спе ртиз а қ ил иш
ж араё нида қ андай асосий м е ъ ё рл ар эъ тиборга
ол инади?

hisobga olinadi. Hujjatlarning mazmuni, fondni tashkil etuvchi tashkilot yoki
muassasaning maqomi ana shunday universal me’yorlar qatoriga kiradi. Bu
me’yorlar barcha hujjatlarga nisbatan qo’llaniladi va ularning qiymatini
aniqlashda muhim rolp o’ynaydi. Boshqa me’yorlar, jumladan, hujjatlarning
paleografik, lisoniy va badiiy xususiyatlari esa asosan shaxsiy fondlar va
qadimgi davr fondlarini ekspertizadan o’tkazishda qo’llaniladi.
Ekspertiza ishlarini sifati ko’pincha bu ishga jalb qilingan shaxslarning
bilimi, malakasi va dunyoqarashiga bog’liqdir. Shunday ekan, ekspertlar bu
ishda zarur bo’lgan bilimlarga ega bo’lishlari shart. Ekspertlar avvalo davlat
muassasalari tarixini bilishlari zarur. Ular fondni tashkil etuvchi
muassasaning vazifalari, funksiyalarini yaxshi bilishlari, bu muassasalar
qaysi organlarga bo’ysunganligi, ularning boshqa tashkilotlar bilan aloqalari
haqida yaxlit tasavvurga ega bo’lishlari kerak.
Ekspertlar muassasa strukturasini, bu muassasa tarixidagi qayta tashkil
etishlarni, mazkur muassasa tarkibiga kirgan bo’lim va boshqarmalarning
funksiyalarini, muassasada yig’majildlarni shakllanishi usullarini yaxshi
bilishlari lozim. Bunday ma’lumotlar muassasa faoliyatining asosiy
yo’nalishlarini ikkinchi darajali vazifalaridan ajratib olish imkoniyatini
beradi. Bu bilimlar hujjatlarni ilmiy jihatdan qimmatli bo’lgan guruhga va
vaqtinchalik ahamiyatga ega bo’lgan guruhga bo’lish ishini osonlashtiradi.
Hujjatlar qimmatini ekspertiza qilayotgan shaxs DAF hujjatlari
tarkibini bilishi, jumladan qaysi hujjat qaysi arxivlarda saqlanishini yaxshi
bilishi zarur. Aks holda davlat arxiviga qabul qilinishi zarur bo’lgan
hujjatlarni aniqlashda xatolikka yo’l qo’yilishi mumkin.
Hujjatlarni ekspertizadan o’tkazish ishi bir necha bosqichda amalga
oshiriladi. Birinchi bosqichda hujjatlar vujudga kelishi bilanoq ularning
qiymatiga baho berilib, bu hujjatlarni saqlashning taxminiy muddatlari
beligilanadi.

Ikkinchi bosqichda muassasa arxivlarida vaqtinchalik saqlanayotgan
hujjatldar yo’q qilinadi va davlat arxivlariga topshirilishi kerak bo’lgan
hujjatlar saralab olinadi.
Uchinchi bosqichda doimiy saqlash uchun hujjatlar uzil kesil tanlab
olinadi. Bu ish davlat arxivlarini yangi hujjatlar bilan to’ldirib borish
jarayonida amalga oshiriladi. Bu bosqichda ekspertizaning vazifalari
quyidagilardan iborat: tarmoqlararo dublikasiyalarga yo’l qo’ymaslik, arxiv
fondining to’laligini ta’minlash va kerak bo’lganda ayrim yetishmayotgan
hujjatlarni topish.
Ekspertizada arxiv fondlari xujjatlarini kompleks ravishda baholash
muhimdir. Bu holda bir-biriga tashkiliy yo tarixiy jihatdan yangi bo’lgan
fondlarning hujjatlari bir vaqtda ekspertizadan o’tkaziladi.
Ekspertiza ishlariga hujjatlar ro’yxati (perechenp) asos qilib olinadi. Bu
ro’yxatda hujjatlarning nomi, ularni saqlash muddatlari, shuningdek davlat
arxiviga o’tkazilishi shart bo’lgan hujjatlar ko’rsatib o’tiladi.
Hujjatlarni saqlash muddatlarini belgilash ekspertizaning mas’liyatli
ishlaridan biridir. Muassasalarda odatda ikki xil hujjatlar guruhi yig’iladi: 1)
muassasaning o’zida yaratilgan hujjatlar; 2) boshqa tashkilotlardan olingan
hujjatlar. Eng avvalo birinchi guruhga kirgan hujjatlarni saqlash muddatlarini
aniqlash kerak. Chunki, shu guruh hujjatlari mazkur tashkilotning faoliyatini
ochib beradi. Ular orasida mazkur muassasa faoliyati davomida yaratilgan
qarorlar, bayonnomalar (protokollar), farmonlar, farmoyishlar, istiqbolli va
yillik rejalar, hisobotlar, yo’riqnomalar, nizomlar, maromnomalar, ma’ruza,
tavsiflar, qurilishlarning texnikaviy loyihalari, ilmiy asarlar, badiiy asarlar,
kinos’yomkalar hamda audio- va videokassetalarning originallari va
boshqalar ayniqsa muhimdir. Muassasaning asosiy faoliyati yuzasidan yuqori
va quyi tashkilotlar rahbarlari bilan olib borilgan yozishmalar ham doimiy
saqlanadigan hujjatlar qatoriga kiradi. Birinchi guruhga kiruvchi boshqa

hujjatlar uchun esa vaqtinchalik saqlash muddatlari belgilanadi.
Ikkinchi guruh hujjatlari esa tamoman boshqacha yondashuvni talab
qiladi. Bu guruh hujjatlari yuqori tashkilotlarning ijro etish uchun yuborgan
hujjatlardan, quyi tashkilotlarning hisobot hujjatlaridan va mazkur muassasa
bilan hamkorlik qilayotgan tashkilotlarning maktublaridan iboratdir. Bu
hujjatlarning aksariyat ko’pchiligi uchun vaqtinchalik saqlash muddatlari
belgilanadi. Bu muddatning uzoq yoki yaqin bo’lishi hujjatdagi ko’rsatmani
bajarilishi yoki bu hujjatdan foydalanish vaqti bilan belgilanadi.
Hujjatlarni ekspertizadan o’tkazishni tashkil etish Hujjatlar qiymatini ekspertiza qilish
ishlari ekspert komissiyalari va ekspert-tekshiruv komissiyalari zimmasiga
yuklatiladi. Bu komissiyalar doimiy amal qiluvchi maslahat organlari
hisoblanadi. Muassasalar va arxivlarda ekspert komissiyalari, arxivlarni
boshqarish organlarida esa ekspert tekshiruv komissiyalari tashkil etiladi.
Muassasaning ekspert komissiyasi rahbarning buyrug’iga binoan eng
malakali xodimlar hisobidan tashkil etiladi. Rais etib rahbar xodimlarning
biri tayinlanadi. Muassaslarning ekspert komissiyalari har yili saqlanishi
kerak bo’lgan hujjatlarni va yo’q qilinishi lozim bo’lgan hujjatlarni
aniqlaydilar. Doimiy va uzoq saqlanishi kerak bo’lgan hujjatlar talabga
muvofiq ravishda rasmiylashtiriladi, yo’q qilinishi zarur bo’lgan hujjatlarga
dalolatnoma tuziladi. Mazkur dalolatnomalarda ekspert komissiyasining
tarkibi, yig’majildlarning sarlavhasi, ro’yxat tartibi, yo’q qilinishi kerak
bo’lgan hujjatlarning miqdori ko’rsatiladi.
Arxivlardagi ekspert komissiyalarining vazifalari muassasa
komissiyalariga nisbatan kengroqdir. Arxivlarning ekspert komissiyalari
arxiv sohasiga muvofiq ravishda saqlanishi kerak bo’lgan hujjatlar
kategoriyasini aniqlaydi, fondlar tarkibining to’laligini belgilaydi va
yetishmayotgan hujjatlarni topish uchun chora-tadbirlar ishlab chiqadi.

Komissiya arxivga kelayotgan barcha hujjatlarni sinchiklab o’rganadi. Uning
xulosasiga tayanib arxivlarga yangi hujjatlar qabul qilib olinadi. Ekspert-
tekshiruv komissiyalari arxivlarni boshqarish muassasalari (respublika Bosh
arxiv boshqarmasi, viloyat arxiv bo’limlari) qoshida tashkil etiladi. Ular
muassasa va davlat arxivlarida ekspertizalar o’tkazish va arxivlar fondlarini
yangi hujjatlar bilan to’ldirish masalalari bo’yicha asosiy ilmiy-metodik
markazlar vazifasini bajaradi. Ekspert tekshiruv komissiyalari arxivlar va
muassasalardagi ekspert komissiyalari faoliyati ustidan nazorat qiladi.
O’zbekiston Respublikasi Bosh arxiv boshqarmasi huzurida tashkil
etilgan Markaziy ekspert tekshiruv komissiyasi viloyatlar va respublika
markaziy arxivlarida faoliyat ko’rsatayotgan ekspert komissiyalari ishini
yo’naltiruvchi va nazorat qiluvchi organdir. Markaziy ekspert-tekshiruv
komissiyasi ekspertiza ishlarida va davlat arxivlarini to’ldirish jarayonida
paydo bo’ladigan bahsli masalalarni hal etadigan oliy organ hisoblanadi.

Manbalar va adabiyotlar
Alimov I va b. Arxivshunoslik. Toshkent, 1997.
Teoriya i pratika arxivnogo delo v SSSR. Moskva, 1980.

Hujjatlarni ekspertizadan o‘tkazish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish