Хусрав деҳлавий ғазалларида бадиий тимсолларнинг лингвопоэтик хусусиятлари
![I БОБ. АМИР ХУСРАВ ДЕҲЛАВИЙ АДАБИЙ МЕРОСИНИ
ЎРГАНИШНИНГ ДОЛЗАРБ МАСАЛАЛАРИ
1.1. Амир Хусрав Деҳлавий лирик меросининг ўрганилиш даражаси ва
келгуси вазифалар
Амир Хусрав Деҳлавий ҳинд адабий муҳитининг форс ва тожик
тилларида ижод қилган забардаст ва буюк шоирларидан бири бўлиб, ўзини
дилтортар ва ноёб шеърияти билан Ўрта асрлар мумтоз адабиёти
юксалишига катта ҳисса қўшган. Бугунги кунда “етук шоир ва ёзувчи,
адабиётшунос олим, мусиқашунос ва бастакор ҳамда тенгсиз
мутафаккир” [58,5] сифатида эътироф этилган. Амир Хусрав ижоди
тадқиқотчиси Абдулҳақ Деҳлавий ўзининг “Ахбор-ул-ахёр фий асрор-ул-
аброр” (1619 йил) асарида бу борада шундай келтиради: “Амир Хусрав...
султон уш-шуаро ва бурҳон ул-фузалодир. Сўз водисида... у оламда ягонадир.
Унинг сўзларидаги мукаммал мазмун, маъно ва бадиий санъатлар бошқа ҳеч
бир шоир ижодида кўзга ташланмайди ”[39,32]. Ҳақиқатдан ҳам, Амир
Хусрав ўз даврининг кўзга кўринган мумтоз ижодкорларидан бири бўлиб,
унинг умрбоқий шеърияти кейинги даврлар ижодкорлари учун ибрат
намунаси сифатида муҳим аҳамият касб этган. Шу боисдан у машриқзамин
адабиёти тарихида ўз айёмининг сеҳрли сўз устаси ва тенгсиз шоири
сифатида эътирофга сазовор бўлган. Адибнинг шеърияти, айниқса унинг
лирик ижодиёти нафақат форс-тожик классик адабиёти, балки туркийзабон
ва ҳиндийзабон мумтоз адабиётнинг кейинги ривожи учун ҳам муҳим рол
ўйнаган.
Амир Хусрав Деҳлавий ўзининг латиф ва гўзал шеърияти ҳамда
яратган бетакрор сўз-тимсоллари билан мана 700 йилдан ошибдики, доимо
илм ва адаб аҳлини диққат ва эътибори марказида бўлиб келмоқда. Унинг
ижодкорлик мақомини турли хил адабий жанрларда, айниқса ғазал жанрида
юксак даражага кўтара олганлигини XV аср мутасаввуф шоири Абдураҳмон
Жомий қуйидагича изоҳлайди: “Шеърда мутафанниндир, қасида, ғазал ва
12](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_12.png?v=1)
![маснавийда моҳир бўлиб, ҳаммасини камолга етказган. Ҳоқонийга татаббўъ
қилган. Қасида яратишда унга етмаган бўлса-да, аммо ғазал ёзишда ундан
устун келган. Унинг ғазаллари маъноси ишқ ва муҳаббат арбоблари завқига
мувофиқ бўлиб, ҳаммага мақбул бўлган” [179,106]. Шу сабабдан ғазал жанри
шоир ижодида муҳим ўрин тутиб, бошқа адабий жанрларга қараганда унга
катта шўҳрат ва машҳурлик келтирган. Шоирнинг машҳурлиги унинг ғазал
жанридаги ўзига хос бадиий чизгилар, янги сўз-тимсоллар туркумини
шакллантира олганлигида ва айни замонда янги ноанъанавий тасвирлар
яратишга муяссар бўлганлигидадир. Амир Хусрав Деҳлавий ижодиёти
тадқиқотчиларининг қайд этишларича, у икки мингдан ортиқ ғазал яратган.
Бу улкан мерос ҳаётининг турли даврларида яратилган 5 девонида ўз аксини
топган. Аммо шоир ғазалларининг яна кўплаб қисми бу девонлар таркибига
кирмай қолган бўлиб, адибнинг алоҳида куллиёт нусхаларида кўзга
ташланади. Ҳозиргача тожик тилшунослик ва адабиётшунослик илмида
Амир Хусрав Деҳлавий ғазалларида сўз-тимсолларнинг лингвопоэтик ва
семантик хусусиятлари масаласига бағишланган алоҳида илмий тадқиқот
ишини учратмадик. Аммо бу мумтоз адиб лирик ва эпик асарларининг бошқа
жиҳатлари бир қатор хорижий ва маҳаллий адабиётшунос, тилшунос,
файласуф, тарихчи ва шарқшунос олимлар томонидан атрофлича тадқиқ
этилган. Жумладан, немис шарқшуноси Ҳаммер Эте, француз шарқшуноси
Гарсин де Тасси, Эллиот, Ҳорн Паул, машҳур инглиз шарқшуноси Эдуард
Браун, Ҳербет Дуда, А.Крмский, Б.Миллер, А.Генко, Е.Э.Бертельс,
И.С.Брагинский ва Эрон, Ҳинд ва Афғон олимлари Шибли Нўъмоний,
Муҳаммад Ҳабиб, Фазлаҳмад Ҳофиз, Муҳаммад Икром, Сайид Ҳасан
Бараний, Сайид Сулаймон Ашраф, Муҳаммад Иброҳими Халил, Муҳаммад
Муин, Забеҳулло Сафо ўзларининг илмий изланишларида тазкиралар ва
тарихий-адабий манбаларга таяниб, кўпроқ шоир асарларини миқдори, унинг
арабча ва ҳиндча ижод намуналари, адибнинг ҳаёти ва фаолияти, шоирнинг
форс-тожик адабиётидаги мақоми ва ўрни, ижодкор замонининг сиёсий-
ижтимоий ва адабий-илмий ҳолати, шоир шеъриятининг тили ва услуби
13](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_13.png?v=1)
![ҳамда унинг мусиқа фанига оид қарашлари, унинг шоирлик маҳорати ва
бадииятига оид айрим илмий мулоҳазаларни баён этганлар. Тожик
адабиётининг таниқли олимларидан бири Бобожон Ғафуров ўзининг бу
соҳада яратган илмий мақолаларида шоирнинг беш девони борлигига ишора
қилиб, кўпроқ Амир Хусрав “Хамса”си ва маҳаллий мавзуларда ёзилган тўрт
достони тўғрисида ўз мулоҳазаларини мухтасар тарзда баён этган [53, 310].
Аммо бу тадқиқ умумий тусга эга бўлиб, бошқа адабиётларда учратилмаган
янги ва долзарб маълумотларга эга эмас. А.М.Мирзоев тадқиқоти ҳам шунга
ўхшаш бўлиб, Амир Хусравнинг биринчи уч эпик достони атрофлича таҳлил
этилиб, шоирнинг лирикаси тадқиқотчи назаридан четга қолган [86,36]. Бу
икки тадқиқот номидан ҳам аёнки, бевосита шоир ижоди ва фаолияти
тўғрисида амалга оширилмаган бўлиб, бошқа турдаги мавзулар таҳлили
доирасида вужудга келган. Бинобарин, бу изланишларда Амир Хусрав ижод
таҳлили мавзуси иккинчи даражага тушиб, мукаммал ва муфассал тарзда
ўрганилмаган.
Табиийки, Амир Хусрав ижодиётида Ҳинд халқи тамаддуни,
маданияти ва маърифати таъсири муҳим ўрин эгаллайди. Шоир
шеъриятининг бу жиҳатлари ҳам соҳа тадқиқотчи лари томонидан атрофлича
тадқиқ этилган. Жумладан, ў збек олими З.Насуллаев ўзининг бу соҳадаги
илмий-услубий қўлланмасида Хусрав Деҳлавийни буюк шоир, мутафаккир,
ижрочи ва бастакор сифатида эътироф этиб, шоир асарларида Шарқ
халқлари, хусусан, Ҳиндустон ва Покистон мусиқа маданияти тўғрисида
келтирилган фикр ва қарашларини батафсил таҳлил этишга муваффақ бўлган
[ 24 ,48]. Шоир ижодиётининг айни шу жиҳати тожик адабиётшунос олимаси
Манижаи Давлатхожа Довудийнинг “Мавзўи Ҳинд дар достонҳои Амир
Хусрави Деҳлавий” номли номзодлик диссертациясида атрофлича ёритилган
[194,32]. Мазкур ишда олима шоирнинг бешта маҳаллий мавзуларда ёзилган
достонлари асосида ҳинд халқлари маданияти, маърифати, тамаддуни,
Ҳиндустон табиати, ҳинд тили, мусиқаси, урф-одати, эътиқод ва миллий
14](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_14.png?v=1)
![анъаналарининг шоир ижодидаги ўрни ва аҳамияти ҳақида ўз илмий
мулоҳазаларини баён этган.
Озарбайжонлик адабиётшунос олим Ғ.Алиев томонидан Амир
Хусравнинг “Ширин ва Хусрав” ва Низомий Ганжавийнинг “Хусрав ва
Ширин” достонлари қиёсий тарзда тадқиқ этилиб, бу борада муҳим ва
арзигулик фикр-мулоҳазалар баён этилган [35,162].
Бу тадқиқотнинг муҳим
жиҳатларидан бири шундаки, тадқиқотчи икки достоннинг асосий
қаҳрамонлари ва ноёб бадиий тасвир воситаларини қиёсий тарзда таҳлил
этиб, улар ўртасидаги умумий ва фарқли хусусиятларини мисоллар
воситасида исботлаб берган. Айни шу жиҳат мазкур илмий ишнинг афзаллик
томонларидан бири ҳисобланади. Яна бир озарбайжонлик олим Тоҳир
Муҳаррамов ўзининг бу соҳадаги “Поэма “Меджнун и Лейли” Амир Хосрава
Дехлеви” мавзусидаги диссертациясида шоирнинг ҳаёти ва ижодиёти, бу
борадаги масалаларнинг ўрганилиш даражаси тўғрисида маълумот бериб,
“Лайли ва Мажнун” достонининг илмий-танқидий матнини яратишга
муяссар бўлган [192,24].
Бу соҳага бир қатор таниқли тожик ва ўзбек олимлари ҳам ўз
тадқиқотлари билан самарали ҳисса қўшганлар. Жумладан, Ж.Мирсаидов
“Оинаи Искандарий” достонининг илмий-танқидий матнини тузишга
муяссар бўлиб, шу мавзу бўйича номзодлик иши ёқлаган [87,213]. Бу
тадқиқот натижалари 1977 йилда Москвада алоҳида китоб шаклида нашр
этилган бўлиб, икки қисмдан иборат. Биринчи фасл 28 бетдан иборат
муқаддима бўлиб, муаллиф унда мазкур илмий-танқидий матнни тузиш
қийинчиликлари ва принциплари, сўзларнинг тузилиши ва ёзилиш
вариантлари ҳамда ўзининг бу тўғридаги ёндошувларини илмий тарзда баён
этган. Иккинчи қисмда “Оинаи Искандарий” достонининг форсча ёзувидаги
тўлиқ матни келтирилган. Жобул Додалишоевнинг шоир рубоий, қитъа,
достонлар, ғазал ва қасидаларидан намуналарни кирилл ёзувида нашр
эттирганлиги таҳсинга лойиқдир [60,492]. Шу билан бирга З.Ғаффорова,
М.Имомназаров, А.Қуронбеков, С.Йўлдошева, Жаъфар Ифтихор,
15](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_15.png?v=1)
![Г.Тўйчиева, Ф.Низомова томонидан илмий аҳамиятга молик бўлган
изланишлар ўз якунига етказилган.
Шарқшунос олим М.Имомназаров бу борада кўплаб изланишлар олиб
борган ва шоир ижодий фаолиятининг ўрганилиш даражасига алоҳида
эътибор қаратган ҳолда, қуйидагича келтиради: “Шоир ижоди ўз
замонасидаёқ Зиёуддин Бараний, Амир Хўрд каби тарихчилар диққатини
тортган эди. Аммо XV аср Ҳирот адабий мактабида Низомий Ганжавий
қаторида Деҳлавийнинг таъсири ниҳоятда кучли бўлди. Навоий деярли ҳар
бир асарида уни ҳурмат билан тилга олади. Унинг ҳақида Европа, Эрон,
Ҳиндистон олимлари ёзишган. Совет даврида эса шоир ижодини ўрганлиш
бўйича ўндан ортиқ илмий рисола ёзилиб, кўплаб номзодлик ва докторлик
илмий даражалари ҳимоя қилинди. Булардан Е.Э.Бертельс, А.А.Стариков,
Г.Ю.Алиев, тожикистонлик М.Бақоев, озарбайжонлик Т.Муҳаррамов ва
бошқаларни эслаш мумкин ” [15, 221]. Бироқ мазкур тадқиқотларда ҳам биз
назарда тутган мавзу ўз ечимини топмаган. Зеро, бу тадқиқотларнинг барчаси
манбашунослик, матншунослик ва адабиётшунослик илмлари нуқтаи
назаридан амалга оширилган бўлиб, шоир ижоди тилшунослик, айниқса,
лингвопоэтик нуқтаи назаридан етарли даражада ўрганилмаган. Тўғри,
М.Имомназаров ва А.Қуронбековларнинг номзодлик диссертациялари
тилшунослик масалаларига бағишланган, аммо улар ҳам шоирнинг эпик
асарлари лексикаси хусусида бўлиб, шоирнинг лирик мероси тадқиқига
бағишланган илмий изланишлари кўп эмас.
Шу ўринда Амир Хусрав ҳаёти ва ижодий фаолиятига доир мукаммал
тадқиқотлардан бири сифатида М.Бақоевнинг вафотидан кейин чоп этилган
рисоласига алоҳида тўхталиб ўтиш зарур. Бу тадқиқотни шоир шахсияти ва
унинг ижодиёти мазмун-моҳиятини комплекс ўрганиш борасидаги ҳозиргача
яратилган ноёб илмий манба ҳисоблаш мумкин. Зеро, Амир Хусрав ҳаёти ва
ижоди бугунги кунгача бошқа хусравшунос олимлар томонидан бу даражада
кенг қамровда ва мукаммал тадқиқ этишга интилиш кузатилмайди.
Рисоладаги муҳаррир З.Аҳрорийнинг кириш сўзида келтирганидек, олим
16](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_16.png?v=1)
![диққатини кўпроқ “мавзунинг ўрганилиш даражаси, Хусрав ижодиётининг
библиографик нашрлари, Хусрав яшаган замон, Хусрав ҳаёти, унинг адабий-
илмий мероси, шоир ижодиёти, Хусравнинг ҳаётий мавзуларда яратган
достонлари, шоирнинг бешта лирик девони ва девонлардаги шеърий
жанрларнинг асосий мавзулари ва Хусрав прозаси” каби масалалар ўзига
жалб этган [39,4]. Албатта, бу тадқиқотчи эътиборини ҳам кўпроқ бошқа
хусравшунос олимлар каби адибнинг лироэпик достонлари ва маснавийлари
ўзига жалб этган. Шу билан бирга рисолада Амир Хусравнинг лирик мероси
юзасидан ҳам бирмунча диққатга сазовор маълумотлар ва мулоҳазалар баён
этилган. Китобнинг 5-фасл 3-боби “Девонҳои Хусрав” (Хусрав девонлари)
деб аталади. 58 саҳифада (с.157-214) шоирнинг 5 девони - “Тўҳфат-ус-сиғар”,
“Васат-ул-ҳаёт”, “Ғуррат-ул-камол”, “Бақияи нақия”, “Ниҳоят-ул-камол”
девонларининг ҳар бирининг яратилиш тарихи, улардаги жанрлар миқдори
ва байтлар сони, девонларнинг мавзу ва мундарижаси ҳамда шоир лирик
шеъриятининг шакл ва мазмун масаласи каби муаммоларга қисқача тўхтаб
ўтилган. Ш оир ғазалиёти (с.167-189) ва қасидалари (с.189-204) хусусида
батафсилроқ, рубоийлари, муаммолари, қитъалари, таржеъбанд ва
таркиббандлари бўйича ихчамроқ маълумотлар келтирилган. “Ғазалиёти
Хусрав” ( Хусрав ғазалиёти) деб номланган мақолада шоир ғазаллари умумий
байтларининг тахминий миқдори, “ Амир Хусравнинг беш девонига шак-
шубҳасиз ғазалларни ўзи киритганлиги ” [39,168], ғазалларнинг барча шеърий
баҳрларда яратилганлиги, шоир ғазалларининг аксарияти 5 байтдан 13
байтгача эканлики, кўпгина ғазалларни Хусрав тахаллусида яратилганлиги,
фақатгина шоир биринчи девонидаги айрим ғазалларнинг Султоний
тахаллусида ижод этилганлиги, Амир Хусрав томонидан биринчи тўрт
девони ғазалларини тўрт унсур: “тупроқ, сув, шамол ва олов” га ўхшатилиши
ва шоир томонидан бу ташбеҳотларнинг мукаммал баёни ҳамда шоир
ғазалларининг асосий мавзулари каби муҳим масалалари таҳлил этилган.
Ш оирнинг ғазалиёти ва қасидаларининг мавзу доираси, салафларига
муносабати, айниқса, ғазалиётда Саъдийга татаббулари ва мавзу уйғунлиги,
17](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_17.png?v=1)
![қасидада Хоқоний, Анварий, Саноий, Абдулвосеъ Жабалий, Заҳир Фарёбий,
Камол Исмоилга татаббулари мисоллар билан тилга олинган. Аммо биз
биламизки, бир-икки илмий мақола доирасида Амир Хусрав Деҳлавий каби
сермаҳсул ва серқирра ижодкор лирик шеъриятини тўлиқ ва мукаммал
даражада тадқиқ этишнинг иложи ва имкони йўқ. Шу боисдан шоир лирик
ижодиёти, махсусан, унинг ғазалиёти ҳанузгача хусравшунос олимлар
томонидан етарлича ва атрофлича ўрганилмаган, деган асосли хулосага
келиш мумкин.
Амир Хусрав лирик ижодиёти яна бир қатор хусравшунос олимлар
томонидан ҳам у ёки бу даражада тадқиқ этилган. Жумладан, тожик
адабиётшунос олими Нурали Нурзод “Амир Хусрав Деҳлавийнинг ирфоний
қарашлари ҳамда уларнинг тематик ва бадиий хусусиятлари” [99,34] номли
илмий мақоласида шоир ғазалларининг ирфоний хусусиятлари ва сўфиёна
мазмунларига юқори баҳо бериб ўтади.
Шарқшунос олима Г.Тўйчиева “Амир Хусрав Деҳлавий ғазалларининг
вазни (“Тўҳфат-ус-сиғар” асосида)” мавзусида номзодлик диссертациясини
ёқлашга муяссар бўлган [207,22]. Бу тадқиқот шоир биринчи девони
ғазаллари вазн хусусиятлари тўғрисидаги биринчи ва ниҳоятда муҳим илмий
манба ҳисобланади. Мазкур тадқиқотнинг иккинчи боби “Амир Хусрав
Деҳлавий илк лирикаси” га бағишланган бўлиб, унда шоир биринчи девони
ғазалларининг тематик таҳлили, композицион-семантик қурилиши ва
тимсоллар таснифи каби масалалар атрофлича таҳлил этилган. Бу
тадқиқотнинг энг муҳим аҳамияти шундаки, унда биринчи маротаба Амир
Хусрав “Тўҳфат-ус-сиғар” девони ғазаллари вазни илмий жиҳатдан таҳлил
этилган. Шу боисдан бу тадқиқот шоирнинг илк девони ғазаллари
тўғрисидаги биринчи илмий иш ҳисобланади. Бироқ бу тадқиқот
адабиётшунослик нуқтаи назаридан амалга оширилган бўлиб, шоирнинг
мазкур девони ғазаллари тилшунослик ва лингвопоэтик жиҳатлардан
ҳозиргача тадқиқ этилмаган. Шу боис биз шоир ғазалларининг лексикасини
лингвопоэтик хусусиятларини ўрганишга азм қилдик.
18](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_18.png?v=1)
![2006 йилда тадқиқотчи Низомова Феруза Алимуллаевна филология
фанлари доктори, профессор Шоислом Шомуҳамедов раҳбарлигида “ Амир
Хусрав Деҳлавий ижодида рубоий жанри ” мавзусида номзодлик
диссертациясини ёқлади. Унда ЎзФА Шарқшунослик институтидаги шоир
лирик меросини ўзига қамраб олган 10 та қўлёзма таркибидан 700 дан ортиқ
рубоийлар ажратиб олиб, тадқиқ этилган. Ишнинг 1-боби манбашунослик
масалаларига қаратилган бўлиб, 2-боби рубоийларнинг ғоявий-тематик
хусусиятлари таҳлилига бағишланган. Учинчи боб “Рубоий жанри
тараққиётида Амир Хусрав Деҳлавий нинг роли” деб номланади. Ушбу бобда
шоир рубоийларининг бадиий хусусиятлари унинг девонлари дебочаларида
ва “Расоил-ул-эъжоз” асарида баён қилинган бу борадаги назарий қарашлари
билан қиёслаш асосида таҳлил қилинади. Унда “рубоий поэтикасининг
хусравона услуби, бадиий санъатлари, образлар тизими, рубоийдаги диалог,
воқеабанд рубоийлар, муножот рубоийлар каби айрим хусусиятлари таҳлил
этилади” [198,15]. 2001 йилда ёқланган Сарвиноз Рўзиевна
Сотиболдиеванинг “Фоний ғазалларининг бадиияти” (Амир Хусрав
Деҳлавий ғазалларига ёзган татаббулари асосида) деб номланган
диссертациясининг 2-бобида Деҳлавийнинг “Абр мебораду ман мешавам аз
ёр жудо” деб бошланувчи машҳур ғазали Фоний татаббуси билан қиёсий
таҳлил қилишга уринилган [204,15].
Феруза Низамова ўзининг инглиз тилидаги “Хусрав Деҳлавий
ижодининг ўрганилиш тарихи” номли мақоласида 1965 йили
Ш.Шомуҳамедов ташаббуси билан ТошДУ Шарқ факультети таркибида
“Хорижий Шарқ мамлакатлари адабиёти” кафедраси ташкил этилганлиги ва
мазкур кафедра собиқ Иттифоқ даврида Амир Хусрав Деҳлавий ҳаёти ва
ижодиётини ўрганишда ягона марказ сифатида амал қилганини эътироф
этиб, марказда мазкур мавзуга оид 100 дан ортиқ мақола, 4 та тўплам, 5 та
монография, 3 та докторлик ва 8 та номзодлик диссертациялари юзага
келганлигини қайд этади [233,2]. Жумладан, 1968 йилда Жаъфар Ифтихор
“Текстологическое исследование поэмы “Хашт бехишт” Амир Хусрава
19](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_19.png?v=1)
![Дехлеви” мавзусида номзодлик диссертациясини ёқлаган бўлса [188,24], 1969
йилда Босит Мусаев проф. Ш.Шомуҳаммедов раҳбарлигида “Амир Хусрав
Деҳлавийнинг “Тўҳфат-ус-сиғар” девони ғазалларининг текстологик
тадқиқоти” деган мавзуда номзодлик диссертациясини ҳимоя қилади
[196,23]. 1974 йилда Суюма Юлдашева “Художественные особенности
поэмы “Хашт бехишт” Амир Хусрава Дехлеви” мавзусида номзодлик
диссертациясини ёқлайди [ 209 ,18]. 1975 йилда М.Имомназаров “Хусрав
Деҳлавийнинг “Ширин ва Хусрав” достони лексикасининг статистик-
семантик хусусиятлари” мавзусида номзодлик диссертацияси ва 1986 йилда
“Хусрав Деҳлавий эпик ижодида бадиий метод ва поэтика масалалари”
мавзусида докторлик диссертациясини ҳимоя қилади [190;191]. 1980 йили
С.Шомуҳамедова “Амир Хусрав Деҳлавийнинг ижтимоий-фалсафий
қарашлари” мавзусида номзодлик диссертациясини ёқлайди [208,31]. 1988
йилда А.Қуронбеков “Амир Хусрав Деҳлавий “Оинаи Искандарий”
достонида исмлар туркумидаги сўзларнинг статистик-семантик таҳлили”
мавзусида номзодлик диссертациясини ҳимоя қилади [211,32].
Амир Хусрав лирик ижодиёти бир қатор хусравшунос олимлар
томонидан тадқиқ этилган. Жумладан, тожик адабиётшунос олими
Р.Тағоймуродов 2006 йили Амир Хусрав Деҳлавийнинг 1996 йилда нашр
этилган куллиёти асосида “Метрика газелей Амира Хусрав Дехлави”
мавзусида номзодлик диссертацияси ва 2015 йили “Литературно-
теоретические вопрос ы поэзии и поэтики лирических жанров творчества
Амир Хусрава Дехлави” мавзусида докторлик диссертациясини ёқлайди
[205;206]. 2009 йили М .Н арзи қ ул ов “ Трактат Амир Хусрава Дихлави
“ Э ъ джази хусрави ” ( “ Чудо Хусрава ” ) и традиции эпистолярного жанра в
истории персидско-таджикской литературы ( X - XIV вв.) ” мавзусида
докторлик диссертациясини ёқлайди [197,55]. 2013 йилда С. Яздоний “Амир
Хусрав Деҳлавий ва Низомий “Хамса” ларининг қиёсий таҳлили” мавзусида
номзодлик диссертациясини ёқлайди [210,158].
20](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_20.png?v=1)
![қуйидагича изоҳ беради: “Тўрт девондан ҳар бирининг алоҳида-алоҳида
кўчирилган нусхалари мавжуд бўлса ҳам “Тўҳфат-ус-сиғар”нинг алоҳида
китобат қилинган нусхасини учратмадик ” [196,23]. Шу боис Б.Мусаев Амир
Хусравнинг биринчи девонига тегишли ғазалларни алифбе тартибидаги
девон нусхалари ичидан ажратиб олишга мажбур бўлган. Зеро, шоир лирик
мероси қўлёзма нусхалари ниҳоятда кўп бўлиб, уларнинг барчасида Амир
Хусрав Деҳлавий девонларининг ғазал ва бошқа турли лирик жанрларга
тааллуқли асарлари алифбе тартиби асосида аралаш тарзида
жойлаштирилган. Б.Мусаев ва М.Бақоевларнинг фикрига кўра, Шарқ
адабиётида алифбе тартиби асосида девон яратиш Амир Хусрав Деҳлавий
яшаган даврда анъана тусига кирмаган эди. Шу боисдан шоир лирик
меросининг алифбе тартибидаги барча қ ў лёзма нусхалари шоир яшаган
даврдан кейинги асрларда тузилган. Бу қўлёзмалар ҳар хил ҳажм ва
шаклларда мавжуд бўлиб, уларнинг ҳеч бирида алоҳида бир девоннинг
таркибий қисми ва ё мукаммал мундарижаси тугал ҳолатда берилмаган. Шу
боис Б.Мусаев шоир девонларининг фақатгина номи бору уларнинг аниқ
таркибий мундарижалари номаълум деган хулосага келиб, мазкур фикрини
тасдиқлаш учун Алишер Навоийнинг ўз вақтида “Ғаройиб-ус-сиғар” девони
дебочасида Амир Хусрав девонлари сони тўғрисида ёзган қуйидаги
мулоҳазасини келтиради: “Бир ўз асрида ганжи маънавий Мир Хусрав
Деҳлавийни дерларким, султон Маликшоҳ Алп Арслон отиға тўрт девон
мураттаб қилмиш бўлғай ва хотимасини анинг оти била музайян этмиш
бўлғай ва бу иш ул замоннинг яхши-ёмони қулоғига етмиш бўлғай, агарчи бу
сўз мазкурдур, аммо ул девонлар маъдумдир. Ва ул маъдумларнинг агарчи
асомийси мавжуддур, аммо вужуди номаълумдур”[176,2]. Бироқ Б.Мусаев
Шарқ адабиётига оид айрим манбаларда Амир Хусрав Деҳлавий девонлари
сонини 3 ва 4 адад миқдорида берилганлигини хато ҳисоблаб, уларнинг
ҳақиқий сонини 5 та деб билади. Бошқа хусравшунос олим М.Бақоев ҳам
айнан шу фикрда. М.Бақоев бу борада ниҳоятда катта к ў ламли ишларни
амалга оширишни ният қилганлиги маълум, лекин бу соҳадаги
26](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_26.png?v=1)
![изланишларини охиригача етказаолмаган. Шундай бўлса ҳам масаланинг
таажжубли жиҳати шундаки, М.Бақоев тадқиқотларида Амир Хусрав
Деҳлавий девонларининг таркибий қисми ва мукаммал мундарижаси аниқ
тарзда белгилаб берилган [39,159]. Жумладан, шоирнинг 32 ёшида тузган
“Васат-ул-ҳаёт” девонида (М.Бақоев 20 ёшлигидан 34 ёшигача ёзган
шеърлари кирган, деб ёзади) 10 таржеъбанд, 40 қитъа, 3 маснавий, 314 ғазал,
262 рубоий мавжудлигини айни шоирнинг ўзи бир қитъасида эътироф
этганлигини кўрсатиб ўтади. 1294 йилда тартиб берилган 3 девон “Ғуррат-ул-
камол” да 92 қасида (3500 байт), 6 таржеъбанд (380 байт), 143 қитъа (608
байт), 13 маснавий (1700 байтдан ортиқ, шу жумладан, 750 байтли “Мифтоҳ-
ул-футуҳ” тарихий достони), 203 ғазал (1840 байт), 420 рубоий (840 байт)
мавжудлиги қайд этилган. 4 девон “Бақияи нақия” нинг таркибий қисми
шоирнинг мазкур девон умумий жанрлари миқдорини ў зида мужассам этган
алоҳида қитъаси [39,163] мазмунига кўра 63 қасида, 6 таржеъбанд, 240 қитъа
(608 байт), 165 байт маснавий, 570 ғазал, 360 рубоий - жами 8360 байтдан
иборат эканлиги маълум қилинган. Ҳақиқатан ҳам қитъа махсус “Бақияи
нақия” девонининг яратилиш тарихи ва таркибий мундарижаси тўғрисида
ёзилган. Шоир вафотидан бир неча ой олдин тузилган “Ниҳоят-ул-камол”
девони таркиби 23 қасида (1159 байт), 6 таржеъбанд (246 байт), 27 қитъа (113
байт), 4 маснавий (265 байт), 267 ғазал (2217 байт), 42 рубоий (84 байт) -
жами 4084 байтдан иборат эканлиги аниқланган, аммо бу сафар манба
кўрсатилмаган. Келтирилган маълумотлардан маълум бўладики,
тожикистонлик хусравшунос олим ҳам шоир лирик мероси юзасидан жиддий
изланишлар олиб борган, аммо бу ишни охирига этказа олмаган. Фақатгина
“Ғуррат-ул-камол” девонининг таркибий мундарижаси шоирнинг собиқ
иттифоқ кутубхоналарида сақланган куллиёти ва мазкур девон нусхалари
асосида (айнан қайси қўлёзма эканлиги кўрсатилмаган б ў лса-да) аниқлаган.
Бу ўринда шоирнинг ўзи алоҳида қитъалар ёзиб, девонларидаги шеърларнинг
жанрлари ва уларнинг миқдорларини аниқ кўрсатиб ўтганлиги унинг ўз ижод
самаралари келгуси авлодга мукаммал етиб боришига жиддий эътибор
27](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_27.png?v=1)
![байтнинг ўзгалар томонидан қўшилганлиги 1
, тузилган танқидий матнда 132
ғазалнинг 957 байтдан иборат эканлиги, улардан 2 ғазал 7 байтли, 17 ғазал 5
байтли, 24 ғазал 6 байтли, 42 ғазал 7 байтли, 15 ғазал 8 байтли, 21 ғазал 9
байтли, 5 ғазал 10 байтли, 5 ғазал 11 байтли, 1 ғазал 12 байтли эканлиги, 87
та ғазалда Хусрав тахаллуси ва 20 та ғазалда Султоний тахаллуси зикр
этилганлиги, қолган 25 ғазалда тахаллус йўқлиги, 99 ғазалда тахаллус
мақтаъда бўлса, 8 ғазалда 2
мақтаъдан олдинроқда келтирилганлиги тўғрисида
ўта муҳим статистик ва илмий аҳамиятга молик бўлган аниқ маълумотлар
беради. Бироқ бу икки хусравшунос олим тадқиқотларида “Тўҳфат-ус-сиғар”
девонидаги ғазаллар сони 132 та (бир хил) бўлса-да, ғазаллар байтларининг
умумий миқдорида фарқлар кузатилади. Яъни Б.Мусаев мазкур девон
ғазалларининг умумий байтлар сонини 957 тага тенг деб билса, М.Бақоев
улар сонини 900 байтдан иборат деб билади. Натижада ўртадаги фарқ 57
байтни ташкил этади. Бизнингча, бу тўғрида Б.Мусаев хулосалари ҳақиқатга
яқин ҳисобланади. Зеро, олим Амир Хусрав лирик мероси қўлёзмаларини
кўплаб нусхалари асосида мазкур масалага ойдинлик киритган.
Б.Мусаев ўзининг бу соҳадаги илмий изланишлари асосида Амир
Хусравнинг асосий беш девонига киритилмаган кўпсонли ғазаллари бор ва у
ғазаллар олтинчи девонни ташкил қилади деган хулосага келар экан, аммо
“ олтинчи девонига киритилган ғазаллар миқдори ҳақида ҳеч нима дея
олмаймиз”[196,176], деб ёзади. М.Бақоев Амир Хусрав Деҳлавийнинг беш
девони таркибига киритилмаган ғазаллари борлигини эътироф этса-да,
Б.Мусаевнинг юқоридаги хулосасига қарши чиқиб, шоирнинг олтинчи
девони борлигини қатъиян инкор этади. Унинг тахмин қилишича, Амир
Хусрав ўзининг бешинчи девони яратилганидан бир неча ой, яъни ярим йил
ўтмасдан [39,166] оламдан ўтган. Бу ҳолат Б.Мусаев томонидан аниқ тарзда,
яъни “сўнгги девондаги асарлар шоир вафотидан 2 ой олдин тўпланган”
[196,14] деб айтилади. Шу сабабдан М.Бақоев шоирнинг икки ой, яъни бу
қисқа муддат ичида ўзининг қариган даврида олтинчи девон тузишига шубҳа
1
Танқидий матн, 26,30,39,58,60,72,74,79,86,101,116,124-ғазаллар.
2
Т анқидий матн, 3,23,34,50,58,67,71,100-ғазаллар.
29](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_29.png?v=1)
![билан қарайди. Бошқа жиҳатдан Амир Хусрав тўртинчи ва бешинчи
девонлари яратилиши оралиғида ўзининг “Нўҳ сипеҳр” ва “Туғлуқнома”
маснавийларини ёзганини таъкидлаб, бу даврда шоирнинг бошқа девон
тузганлигини инкор этади. Хусравшунослик бобидаги бирон бир бошқа
манбаларда ҳам шоирнинг олтинчи девони борлиги тўғрисида маълумотлар
келтирилмаган. Фақатгина унинг беш девонига киритилмаган айрим
ғазаллари тўғрисида ишоралар бор, холос. Бу масалада М.Бақоевнинг
фикрлари ҳақиқатга яқинроқ.
Б.Мусаев Амир Хусрав Деҳлавий лирик мероси соҳа тадқиқотчилари
назаридан четга қолганлигини “шоир девонларининг илмий-текшириш
манбаи вазифасини ўтай оладиган ишончли нусхаси йўқлиги сабаб бўлса
керак”[196,10] деган тахминий фаразни илгари сурган. Лекин бу шунчаки
юзаки қараш бўлмасдан унинг замирида нечоғлик ҳақиқат ётганини пайқаш
қийин эмас. Ҳозиргача шоир барча девонларининг илмий-танқидий матнлари
яратилмаганлигининг асосий сабаби ҳам шунда. Б.Мусаев ҳам ў зи тузган
“Тўҳфат-ус-сиғар” девони ғазалларининг илмий-танқидий матнини энг
ишончли вариант деб эътироф этмайди, аксинча “бу танқидий матнни
абсолют матн деб даъво қилмаймиз. Чунки шоир замонасида кўчирилган ёки
шоир яшаган даврда тартиб қилинган нусхалардан кўчирилган мўътабар ва
мукаммал қўлёзмалар топилгудай бўлса, улар янада янги материаллар
бериши ва аниқланган 132 та ғазаллар сонига ўзгартириш киритиши
мумкин”[196,179] лигини таъкидлайди. Аммо ҳар ҳолда ҳозирги кунда шоир
биринчи девони ғазалларининг энг ишончли илмий-танқидий матни айнан
мазкур танқидий матн ҳисобланади. Шу боисдан ҳам биз кўпроқ ушбу
манбага таяндик.
Бу икки хусравшунос олим, яъни Б.Мусаев ва М.Бақоевларнинг Амир
Хусрав Деҳлавий лирик мероси тўғрисидаги фикр ва қарашларини қиёсий
тарзда ўрганиш ва таҳлил этиш шундай хулоса берадики, ҳозиргача шоир
лирикаси соҳа тадқиқотчилари томонидан атрофлича тадқиқ этилмаган.
Уларнинг мулоҳазалари шоир лирик мероси тўғрисида якуний хулосалар
30](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_30.png?v=1)
![матнига мурожаат этилиб, ушбу манба мазкур девон юзасидан яратилган
конкорданс луғатнинг асоси сифатида танланди.
Жаҳон тилшунослик илмида конкорданс луғатини яратиш усули ўтган
асрнинг бошларидан амалда татбиқ этилган. Е.Арнолднинг “Ведалар вазни
тўғрисида”-ги (1905) жомеъ луғати бунинг яққол мисолидир. Шу билан бирга
Ҳиндустонда бир қатор муқаддас диний китобларга, жумладан, “Гита”
китоби тўғрисида (Гита луғати), Упанишад ва Пурана китоблари асосида
конкорданс луғатлари яратилганлиги диққатга сазовордир. Эътироф жоизки,
бу луғатлар кейинги даврларда дунё тилшунослик илмида вужудга келган
қатор мукаммал лингвостатистик луғатлар яратилиши учун замин бўлган:
“М.Ю.Лермонтов ижодиёти тили жомеъ луғати”, “А.С.Пушкин асарлари
тили луғати” (1956), “Гёте луғати” (1966), “Т.Шевченко асарлари тили
луғати” (1964), “Адам Митскевич асарлари тили луғати”, “Абай асарлари
тили луғати” ва бошқа таниқли ва атоқли шоир ва адиблар М.Горкий,
Н.А.Некрасов, А.В Колцов, М.А.Шолохов ва М.Авезовлар асарлари матни
асосида тузилган жомеъ луғатлар шулар жумласидандир. Бу луғатларнинг
барчаси, айниқса охирги йилларга мансуб бўлган луғатлар компютер
технологияси асосида яратилган луғатлар сирасига киради.
Форс-тожик тилида луғат яратиш анъанаси қадимги замонларда
мавжуд бўлса-да, илм аҳли ўртасида маълум ва машҳур шоир ва адибларнинг
эпик ва лирик ижодиёти жомеъ луғатини тузиш анъанаси XX асрнинг 90
йилларидагина жиддий тус олди. Бу турдаги луғатларни яратишдан асосий
мақсад асарнинг лисоний хоссаларини таҳлил этиш, шоир ижодиёти лексик
қатламини ўрганиш, шакл ва мазмуннинг мутаносиблиги ва энг муҳими
ижодкорнинг шахсий услуб тарзини аниқлашдан иборат. Зеро, “статистика
кўпроқ лексикада қўлланади. Матн мазкур усул татбиқ этиладиган асосий
объектдир [151,231]. Дар ҳақиқат шеърий матннинг лисоний хоссалари
статистик усул воситасида аниқ факт ва далилларга таянган ҳолда мукаммал
тарзда ўрганилади. Яъни шеърий матн асосида яратилган конкордансда ҳар
бир сўзшаклнинг ғазал, байт ва мисрадаги ўрни ҳамда умимй ишлатилиш
32](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_32.png?v=1)
![миқдори аниқ тарзда кўрсатилади. Статистик усулнинг бадиий матнни
таҳлил этишдаги илмий афзаллиги ва аҳамияти ҳам айнан шундадир.
Ҳозирги кунда конкорданс луғатларини яратиш асосан янги замонавий
технологик воситалар ёрдамида ўтган замонларга нисбатан анча осон амалга
оширилмоқда. Зеро, ўтган даврларда жомеъ луғатлари баргалар (карточка)
асосида ҳеч бир компютер технологияси ва махсус алгоритимик
дастурларсиз илм изланувчиларнинг ўта оғир қўл меҳнати ва машаққати,
уларнинг мураккаб ва тушунарсиз қўлёзмалар билан ишлаши, муайян
маблағлар ва узоқ вақтнинг сарфланиши натижасида вужудга келган. Мисол
учун Эронда Ҳофиз девони жомеъ луғати ва Россияда Унсурий
(М.Н.Османов, 1970) девонининг жомеъ луғати айнан мана шундай ижодий
заҳмат эвазига яратилган. Аммо ҳозирги кунда техник воситалар ва
компютер технологияларининг юксак даражада ривожланиши луғатшунос ва
матншунос олимларимиз машаққатининг камайишига сабаб бўлди.
Ўзбек тилшуноси А.Иброҳимов бу тўғрида қуйидагича келтиради:
“Статистик усулни тилшуносликда қўллаш шунчаки мақсад эмас, балки
тилнинг ниҳоятда мураккаб тузилиши, унинг амал қилиш сирларини билишда
анъанавий усул билан биргаликда бир воситадир. Аниқлик илмий ишнинг
талабларидан биридир. Лекин анъанавий тилшуносликнинг энг катта
камчилиги унда аниқликнинг етишмаслиги, кўпчилик натижаларнинг
тахминий бўлишидир. Мана шунинг учун ҳам тилшунослар статистикага
асосланган усулга мурожаат қила бошладилар” [11,4]. Ҳақиқатдан ҳам
компютер воситалари билан ишлаш маълум миқдорда тахминий натижалар
ва ноаниқ фактлардан воз кечишни таъминлайди. Тадқиқот илмий-назарий
жиҳатларининг аниқ ва ишонарли бўлиши учун асосий восита сифатида
хизмат қилади. Бошқа жиҳатдан вақтни тежаш ва самарали тарзда
фойдаланиш имкони яратилади. Шу сабабдан дунё замонавий тилшунослик
илмида бадиий матнларнинг лингвистик таҳлили учун тадқиқотнинг
статистик методларга жиддий эътибор берилмоқда. Охирги йиллардаги
айрим диссертация ва монографияларда лингвостатистик методдан
33](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_33.png?v=1)
![фойдаланиш анъана ҳукмига кирган. Масалан, ўзбек тилшунослигида бу
соҳада бир қатор таҳсинга лойиқ илмий ишлар амалга оширилган. Масалан,
Р.Қ.Қўнғуров ва С.Каримовлар “Зулфия поэзияси тилининг луғати” ни ишлаб
чиқдилар (1980) [170,275]. Таниқли ўзбек шарқшунос олими профессор
Муҳаммаджон Имомназаров номзодлик диссертациясини тайёрлаш
жараёнида шоирнинг “Ширин ва Хусрав” достони лексикасининг барча
матнда учраш ўринларини тўлиқ карточкаларда акс эттириб, ҳозирги тил
билан аталадиган бўлса, достоннинг жомеъ луғати (конкорданси) ни тузишга
ҳаракат қилган ва шу асосда қатор мақолалар эълон қилган
[217;218;218;219;220]. Аҳмаджон Қуронбеков томонидан, замонавий
компютер имкониятларидан фойдаланган ҳолда, “Амир Хусрав
Деҳлавийнинг “Оинаи Искандарий” достонидаги отлар туркумининг
статистик ва семантик таҳлили” номли диссертациясига асос бўлган (1988)
“Оинаи Искандарий” достонининг жомеъ луғати тайёрланиши ҳам алоҳида
диққатга сазовордир [211,31]. Афсуски, ушбу жомеъ луғатлар нашр
этилмаганлиги сабабли бугунги кунда қўлимизда мавжуд эмас. Ҳозирда биз
учун намуна бўладиган ишлар А.Қуронбеков, А.Маннонов, М.Имомназаров
ва Ҳ.Турдиевалар томонидан Алишер Навоий “Ҳайрат-ул-аброр”(2012)
достонининг конкорданс луғати [144,610] ва А.Қуронбеков, А.Маннонов,
М.Имомназаров, Д.Аҳмедова ва А.Нишонбоевалар ташаббуси билан Алишер
Навоий “Фарҳод ва Ширин” (2013) [145,798], “Лайли ва Мажнун” (2014)
[146,492] ва “Сабъаи сайёр” (2015) [147,588] ва “Садди Искандарий”
достонларининг конкорданс луғатлари [148,832] ва санама (частотали)
сўзликларидир. Тожик тилшунослик илмида С. Мажитованинг “Абдураҳмон
Жомий ғазалларининг жомеъ луғати” (Тошкент 2017) конкорданси ҳам
шулар қаторида[141;142].
Бизнинг асосий мақсадимиз Амир Хусрав “Тўҳфат-ус-сиғар” девони
ғазалларининг лингвопоэтик хусусиятларини ўрганишдан иборат бўлиб,
шоирнинг қолган тўрт девони лисоний хоссаларини таҳлил этиш масаласини
кейинги илмий ишларимиз доирасида қолдирдик. Шу боисдан даставвал
34](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_34.png?v=1)
![асосий сабабларидан бири шундадирки, мазкур девон ғазаллари шоирнинг
ёшлик (16-19 ёшида) даврида яратилган бўлиб, шоир уларни девон тартибига
келтиришни хоҳламаган. Бу тўғрида М.Бақоев шундай келтиради: “Амир
Хусрав ёшлик даврида ижод қилган шеъриятини девон шаклида жамлашни
хоҳламаган, аммо Тожуддин Зоҳид шоирнинг 16 ёшдан 19 ёшгача ижод
қилган шеъриятини жамълаб, девон шаклига келтиради”[39,157-158].
“Тўҳфат-ус-сиғар” девонининг 132 та ғазалидан 87 таси Хусрав, 20
таси Султоний тахаллуслари билан ва қолган 25 таси тахаллуссиз ижод
этилган. Тўрт ғазал (5, 7, 8 ва 129 ғазаллар) зуллийсонайлик анъанаси асосида
икки тилда: форс ва араб (бир байт ёки бир мисра тожикча ёки аксинча бир
байт ёки бир мисра арабча) тилларида ёзилган. Биз жомеъ луғатимизни
тузиш жараёнида бу ғазалларнинг арабча вариантларини истисно қилиб,
муайян техник ва технологик мушкулликлар боис, уларга конкорданс
таркибидан жой бермадик. Аммо умумий матнда уларнинг тўлиқ шакли
келтирилган. Бундан мақсад шуки, арабча сўзлар тожикча сўзлар билан
аралашиб, илмий ишимизнинг услубига зарар етказиши ва статсистик
маълумотлар жамланмасидаги мантиқий хулосаларни бузиши мумкин эди.
Зеро, тадқиқотимизнинг асосий объектини шоирнинг форсча ғазаллари матни
ташкил этиб, унинг арабча шеъриятини таҳлил этиш имкониятига эга
эмасмиз.
Бақоев “Тўҳфат-ус-сиғар” девони ғазалларининг умумий байтлари
сонини 900 тага тенг деб ҳисоблаган, бироқ Б.Мусаев томонидан яратилган
мазкур девон ғазалларининг илмий-танқидий матнида ғазаллар умумий
байтлари миқдори 951 тани ташкил етади. Бизнинг луғатимиз мана шу
танқидий матн асосида тузилган.
Амир Хусрав Деҳлавийнинг “Тўҳфат-ус-сиғар” девони ғазаллари
жомеъ луғатини тузишда конкорданс луғатларини тузиш услуби ва бу
соҳадаги мавжуд махсус дастурлардан унумли фойдаландик. Шу билан бирга
таниқли шарқшунос олимлар А.Қуронбеков, А.Маннонов ва
М.Имомназаровлар томонидан 2012 йилда давлат гранти асосида (“Ф-1-135
36](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_36.png?v=1)
![ғазал, 7-байт ва бошқалар. Бу сўз бирикмалар конкордансда алоҳида тарзда
келтирилмаган, ундаги ҳар бир сўзшакл алоҳида тарзда келтирилган.
“Лаб” сўз-тимсоли Амир Хусрав биринчи девони ғазаллари матни
таркибида умумистеъмол ва полисемантик сўз сифатида 65 маротаба
қўлланилган [169,203]. Шу боис Амир Хусрав мазкур сўзни фақатгина
лексик маънода ишлатилмасдан, балким бу сўз қ ў шимча маъно доирасида
турли хил мажозий тасвирлар ва янги тимсоллар яратишга муяссар бўлган.
Шунингдек, шоир ўз ғазалларида “лаб” сўзидан ўзига хос тарзда
фойдаланган бўлиб, унинг фардий услуби бошқа мумтоз адабиёти шоирлари
сабкидан маълум миқдорда фарқ қилади. Жумладан, “ садафи лаб” (лаб
садафи), “ лаби газида” (тишланган лаб), “ жоми лаб” (лаб жоми), “танги
лаб” (лабнинг торлиги), “ ранги лаб” (лаб ранги), “лаби шукр” (шукр лаби)
ва “лаби боданўш” (бода ичгувчи лаб) сўз бирикма лари [169,203] “лисон-ул-
ғайб” шоир Хожа Ҳофиз Шерозий девони ғазаллари матни [235,280] ва XV
аср буюк мутасаввуф шоири Абдураҳмон Жомий уч девони ғазаллари жомеъ
(конкорданс) луғатида [141;142,934] умуман учратилмади. Бироқ “лаби
жонбахш” (жон ато етгувчи лаб) ва “ лаби чун қанд” (шоир ташбеҳ санъати
воситасида “лаб” нинг ширинлигини “қанд” га қиёсланган) сўз бирикма лари
Хожа Ҳофиз девони ғазаллари матни таркибида [235,280] қўлланилган бўлса-
да, Жомий ғазалларида келтирилмаган [141;142,934]. Бизнинг фикримизча,
мазкур ҳолат биринчидан, Амир Хусрав ғазалларининг ўзига хос фардий
услубга эга эканлигидан далолат берса, иккинчидан, “лаб” сўзининг бу
шоирлар яшаб ижод этган даврлардаги маъно эвирилишлари ва стилистик
ўзига хосликдаги фарқланишлардан нишонадир. Зеро, ҳар бир луғавий
бирликнинг маъно доираси муайян замон ва давр оралиғида атроф- муҳит,
нарса-ҳодисаларининг таъсири асосида ўзгариши ва янгиланиши мумкин. Бу
тўғрида Л.Блумфилд шундай фаразни олға суради: “ Ҳар бир лисоний шакл
маъносига аниқ илмий тавсиф бериш учун сўзловчи атрофидаги оламнинг
барча нарса ҳодисалари ҳақида аниқ илмий маълумотга эга бўлишимиз
лозим”[47,142]. Дарҳақиқат, ижодкор асарларида қўлланиладиган сўзлар
39](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_39.png?v=1)
![дил тимсоли, кўнгил тимсоли бирламчи ўринга чиқади ва асосий диққат
марказига айланади. Чунки унинг қалбида давр ҳукмдорларининг
қилмишларига зид туғён, ғалаён жўш уради ва уларга нисбатан нафрат
туйғусини ҳис қилади. Шу боис Хусрав Деҳлавий лирикасида ҳам адолатсиз
мансаб вакилларига нисбатан танқидий мулоҳазалар учраб туради. Бу эса ўз
навбатида Амир Хусрав ғазалиётида “дил” сўзининг бадиий тимсол сифатида
кўламини янада кенгайтиради.
Форс–тожик луғатлари ҳамда ўзбек классик тилининг лексик
манбаларида “дил” сўзининг семантикаси анча кенг шарҳланган. Аммо
таъкидлаш жоизки ушбу луғатларда зикр этилган сўзнинг фақатгина луғавий
изоҳлари келтирилган, унинг тарихий шаклланиши ва тузилиши ҳамда
этимологияси хусусида маълумот берилмаган. Фақатгина тожик тилшунос
олими Р.Жўраев фонетика тарихи ривожланишига бағишланган илмий
қарашларида “дил” сўзининг тарихий келиб чиқишини ҳинд-Европа
тилларига тааллуқлигини таъкидлаб ўтган. Бошқа бир тилшунос
А.Бухоризода Р.Жўраевнинг фикрларини қўллаб қувватлаб қуйидагича
мулоҳаза юритади:
“Бугунги “дил” сўзи Авесто китобида “ zareda” шаклида талаффуз
қилинарди. Ушбу сўзнинг кейинги ўзгарган шакллари қуйидагича: Авестодаги
“з” ундоши “д” ундошига “рд” гурўҳи ундоши “л” ундошига айланиб
“ zareda” сўзи ҳозирги “дил” сўзи шаклида соддалашган”. Шу боис “дил” сўзи
келиб чиқиш жиҳатидан ҳинд-Европа тилларига тааллуқли бўлиб, фонетик
ўзгаришлар боис ҳозирги шаклга келган деган хулосани олға суриш мумкин.
Кейинчалик тожик тилида семантик сўз сифатида ўз мавқеига эга
бўлди” [49,41]. Айтиб ўтиш лозимки, “дил” сўзи ҳозирги форс адабий тилида
“деел” кўринишида талаффуз этилади. Юқорида таъкидлаганимиздек, мазкур
сўзнинг кўп маъноли ва умумистеъмоллик хусусияти 2 жилдли “Фарҳанги
забони тожикий”да батафсил келтирилган, аммо “Ғиёс-ул-луғот”-да унинг
луғавий шарҳи умуман учрамайди.
43](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_43.png?v=1)
![Хусрав Деҳлавий ижодида “дил” сўзи кўп ишлатиладиган сўзлар
сирасига киради ва турли мақсадларда фойдаланилган. Ҳатто “Фарҳанги
забони тожикий” китоби ва баъзи луғатномаларда унинг ижодидан ҳам
мисоллар келтирилган.
Фикримизча, Амир Хусрав ва бошқа мумтоз шоирларининг ижодида
ушбу сўзга кўп ишлатилувчи оддий сўз ёки сўз бирикма сифатида қараш
хатодир. Зеро, улар назмида мазкур истилоҳ сўз-тимсол ва мураккаб тушунча
сифатида турли маъноларни ўзида мужассамлаштирган. Шоир ижодида
“дил” сўзи инсон аъзоси, ҳиссий муносабат, ошиқнинг ички кечинмалари
манбаи, севиш ва севилиш рамзи, руҳ, истак, ҳавас, шахс, ёр, маҳбуба, дўст,
сирдош ва шижоат, розу асрор хазинаси маъноларида ишлатилган.
Шунингдек, инсоннинг ижтимоий муносабат ва м ақсадлари, шоирнинг
умуминсоний ғоялари ва лексик маънолар ифодаловчиси сифатида ҳам ишлатилган. Қуйида “дил”
сўзининг бадиий тимсол сифатида лексик, мажозий ва ирфоний маъноларни ўзига акс этган
байтларнинг таҳлилини келтирамиз:
مه اج ،تس هدید و لد رد شهار هک . ،ار نینزان نآ هر جنر زا بات هچ [59,350]
(Не ғам йўл ранжидан ул нозанинга,
Йўли кўнгилдаву кўзда, макон ҳам). 1
Байтда “дил” сўз-тимсоли лексик жиҳатдан бошпана ва муқаддас
маскан сифатида ишлатилган, аммо мазкур сўзнинг бу хусусиятга эга
эканлиги ҳеч бир изоҳли луғатда келтирилмаган. Шоир тасаввуримизда
“дил” (кўнгил) ва “дида” (кўз) сўзларини маъно жиҳатдан бир-бирига
яқинлаштирмоқда, улар биргаликда “азизлик, эъзоз макони ва манзили”
маъносини касб этмоқда. Демак, бу ўринда кўнгил тимсоли “қадаминг кўз
устига” маъноси билан бирлашиб маҳбубани (балки маҳбубни) ҳам эъзозлаш,
ҳам унинг хаёлини доимо дилда сақлаш маъноларини бирлаштириб
юбормоқда. Ҳамда севиклисини йўл ранжидан ҳам фориғ қилишни орзулаб,
шу билан бирга маъшуқа учун бу манзил энг яхши ва бехатар маъво
эканлиги, яъни ошиқ ўз юрагини, кўнгил хонасини маҳбубаси, ёри учун энг
қулай ва муносиб жой деб тақдим этмоқда. Бундай мураккаб маъно
1
Тадқиқот ишида келтирилган байтларнинг ӯ збекча таржимаси диссерта ция муаллифига тааллуқли.
44](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_44.png?v=1)
![товланишлари, бизнинг кузатишларимизга кўра, фақатгина Амир Хусрав
ижодига хос бўлиб, бу хусусият шоир ғазалиётининг ўзига хос жиҳатлари
белгиси сифатида ҳам қаралиши мумкин.
Айни шу байтдаги “дил” сўзининг тасаввуфий-ирфоний талқинига
эътибор қаратадиган бўлсак, аввало тариқат йўлчиси - соликнинг ишқ
дардига мубталолиги, ишқ водийсига кириб қолганлиги англашилади.
Шунингдек, ишқ манзилларида дил-кўнгилдек маҳбубнинг маъвоси бор экан,
Ҳақ йўлида ишқ изтиробларидан чўчиш, илоҳий муҳаббатга гирифтор бўлган
Ошиқнинг ишқ йўлидан тонишига сабаб бўлувчи ҳеч қандай тўсиқ ва ҳадик
йўқлиги ҳақида сўз кетмоқда. Масаланинг бошқа жиҳати шундаки, ишқ
илоҳий неъмат сифатида тариқат йўлчилари қалбига солинган дарддир ва
ундан қутилиш имкони йўқ. Демак, “дил” бу байтда ишқ водийсидаги
бехатар манзил, ишқ маъвоси, бошпана маъноларида қўлланилган. Шунинг
учун маҳбуб ҳам бунч алар дадил, бунчалик қўрқмас ва мағрурдир.
لد انشآ دشابن ار قشاع هک . ،مجنرن ،نم زا تشگ هناگیب را لد[ 59,327]
( Дил а га р мендан бегона бўлса ранжимасман,
Ки ишқ а ҳ лига бўлмас ошно дил) .
Мазкур байтдаги “дил” сўз-тимсолининг рамзий маъноси, юзаки
қараганда, маҳбуба, ёр ва маъшуқани англатаётганга ўхшайди. Аслида,
“ дилнинг бегона бўлиш и” , “ бегоналик ихтиёр этиши ” унинг “ишқ аҳлига
ошно бўлмас”лиги ошиқ ўз дилини маҳбубага топшириб қўйиши, яъни ошиқ
дили “маҳбубанинг маъвоси” га, унинг доимий маконига айланиши билан
боғлиқ. Шу сабабли ҳам ошиқ бундай ҳолатдан ранжимайди, чунки бу ҳолат
айни унинг ўз муддаосидир. Шундай эврилиш натижасида ташхис санъати
воситаси билан “дил” кибрли ҳамда мағрур маъшуқа, яъни қўл етмас
маҳбубанинг лирик тимсолидан нишонага айланиб қолади. Иккинчи
мисрадаги “дил” сўзи инсоннинг ботиний аъзоси - ошиқ кўнгли маъносида
ишлатилган ва ушбу сўз ошиққа хосдир. Лирик қаҳрамон маҳбубанинг
истиғноси сабабли дилининг бегона бўлишидан ранжимайди. Чунки ошиқ
дили маҳбуб учун маъво сифатида буткул, доимийга ҳадя этилган, у ҳеч бир
45](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_45.png?v=1)
![ҳолатда қайтиб олинмайди. Аслида, ҳақиқий ошиқ аниқ биладики,
маҳбубанинг истиғноси ишқ йўлида навбатдаги бир синовдир.
Демак, “дил” сўзининг мажозий маъноси мағрур ва танноз маъшуқага
ишорадир. Бошқа жиҳатдан ошиқ кўнгили ва унинг ўз эгасига
итоатсизлигини ифода этиб, муҳаббат маҳбусига айланганлигини билдиради.
Зеро, шоир назарида юракнинг ошиқдан бегона бўлмоғи табиий ҳол бўлиб, у
ҳақиқий муҳаббат рамзидир. Яъни “дилнинг бегона бўлиши” айни ошиқлик
рамзи ҳисобланади. Шу боис ишқнинг дарду кулфатлари ширин ва кечиб
бўлмас бўлади.
Ирфоний-тасаввуфий талқинда бизнинг фикримизча, ушбу байтда,
биринчи навбатда, “дил” сўзи бадиий тимсол сифатида илоҳий маҳбубага
ишорадир ва унинг васлига етишмоқ ошиқ учун имконсиздир. Аммо иккинчи
мисрадаги “дил” бадиий образи Ҳақ йўлида фидо бўладиган қалбни ифода
этган. Яъни у пок муҳаббат, илоҳий ишқни тараннум этувчидир ва шу билан
бирга садоқат ва вафодорлик рамзи ҳисобланади. Чунки ошиқ - солик севги
йўлида юрагини бой берган ва саб р-тоқатидан айрилган. Шу боисдан унинг юраги
ҳамиша, ҳар дам, ҳар нафас ёр дийдорига муштоқлик орзуси билан банд.
ناتسب ایب ،دتس ?یهاوخب رگ . ،یهاوخیم هچ ناجز ،یدربب لد ]59,396[
( Дилни олдинг, жондан не истайсан?
Гар олмоқ истасанг, кел у олгин ) .
Байтда “дил” сўзи лексик жиҳатдан инсон аъзоси ва унинг муқаррар
қалби маъноси сифатида ишлатилган. Бошқа жиҳатдан ошиқ кишининг
қўлдан бой берган ва йўқо т ган қалби маъносида келтирилган, унинг
маъновий белгиси “ жон ” сўзи ҳисобланади. Зеро , дилни бой бериш ва
жондан кечишга ҳам тайёрлик ҳақиқий ошиққа хосдир. Ошиқ маҳбубаси
учун нафақат дилини, балки жонини ҳам нисор қилишга тайёр ҳисобланади.
Фикримизча, байтда “дил” сўзи мажозий маъносида ўз олий орзусининг
асири бўлиш ва ундан ҳеч бир ҳолатда кўнгил узолмаслик, бутун борлиғини
ишққа бағишлаб, фақат маъшуқанинг ёду хотираси билан умр кечириш
маънолари яширинган. Дил ва жон умумий ҳолатда инсоннинг асли, унинг
46](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_46.png?v=1)
![жавҳари ва борлиғи ҳисобланади. Демак, байтда бу икки унсурни ошиқнинг
энг қимматбаҳо борлиғи сифатида маъшуқага ҳадя этиши назарда тутилган.
У бутун борлиғи билан маъшуқасига тааллуқлидир. Унинг изну ихтиёри ва
тақдири фақатгина унга боғлиқ. Бошқа жиҳатдан қаралса, ушбу байтда содиқ
ва вафодор ёр тимсоли гавдаланмоқда.
Ирфоний-тасаввуфий талқинда байтдаги “дил” тариқат йўлининг
соликига тегишли бўлиб, солик илоҳий ишқ асири ва илоҳий ҳусн шайдоси
сифатида бу муқаддас йўлда фақат қалби ва кўнглини фидо қилиш билан
кифояланмайди, балки у ўз маҳбуби учун умри ва азиз жонидан ҳам кечишга
тайёр. Демак дил тимсолининг ирфоний маъноси унинг мажозий маъносидан
келиб чиқади ва унга боғлиқдир.
ار هناد دسانش تذل یک هراوخ شتآ غرم . ،ربخیب ملاع قوذ زاو لد زوس و تسا ورسخ [59,7]
( Хусрав у дилнинг куйиши ва бу олам завқид а н бехабар лик ,
Емиши олов бўлган қуш дон лаззатини қаердан билсин ).
Байтда ҳам “дил” сўзининг лексик маъноси инсон аъзоси ва унинг
муқаррар ва воқеий қалби ҳисобланади. Ҳамда дарду ҳасратлар макони
сифатида ҳаётнинг гўзал, бетакрор, кулфатсиз ва ғанимат дамларидан
бебаҳра қалб тимсолидир. Унинг маъновий белгиси “олов” (оташ) сўзи
ҳисобланади. Зеро, бу олов ишқ тўсиқлари ва муаммолари ўчоғида ёнаётган
қалбнинг тафти бўлиб, дилни яшаш илинжидаги орзу истаклардан тамомила
бенасиб ва бебаҳра этишга муяссар бўлган. Бу манзара лирик қаҳрамоннинг
ҳақиқий қалби бўлиб, у умрининг осуда дамларидан юз ўгириб, ишқнинг
машаққати ва азобларини ихтиёр этган, заҳматкаш кўнгил тимсолидир.
Бошқа жиҳатдан “Хусрав” ва “дил” истилоҳлари ҳамда “мурғи оташхора”
(оловхўр қуш) бирикмалари маъновий жиҳатдан ўзаро таносубга эгадир ва
шоир шахсиятига ва унинг қисматига ҳам ишорадир. Хусусан, “мурғи
оташхора” (оловхўр қуш) бирикмаси шоир ва унинг шахсиятига ҳамда
кўнглига ишорадир.
“Дил” сўз-тимсолининг мажозий маъноси бу ҳаётнинг осуда
дамларидан бенасиб бўлиб, фақат ишқнинг дарду кулфатлари, машаққату
47](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_47.png?v=1)
![тасвирлар ва янги ва ноанъанавий тимсоллар бошқа замондош шоирлар
ижодида учратилмаган бўлиб, ўзига хос мавқе ва аҳамиятга эгадир. Бунинг
яққол мисолини тазкиранавис олим Мавлоно Муҳаммад Абдулғанихоннинг
“Тазкират-уш-шуаро” китобида Амир Хусрав Деҳлавий тўғрисида билдирган
тавсифий сўзлари мисолида мушоҳада этишимиз мумкин: “Амир шуаро ва
булағо Хусравидир, унинг айрим балоғатга этган ашъор намунаси шу
даражада яратилганки, ҳар бир байти юз минг байтга тенгдир” [82,49].
Ҳақиқатдан ҳам Амир Хусравнинг беназир ижодиётида шеър, айниқса ғазал
жанри ўзининг тадрижий тараққиётининг олий ва мукаммаллик даражасига
этган. Ғазал жанри шоир ижодиётида асосий ў рин тутади ва бошқа адабий
жанрларга нисбатан шоирга оламшумул шўҳрат келтирган. Зеро, шоирнинг
мазмун ва маъно яратиш қобилияти, тасвирлаш ва ижодкорлик маҳорати
бошқа адабий жанрларга нисбатан кўпроқ мазкур жанрда яққол намоён
бўлган. Шу нуқтаи назардан Ҳакимшоҳ Муҳаммади Қазвиний Амир Хусрав
ғазалиётига юқори баҳо берган: “Шеърда ҳеч ким унга тенг эмас, у
ҳақиқатдан ҳам шеър хусравидир... шеърнинг барча турларида кучли
қудратга эга ва ҳар қандай шеър турида, жумладан қитаъ, ғазал, қасида ва
маснавийда беназирдир. Унинг барча шеърият намуналари дилтортар ва
барча тоифадаги инсонларга маъқулдир. Ғазалга мансуб бўлган барча яхши
баҳрлар ва беқиёс радифларни ихтиёр этган. Унинг ғазалидаги ҳолат бошқа
кишилар ғазалида мавжуд эмас. Бошида унга татаббўъ қилиш осондек,
аммо сўнгра мушкилот туғдиради. Бу жиҳатдан унинг шеъриятни саҳли
мумтанеъ дейилади” [39,28]. Албатта, бу иқрор замирида нечоғли ҳақиқат
ётганлигини англаш қийин эмас. Мазкур таъкидларга мувофиқ мантиқан
адабиётшунос ва тилшунос олимлар эътиборини Амир Хусравнинг лироэпик
шеъриятига нисбатан унинг лирик ижодиёти, айниқса шоир ғазаллари кўпроқ
ўзига жалб этилиши лозим эди. Аммо таажжубки, ҳолат бунинг аксини
к ў рсатади. Зеро, ишимизнинг биринчи бобида мулоҳаза юритганимиздек,
шоир ҳаёти ва ижодий фаъолияти борасидаги кўпгина илмий-тадқиқотларда
унинг лирик ижодиётидан кўра кўпроқ эпик асарлари таҳлил этилган. Айни
49](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_49.png?v=1)
![янги ва ноанъанавий тимсоллар ва ғояларни вужудга келишига замин
яратган. Шоир бу сўз-тимсоллар ёрдамида кўпинча ўзининг ирфоний ва
сўфиёна ақидаларини баён этганлиги бу сўзларнинг ирфоний истилоҳ
савиясигача кўтарилишига сабаб бўлган. Бошқа жиҳатдан “дил” ва “жон”
сўзлари Амир Хусравнинг ғазалиётида шоирнинг сайқаллаш маҳорати,
тимсоллар оламини яратиш компетенцияси, сўз усталиги ва мўъжизакорлиги
ҳамда нозук дид ва муайян эстетик қарашлари асосида зийнат топиб, турли
хил мажозий маъноларни ўзига касб этган.
Адабиётшунос олим М.Имомназаров Б.А.Ларин ва Д.Н.Шмелев
ақидалари асосида шеърий матн сўзлари семантик таҳлилининг икки хил
самарали йўлини маъқуллайди. Бу ҳар иккала услуб ҳам эътирофга сазовор
бўлиб, биринчиси: “шеърий матннинг ҳар бир бандида сўзларнинг семантик
мажмуасини ўрганиш ва бадиий матнга изоҳ беришдир” [218,39-40]. Бу
йўналиш форс-тожик мумтоз адабиёти шеъриятининг мураккаб матн
намуналарини таҳлили учун ниҳоятда қулай восита ҳисобланади. Иккинчи
йўналиш: (матнда сўзларнинг қўлланилиш таҳлили асосида) муайян матндан
ўтадиган “ўтимли семантик ўзак” ни аниқлаш ва уларни ягона мураккаб
семантик бирликка умумлаштиришдир” [218,43].
Бизнинг фикримизча, бу
йўналишда шеърий матн асосида ҳар бир сўзнинг алоҳида тарзда ишлатилиш
даражаси ўрганилиб, сўз ўзаги асл маъносини инобатга олиш билан бирга
унинг турли хил мажозий маъноларини ҳам ўз ичига қамраб олади. Шу
боисдан тадқиқот ишимизнинг методологик тамойиллари тақозоси асосида
биз “дил” ва “жон” сўзларининг семантик таҳлилини қиёсий тарзда
ўрганишда кўпроқ мазкур метод асосида амалга оширишни маъқулладик.
Табиийдирки, “дил” қон айланадиган асосий узв ва “жон” инсон
вужудининг муҳим унсури сифатида умр жавҳари ва асоси ҳамда тирик
мавжудотларнинг ҳаёт манбаи ҳисобланади. Булар тириклик рамзи бўлиб,
уларсиз тирик жонзотнинг яшаш эҳтимоли умуман мавжуд эмас. Лирика
ҳиссиётга бевосита боғлиқ б ў лганлиги, лирик чекинмаларни баён этиш
мазкур типдаги асарлар учун айни муддао эканлиги, инсон ҳиссиётини
51](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_51.png?v=1)
![қамраб олувчи, уларнинг р ў ёбини таъминловчи, ў зида мужжасамлаштирувчи
айни вақтда ў згаларга ифодаловчи аъзолар айнан “дил” ва “жон” эканлигини
инобатга олсак, бу истилоҳларсиз шоир лирик қаҳрамонининг қалб
исёнларини маҳбуб, маъшуқ ва мамдуҳга етиб боришининг имкони й ў қ. Шу
сабабдан бу сўз-тимсоллар форс-тожик мумтоз шеъриятида инсон ҳаётий
кечинмаларининг асоси ва моҳиятини ифодаловчи манба ва воситалар
сифатида турли хил лексик, мажозий ва ирфоний-тасаввуфий маъноларда
қўлланилиб келинган.
“Дил” ва “жон” сўзлари кўпмаъноли ва умумистеъмол сўзлар сифатида
шеърият тилида ниҳоятда муҳим аҳамиятга эга ҳисобланади. Жумладан,
“дил” сўзи Хожа Ҳофиз девони ғазалларида 594 ва Алишер Навоийнинг
“Девони Фоний” (форсча ғазалларида) ғазаллари таркибида 726 [218,9] ҳамда
Абдураҳмон Жомийнинг уч девони ғазаллари матнида 2133 марта
ишлатилган. Жомий ўзининг барча ғазалларида “жон” сўзига 1099 марта
мурожаат қилган [141;142,934]. Амир Хусрав “Ширин ва Хусрав” достони
матнида “дил” сўзидан 370 ва “жон” сўзидан 254 марта фойдаланган [218,40].
Айнан мана шу статисик маълумотлар асосида ҳам бу истилоҳлар ва
с ў зларнинг поэзия тилида нечоғлик устувор мавқе касб этганлигини англаш
қийин эмас.
Мазкур истилоҳлар Амр Хусрав ғазалларида кўп фойдаланилган сўзлар
жумласидан бўлиб, баъзан алоҳида тарзда ва бошқа пайтлар қўшма сўзлар
ҳамда синтактик ва фразеологик сўз бирикма лар таркибида кўп маротаба
қўлланилган. Амир Хусрав “Тўҳфат-ус-сиғар” девони ғазаллари жомеъ
луғати маълумотларига мувофиқ “дил” сўзи бу девон ғазаллари матнида
“дил” шаклида 163, “дилам” (юрагим) шаклида 24, “дилат” (юрагинг)
шаклида 3, “диле” (номаълум юрак) шаклида 8 ва “дилий” шаклида 1
маротабадан фойдаланган бўлиб, уларнинг умумий миқдори 199 тага этган
[169,203] . “Жон” сўзи эса бу девон ғазаллари таркибида “жон” шаклида 85,
“жонам” (жоним) шаклида 6 ва “жонат” (жонинг), “жонаш” (жони), “жоне”
(номаълум жон) ва “жоний” шаклларида 1 мартадан қўлланилиб, уларнинг
52](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_52.png?v=1)
![умумий миқдори 95 тани ташкил қилган [169,203] . “Дил” сўзининг “дилий”
шакли шоирнинг “Тўҳфат-ус-сиғар” девони ғазаллари таркибида бир
маротаба қўлланилган бўлса, Ҳофиз Шерозий [235,280] ғазалларида умуман
келтирилмаган. “Дил” сўзининг мазкур шакли Абдураҳмон Жомий “Фотиҳат
уш-шабоб” девони ғазаллари матнида 2 ва “Хотимат ул-ҳаёт” девони
ғазалларида 1 маротабадан қўлланилган бўлиб, шоирнинг “Воситат-ул-иқд”
девони ғазаллари матнида умуман учратилмади. “Жон” сўзининг “жоний”
шакли Амир Хусрав биринчи девони конкорданси матнида бир, Ҳофиз
ғазаллари таркибида 3 маротаба келтирилган бўлса, бу ҳолат Жомий
“Воситат ул-иқд” девони ғазаллари матнида 1 ва “Фотиҳат уш-шабоб”
девони ғазаллари таркибида 5 маротабадан қўлланилгани маълум бўлиб,
шоирнинг “Хотимат ул-ҳаёт” ғазаллари жомеъ луғати таркибида умуман
келтирилмаган [141;142,934]. Шу аснода таъкид жоизки, “дил” ва “жон”
сўзларининг мазкур шакллари бу шоирлар ижодида ниҳоятда кам миқдорда
қўлланилган бўлиб, шоирлар бу сўзларнинг мазкур вариантларига камдан-
кам ҳолатларда мурожаат қилганлар. Ҳатто юқорида мушоҳада
қилганимиздек, Ҳофиз ва Жомий айрим девонларида улардан
фойдаланмаганлар. Аммо Амир Хусрав биринчи девони ғазалларида “дил” ва
“жон” сўзларининг “дилий” ва “жоний” шаклларига тенг тарзда мурожаат
қилган.
“Дил” ва “жон” сўзлари бир қатор бирикма ва ясама сўзлар таркибида
ўзак сифатида келтирилган. Бундай ҳолатларда бу сўзлар ўз лексик
маъноларидан узоқлашиб, қўшимча ва мажозий маънолар касб этган.
Масалан, “дил” сўзи “бедил”, “дилбаста” (кўнгил бериш маъносида) ва
“дилхастаам” (юрагим хаста) каби сўзлар таркибида 26 маротаба қ ў лланган
бўлса, “жон” сўзи “бежон” (жонсиз), “жонбахш” (жон ато этгувчи)
“сахтжонем” (қаттиқжонмиз) ва бошқа шунга ўхшаш сўзлар таркибида 9
маротаба ишлатилган. Мазкур сўзларнинг бу шаклларда ишлатилган
миқдори конкордансда алоҳида тарзда кўрсатилган ва таҳлил этилган.
Бундан хулоса чиқариш мумкинки, шоирнинг биринчи девони ғазаллари
53](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_53.png?v=1)
![матни таркибида “дил” сўзининг семантик доираси “жон” сўзига нисбатан
анча кенгроқ экан. Бу ҳолат шоирнинг “Ширин ва Хусрав” достонида ҳам
такрорланган.
Шарқ лексикографиясининг тарихий луғатларида “дил” ва “жон”
сўзларининг турли хил маънолари келтирилган: “дил” сўзининг 6 тадан 12
тагача маънолари берилган бўлса, “жон” сўз -тимсол ининг 3 тадан 8 тагача
маънолар жилоси мисоллар асосида шарҳлаб берилган. “Дил” сўзининг
биринчи маъноси инсон танасида қонни доимий айланишини
таъминлайдиган асосий узв-қалб (юрак) бўлиб, анатомик тушунча
хусусиятига эгадир. “Жон” сўзининг биринчи маъноси руҳ, равон ва ҳаётдир.
Фақатгина А.Нуровнинг “Фарҳанги осори Жомий” луғатида “жон” сўзининг
иккинчи маъноси “дил, қалб ва замир (юрак)” тарзида берилган бўлиб, бошқа
кўплаб луғатларда мазкур сўзнинг мазкур маънода келиши к ў рсатилмаган.
Бу икки сўзнинг луғатлардаги умумий маъноларини қиёсий таҳлил
натижаларидан шундай хулоса чиқариш мумкинки, мазкур сўзлар баъзан
синоним сўзлар сифатида “дилбар, ёр, маҳбуба, маъшуқа, дўст, дил, қалб,
замир, жон, руҳ ва равон” каби бир-бирига яқин бўлган маъноларни
ифодалайди.
Мушоҳадалардан аён бўлмоқдаки, тожик тили луғатларининг ҳеч
бирида “дил” ва “жон” сўзларининг мукаммал шарҳи, яъни лексик, мажозий
ва ирфоний маънолар шарҳи биргаликда келтирилмаган бўлиб, уларнинг ҳар
бирида турли хилдаги талқинларни учратишимиз мумкин. Ваҳоланки,
профессор А.Қуронбековнинг фикрига кўра: “сўзни шарҳлашда луғат
тузувчи муайян услуб ва методни танлаб, ўша метод асосида ишни амалга
ошириши лозим. Масалан, “дил” сўзини шарҳлашда семантик
структурасига боғлиқ ҳолда ибораларни гуруҳларга тақсимлаб, “дил”
сўзининг маъно белгиларини мустақил иборалар ва синтактик иборалар (от,
сифат, феъл, равиш билан биргаликда) очиб бериш ва бу ибораларни мисол
билан шарҳлаш, уларнинг маъно белгиларини турли мисоллар ёрдамида
ойдинлаштириш, бир-биридан ажратиш лозим” [28,104]. Айни мана шундай
54](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_54.png?v=1)
![метод ва услуб асосида шарҳланган сўзларнинг маъно бирликлари мукаммал
тарзда ойдинлашади. Аммо бу принцип ниҳоятда машаққатли ҳисобланиб,
луғат муаллифларидан самарали меҳнат ва унумли вақт талаб этади. Биз
“дил” ва “жон” сўзларининг луғатлардаги турли хилдаги маъновий шарҳлаш
тарзини инобатга олиб, бу луғатларни уч гуруҳга бўлдик: биринчиси, мазкур
сўзларнинг фақатгина лексик ва мажозий маъно бирликлари баёни
келтирилган луғатлар. Булар “Бурҳони қотеъ”, “Фарҳанги ашъори Рўдакий”,
“Фарҳанги “Шоҳнома”и Фирдавсий”, “Фарҳанги осори Жомий”, “Фарҳанги
забони тожикий” ва “Фарҳанги тафсирийи забони тожикий” луғатлари
ҳисобланади. Аммо баъзан мазкур луғатлардаги “дил” ва “жон” сўзларининг
лексик ва мажозий маъноларини шарҳлаш усули ҳам бир-биридан фарқ
қилади. Жумладан, “Бурҳони қотеъ” муаллифи “жон” сўзининг фақатгина
икки маъноси, яъни “ҳайвоний руҳ ва уриш яроқи” [157,311] маъносини
келтириш билан кифояланган, ваҳоланки, бошқа луғатларда мазкур
сўзларнинг кўплаб маънолари мавжуд. Бироқ “жон” сўзининг “уриш яроқи”
маъносини билдириши бошқа ҳеч луғатларда кўрсатилмаган. Эҳтимол,
бунинг сабабларидан бири бу луғатнинг XVII асрда вужудга келишидир.
Зеро, ўша даврда “жон” сўзи мазкур маънони ифодалаган бўлса ҳам, ҳозирги
кунда тилнинг тадрижий ўзгариши ва сўз маъно ифодасининг жамият ва
муҳитга мувофиқ шаклланиши сабаб янги ва ноанъанавий мазмунларни
ўзида акс эттирмоқда. Тилнинг бу ҳодисаси тўғрисида Б.Камолиддиновнинг:
“вақт ўтиши билан сўзларнинг маънолари камаяди ёки аксинча, сўзлар
янгидан-янги жилолар пайдо қилади ва янги тушунчаларни ифодалашга
ёрдам беради” [75,62] деган фарази айни ҳақиқат ҳисобланади. Бу қисмнинг
қолган луғатларидаги “дил” ва “жон” сўзлари маъносини баён услуби бир-
бирига ўхшаш бўлиб, кўпинча “Фарҳанги забони тожикий” луғатига
асосланган. Чунки мазкур луғат бошқа луғатлар муаллифларининг луғат
тузиши учун ягона асос ва дастур бўлиб хизмат қилган. Шу сабабдан бу
луғатларда “дил” ва “жон” сўзлари маъно жилолари алоҳида сўз ва сўз
бирикма лар кесимида мисоллар асосида баён этилган.
55](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_55.png?v=1)
![Иккинчиси, “дил” ва “жон” сўзларининг ирфоний-тасаввуфий
маънолар шарҳи келтирилган луғатлар: Саид Жаъфари Сажжодийнинг
“Фарҳанги таъбирот ва истилоҳоти ирфоний” ва Е.Э.Бертельснинг “ Суфизм
и суфийская литература” луғатларида “дил” ва “жон” сўзларининг бир-
бирига яқин бўлган фақатгина ирфоний маънолари келтирилган. Яъни бу
луғатларда “дил” сўзи “зоҳирий вужуднинг барча сифатларидан ҳимояда
бўлган комилликнинг Ҳақ жамоли жилвасига молик бўлган фазилатлари”
[152,28] маъносида шарҳлаган бўлса, “жон” сўзи “қудрат ва ваҳдат оламида
илмийлик даражасидан зоҳир бўлган ҳаётий олам ҳақиқати” [152,19]
маъносида келтирилган. Бизнингча, бу луғатларда мазкур сўзларнинг лексик
маъноларидан кўра, уларнинг мажозий моҳияти ва ирфоний хусусиятлари
ёритиб берилган. Зеро, барча мутасаввуфий манбаларда кўпинча ирфоний-
тасаввуфий истилоҳ ва терминлар шарҳи келтирилади ва шу каби луғатлар
тузиш тамойиллари аслида шуни тақозо ҳам этади.
Учинчиси, “дил” ва “жон” сўзларининг ҳам лексик ва мажозий ва ҳам
ирфоний-тасаввуфий маъно бирликлари баёни келтирилган луғатлар:
Муҳаммад Муъиннинг “Фарҳанги форсий” луғатининг бошқа луғатлардан
афзаллиги шундаки, унда “дил” ва “жон” сўзларининг ҳам лексик ва мажозий
ва ҳам ирфоний маънолари батафсил баён этилган. Жумладан, бу луғатда
“дил” сўзининг 1 лексик, 8 мажозий ва 4 ирфоний маъно талқинлари
келтирилган [155,11].
Аммо таажжубки, Деҳхудонинг “Фарҳанги ишороти адабиёти форсий”
луғатида “дил” ва “жон” сўзларининг маъно талқинлари ўзига хос бўлиб,
бошқа луғатлардан умуман фарқ қилади. Яъни “дил” сўзининг мажозий ва
ирфоний маънолар шарҳи келтирилган бўлиб, унинг лексик маъноси
изоҳланмаган. “Жон” сўзининг фақатгина ирфоний-тасаввуфий маъноси
берилган бўлиб, бу сўзнинг лексик ва мажозий талқини учратилмайди.
Дарҳақиқат, мазкур сўзларнинг турлича мазмун ва моҳияти ҳамда
форс-тожик мумтоз адабиёти шеърияти тилида тутган ўрнини чуқурроқ
англаш учун “дил” ва “жон” сўзларининг мазкур тилдаги барча луғатлардаги
56](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_56.png?v=1)
![лексик ва ирфоний маъноларини тўлиқ тарзда ҳисобга олиш шарт ва зарур.
Акс ҳолда нафақат мазкур с ў зликлар, балки “дил” ва “жон” сўзларининг
маънолар жилосини таъминловчи калит с ў злар, бошқа тасвир
воситаларининг рамзиёти ва символикасининг шеърият тилидаги семантик
хусусиятлари ва маъно товланишлари бирёқлама таҳлил этилиб, назарда
тутилган мақсад мукаммал тарзда нуқсон ва хатоларсиз амалга
оширилмайди.
Илова тарзида айтиш мумкинки, “дил” ва “жон” сўзларининг асл
бирламчи ва луғавий маъноларидан ташқари уларнинг рамзий ва мажозий
маънолари луғатларда фразеологик бирликлар таркибида шарҳлаб ўтилган.
Масалан, “Фарҳанги забони тожикий”да “дил” сўзи маъносини шарҳи учун
14 та от сўз туркуми, 74 та феъл сўз туркумига мансуб фразеологик
бирликлар ва 98 та ўзаги “дил” сўзидан ташкил топган қўшма сўз ва сўз
бирикмалар келтирилган. Мазкур луғатда “жон” сўзининг маънолар
силсиласини ифодалаш учун 12 та от сўз туркуми, 3 та феъл сўз туркумига
мансуб фразеологик бирликлар ҳамда 46 та ўзаги “жон” сўзидан иборат
қўшма сўзлар шарҳ ва тафсир этилган. Шу жиҳатдан айтиш мумкинки, “дил”
ва “жон” сўзлари воситасида тузилган барча фразеологик бирликларнинг
мазмун-моҳияти ва тузилиш хусусиятларини англаш ва ўрганиш осон иш
эмас. Бунинг сабаби шундаки, мазкур сўзлар иштирокида тузилган
фразеологик бирликлар айрим ҳолатларда мазмун ва шакл жиҳатдан бир-
бирига яқин бўлса-да, кўпгина вазиятларда уларнинг маъноларида катта фарқ
мавжуд. Масалан, М.Имомназаров шу талқин доирасида “дили сахт” (кўнгли
қаттиқ) ва “жони сахт” (жони қаттиқ) сўз бирикмаларини қиёсий тарзда
қуйидагича шарҳлайди: “дили сахт” сўз бирикмаси “бераҳм ва тошюрак
қалб” маъносида бўлса, “жони сахт” сўз бирикмаси “қатъий феъл-атвор”
маъносини ифодалайди [218,41]. Яъни “жони сахт” сўз бирикмаси инсон
сифати тариқасида мусбат маънони англатса, “дили сахт” сўз бирикмаси
қаттиққўл кишиларга нисбатан айтиладиган нисбий сифат шаклида манфий
мазмунни билдирган. Зеро, одатда “дили сахт” сўз бирикмаси “дилсахт”
57](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_57.png?v=1)
![(қаттиқкўнгил) ва “сангдил” (тошюрак) шаклларида раҳмсизлик ва
шафқатсизлик маъноларида ишлатилади. “Жони сахт” сўз бирикмаси эса
“сабр бардошли, тоқат ва таҳаммул қилувчи” маъноларини ифодалайди. Шу
биргина мисол, биз юқорида билдириб ў тган фикр ва мулоҳазаларнинг яққол
исботидир. Аммо таассуфлар б ў лсинким, яқин–яқин кунларгача луғатшунос
олимлар ва луғат тузувчилар томонидан бу каби мантиқий изчиллик,
с ў зларнинг матн таркибидаги ниҳоятда нозик ва оддий к ў з илғамас маъно
жилолари, нукталари, с ў зларнинг семантик майдонлардаги параметрлари
мутлақо эътиборга олинмаган. Натижада оддий ў қувчиларда с ў знинг
силсилавий ва туркум маънолар оламини англаш, унга эътибор қаратиш,
уларнинг моҳиятини идрок этиш, хусусан, шеърият ва поэзия тилининг нозик
ва рамзий белгиларини таҳлил этиш к ў никмалари ва савияси, афсуски,
борган сари инқирозга юз тутмоқда.
“Дил” ва “жон” сўзлари Амир Хусрав биринчи девони ғазаллари
матнида кўпгина ҳолатларда синоним сўзлар сифатида мазмунан бир-бирига
мувофиқ тарзда қўлланилган. Бундай вазиятларда бу сўзлар шоирнинг бир
хил турдаги мақсад ва ғоялари мазмун-моҳиятини ифодалаш мақсадида
ишлатилади. Аммо айтиш мумкинки, мазкур сўзлар ўртасида бир-бирига
ўхшаш ҳолатлар қаторида бир-биридан маъно жиҳатдан фарқ қиладиган
жиҳатлар ҳам мавжуд. Масалан, “дил” сўзи баъзан изофат қўшимчаси
воситасида жонсиз ашёлар номига (дарё, шаб (кеча), хоро (тош), кўҳ (тоғ), об
(сув) ва оташ (олов) қўшилиб, “миёна” (ўрта), “дарун” (ичкари) ва “марказ”
каби қўшимча маъноларни ифодалайди. Аммо “жон” сўзи шоир ғазалларида
мазкур маъноларда қўлланилмаган. Лекин “Форсча-русча луғат” [162,186] да
“жон” сўзини “моҳият ва асос” маъносини англатиши мисоллар билан
асослаб берилган. Айни шу жиҳат билан “жон” сўзи “дил” сўзидан буткул
фарқ қилади. Шоирнинг илк девони асосида яратилган жомеъ луғатида ҳам
“жон” сўзининг мазкур маънони англатиш ҳолати учратилмади. Ҳатто бошқа
бир қатор машҳур ва маълум луғатларда ҳам мазкур сўзнинг бу турдаги
маъно талқинини учратмадик.
58](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_58.png?v=1)
![“Дил” ва “жон” сўзлари ўртасидаги асосий фарқ шундаки, улар оддий
сўз сифатида лексик ва воқеий маъно жиҳатидан бир-бирига умуман
ўхшамайди. Яъни “дил” сўзи зоҳирий жиҳатдан барча тирик мавжудот
аъзосининг муҳим бир бўлаги сифатида “инсон ва ҳайвон кўкрагининг чап
томонида жойлашган, қон айланадиган узв (халтача шаклида)” [165,370]
маъносини билдирса, “жон” сўзи лексик жиҳатдан “руҳ, равон ва шундай
мавҳум нарсаки, қадимий инсонлар ақидасига кўра гўё инсон ва ҳайвонлар
танасида мавжуд бўлиб улар шу билан тирик экан, тириклик ва ҳаёт”
маъносини англатади” [166,787 ]. Бу талқин шундай хулоса берадики, “дил”
ҳам “жон” ҳам инсон танаси ичида жойлашган, аммо “дил” аниқ ва мавжуд
нарса бўлиб, “жон” мавҳум ва кўзга кўринмас нарсадир. Шу боисдан
уларнинг инсон танасига нисбатан бажариладиган вазифалари ҳам бир-
биридан фарқ қилади. Бунинг яққол мисолини шоир ғазалларидаги лексик
маънода ишатилган “дил” ва “жон” сўзлари мисолида аниқ ва равшан тарзда
мушоҳада қилишимиз мумки н. Яъни қуйидаги икки байтда ҳам “дил” ва ҳам “жон”
сўзлари ўз масканлари бўлмиш инсон танаси билан бевосита ҳамоҳанг тарзда қўлланилган:
هدیشک تنحم نت نیا زوسب دوخ ار . نم شتآ رپ لد یا نتب زاب یآ رد، [169 ,139]
(Киргин яна танга, эй менинг оловли дилим,
Куйдиргин яна бул азоб-уқубатда қолган танангни).
Байтда “дил” сўзининг лексик маъноси муқаррар инсоннинг қалби ва
унинг қон айланадиган узви ҳисобланади. Унинг маънавий белгиси биринчи
ва сўнги мисралардаги “тан” (бадан, тана) сўзи бўлиб, “дил” сўзи билан
маъно жиҳатдан мутаносибдир. Аслида, ҳам “дил” инсон танасининг бир
бўлаги эканлиги бадиий тасвир доирасида асослаб берилган, холос. Бошқа
жиҳатдан бу “дил” ошиқ кишининг ишқий ҳасрат ва армонига тўла қалби
бўлиб, ўз соҳиби танасига азият бергувчи манба сифатида қўлланилади.
Аммо бу дил тана ихтиёридан чиққан ва унинг танага тааллуқли эканлигини
англатгувчи калит с ў з, амр тариқасида баён этилган “дарой” сўзидир. Шу
маънода “дил” танага тааллуқли ва унга қайтгувчи аъзо сифатида тилга
олинган. Аммо бу каби талқин агар байтнинг мажозий маъносини эътиборга
59](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_59.png?v=1)
![олинмаса, бирёқлама талқин ҳисобланади. Лирик қаҳрамоннинг “дил”га амри
ва ё илтижоси тариқасида билдирган мурожаати “маҳбуб” ва “маъшуқ”га ҳам
қаратилган б ў лиши мумкин. Бу тарздаги талқинни ҳам инкор этиб б ў лмайди.
دوش ردب ناج نم نت زک دوب کیدزن . تفر رود و تفر نلاف هک مهگآ دندرک، [169 , 160]
( Қилдилар огоҳ мани ул фалон кетди, йироққа кетди,
Яқин қолдики танамдин жоним чиқиб кетса).
Бу байтда “жон” сўзи ўзининг лексик маъносида, яъни руҳ ва равон
маъносида қўлланилган. Мазкур сўз мантиқ ва мазмун жиҳатдан “тани ман”
(менинг таним) сўз бирикма си билан мутаносиб бўлиб, инсон танасининг
ажралмас бир қисми ва унинг тириклик рамзи сифатида келтирилган. Зеро,
бу “жон” ҳаёт манбаи бўлиб, инсоннинг усиз яшаш имкони йўқлигидан
далолатдир.
“Дил” ва “жон” сўзлари Амир Хусрав “Тўҳфат-ус-сиғар” девони
ғазаллари матнида гарчи лексик маъно жиҳатидан бир-биридан фарқ қилса
ҳам, аммо баъзан семантик ва мажозий мазмун жиҳатдан икковининг
мутаносиб ҳолатлари ҳам учрайди. Албатта, бу ҳолат кўпинча шоир
маҳорати ва унинг бадиий тимсол яратишдаги ўзига хос ижодкорлик
қобилияти асосида амалга ошади. Масалан, мазкур сўзлар қуйидаги
байтларда шоирнинг бир турдаги мақсад ва ғояларини ифодалаш мақсадида
маъшуқа, маҳбуба ва ёр маъносидаги синоним сўзлар сифатида қўлланилган.
Яъни биринчи ва иккинчи байтларнинг бошланғич мисраларидаги “дил” ва
“жон” сўзлари мазкур мажозий маънони ўзида акс этгани айни ҳақиқатдир:
دیآ یم دایز لد رد یداش رازه . دیآ یم دای وت ?یورز وچ ارم لد، [169 , 164]
( Дил, сенинг юзинг ёдимга келганда,
Дилимга минглаб шодлик ёғилиб келур).
Биринчи мисрадаги “дил” сўзи мажозий ёр, маҳбуба, дилбар, мунис ва
ғамхор киши, яқин ва меҳрибон дўст, самимий ва содиқ киши, мушфиқ ва
дилсўз инсон, азиз ва мўътабар одам ва ҳатто дилбанд фарзанд маъноларида
қўлланилган. Чунки мазкур сўз байтда “шодий” (шодлик) ва “ёд” сўзлари
билан мазмун жиҳатдан мутаносиб бўлиб, инсоннинг кўнгилга яқин ва азиз
60](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_60.png?v=1)
![инсонини эслаганда ёки кўрганда хурсанд бўлишидан далолатдир. Иккинчи
мисрадаги “дил” сўзи мазкур шодлик ва хурсанчилик ҳиссининг маскани ва макони рамзидир.
Яъни инсон орзу ва умидларининг покиза ва мўътабар маъвоси манбаи ҳисобланади.
?متساوخرب ناج دنب زک وت ناج . نم هن را زاس نم ناج اب نم ناج، [169 ,170]
(Жоним, менинг жоним билан бўл, агар шундай бўлмаса,
Жонингга (қасамки), мен жон бандидин б ў лгум холос).
Байтда “жон” сўзи тўрт маротаба, тўрт хилдаги мажозий маънода
қўлланилган. Дастлабки мисрадаги биринчи “жон” сўзи “азиз ёр ва маъшуқа”
маъносида бўлиб, унинг маънавий белгиси “жони ман” (менинг жоним) сўз
бирикма сидир. Зеро, бу ошиқ кишининг ўз дилбарига қилинган имо-ишора
ва мурожаати рамзидир. Мазкур мисрадаги иккинчи “жон” сўзи вужуд
моҳияти ва жисм жавҳари манбаи бўлиб, учунчи “жон” сўзи азиз ва мўътабар
ҳамда мушфиқ ва муқаддас маъносида қўлланилган. Байтдаги охирги “жон”
сўзи семантик жиҳатдан ҳаёт ва тирикчилик манбаи сифатида келтирилган.
Аёндурки, “жон” сўзи мазкур байтда ўзининг лексик маъносидан узоққа
кетиб, шоирнинг образ яратиш маҳорати туфайли тўрт маротаба турфа хил
мажозий маъноларда қўлланилган. Шоир девони ғазаллари матнида бу каби
байтларни кўп миқдорда учратиш мумкин.
Бошқа ҳолатларда “дил” ва “жон” сўзлари бир байт шакл ида бир
хилдаги мазмунни ифодалаш мақсадида қўлланилади. Жумладан, қуйидаги
байтда бу сўзлар кўплик оти ясовчи “ҳо” (лар) қўшимчаси билан биргаликда
келиб, мажозий ошиқлар, кўнгилберганлар ва маъшуқа ишқига асир
бўлганларнинг кўп миқдори маъносида келтирилади. Бу ҳолатни мазкур
сўзлар қўшимча маъноларининг бир-бирига қоришиб кетгани деб тушуниш
мумкиндир:
ییازف رد هوشع نوچ
?یزوس هدنخ هب اهناج . ییاشگ رب هدنخ نوچ یدزود هزمغب اه لد، [169 ,190]
(Кулганда ғамза бирла ўғирлайсан дилларни,
Ишва қилиб ханда-ла куйдирасан жонларни).
“Дил” ва “жон” сўзларининг мазмун ва мантиқ жиҳатдан бир-бирига
мутаносиблиги шундан нишонадирки, мазкур сўзлар шеърият тилида бадиий
61](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_61.png?v=1)
![тимсол сифатида сайқал топиб, айрим ҳолатларда ижодкорнинг асосий
мақсадини ифодалаш учун турли хилдаги мажозий ва қўшимча маъноларни
ўзига касб этган. Бу сўзларнинг айнан мана шу маъно жилолари уларнинг
мазмун жиҳатдан бир-бирига яқин бўлишларини таъминлаб беради.
Амир Хусрав “Тўҳфат-ус-сиғар” девони ғазаллари матнида унинг
бошқа тўрт девони ғазаллари ҳамда лироэпик ижодиёти намуналарига
қараганда форс мумтоз адабиёти шеъриятидаги “дил” ва “жон” сўзлари
воситасида яратилган анъанавий сўз бирикма ва фразеологик бирликлар
нисбатан кам учрайди. Масалан, М.Имомназаровнинг Амир Хусрав эпик
достони “Ширин ва Хусрав” асарида учрайдиган “дил” ва “жон” тимсоллари
қиёсий таҳлилида “дили дармонда” ва “жони дармонда” (юрак ва жоннинг
ожиз ва мўҳтожлиги), “дили афтода” ва “жони афтода” (юрак ва жоннинг
тушкунлиги, иложсиз ва нотавонлиги маъносида), “дили садпора” ва “жони
садпора” , “чароғи дил” ва “чароғи жон” , “оинаи дил” ва “оинаи жон” ,
“дили муштоқ” ва “жони муштоқ” , “дили пурсўз” ва “жони пурсўз”
(куйган кўнгил ва куйган жон) ва “дили пок” ва “жони пок” каби машҳур
сўз бирикмалар ва фразеологик бирликлар санаб ўтилган бўлиб [218,43],
бундай сўз бирикмалар шоирнинг биринчи девони ғазаллари таркибида
деярли учрамайди. Бундан шундай хулоса чиқариш мумкинки, Амир
Хусравнинг биринчи девони уни ёшлик даврида (16-19 ёшида)
яратилганлигини ҳисобга олганда, шоирнинг у пайтдаги дунёқараши, эстетик
диди ва ижодкорлик маҳорати унинг кейинги йиллардаги ижодига нисбатан
ўз ҳолу-қудратига мувофиқ бўлган, яъни Амир Хусрав ҳаётининг турли
даврларида ўз истеъдод ва қобилияти, эришган малакаси ва дунёқарашига
мувофиқ тарзда тегишли лисоний бирликлар ва шеърий унсурлардан
фойдаланган. Аслида, Амир Хусравнинг биринчи девони ғазаллари ўз мавзу
ва мундарижа, маъно ва мазмун, баён тарзи, турли хил ахлоқий ва фалсафий
ақида ва ғоялар талқини ҳамда услуб жиҳатидан шоирнинг бошқа девонлари
ғазалларидан асло кам эмас. Агарчи мазкур сўз бирикмалар шоирни “Тўҳфат-
ус-сиғар” девони ғазаллари матни таркибида учратилмаса-да, кейинчалик
62](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_62.png?v=1)
![унинг бошқа девонлари ғазалиёти матнида кўп маротаба ишлатилганлиги
маълум. Яъни бу сўз бирикмалар фақатгина Амир Хусравнинг эпик
асарларига мансуб бўлмасдан унинг лирик асарларида ҳам етарлича
қўлланилган.
Амир Хусрав биринчи девони ғазаллари матни таркибида “дил” ва
“жон” сўзлари воситасида бир қатор сўз бирикмалар (бир-бирига ўхшаш
шаклда) таркибида мутаносиб тарзда келтирилган. Шоир ижодиётида мазкур
сўзларнинг бу шакл да қўлланиши уларнинг семантик жиҳатдан бир-бирига
яқин эканлигидан далолатдир: “дили Хусрав” ва “жони Хусрав” , “дилу
жон” ва “жону дил” , “дилу жигар” ва “жону жигар” , “дили ман” ва
“жони ман” , “дили халқ” ва “жони мардум” . “Жони мардум” сўз
бирикмаси Амир Хусрав ижоди ва услубига хос бўлиб [169,203], Хожа
Ҳофиз ғазаллари ва Жомийнинг ҳар уч девони ғазалиёти матни таркибида
умуман учратилмайди. Аммо “дили халқ” сўз бирикмаси Жомий ғазалиёти
матнида [141;142,934] қўлланилган бўлиб, Ҳофиз Шерозий ғазалиётида
ишлатилмаган [235,280]. Бироқ мазкур сўз бирикманинг синоним варианти,
яъни “дили мардум” сўз бирикмаси Жомий девонларида ишлатилган бўлиб,
Ҳофиз девони ғазаллари [235,280] ва Амир Хусрав “Тўҳфат-ус-сиғар” девони
ғазаллари таркибида [169,203] умуман келтирилмаган.
“Дил” ва “жон” сўзлари ўртасидаги умумий яқинлик фақатгина мазкур
сўзларнинг мажозий ва қўшимча маънолари жиҳатдан бир-бирига ўхшаш
эканлиги билан кифояланмасдан, баъзан уларнинг бир турдаги лисоний
унсурларни мутаносиб тарзда қабул қилиш билан ҳам белгиланади. Масалан,
қуйидаги байтларда “дил” ва “жон” сўзлари ирсоли масал санъати воситасида
“бар” предлоги, яъни олд кўмакчиси билан бирга келиб ўрталаридаги шаклий
ва услубий яқинлик хусусиятларини яна бир карра намоён этилишини
к ў рсатганлар:
داتفوا شیپ شنم ناج ناهگان . هزمغٔدیشک یم لد رب غیت وت ، [169 ,150]
( Сенинг ғамзанг дилимга тиғ тортадур,
Ногаҳон жоним ў зин унга қалқон қилди.)
63](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_63.png?v=1)
![شکم رغلا دیص رب ریت نانچ . نکم ?ورسخ ناج رب زیت هژم، [169 ,169]
( Хусрав жонига мижанг тирини отмагин,
Не ҳожат афгор сайдға тир солиш ).
Аёнким, ҳар икки байтдаги “бар” олд кўмакчиси ҳам “дил” ва “жон”
сўзлари билан бирга келиб, бир хил грамматик вазифани бажарган. Бундан
ташқари мазкур олд кўмакчиси биринчи байтдаги “теғ” ва “дил” ва иккинчи
байтдаги “тез” (ўткир) ва “жон” сўзлари ўртасида маънавий занжир ҳалқаси
сифатида уларни мутаносиб тарзда бир-бирига боғлаган. Яъни “теғ” ва
“мижанинг ўткир учи” ошиқ Хусравнинг “дил”и ва “жон”ига қаратилганидан
нишонадир.
Масаланинг бошқа муҳим жиҳати шундаки, М.Имомназаровнинг
“Ширин ва Хусрав” достони матни таҳлили асосида олинган натижаларига
кўра “дил” ва “жон” сўзлари шоирнинг мазкур эпик асарида “дар” (–да) олд
кўмакчиси билан бирга қўлланилган. Аммо Амир Хусрав биринчи девони
ғазаллари матни таркибида фақатгина “дил” сўзи мазкур олд кўмакчиси
билан мутаносиб тарзда келтирилган бўлиб, “жон” сўзининг бу олд
кўмакчиси билан алоқали вазъиятда умуман қўлланилмаганлиги маълум
бўлди. Шу сабабдан биз “дар” (-да) олд кўмакчиси ўрнида “бар” (-га) олд
кўмакчисига мурожаат қилдик.
“Дил” ва “жон” сўзлари “бар” (-га) олд кўмакчиси билан боғлиқ тарзда
қўлланиши билан бирга, тожик тилидаги “-и” ва форсий тилдаги “йи”
изофаси воситасида шоир лирик шахсини ифодаловчи “ман” (мен) олмошига
боғланган тарзда келтирилган :
دومن یناملسمان تمشچ هکسب . تخوسب لد نم لد رب ار نارفاک، [169,162]
(Кўзларинг (менга нисбатан) номусулмонлик қилгач,
Кофирлар дили менинг дилим ҳолига куйди,)
نکم کح و ناگدنب رب نکم نیک . نکم کوان نم ناج رب هژم زا، [169,180]
( Мижадин жонимга ўқ отма,
Бандаларингни бундай усул билан йўқ қилма).
64](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_64.png?v=1)
![Бу ҳолат зоҳирий нуқтаи назардан мазкур сўзларнинг бир-бирига
шаклий жиҳатдан чамбарчас боғлиқ эканлигини билдиради ва улар
ўртасидаги семантик яқинликни ҳам таъминлашда муҳим рол ўйнайди. Яъни
шахсни ифодаловчи “ман” олмоши “дили” ва “жони” бераҳм ва шафқатсиз
маҳбуба доғида азият тортаётган ошиқ кишига ишорадир. Бошқачароқ
айтганда “дил” ҳам” жон” ҳам фақатгина шоир лирик шахсига мансуб
эканлигидан далолатдир.
“Дил” ва “жон” сўзларининг “тир задан” (ўқ отмоқ) сўз бирикмаси
билан мазмун жиҳатдан мувофиқ ва мутаносиб тарзда қўлланиши ҳам
масаланинг ажралмас бир қисми сифатида таҳлилга тортилган. Масалан:
تفگیم هن و زانب دزیم بلق . لد رب ینز یم ریت شمتفگ، [169,149]
(Унга айтдим: Ўқ отарсан дилимга,
Ноз ила ёлғондан “йўқ” деди).
دیشک ناوتن دنز ناج رب رگا ریت . وا شیپ رد مشک ات دشاب هچ ناج، [169,167]
(Жон нима бўлибти унга тортиқ қилиш учун, агар ўқ жонга
санчилса, уни қайтиб суғуриб ташлаб бўлармиди).
“Дил” ва “жон” сўзлари ушбу байтларда “тир” (ўқ), “задан” (отмоқ,
санчилмоқ) сўзлари билан мазмун жиҳатдан уйғунлашиб, хаста ва жабрдида
маъноларини касб этган.
Амир Хусрав “Тўҳфат-ус-сиғар” девони ғазаллари матнидан “дил” ва
“жон” сўзларининг мажозий маъно жиҳатидан бир-бирига яқин эканлиги
тўғрисида ўнлаб мисоллар келтириш мумкин. Ҳатто баъзи ҳолатларда шоир
ғазалларида улар ўртасидаги маънавий яқинлик шу даражада э тганки, шоир “дил”
ва “жон” сўзларини бирга такрорий кўринишда келтириб, уларнинг воқеий ўрнини ёнма-ён
эканлигини катта ишонч билан таъкидлаб ўтади:
تسه هک ییولهپ و تشپ اب لد و ناج . ت نابرق یپ زک شکرب غیتوتس [169 ,147]
(Тиғ тортгил сен учун қурбон булар,
Ёнма-ён бирга турувчи жону дил).
Байтда “дил” ва “жон” сўзлари шоир таъкидлаганидек, “пушту паҳлў”
(орқа ва олдин ёхуд ёнма-ён) таркиби билан мантиқан мутаносиб бўлиб,
65](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_65.png?v=1)
![уларнинг инсон аъзоси сифатида ёнма-ён ва ё орқа-олдин жойлашганига
ишорадир. Албатта, бу ҳолат ҳам мазкур сўзларнинг ҳам зоҳирий ва ҳам
маънавий жиҳатдан бир-бирига маълум миқдорда боғлиқ эканлигини
таъминлаган.
Бошқа вазъиятларда “дил” тирик мавжудот сифатида “жон”га эга
бўлиб, “жон” “дил” ичидаги бир муҳим унсур ва зарра маъносида
қўлланилган. Яъни “жон” “дил” нинг жавҳари ва ҳаёт манбаидир. Масалан:
دهد ناج راثا وت یاپ ریزب لد ات . یآرب نم یوک رسب یبش ناشک نماد، [169 ,162]
(Хиром ила бир кеча мени кўйимга келгин,
То оёғинг остида дилим исор жон берсин).
?راتفرگ مراکفا ناج لد نیزو . ? راتفرگ مراد یلد ناناملسم، [169 ,167]
(Мусулмонлар менинг қалбим гирифтор,
Бу дилдан жони афгорим гирифтор).
Таъкид жоиздирки, шоирнинг ушбу биринчи девони ғазаллари
таркибида юқоридагиларнинг мазмунан зидди, яъни “дил” “жон”нинг бир
бўлаги ёхуд маълум аъзоси сифатида таърифланиши учрамайди.
Профессор М.Имомназаров Амир Хусравнинг “Ширин ва Хусрав”
достони таркибидаги “дил” ва “жон” тимсолларининг қиёсий-типологик
таҳлили натижаларига кўра шундайин хулосага келадики, бу сўзлар мазкур
достон матнида ирфоний истилоҳ сифатида ўзига тасаввуфий ва сўфиёна
мазмун касб этмаган. Бу тўғрида қуйидагича мулоҳаза юритилади:
“Фаридиддин Аттор ёки Жалолиддин Румий каби тасаввуф йўлидаги
шоирлар қаторида бўлмаган Амир Хусрав Деҳлавийнинг достони матнида
учрайдиган “дил” ва “жон” сўзларининг соф ирфоний истилоҳлар сифатида
талқин қилишдан сақланган маъқул. Буни шундан ҳам билса бўладики, бу
икки сўзнинг достон матнидаги маънолар кўлами уларнинг тасаввуфий
талқинлари билан кўп ҳам мувофиқ келавермайди” [218,46].
Аммо бизнинг мушоҳада ва таҳлилларимиз шуни кўрсатдики, “дил” ва
“жон” сўзлари шоирнинг “Тўҳфат-ус-сиғар” девони ғазаллари матни
таркибида айрим ҳолатларда ирфоний истилоҳ сифатида ҳам қўлланилган.
66](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_66.png?v=1)
![Эҳтимол, бунинг сабабларидан бири шундадирки, эпик жанрлар имконияти
ва кўлами лирик жанрлар қолипи тақозоси ва тасвир доирасининг торлигига
нисбатан анча кенг бўлиб, шоир лироэпик достонларида ўзининг ирфоний
ғоя ва қарашларини эпик асар учун нисбатан жузъий бўлган “дил” ва “жон”
сўз-тимсоллари даражасида ифодалашга уриниб ўтирмай, балким асарнинг
йирик бадиий характер (сажия) ва сиймолари тасвирига сингдириб юборган
бўлиши мумкин. Аммо сўзларнинг қўшимча ва мажозий маънолар касб
этишида прозага қараганда “поэзияда нисбатан сўзнинг семантик нуқтаи
назардан фаоллиги, маънолар силсиласини яратиш борасида ўрни беқиёслиги
ва имкониятлар кенглиги намоён бўлади” [118,7]. Шу боис, мумтоз
адабиётнинг барча буюк мутасаввуф шоирлари, жумладан, Аттор, Румий,
Ҳофиз, Жомий ва Навоийлар ҳам ўзларининг энг илғор ва муҳим тасаввуфий
ақидаларини кўпинча ғазал жанридаги сўз-тимсоллар мисолида баён этиб,
катта муваффақиятларга эришган. Амир Хусрав ҳам шу шоирлар
жумласидан бўлиб, ўз ирфоний фикр ва мулоҳазаларини сўз-тимсоллар
доирасида юксак маҳорат билан баён этишга муяссар бўла олган :
تسا گنسرف رازه لد و نم نایم رد هک . نآ زا دوس هچ یلد رد ارم هک منص یا وت، [169 ,145]
(Сен, эй санам, менинг қалбимдасан-ку, шундай экан, нима бўпти
Дил билан менинг ўртамизда минглаб фа рсанг масофа бўлса).
ارم رم دمآ رغاس رد یم هک نکشب هدق وگ . دش تسم ناناج فلز زا ناج هک یقاس ?ورب وگ، [169 ,139]
(Айтгил соқийга кетсин, чунки жон жонон зулфидин мастдир,
Айт, қадаҳни тошга урсин, чунки (ишқ) май(и) аллақачон ўз
жомига (яъни кўнгилга) қуюлиб бўлди.).
Шоир “Тўҳфат-ус-сиғар” девони ғазаллари жомеъ луғати таркибидан
бу каби мисолларнинг кўп миқдорини келтириш мумкин. Жумладан, 22- ғазал
6-байти, 25-ғазал, 2-байт, 31-ғазал , 5-байт, 41-ғазал , 1-байт, 70-ғазал , 1-байт,
103-ғазал , 3-байт ва бошқа ўнлаб байтлар ҳам мавжуд [169,203]. Зеро,
ёшлигидан бу буюк шоир ирфон ва тасаввуф фалсафасидан огоҳ экан. Шу
маънода тожик адабиётшуноси Н.Нурзод Амир Хусрав ғазалларидаги
ирфоний хусусиятлар ва унинг тасаввуф адабиётидаги мақоми ва ўрни
67](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_67.png?v=1)
![тўғрисида шундай келтиради: “Тасаввуф адабиётида Амир Хусравнинг
ирфоний ва маънавий мақоми Мавлоно Жалолуддин Румий даражасига
яқиндир. Шу сабабдан шоир учун илоҳий дийдор файзи шайх Низомиддин
Авлиё сиймосида кўринар экан. Унинг муршиди ва пири Шамс Табризий каби
илоҳий қудратга эга бўлиб, бу сўфийниҳод шоир қалбини тасхир этган. Амир
Хусрав ўз тариқат пири ўлимини эшитиб, бор-будини камбағалларга
тарқатиб, ўз шайхи қабри ёнига жойлашади. Олти ойдан сўнг бу дунёни
тарк этиб, муршиди қабри пойидан мангу жой олади” [100,29]. Бундан
келиб чиқиб айтиш мумкиндирки, “дил” ва “жон” сўзлари шоир ғазалларида
ирфоний мазмунлардан фориғ бўлмасдан, балким рамзий тимсоллар
сифатида шоир илоҳий ишқи сир-асрорларини ўзига мужассам этган. Айни
шу жиҳат шоир эпик ва лирик шеъриятида “дил” ва “жон” сўзлари
ифодаланган маънолар ўртасидаги фарқни таъминлайди.
Шу тариқа “дил” ва “жон” сўзлари Амир Хусрав Деҳлавий “Тўҳфат-ус-
сиғар” девони ғазаллари матни таркибида ўзига хос тарзда қўлланилган
бўлиб, шоир лирик ва лироэпик ижодиёти намуналарида баъзан мазмун
жиҳатдан мутаносиб ва мувофиқ тарзда ва бошқа вазъиятларда бир-биридан
фарқли ҳолатларда ишлатилган.
2.2. Амир Хусравнинг бир ғазалида бадиий тимсоллар силсиласининг
қиёсий таҳлили
Амир Хусрав Деҳлавий форс адабиётининг етук ва сермаҳсул
ижодкорларидан бўлиб, Ҳинд ўлкасида форсий адабиётини кенг ёйилиши ва
чуқур илдиз қолдириши учун ўзига хос ҳисса қўшган. Шу билан бирга у ўз
замонасининг машҳур шоирларидан бўлиб, ижодкорлик маҳоратини ўз
замонаси шеъриятининг деярли барча шакллари ва жанрларида синаб,
ниҳоятда кўп назмий ва насрий асарлар яратишга муяссар бўлган. Таъкидлаш
жоизки, шоир ижодиётида бошқа жанрларга қараганда ғазал жанрининг ўрни
салмоқлидир. Айниқса, шоир девонида “яхши” (хуб), “мактуб” ва “ ошўб ”
(ғавғо) қофияси билан келтирилган алоҳида бир ғазали бошқа ғазалларга
нисбатан ўзгача бир оҳанг ва услубда яратилган. Зеро, унда ирфоний
68](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_68.png?v=1)
![истилоҳлар маъно жиҳатидан мантиқий занжир каби бир-бирига чамбарчас
боғлиқ тарзда ажойиб маъно товланишларини акслантириб, шоирнинг
тасаввуфий ва ахлоқий тасаввуроти нақадар кенг ва теранлигини намоён
этган. Ушбу ғазал шаклий жиҳатдан ҳам ўзига хос хусусиятларга эга бўлиб,
ундаги сўз-тимсолларнинг ўзаро мантиқий боғлиқлиги, мазмун ва
мундарижанинг ғоявий уйғунлиги, сўз-тимсоллар орасидаги ажабтовур
боғланишлар, муродиф сўзларининг маъно жиҳатдан бир-бирига
яқинлаштирилиши, сўзларнинг поэтик семантикасига хос мураккаб
боғланишлар ва ноанъанавий маънолар касб этиши мазкур ғазални шоирнинг
бошқа ғазалларидан ёрқин фарқланишига сабаб бўлган.
Ғазал шундай бошланади:
بوتکم موس و هتقن مود و داوس یکی . بوخ زرآ و لاخ و فلز نآ زا هدومن یهیز، [63,66]
(Хуб эрур ул зулфу холу зебо юзунг,
Бири саводу бири нуқтаву бири мактуб)
Ғазал давомида “ зулф ”, “хол” ва “гўзал чеҳра” сўз-тимсоллари таърифи
билан бошланувчи поэтик маъно товланишлари ташбеҳ санъати воситасида
бир-биридан гўзал эврилишлар ҳосил қилиб, шоир хаёлот оламининг
бепоёнлигини ошкор этиб боради. Шу жиҳатдан биз “зулф”, “хол” ва “гўзал
чеҳра” тимсолларини марказга қўйиб, бу ғазалдаги сўз-тимсолларнинг чексиз
товланишларига эътибор қаратишни мақсад қилдик.
Мазкур ғазалнинг биринчи мисрасида саноққа тортилган сўз-
тимсолларнинг мажозий ва ирфоний маъноларига таянган ҳолда, янги-янги
мантиқий сўз-тимсоллар силсиласининг шакллантирилиши унинг ўзига хос
кўзни қамаштирувчи ёрқин поэтик маънолар хазинасига айланишига сабаб
бўлган. Албатта, бу ижодкорнинг саъю ҳаракатлари, теран ва гўзал
туйғулари, завқу салиқаси натижалари ва самараси ўлароқ, шоирнинг юксак
маҳорат эгаси ва тимсол яратишда беназир эканлигидан далолатдир. Чунки
бир ғазал шакл ида бир-бири билан уйғунлашган “зулфу холу зебо чеҳра” сўз-
тимсолларининг мураккаб маънолар силсиласидан шеъриятнинг ўзига хос
бадиий мантиқи асосида ишонарли ва жозибали, шиддатли ва туғёнли
69](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_69.png?v=1)
![Биринчи байт:
بوتکم موس و هتقن مود و داوس یکی . بوخ زرآ و لاخ و فلز نآ زا هدومن یهیز، [63,66]
( Хуб эрур ул зулфу холу зебо юзунг,
Бири саводу бири нуқтаву бири мактуб. )
Бу байтда шоир кўплаб сўзларнинг маъно жиҳатдан бир-бирига
чамбарчас боғлиқ эканлигига ишора қилиб, бадиий мантиқ асосида “зулф”
сўзини “савод” сўзига, “хол” сўзини “нуқта” сўзига ва “ораз” (юз) сўзини
“мактуб” сўзига боғлаган. Байтнинг мукаммал насрий таржимасини
келтирадиган бўлсак, “ Офарин ул зулфу холу зебо чеҳрагаки, биринчиси
қоралама сатрларга, иккинчиси нуқтага ва учинчиси мактубга ишора
қилурлар” деб ўгириш керак бўлади. “Зулф” сўзининг байтдаги мажозий
маъноси умумий ҳолда қора ранг ёки зулматли кечадир. Ушбу матнда агар
кейинги сўз-тимсоллар билан уйғунлаштириб олинадиган бўлса, (қора сиёҳ
билан ёзилган) “ қоралама ёзув сатрлари” ( ёки шеърий мисралар) деб талқин
қилиш мумкин. Бундай талқин “савод” сўз-тимсоли билан боғлиқ бўлиб,
мазкур сўз ушбу контекстда “баёз” (яъни оққа кўчирилган матн) билан
зидлашув ҳолатида тасаввур қилинади.
“Тасаввуф аҳли ижодиёти намуналари” луғатида “қора” сўзи “илм ва
имконият олами ва Ҳақ дийдорининг биринчи кўриниши ҳамда ошкор
бўлиши” маъноларини ифодаловчи истилоҳ сифатида келтирилган [152,38].
Шу жиҳатдан ҳам “зулф” сўзи ошиққа берилган имкониятлар ва уни турли
хил синовлар билан синаш манбаи бўлиб, Ҳақ дийдори ва илоҳий маҳбуб
васлига этиш учун ягона йўл саналади.
Байтда “савод” сўзининг мажозий маънолари маърифат, илм ва билим,
донолик ҳисобланади. Яъни ишқ йўлида хату савод чиқариш, тажриба ва
маҳорат ортириш рамзидир. Бошқа жиҳатдан мана шу хату савод ва
маърифат ёрдамида тариқатнинг муаммолари ечими тадрижий равишда,
босқичма босқич англаб борилади. Бу илоҳий маърифат белгиси бўлиб,
унинг ёрдамида ҳақиқий ишқ моҳияти ҳис этилади. Бу ўринда ишқнинг
71](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_71.png?v=1)
![турли хил оғир машаққатларида тобланиб бораётган ошиқнинг бетоблик
ҳолатига ҳам ишорани сезиш мумкин.
Айтиш жоизки, “зулф”, “хол” сўзлари ва “чиройли юз” сўз бирикмаси
маҳбуб ҳусни рамзи сифатда гўзаллик, латофат, чирой ва назокат манбаи
ҳисобланади. Яъни хол ва зулф юзга чирой бағишлаб, юзнинг гўзаллиги ва
кўрки учун замина сифатида хизмат қилади. “Хол”нинг “нуқта”га
ўхшатилиши шакл жиҳатдан тўғри бўлиб, улар ўртасидаги ирфоний
ўхшашлик шундай изоҳланган: “Хол ﻞاخ -Оллоҳнинг ягоналиги, одам
юрагининг сувайдо нуқтаси (юракнинг марказидаги қора хол) ва илоҳий
дийдорнинг кўриниш вақти” маъноларини билдиради [152,25]. Бундан
шундай хулоса чиқариш мумкинки, “хол” сўзи ягоналик ва танҳолик манбаи
бўлиб, вужуди воҳид ва ё Оллоҳнинг ягоналигига ишорадир ҳамда солик
қалбининг бедорлиги, огоҳлиги, Ҳақ дийдорига етишиши, илоҳий пардани
ўртадан кўтарилиши рамзи ҳам ҳисобланади. Ёхуд соликнинг битмас ишончи
ва туганмас эътиқоди манбаидир. Бошқа жиҳатдан “нуқта” сўзи тариқат
манзиллари ва унинг зиналарига ишора бўлиб, уларни босиб ўтиш солик
учун фарз ҳисобланади. Аммо бу йўл ўта машаққатли ва синовларга бойдир.
Бу байтда “чиройли юз” (орази хуб) сўз бирикмаси гўзаллик ва илоҳий
ҳусн манбаи бўлиб, “ мактуб ”га ўхшатилган. Бу мазҳар. Бизнинг
фикримизча, “ мактуб ” сўз-тимсоли илоҳий сир ва асрорларни идрок ва дарк
этиш маъносида ишлатилган. Яъни ошиқ киши ўзининг илми ва дунёқараши
воситасида илоҳий ишқ асрорларини идрок этиб, уни таҳлил қилади ва
ўрганади. “ Мактуб ” бу хат бўлиб, тасаввуф илмида “хат ( ﻄ
خ ) - сўзи Оллоҳ
дийдорининг кўриниши ва ошкор бўлиши” маъносини англатилади [152,26].
Солик илоҳий маърифат орқали ишқ моҳиятини идрок этиб, илоҳий маҳбуб билан дийдор
кўришади.
بوشآ موس و هنتف مود و لاب یکی . ،نم لد رد تسوا بوتکم و هتقن و داوس [ 63,66]
(Қалбимда унинг саводу нуқтаву мактуби,
Бири балову бири фитнаву биридир ошўб).
72](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_72.png?v=1)
![Мазкур байтни қиёсий ва мантиқий таҳлил этиладиган бўлса,
юқоридаги байтда ижмолий таҳлили келтирилган бадиий тимсолларнинг
поэтик маънолар майдони янада тадрижий такомилга эришилганлигининг
гувоҳи бўламиз. Байтда “ савод”, “нуқта” ва “мактуб ” сўзлари маъно
жиҳатдан бир-бирига яқин бўлиб, ҳар бири мажозий ва рамзий маънолар касб
этган ва ташбеҳ санъати воситасида “бало”, “фитна” ва “ошўб ” (ғавғо, бу
ўринда ошиқ дилидаги тўлқинланиш , ҳаяжон маъноларида ишлатилган)
сўзларига ўхшатилган. “ Савод ” сўзи илоҳий ишқ рамзи бўлиб, ишқ асири
бўлиш ва маҳбуб ҳуснига шефта бўлиш нўмоди, яъни символи тарзида
ишлатилган. Шу жиҳатдан ҳам бу сўз “ бало ” сўзи билан ҳамоҳанг тарзда
келтирилган. “ Бало ” сўзи ўзининг асл маъноси, яъни дард ва офат, азоб ва
уқубат, кулфат ва машаққат, маъюслик ва ноумидлик маъноларини
ифодаланган. Бу вараъдир. Яъни солик айнан шундай мусибат ва риёзатлар
билан маҳбуб томонидан синовдан ўтказилади. Тасаввуфда “ бало لاب - сўзи
илоҳий имтиҳон орқали солик қалбини покланиши ва тозалиги” маъносида
ишлатилади [152,12]. Зеро, азоб ва кулфатлар ёрдамида ошиқнинг сабру
тоқати даражаси ва вафодорлиги кучи синовдан ўтказилади.
“ Фитна ” ва “ ошўб ” сўзлари бу мисраларда нозу-карашма ва ошиқ
дилини изтиробга солиш маъноларини ифодалайди. “ Нуқта ” сўзи
тариқатнинг манзил ва зиналари манбаъи бўлиб, ҳаммаси навбатма-навбат
ишғол этилади. Яъни Оллоҳ ва солик ўртасидаги восита ва ягона йўл
ҳисобланади. Кўриниб турибдиким, Амир Хусрав сўз-тимсолларни талқин
этишда, улардан фойдаланиш асносида ўзига хос ва такрорланмас янги
услубни танлаган. Бу янгилик шу даражада теран ва нозик ифодаланганким,
ҳатто бир ғазалда ишлатилган айни бир истилоҳ ва сўз кейинги байтларда
келтирилган худди шу сўзнинг мазмунан такрори эмас. Бошқа байт:
بول
ﻄم موس و سنوم مود و دارم یکی . ،ارم دوب وا بوشآ و هنتف و لاب [ 63,66]
(Мен учун унинг балову фитнаву ғавғолари,
Бири муроду бири мунису бири мақсуд).
73](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_73.png?v=1)
![“Бало”, “фитна” ва “ошўб” сўзлари мантиқ жиҳатдан “мурод”, “мунис”
(ғамхўр ва меҳрубон) ва “матлуб” (талаб этилган, мақбул, мақсад) сўзлари
билан умумий хусусият касб этиб, маъно жиҳатдан бир-бири билан ҳамоҳанг
ҳисобланади. Худди юқоридаги байтда келтирилгани каби “ бало ” сўзи
тариқат соликини машаққатли имтиҳон қилиш билан бирга, уни
рағбатлантириш маъносини ҳам ифодалайди. Яъни ошиқ учун Ҳақ таоло
дийдорини кўриш имконини беради. Шу жиҳатдан ҳам бу илоҳий
маърифатнинг ягона йўли бўлиб, ошиқни илоҳий маҳбуб дийдори ва жамоли
сари олиб боради. Айнан шу жиҳатдан “ бало ” сўзи маъно жиҳатдан “ мурод ”
сўзи билан ўхшаш ҳисобланади. Маълумки, солик тариқат йўлида қанча кўп
синовларни бошдан ўтказса, шунча ҳақиқати мутлақ ва мақсадига
яқинлашади. Мақсадга этиш осон иш бўлмасдан, балки ҳаддин ортиқ парҳез
ва синовларни талаб этади. Бу тасаввуф илмида “вараъ” тушунчаси билан
ифодаланади. “ Фитна” сўзи бошқа сўзларга қараганда “ мунис ” сўзи билан
маъно жиҳатдан яқин бўлиб, солик ишқнинг ширин дардини ўзининг ёру
дўсти ва ҳамдарди сифатида эзозлайди. Гўё унинг кўнгли азобларга ўрганиб
қолиб, уларсиз осуда бўлмайди. Бу тариқатда унсдир. “ Ошўб” ва “матлуб”
сўзларининг ўртасидаги яқинлик ҳам шунга ўхшаш бўлиб, ишқ йўлида ғавғо
чиқариб фарёд солишдан мақсад Ҳақ жамолига этишдир. Яъни асл мақсад
йўлидаги муаммолар рамзи бўлиб, меҳнатсиз роҳат бўлмаганидек, ранжу
изтиробларсиз муҳаббат ҳам камолига етмайди. “ Матлуб ” - بولﻄم - сўзи
Ҳақиқатнинг ҳар сафар турлича жилоланиши”[152,56] маъносини
ифодалайди. Яъни солик илоҳий маъшуқ дийдорини бирдан кўрмасдан, у
тариқат зиналарини тадрижий боси б ўтгандан сўнггина ушбу орзуси муяссар бўлади.
بولغم
?موس و بلاغ مود و ا دج یکی . ،دش نم زا هس ره بول ﻄم و سنوم و دارم [63,66]
(Муроду мунису матлуб мендин бўлиб,
Бири айрову бири ғолибу бири мағлуб).
Юқоридаги байтлар анъанасига мувофиқ “мурод”, “мунис” ва “матлуб”
(мақсад) сўзлари мазмун жиҳатдан “жудолик” (айрилиқ), “ғолиб” ва “мағлуб ”
сўзлари билан ҳамоҳанг тарзда келтирилган. “ Мурод ” лексик жиҳатдан
74](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_74.png?v=1)
![ўзининг асл маъноси, яъни мақсад, талаб, хоҳиш, истак ва орзу маъноларини
ифода этади. Маълумки, “ жудолик ” ва ё ҳижрон (айрилиқ) сўзи “ мурод ”
сўзига муқобил тарзда ишлатилган бўлиб, ҳажр, фироқ, жудолик, ноумидлик,
хасталик ва машаққат манбаи сифатида ишлатилган.
Аммо “ мунис ” сўзи бошқа сўзларга нисбатан кўпроқ “ ғолиб ” сўзи
билан таносубга эга ва юқорида келтирилган фикрларга зиддир. Зеро,
“ мунис ” сўзи маъшуққа ишора бўлиб, “ ғолиб ” сўзи маҳбубнинг ошиқга
нисбатан мавқеи устунлигини англатади. Тасаввуфда “истиғно” деган
тушунча, аниқроғи, ҳолат бор [177,202]. Шу жиҳатдан “ ғолиб ” сўз-
тимсолини маҳбуб ўзини бевафо, меҳрсиз, ошиғининг оҳу нолаларига бефарқ
ва эътиборсиз қилиб кўрсатишига қарамай солик ўз йўлида собит бўлиб,
аҳдидан қайтмаслиги, яъни маҳбуб унинг дилида ҳануз ҳукмронлигини
сақлаб турганлиги маъносида талқин қилиш мумкин. “Матлуб” ва “мағлуб”
сўзларининг ўртасидаги маънавий яқинлик ҳам айни шу талқиндан келиб
чиқади. Яъни умидсизлик, маъюслик ва муроду мақсадга ета олмасликдир.
Бошқа жиҳатдан “муроддан айрилиш” бу тариқатнинг барча ғам ташвиш ва
машаққатларидан сўнг буюк мақсадга эриша олмаслик ҳамдир. “ Мунис” нинг
“ ғолиб” бўлиши бу соликнинг барча умидлари пучга чиққандан сўнг ҳам
Оллоҳ билан ҳамроз ва ҳамдард бўлишини ифодаласа, “ матлуб ”нинг
“ мағлуб ” га айланиши” бу соликнинг бенасибликни бўйнига олиши ва
ишқнинг самарасизлигига кўникиши, тан б еришига ишорадир.
و ملاغ یکیمود بوکرم موس و بکرم . ،دمآ زاب و تفر بولغم بلاغ و ادج [63,66]
(Айрову ғолибу мағлуб кетибон яна келди,
Бири ғулому бири маркабу бири маркуб).
Бу байтда “жудо” (айрилиқ), “ғолиб” ва “мағлуб” сўзлари ташбеҳ
санъати воситасида “ғулом”, “маркаб” (миниладиган уй ҳайвони: эшак, от ва
туя) ва “маркуб” (минишга ўргатилган эшак, от ва туя) сўзларига маъно
жиҳатдан ўхшатилган. Агар ғазалнинг умумий мазмунидан келиб чиқиб
таҳлил қилсак, “ғулом” ва “жудо” (айрилиқ) сўзларининг мантиқий
ҳамоҳанглиги ошиқнинг маъшуқ амрига сўзсиз бўйсуниши ва ишқ ҳукмига
75](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_75.png?v=1)
![итоат этишидан далолатдир. Ҳамда тоқат, матонат, сабр манбаи бўлиб,
тақдир ва ишқнинг барча яхши ва ёмон синовларига бардош бериш
рамзидир. Бошқа жиҳатдан айрилиқ ва фироқ синовидан муваффақият билан
ўтиб, маҳбуб эътирофига сазовор бўлишдир. “Ғолиб” сўзи “маркаб” сўзи
билан мазмунан яқин бўлиб, ошиқнинг ишқ йўлидаги ютуқлари ва
муваффақиятлари белгиси, ошиқнинг ёр васлига этишини ифодалайди.
Чунки “маркаб” сўзи изоҳли луғатларда эшак, от ва туя маъносида
келтирилиб, мантиқий жиҳатдан ва тасаввуф таълимоти моҳиятига мос
равишда “туя” тушунчасига мутаносибдир. “Туя” (шутур- رتش ) сўзи
тасаввуф илмида “гуноҳлардан покиза ва тоза бўлган нафс”
[152,39]
маъносини англатади. Яъни тариқат йўлидаги соликнинг покиза кўнгли ва
беғубор қалбига ишора бўлиб, унинг ҳаётий нозу неъматлар ва айшу
ишратлардан воз кечиб, фақат Ҳақ ва ҳақиқат томон юз тутганидан
далолатдир. Бу нарса ирфоний таълимотда “убудат - ت
دوبع ” истилоҳи билан
ифодаланади [152,44]. “Убудият” истилоҳи ҳақ йўлида бошқа нарсалардан
мосиво бўлиб кўнгил ва хотирда Оллоҳ зикру ёдидан бошқа нарсага жой
бермаслик маъносини билдиради. Бизнинг назаримизда, соликнинг шайхлик
ва комиллик даражасига этишишидир.
“Мағлуб” сўзи “маркуб” сўзи билан маъно жиҳатдан яқин бўлиб,
“маркуб” минишга ўргатилган от, эшак ва туя маъносига эга бўлиб,
юқоридаги фикрларнинг тасдиқ и учун келтирилган. Бундан келиб чиқадиган маъно
белгиси унсият, ювошлик, бардошлиликдир.
بوبحم موس و یداش
?مود و ?روضح یکی . ،تسا شوخ زیچ هس اب بوکرم و بکرم و ملاغ [63,66]
(Уч нарса ила ғулому маркабу маркуб яхши,
Бири ҳузуру бири шодлику бири маҳбуб.)
Аёндурки бу байтда “ғулом”, “маркаб” ва “маркуб” сўзлари ўта нозик
маҳорат ила “ҳузур”, “шодлик” ва “маҳбуб” сўзларига таносуб тарзда
боғланган. “Ғулом” ва “ҳузур” сўзлари маъно жиҳатдан бир-бири билан яқин
бўлиб, “ғулом” сўзи соликнинг илоҳий маҳбуб ишқи йўлида бандилик,
тобеълик, асирлик ва сарсончиликни ихтиёр этганига ишорадир. “Ҳузур -
76](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_76.png?v=1)
![روض ح ” сўзи осудалик, фароғат, роҳат, осойишталик ва тинчлик манбаи бўлиб,
луғатларда унинг ирфоний талқини “ Оллоҳнинг ягоналигига шоҳид ” тарзида
келтирилган [152,25].
Яъни Ҳақнинг ягоналиги ва уни жамолини кўришга
бўлган комил ишонч манбаидир. Оллоҳнинг қудсий дийдорини кўриш ва
ундан ҳузур ва ҳаловат топиш маъносини билдиради.
Юқоридаги байтда таҳлили келтирилган “маркаб” ва “маркуб” сўзлари
тасаввуф таълимотида гуноҳ ва айблардан покланиш маъносини билдириб,
бу ҳолат ирфонда “зуҳд“ истилоҳи билан ифодаланади: “Зуҳд - د
هز - ҳаётий
неъматлардан воз кечиш ва улар баҳридан ўтиш”[152,34] маъносини
англатади. Шу боис мазкур сўзлар парҳез қилиш ва риёзат чекиш манбаи
сифатида ишлатилган бўлиб, соликни тариқат зиналарини муваффақият
билан босиб ўтиб, комиллик даражасига этишини англатади. Айнан мазкур
сўзларнинг “шодлик” ва “маҳбуб” сўзларига қиёслангани соликнинг ўз
мақсадига э тишига ишорадир.
بوخ خر
?موس و یقاس ?مود و بارش یکی . ح? ،ورسخ ،دوب نم بوبحم و یداش و روض [63,66]
( Менинг ҳузуру шодлику маҳбубимдир, Хусраво,
Бири шаробу бири соқиву бири рухи хуб ).
Ташбеҳ санъати воситасида “ҳузур” сўзи “шароб”га, “шодлик” сўзи
“соқий”га ва “маҳбуб” сўзи “чиройли юз” сўз бирикмасига қиёсланган.
“Ҳузур” сўзи ўзининг асл маъноси, яъни роҳат ва фароғат, шодлик ва
хуррамлик ҳамда ором олиш маъносида келган бўлиб, “шароб” сўзи солик
қалбидаги дард аламларни унутиш манбаи, умрни ҳар онини яхши ўтказиш
ва ҳаётни гўзал ва беғубор дамларини тортиқ этувчи восита сифатида
келтирилган. Мажозий жиҳатдан соликнинг Ҳақ дийдорини кўриш вақтида
ҳушсиз ва маст бўлиб ақлини йўқотиш ҳолатини ифодалайди. Зеро, “шароб -
ب
ارش - сўзининг ирфоний маъноси Ҳақ жамолининг тажаллийси, сир ва
асрорнинг махфий тутиш ва соликнинг фанога юз тутиши” [152,39] бўлиб,
бу юқоридаги фикримизнинг исботидир.
“Соқий” сўзи сирдош ва яқин дўст сифатида келтирган бўлиб, гўё у
ошиқ ҳолидан хабардордир. Яъни инъом этиш манбаи бўлиб, шароб билан
77](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_77.png?v=1)
![бирга солик қалбига сархушлик ва мастлик ҳадя этади, то ки солик бу
ҳолатда илоҳий асрор ва маърифат моҳиятини яхшироқ дарк этсин. Чунки
соқий- ﻰقاس - сўзи тасаввуф илмида ҳам айнан шу маънода ишлатилади
[152,36]. Шу жиҳатдан мазкур сўз соликнинг шайхлик ёки ундан ҳам
юқорироқ мартабага этиши маъносини ифодалайди. Ҳақ жамолини кўриш
айнан шундай олиймақом кишиларга мушарраф бўлиб, ҳамма зоҳид ва
обидларга ҳам насиб этавермайди.
“Маҳбуб” сўзи ва “рухи хуб” - “чиройли юз” сўз бирикмаси шоирнинг
асосий мақсадини ифодаловчи восита сифатида хулоса тарзида келтирилган.
Яъни мазкур сўз ва сўз бирикма воситасида ошиқнинг Оллоҳ дийдорига
етишиш ғояси талқин этилган. Бунинг сабаби шундаки, “рух“ (юз) сўзи
“Оллоҳ жамолининг жилваланиши” [152,32] маъносини билдиради.
II боб хулосалари:
1. Диссертацияда илк маротаба Амир Хусрав Деҳлавийнинг “Тўҳфат-
ус-сиғар” девони ғазаллари жомеъ луғат (конкорданс)и материаллари
асосида “дил” ва “жон” тимсолларининг қиёсий таҳлили амалга оширилди.
Шоир лирик ва лироэпик асарларида мазкур бадиий тимсолларнинг
қ ў лланилиш даражаси, маъно жилолари, уларнинг муштараклик
хусусиятлари, умумий ва бир-биридан фарқли жиҳатлари, шоир сабк ва
услубининг беқиёслиги, баён тарзи ҳамда янгилик яратишдаги новаторлиги,
бадиий тимсоллар яратиш бобидаги ўзига хос ёндашувлари каби муҳим
услубий масалаларини аниқлаш ва таҳлил этишга имкон яратилди.
2. Хусрав Деҳлавий ғазалиётида оддий сўзларнинг бадиий тимсол
даражасига кўтарилиши ва тасааввуфий-ирфоний ҳамда мажозий характер
касб этишининг асосий омили уларни ўзининг асл ва лексик маъноларига
нисбатан турли хил лингвопоэтик тасвир воситалари ёрдамида рамзий ва
мажозий ҳамда ирфоний-тасаввуфий маъноларда кўпроқ қўлланишидадир.
3. Амир Хусрав лирик мероси таркибида ғазал жанри етакчи ўрин
эгалласа-да, аммо шоир ижодиётида алоҳида хусусиятларга эга бўлган
78](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_78.png?v=1)
![балки янгича орифона мазмун ва турли хил мажозий маъноларда ишлатила
бошланган. Н.Комиловнинг таъбири билан айтганда “Натижада шеъриятда
яширин маънолар, тасаввуф тушунчаларига мўлжалланган махсус тил
пайдо бўлди, “лисон-ул-ғайб” услубида ёзилган ғазал ва рубоийлар кўпайди...
рамзийлик, сўфиёна тил билан ёзиш адабиётни бир қадар
мураккаблаштирди, натижада “хос кишилар” англайдиган шеъру ғазаллар
яратилди” [81,145] Чунки тасаввуф таълимоти таъсири бадиий адабиётда
беқиёс бўлиб, шеърият тили ва бадиий тасвир воситаларининг ранг-
баранглиги ва жозибадорлигини таъминлаган. Шу маънода Шиблий
Нўъмоний шундай келтиради: “Форсий шеърият тасаввуф унсурлари
таъсир қилмасдан бурун гўё жонсиз қолабдай эди. Шеър ҳақиқати
фақатгина жаззоблик (ўзига жалб этиш хусусияти) изҳоридан иборат
бўлиб, форсий шеъриятда тасаввуфдан олдин бу хусусият мавжуд эмасди”
130,77].
Албатта, тасаввуф унсурлари таъсирида форсий тилдаги шеърият
мавзу, ғоявий мундарижа, мазмундорлик, поэтик меъёрлар жиҳатдан юксак
даражада ривожланган. Аммо, бизнинг фикримизча, тадқиқотчи томонидан
мумтоз поэзиянинг тасаввуф таъсиридан олдин “жонсиз қолаб” ва
“жаззоблик” хусусиятларидан батамом холи тарзда талқин этилиши, бу
прозага нисбатан нисбий баҳо ҳисобланади. Чунки бу шеърият тасаввуф
таълимоти зуҳуридан олдин ҳам маълум миқдорда ўзига хос бадиий
хусусиятларга эга бўлган. Мантиқан ҳам форсий шеъриятининг айни мана
шу жаззоблик, мавҳумийлик, муассирлик, рамзийлик, мажозий ва бадиийлик
каби муҳим жиҳатлари тариқат аҳлини ўзига оҳанграбодек тортган. Яъни
тасаввуф таълимоти энди куртак отаётган даврда сўфийлар ўз мурид ва
атрофидагилар кўнглига йўл топа олиш, улар қалбини ҳаяжонга келтириш,
улар зеҳнига таъсир ўтказиш ва ирфоний ғояларини тарғиб этиш учун ўз
нутқларини айнан машҳур шоирлар шеърий намуналари ва халқ оғзаки
ижодиётидаги айрим рубоийлар орқали безаб, уларга ирфоний шакл ва
мазмунлар берган. Н.Комиловнинг бу борадага айрим мулоҳазалари
фикримизнинг исботидир: “Тўғри, тасаввуф шайхлари муридларига таъсир
80](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_80.png?v=1)
![этиш учун рубоий, ғазал каби кичик шеърий жанрлардан фойдаланганлар.
Баъзан ўзлари сўфиёна ғояларга мос асарлар ижод қилиб, аксар ҳолда эса
халқ орасида юрган халқ оғзаки ижод намуналари ва машҳур шоирларнинг
шеърларидан фойдаланиб, суҳбатларини қизитганлар, сўзларга янги маъно
бериб, сўфиёна ғоялар руҳида талқин ва тафсир қилиб, эшитувчиларни
ҳаяжонга солганлар”[81,139]. Бундан маълумки, шеърий жанрларнинг
мазмуний, мундарижавий, ғоявий ва шаклий қолиблари, устувор поэтик
меъёрлар талаботлари ирфоний ғояларни тарқатиш ва тасаввуф таълимоти
асл мақсад ва моҳиятини тарғиб этиш учун энг яхши восита саналган.
Шарқшунос олим М.Имомназаров қарашларига кўра: “Суфийлик
файласуфлик эмас. Тасаввуф тили мантиқий тафаккур тили эмас. Шу
сабабдан “тасаввуф фалсафаси” ёки “фалсафий тасаввуф” деган
тушунчалар тасаввуфнинг моҳиятидан узоқ одамларнинг хаёлидагина
шаклланиши мумкин. Тасаввуф ғайб олами билан иш кўради. Ғайб олами
ҳақида эса илм ва мантиқ тили билан эмас, балки фақат рамз ва ишоралар
тили билан гапириш мумкин. Шу сабабли тасаввуф тилини шоирлар ва
шеърият тилини сўфийлар тушуниши осонроқ. Чунки уларнинг тилга
ёндашуви деярли бир хил. Уларнинг ҳар иккаласи учун ҳам сўзлар оддий
ҳарфлар ёки товушлар йиғиндисидан иборат эмас, балки ҳар бир сўз чексиз
бир олам, маънолар, рамз ва ишоралар олами. Шу маънода ҳар бир сўз шоир
ёки сўфий дилидаги рангин туйғулар туғёнини ифодаловчи рамзий бир
тимсол...” [14,38]. Дар ҳақиқат, тасаввуф шеърияти тили “рамзий тил” бўлиб,
бу тилни тушуниш, бу тилда гапириш ҳаммага бирдек муяссар бўлмаган ва
фақатгина мутасаввуф шоир ҳамда сўфийларга хос хислат ва фазилат
ҳисобланган. Шу жиҳатдан ҳам тасаввуф шеъриятидаги ҳар бир рамзий
ифода, маъновий бирликлар, мажозий ишоралар, ирфоний истилоҳлар ва
ўзига хос бадиий тимсоллар тасаввуф унсурлари ва илоҳий олам моҳиятини
ўзида акс этгувчи махсус рамзий тасвир воситалари ҳисобланган ва бу
фақатгина ирфоний шеъриятнинг энг муҳим жиҳатларидан биридир.
Масалан, М.Имомназаров бу ҳолатни шундай изоҳлайди: “борлиқнинг Олий
81](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_81.png?v=1)
![Ҳақиқати “ ёр ”, “ маҳбуб ” деб аталади, унга етишиш иштиёқи “ ишқ ”
дейилади, суфийнинг туйғулари “ васл ” ва “ҳижрон”, ҳолати – “май” ва
“мастлик”, макони – “харобот” ва “дайр” тимсоллари билан ифодаланади.
Натижада мазмуний кўпқабатлик жозибаси юзага келади [13,81]. Тасаввуф
шеърияти жозибаси ҳам шунда, ундаги мажозий тасвир таъсиридаги ҳар бир
сўз-тимсол асл ва лексик маъносидан узоқлашиб, ўзида ирфоний характер ва
сўфийларнинг муайян ҳолатини ифодаловчи янги тасаввуфий маъно касб
этган. Натижада сўзларнинг мажозий маъно доираси кенгайиб,
ижодкорларнинг ирфоний ва фалсафий қарашларини ифодалашда қўл келган.
Бу сўзлар, биринчидан, ирфоний истилоҳ сифатида тасаввуф шеърияти
тилининг “рамзий ва ишоралар тили”га айланишига сабаб бўлса, иккинчи
жиҳатдан тасаввуф аҳли ғоя ва ақидаларини ҳар қандай номақбул
таъқиблардан “сўзлар ниқоби” ва “маънолар пардаси” остида яшириш
мақсадида қўлланилган. Шеърий матндаги айни мана шу қолипдаги истилоҳ
ва таъбирлар шоир мақсади ва асосий ғояси мазмун-моҳиятини чуқурроқ
ангалаш учун “рамзий калит” ва “таянч сўзлар” сифатида муҳим аҳамиятга
эга бўлиб, аммо бу сўзлар матн контекстидан айро ҳолда бадиий аҳамиятини
йўқотиб, оддий сўздан фарқи қолмайди. С. Мажитова нинг мулоҳазаларига
кўра эса: “ таҳлил этилаётган тимсолни матн ёки матн контекстдан айро
ҳолда эмас, балки айнан матн ва ё нутқ контекстида, матннинг мантиқий
мазмуни, ижодкорнинг ғоявий мақсадлари билан боғлиқ тарзда таҳлил
қилиш мақсадга мувофиқдир. Зеро, тимсоллар маъноси ва истилоҳларнинг
маънолар силсиласини ва ё семантик майдонларини аниқ белгилаш учун ҳар
бир бадиий тимсол ва сўзнинг “лисоний-маъно белгиси”, “тушунчалар
калити”, “рамзий алифбо”, “сўзлараро интисоб”, “савтий ифода”,
“сўзларнинг қиёми”, “ишоралар олами” каби жиҳатларни эътиборга олиш,
ҳар бир сўзнинг лингвопоэтик хусусиятларини синчиклаб тадқиқ этиш
зарурияти вужудга келади” [194,33]. Бу мезонни бадиий матн лексик
қатламини таҳлили учун энг самарали восита сифатида қабул қилиш
мақсадга мувофиқ. Ҳар бир бадиий матнда ижодкорнинг асосий мақсади
82](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_82.png?v=1)
![яширинган истилоҳ ва иборалар бўлиши аниқ. А.Насриддиновнинг “матлаб
калитини адиб асарларидан изламоқ бадиий асарлар шарҳининг энг яхши
усулларидан биридир” [24,29] деган фарази ҳам бу гапимизниг исботидир.
Тасаввуфий шеърият тили масаласининг айрим жиҳатлари бу соҳанинг
йирик вакиллари, тадқиқотчилари Е.Э.Бертельс, Н.А.Пригарина, С.Сабзаев,
А.Қуронбеков, М.Имомназаров, Ш.Каримов, 3.Мухторов, ва С. Мажитова
М.Саломовларнинг 1
бу борада бажарган илмий ишларида атрофлича тадқиқ
этилган. Бироқ Амир Хусрав шеърият тили ирфоний нуқтаи назардан
ҳозиргача тўлиқ таҳлил этилмаган. Тадқиқотчи Н.Нурзоднинг қуйидаги
фикри ҳам бунга ишорадир: “Амир Хусрав адабий мақоми бу соҳа
тадқиқотчи ла ри томонидан атрофлича тадқиқ этилган бўлиб, аммо шоир
ижодиётидаги ирфоний қарашлар ва сўфиёна мазмунлар хусравшунос
олимлар томонидан нисбатан кам миқдорда таҳлил этилган” [100,29]. Шу
боисдан шоир ғазалиёти тилидаги ирфоний истилоҳ ва рамзий тимсоллар
маъно силсиласини ўрганиш ва лингвопоэтик жиҳатдан тадқиқ этиш бугунги
тилшунослик илмининг муҳим ва долзарб вазифаларидан бири ҳисобланади.
Амир Хусравнинг ирфоний ақидалари тасаввуфий адабиёт суннатлари
ва энг муҳим мавзуларида ўз ифодасини топиб, шоир яшаган давр ирфоний
шеъриятининг юксалишига катта ҳисса қўшган. Амир Хусрав ўз замонининг
етакчи мутасаввуф шоирларидан ҳисобланиб, ўша давр тасаввуф оламида
машҳур бўлган шайх Низомиддин Авлиёни ўз маънавий пири сифатида
эътироф этган. Агарчи Амир Хусравнинг “Тўҳфат-ус-сиғар” девони
шоирнинг ёшлик даврида яратилган бўлса ҳам, шоир бу даврда шайх
Низомиддин Авлиёнинг маънавий таъсирида бўлганлигини таъкидлаш зарур.
1
Бертельс Е.Э. Суфизм и суфийская литература. – Москва: Наука, 1965.-524 стр; Пригарина Н.И. Хафиз и
влияние суфизма на формирование языка персидской поэзии // Суфизм в контексте мусульманской
культуры. – М.: Наука, 1989.-с.94-120; Сабзаев С.М. Лингивистическое исследование суфийской
терминологии таджикской-персидской прозы XI-XIIвв.: Автореф. дис. докт. филол. наук. – Душанбе: 1996.-
42 с.; Каримов Ш. Семантикаи воҳидҳои луғавии ғазалиёти Ҳофиз. – Душанбе: 1993.-146с.; Мухторов З.
Лексикаи ирфонии ғазалиёти Саноий. – Душанбе: Ҳумо, 2001.-128с; Саломов М. Ифодаи мажоз дар
ғазалиёти Ҳофизи Шерозий. – Душанбе: Адиб, 2001.-138с.; Қ уронбеков А. “Маснавийи маънавий”да
тасаввуф тимсоллари. – Тошкент: 2011.-216 б; Мажитова С. Жомий ғазалиётидаги рамзий истилоҳларнинг
луғавий ва мажозий маъноларини талқин қилиш усуллари. Филология фанлари бўйича фалсафа доктори
(PhD) диссертацияси, - Самарқанд, 2018.
83](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_83.png?v=1)
![М.Бақоев шу масалага эътибор қаратган ҳолда уни қуйидагича изоҳлайди:
“Девонда дебоча мавжуд бўлиб, Амир Хусрав унда ўзининг бир қатор
таржумаи ҳол лаҳзаларини зикр этган. Шоир биринчи бўлиб, Низомиддин
Авлиёнинг маънавий таъсирида эканлигини ёзган” [39,157]. Бироқ, мазкур
девон ғазалларида шоир тариқат пири шайх Низомиддин Авлиё номи зикр
этмаган, шоир ирфоний ақидалари мукаммал ва муайян шаклда жамланмаган
ва умумий тарзда баён этилган. Лекин шоирнинг кейинги девонларининг
кўпгина ғазалларида айнан мазкур шайхнинг умуминсоний фазилатлари
тавсифи ва тасаввуфий ғояларининг талқини мукаммаллик касб этганлигини
пайқаш мумкин.
Амир Хусрав Деҳлавийнинг ирфоний мақоми ва шоирлик маҳорати
кўпгина тарихчи ва тазкирачи олимлар томонидан эътироф этилган.
Жумладан, Давлатшоҳ Самарқандий ўзининг “Тазкират-уш-шуаро” асарида
шоирнинг ирфоний мақоми тўғрисида шундай келтиради: “унинг камолоти
шарҳдан мустағний (эҳтиёжсиз) бўлиб, малаксифот зоти (асл, моҳият)
ғаноимга бой, иқон (ишонч) кони гавҳари ва ирфон дарёси дурридир”
[57,179]. Демак, ўз даврида Амир Хусрав ирфоний мақоми ва тасаввуфий
ашъорини бу даражада баҳоланишининг ўзига хос жиҳатлари ва асоси
мавжуд. Чунки шоир ғазалларида тасаввуф таълимотининг энг муҳим ва сара
ғоя ва ақидалари сўз-тимсоллар лар воситасида рамзий ва жозибали тарзда
тасвирланган. Шоирнинг тасаввуфий шеъриятида тариқат аҳлининг амаллари
ва илоҳий илмнинг сир асрорлари ғайб-ул-лисон тилида баён этилган. Шу
боисдан шоир ғазалиётидаги кўпгина сўз-тимсоллар мажозий маъно
силсиласини ирфоний мазмунларсиз тавсифлаш мантиқсизлик ҳисобланади.
Диссерта циянинг мазкур бобида бизнинг асосий мақсадимиз Амир
Хусрав “Тўҳфат-ус-сиғар” девони ғазаллари матни таркибида қўлланилган
“гул”, “ишқ”, “зулф”, “гесў” (зулф), “турра” (зулф), “чашм” (кўз) ва “абрў”
(қош) сўз-тимсоллари маъно доирасида яратилган тасаввуфий-ирфоний
маъно товланишлар, мантиқий маъно белгилар, рамзиётлар, ирфоний
ишоралар, мажозий ифодалар, бадиий тимсоллар, янги ва ноанъанавий
84](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_84.png?v=1)
![ҳолатини мисраларда акс эттирганлиги тўғрисида хусравшунос олим
Ҳусайнқулихони Азимободий шундай келтиради: “унинг каломидаги
ошиқона ҳолат ва бедилона юрак уриши бошқалар сўзида кам миқдорда
учратилади. Ҳар мисраси ўткир ханжар бўлиб, ҳар бир байти тиғдир, худди
яхшилар қоши (абрў) тиғидай” [39,35]
“Ишқ” масаласи бадиий адабиёт ва ҳар бир ижодкор шеъриятининг
муҳим ва долзарб мавзуларидан биридир. “Ишқ” шоир ҳис ҳаяжони, орзу ва
армонлари ҳамда ҳою ҳавасларини ифодалаш билан бирга, унинг ички олам
кечинмалари ва зоҳирий руҳий ҳолати даражасини белгилаб берадиган
муҳим омил саналади. Шу нуқтаи назардан “ишқ” сўзи форс-тожик классик
адабиёти поэзиясида умумистеъмол ва кўпмаъноли сўз сифатида турли
мажозий маъноларда қўлланилган. Тадқиқотчи С. Мажитованинг далолат
беришича, буюк мутасаввуф шоир Абдураҳмон Жомий ўзининг уч девон
ҳажмидаги ғазаллари матнида “ишқ” сўзини 1005 маротаба ишлатган [141;
142, 934]. Амир Хусрав Деҳлавий “Тўҳфат-ус-сиғар” девони ғазаллари жомеъ
(конкорданс) луғатида лексик, мажозий ва ирфоний маъноларда “ишқ”
шаклида 26 ва “ишқат” (ишқинг) қолибида 5 марта қўлланилган бўлиб, унинг
умумий миқдори 31 ададга етган. Бундан ташқари, “ишқ” сўзи шоир мазкур
девони ғазаллари матни таркибида бир қатор сўз бирикма ва фразеологик
бирликлар таркибида ўзига мазмун жиҳатдан мутаносиб бўлган сўзлар билан
бирга келтирилган. Шоир “ишқ” сўзидан қуйидаги сўз бирикмалар таркибида
ўзининг ҳиссий мулоҳаза ва ошиқона қарашлари ҳамда “ишқ”нинг салбий ва
ижобий оқибатларини ифодалаган: “балои ишқ” (ишқ балоси) 20 -ғазал,1-
байт, “ дарди ишқ” (ишқ дарди) 23-ғазал,11-байт, “банди ишқ” (ишқ банди),
25-ғазал, 2-байт, “аҳли ишқ” (ишқ аҳли) 34-ғазал,1-байт, “раҳ (роҳ)-и ишқ”
(ишқ йўли) 48-ғазал, 2-байт, “гирди ишқ” (ишқ атрофи) 68-ғазал, 11-байт,
“кўи ишқ” (ишқ кўйи) 74-ғазал,1-байт, “тўфони ишқ” (ишқ тўфони) 96-
ғазал, 2-байт, “шикористони ишқ” (ишқнинг ов манзили) 101-ғазал, 2-байт,
“ишқу роҳат” (ишқ ва роҳат) 102-ғазал, 6-байт, “муҳити ишқ” (ишқ
муҳити) 106-ғазал, 6-байт, “ишқи жаҳонсўз” (жаҳонсўз ишқ) 111-ғазал, 1-
86](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_86.png?v=1)
![байт ва бошқалар [169,203]. “Шикористони ишқ” (ишқнинг ов манзили)
сўз бирикмаси Амир Хусравнинг “ишқ” сўзи воситасида яратган
ноанъанавий ва янги талқиндаги ўзига хос сўз бирикма бўлиб [169,203],
бошқа классик шоирлар ижодида учратилмайди. Масалан, бу сўзбирикма
Ҳофиз Шерозий ғазаллари [235,280] ва Абдураҳмон Жомий ғазаллари
конкорданс луғатида [141;142,934] умуман қўлланилмаган. “Ишқ” сўзи
шарҳи келтирилган “Фарҳанги забони тожикий”, “Маснавии маънавий
луғати”, “Рўдакий шеърияти луғати”, “Тожик фразеологик бирликлар луғати”
ва бошқа бир қатор луғатларда ҳам назарда тутилган сўзбирикмалар
келтирилмаган.
Амир Хусрав биринчи девони ғазаллари матнида “ишқ” сўзи асосан
ошиқ ва маъшуқ ўртасидаги ҳиссий восита сифатида қўлланилиб, мажозий ва
ҳақиқий ишқ мазмун-моҳиятини ўзида мужассам этган. Шоир ғазаллари
асосида “ишқ” сўзининг лексик, мажозий ва ирфоний-тасаввуфий мазмун ва
маъноларини таҳлил этишдан олдин, бу сўзнинг луғатлардаги шарҳини
келтириш жоиздир. Бунинг ягона сабаби шундаки, “ишқ” сўзининг асосий
маъно жилоларини фақатгина шоир ижод намуналари мисолида мазкур
сўзнинг луғатларда келтирилган маъновий изоҳларисиз англаш ва тадқиқ
этиш бирёқлама таҳлил ҳисобланади. Шу боисдан бу сўзнинг луғатлардаги
шарҳини кўриб чиқиш мақсадга мувофиқдир. Жумладан: “Фарҳанги забони
тожикий” да “ишқ” сўзи “ кўнгил қўйиш туйғуси, бирор киши ва ё бирор
нарсани ҳаддан ортиқ яхши кўриш, муҳаббат, севги ва ошифталик” [166,517]
маъносида келтирилган. Бундан ташқари, мазкур луғатда “ишқ”нинг икки
тури мавжуд эканлиги шарҳлаб берилган: биринчиси, “мажозий ишқ” бу
дунё ва дунёвий ишларга алоқадор ишқ бўлиб, тасаввуф сўфийлари
ақидасига кўра ҳақиқий ишқ нариги дунёда мавжуд бўлиб, иккинчиси,
“ҳақиқий ишқ” илоҳий ишқ, худонинг ишқи ва тасаввуф сўфийлари назарида
у дунёга мутааллиқ бўлиб, бу дунё ишқига, яъни мажозий ишққа
муқобилдир” [166,518]. “Ғиёс-ул-луғот”да эса қуйидагича келтирилган: “ишқ
бирор нарсани қаттиқ севиш (Мунтахабдан); ва атиббо наздида касаллик –
87](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_87.png?v=1)
![Ҳусайн суратини кўрганда пайдо бўладиган жунуннинг бир қисми.
Абдураззоқий Шореҳи Зуҳурийниинг “Шарҳи Асҳоб ва футуҳот-ул-ҳикам”
да нақл қилинишича, ишқ ашиқадан ясалган ва у лаблоб деб аталадиган
набототдир; бирор дарахтга ўралиб ўсади ва уни қуритади. Шу ҳолат
ишқдир, қай бир кўнгил унга торлик қилса, соҳибини қуритиб,
сарғайтиради; ва “Мусталаҳот”да салом ва хайрлашув маъносида ҳам
ёзилган, салом ва алайк ўрнига ишқуллоҳ дегувчи эркин одамлар
истилоҳидир” [154,416]. Ғазал мулкининг султони Алишер Навоий “Маҳбуб-
ул-қулуб” асарининг “Зикри ишқ” (10-қисми) бобида “ишқ”қа шундай
таъриф берган: “Биринчи қисм оддий одамлар (авом) ишқи бўлиб, халқ
орасида машҳур ва кенг тарқалгандир... Бу ишқ жисмоний лаззат ва шаҳвати
нафс билан чегараланадирки, олий мартабаси – шаръий никоҳдур...” [ 178,51-
52]. Сажжодийнинг “Ирфоний истилоҳ ва таъбирот луғати” да “ишқ” сўзи
“бирон нарсага бўлган шадид майл ва муфрид шавқи ” [163,87] маъносида
шарҳланган бўлса, “Амид луғатида” мазкур сўзнинг “кўнгил бериш,
ошуфталик ва муфрид”
[175,723] маъноларни англаши таъкидлаб ўтилган.
Деҳхудо луғатида “ишқ” сўзига қуйидагича шарҳ келтирилган: “Ишқ
тариқатнинг энг муҳим рукнидир, унинг охирги мартабаси пок ишқдир. Ва
бу мақомни фақат тариқат мартабаларини бошдан ўтказган комил инсонгина
дарк этади” [234,31].
“Ишқ” сўзи маъносининг зикр этилган луғатлардаги шарҳ ва
баёнотидан аёндурки, мазкур сўз Сажжодий “Ирфоний истилоҳ ва таъбирот
луғати” ва “Амид луғати” да лексик жиҳатдан таҳлил этилган. Бизнингча,
“ишқ” сўзининг нисбатан мукаммал шарҳи “Фарҳанги забони тожикий” ва
“Ғиёс ул-луғот” да келтирилган. Зеро, бу луғатларда сўзнинг ҳам лексик ва
ҳам мажозий ва ҳам ирфоний хусусиятлари мисоллар асосида муфассал
тарзда ёритиб берилган. Чунки “ишқи комил” (комил ишқ) сўз бирикма си
мукаммал ва нуқсонсиз ишқ, “ишқи мажозий” (мажозий ишқ) сўз бирикма си
инсонлар ўртасидаги мавжуд ишқ ва бу дунёга алоқадор бўлган ишқ ва
“ишқи ҳақиқий” (ҳақиқий иш)” сўз бирикма си илоҳий ишқ, Худонинг ишқи
88](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_88.png?v=1)
![ва у дунёга алоқадор бўлган покиза ишқ маъноларида келтирилган.
“Мажозий ишқ” сўз бирикма си Алишер Навоий “Маҳбуб ул-қулуб” асарида
айни шу маънода қўлланилгани ҳам фикримизнинг исботидир.
М.Имомназаров ҳам ишқнинг бу икки тури тўғрисида шундай фикрлар
билдиради: “... Сўфийлар Ҳақнинг асл зотини Ҳақиқат ва унинг мазҳари, қиёсан
айтганда, кўзгудаги ак си ни “мажоз” (“иносказание”, метафора), деб
атайдилар. “Ҳақи қат” ва “мажоз” тазоди шундан бошланади . Шу асосда
тасаввуф адабиётида “ишқи ҳақиқий” ва “ишқи мажозий” тушунчалари
шаклланди. Уларнинг биринчиси Аллоҳга муҳаббат, яъни “ишқи илоҳий”
маъносида бўлиб, Ҳақ васлига интилиш, фақат унинг хаёли билан яшашни
билдирса, иккинчиси - инсонларнинг бир-бирига, фоний дунё ашёларига бўлган
ишқи сифатида талқин этилди ва кўп ҳолларда бири иккинчисига зид қўйилди”
[12, 208].
“Ғиёс-ул-луғот” да ҳам “ишқ” сўзини лексик, мажозий ва ирфоний-
тасаввуфий маънолари тўғрисида батафсил маълумот берилгани, мазкур
сўзнинг шеърият тили ва бадиий тасвирдаги умумий илмий ва бадиий
аҳамиятини ҳамда мажозий маъно жилоларини чуқурроқ англашда муҳим
манба ҳисобланади. Аммо, Е.Э.Бертельс “Суфизм и суфийская литература”
китобида “ишқ” сўзининг фақатгина мажозий ва ирфоний шарҳи
келтирилган бўлиб, унинг лексик ва аслий маънолари муаллиф назаридан
четга қолган. Мантиқ жиҳатдан ҳам бу каби луғатларда сўзлар ирфоний
истилоҳ сифатида тасаввуф илми нуқтаи назардан шарҳланган бўлиб,
уларнинг аслий-лексик маънолари муаллифлар диққат эътибори марказидан
қисман четга қолади. Шу боисдан “ишқ” сўзини турли хил мажозий
маъноларини мукаммал тарзда англаш ва лингвопоэтик жиҳатдан тадқиқ
этиш учун унинг бир луғатдаги маънолар шарҳини эътиборга олиш етарли
эмас. Чунки бу каби қарашлар бирёқлама бўлиб, назарда тутилган мақсад ҳам
тўлиқ тарзда ўз ечимини топмайди. Ҳар бир манбада бу сўзнинг
такрорланмаган хусусиятлари мавжуд бўлиб, улар умумий тарзда бир-
бирининг кемтик жиҳатларини тўлтиради. Шунинг учун барча манбалар
89](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_89.png?v=1)
![тимсол савиясигача етган. Натижада ижодкорларнинг илғор ғоя ва
қарашларини ифодалаш мақсадида қўлланилиб, ўзига қўшма ва ирфоний
маънолар касб этган.
“Ишқ” сўзининг этимологик х усусиятлари, унинг мажозий ва ирфоний маънолар
жилосини Амир Хусрав ғазаллари мисолида таҳлил этамиз:
تسا گنر یمدآ هک ره دشک قشع یلاب . تسا گنس یمدآ هن دزابن قشع هک یسک، [169 ,145]
(Кимки ишқ ўйнамаса, на одамдир, тошдир,
Ишқ балосига мубтало киши билгил одамдир).
Байтда “ишқ” сўзи икки ҳолатда ҳам зоҳирий жиҳатдан инсоннинг
мажозий ишқи маъносидадир. Зеро, “набозад” (ўйнамаса), “одам” ва “санг”
(тош) сўзлари мазмун жиҳатдан бу сўз билан мутаносиб тарзда қўлланилган
бўлиб, буларнинг ҳаммаси мажозий ишқ белгиларидир. Амир Хусрав ёпиқ
ташбеҳ санъати воситасида ошиқ бўлмаган ишқсиз кишини тошга ўхшатиб,
ишқ ва унинг балоси бошига тушган кишинигина ҳақиқий инсон дейиш
мумкин деб билмоқда. Яъни инсон бўлса-ю, қалбида ишқ бўлмаса, бу
ҳолатни инсонийлик мантиғига хилоф деб талқин қилиб , ошиқликни тарғиб этади.
Бошқа жиҳатдан “ишқ” сўзи ҳис ва туйғуларнинг юракдан маъво олиш манбаи сифатида ҳам
келтирилган.
؟دنبای اجک اردرم نینچنیا تسدرم دهد ناج قشع رد هک ره، [169,156]
(Кимки ишқда жон берса ул марддир,
Бундайин мард қаердан топилгай?)
Бу байтда “ишқ” сўзи ўзининг асл лексик маъносида, яъни оддий ва
ҳаётий ишқ маъносида қўлланилган бўлиб, “жон диҳад” (жон берса) сўз
бирикмаси ва “мард” (эркак) сўзи билан мазмун жиҳатдан мувофиқдир. Яъни
“ишқ” табиатига хос бўлган жон олиш, юрак ўғирлаш чексиз дард ва ҳасрат
манбаи ҳисобланади. Бошқа жиҳатдан ўта оғир ва мушкил амал манбаи
бўлиб, фақатгина кучли ирода ва матонатли кишиларгина унинг балоси ва
офатларига бардош ва тоқат қила олади. Шу боисдан “мард” (эркак) сўзи ишқ
йўлидаги жавонмардлик, олиҳимматлик, мардоналик, шужоат, ғайрат ва жасорат рамзидир.
تفگیم هنگ دص شیوخ زا هدید . قشع ز تخیرگ یم هبوت دص هب لد، [169,149]
( Дил юз тавба ила ишқдан қочар,
91](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_91.png?v=1)
![Кўз юз гуноҳни ўз бўйнига олар ).
Байтда “ишқ” сўзи мажозий “дарду ҳасрат, ранж ва азоб, машаққат ва
кулфат, ғам ва ташвиш” маъносида қўлланилган бўлиб, унинг маънавий
белгилари “дил”, “тавба”, “дида” (кўз) ва “гуноҳ” сўзлари ҳисобланади.
Шоир тазод санъати воситасида “дил” ва “дида” (кўз) сўзларини “ишқ” сўзи
мазмун ва моҳиятини чуқурроқ баён этиш мақсадида мазмун жиҳатдан бир-
бирига муқобил тарзда келтирган. Яъни “дил” “ишқ” нинг маъво ва
паноҳгоҳи бўлиб, унинг доғи ва оташин тафтидан додга келган. “Тавба” сўзи
айнан шу маъно тасдиқи учун фойдаланилган. “Дида” (кўз) кўриш ҳисси
сифатида асирга тушиш рамзи бўлиб, “тавба” сўзи бунга ишорадир. Бу
байтда “ишқ”нинг инсон кўнглига ўтиши, қалбини асар этишининг ягона
боиси саналмиш вужуд ул-жавҳар сифатида “дида” (кўз) кўрсатилган. Яъни
“ишқ” нинг кўнгилга кўчиши, дилда пайдо бўлиши, “дида” (кўз)га боғлиқ.
Зеро ишқ гуноҳининг асл мабдаъси (бошланиши) кўздандир. Яъни ошиқлик
кўз “гуноҳи” билан бошланади-ю, азобини кўнгил тортади.
دنک یم مخ بل اب ییانشاک فک نآ شوخ یا . بارش و ام نیزا دعب ?دزاسن یوقت اب قشع، [169,157]
(Ишқ ва тақво бирга бўлмас, энди мен ва ул шароб,
Яхшидир ул кафтки, хум лаби ила бизни ошно қилур).
“Ишқ” сўзи мазкур байтда ирфоний “тасаввуф илмининг муайян
мартаба ва даражалари ҳамда илоҳий майдон зиналари” маъносида
келтирилган. Чунки унинг маънавий белгиси “тақво” сўзи бўлиб, шоир тазод
санъати воситасида бу сўзни “ишқ” сўзига мазмунан муқобил тарзда
қўллаган. Яъни “ишқ” сўз-тимсоли тариқат йўли машаққатларининг маълум
босқичларидан ўтган солик муҳаббати рамзидир. Бу ошиқ солик илоҳий ишқ
синовларининг биринчи пиллапояларидан муваффақиятли тарзда ўтиб,
тасаввуфда ўзига яраша мақомга эгадир. “Шароб”, “каф” (кафт) сўзлари ва
“лаби хум” (хум лаби) сўз бирикмаси бунга ишора бўлиб, ирфоний
таълимотида “хум م
خ ” сўзи “аҳадият-ул-жамъ мартабасига ўтган руҳнинг
латиф ва яширин даражаси” маъносида бўлса, “шароб ب
ارش ” сўзи “баъзан
92](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_92.png?v=1)
![завқдан озод бўлиш” [152,26-39] маъносида келтирилган. “Ишқ”даги моҳият,
илоҳий жаззобликдир. Унинг иксири шароб. Шароб эса хумда.
نتشاد مه اب ودره تحار و قشع . رقف هار رد ?دوشیم رسیم یک، [169,179]
(Бу фақр йўлида қилмишми насиб,
Ишқу роҳат иккисига эгалик).
Байтда “ишқ” сўзи тариқат йўлининг машаққати ва риёзати рамзи
бўлиб, “роҳ” (йўл) ва “роҳат” сўзлари билан мазмунан мутаносиб тарзда
қўлланилган. Зеро, “роҳат ت
حار ” сўзи ғайб илмида “қалбнинг нафс шаҳвати
ва бандлигидан озод бўлиши” ва “роҳ” ё худ “раҳ” “
??هر‘ه ار ” сўзлари
“тараққий авжиданги таназзул мартабаси” [152,31] маъносида
келтирилган. Яъни “ишқ” бадиий тимсоли ва “роҳ” (йўл) сўзи ўртасидаги
маънавий муносабат, соликни комиллик мартабасигача етакловчи тариқат
йўлининг баланд-пастл игига ишорадир. Аммо, “роҳат” сўзи маъно жиҳатдан “ишқ” сўзи
билан зид тарзда қўлланилган. Чунки “ишқ” ошиқ қалби учун ором ва роҳат ҳадя этмасдан,
балким ташвиш ва сабрсизлик бахш этади.
?
مرادن یکنن مدش قشاع نم وچ . قشع دنک اوسر مرگ ییوک رهب، [169,173]
(Мани гар ишқ ҳар куйга солиб расво қилса ҳам,
Мени ошиқ бўлдимми, энди мен учун ор-номус бегона).
“Ишқ” сўзи шоир ғазалининг бу байтида ирфоний “маломат, таъна ва
дашном” маъносини ифодалаш мақсадида қўлланилган. Унинг маънавий
белгиси “расво”, “нанг” (ор, номус) ва “ошиқ” сўзлари бўлиб, бу соликнинг
ҳақиқий ишқ йўлида халқ маломати ва қарғишига қолганига ишорадир. Зеро,
тасаввуф илмида “расвоий ?
ﻰﺌ اوسر ” сўзи “орифнинг зоҳирий жиҳатини ба
тамом эсдан чиқариб, ўз қалби ва ихтиёрини илоҳий дидор тажаллисига
бахш этгани” [152,32] маъносида келтирилган. Яъни солик ҳақиқий ишққа
бутун вужуди билан берилиб, ўз зоҳирий ҳолатини эсдан чиқаради. Мажнун
сингари ўзининг ташқи кўринишига умуман эътибор бермасдан, хаёлан ва
амалан ички кечинмалари билан банд бўлади. Унинг ҳар қандай иши юрак
амри билан бўлиб, ақл ва идрокка умуман таянмайди. Табиийки, бундайин
хатти-ҳаракат ишқсиз ўзгалар наздида мантиқсиз бўлиб, уларнинг танқиди ва
93](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_93.png?v=1)
![ҳажвига асос бўлади. Шу жиҳатдан ҳам “ ишқ ” сўз-тимсол и маломат,
шармандагарчилик, ёмонотлиқ ва обрўйсизлик манбаи сифатида ҳам қўлланилган.
ندرک ناوت یمن اجکی ود ره . تسود یاک سب قشع و یمانکین، [169,179]
( Яхши ном ила ишқни, бас қил, эй дўст,
Икковин бирга қилолмассан ҳеч ).
Байтда “ишқ” сўзи икки ирфоний маънони ифодалаш мақсадида
қўлланилган: биринчиси, “дард ва ғам, ранж ва азоб, муаммо ва кулфат”
манбаи бўлиб, иккинчиси, “маломат ва танқид” маъносида талқин қилинади.
Яъни “ишқ” сўзи байтда “некномий” (яхши ном) сўзи билан мазмунан бир-
бирига зид бўлиб, тариқат соликининг бадномлиги, тамасхурга асос бўлишига ишорадир.
Чунки ҳеч бир Ҳақ ишқи йўлидаги ошиқ таъриф ва яхши ном қозонишга эҳтиёжманд бўлмасдан,
балки ғайб олами сир ва асрори ҳамда илоҳий маъшуқа дийдорига ниёзманддир.
تسه هک ?ییورادب دش ?دهاوخن هب . قشع درد نیک ورب نم زا بیبط یا، [169,147]
(Эй табиб кетгилки ишқим дарди,
Ҳеч тузалмайди бу дорулар билан).
Байтда “ишқ” сўзи тасаввуфий “ишқ касаллигининг дарду ҳасрати,
хасталиги, бероҳатлиги ва бетоқатлиги” маъносида ишлатилган бўлиб,
“табиб” ва “дору” сўзлари билан мазмунан му вофиқдир . Яъни ҳақиқий ишқ
дарди мавжуд малҳамлар ва табиб таъсирида асло тузалмайди, балки унинг
ягона шифоси илоҳий маҳбуба висоли ҳисобланади.
“ Ишқ ” сўзи шоир ижодиётида унинг образ яратиш маҳорати ва
тасвирлаш қобилияти асосида сўз-тимсол сифатида сайқал топиб, ишқ
йўлидаги жасорат ва шужоат, жавонмардлик, олиҳимматлик, мардоналик,
тариқат йўли машаққатлари ва риёзати, дард ва ҳасрат манбаи, ранж ва
уқубат, ғам ва ташвиш, воқеий ҳаётий ва инсоний ишқ кулфатлари, жон
олиш ва қалб ўғирлаш, маломат ва расвогарлик, қарғиш ва танқид, ишқнинг
пок ва муқаддас маъвоси ва манзили, мартаба ва мансаб, тариқат зина ва
пиллапоялари ҳамда маънавий камолот мақоми маъноларида қўлланилган.
Таъкид жоизки, “ишқ” сўзининг бу маъноларидан айримлари луғатларда
келтирилмаган, булар Амир Хусравнинг мазкур тимсол воситасида яратган
ўзига хос янги мажозий маънолари ҳисобланади. Масалан, “ишқ” истилоҳи
94](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_94.png?v=1)
![ва дарахтларнинг очилган ғунчаси, бир-бирига боғланган рангин барглар ва
айрим дарахт ва гиёҳларнинг шохида пайдо бўлиб, кейин унинг ўрнига тухм
ё мева вужудга келади; садбарг гули. 2. рухсор, чеҳра ва бетдан киноядир.
3.маҳбубнинг лабидан киноя. 4. маҳбубадан киноя. 5. кўзда пайдо бўладиган
оқ доғлар. 6.чароғ пилтасининг боши, шамъ пилтасининг боши”
[166,281]
маъноларида келтирилган.
Муиннинг “Фарҳанги форсий” луғатида “гул” сўзининг “қизил ранг”,
“қадимий мусиқа номи”, “тиниқ рангли қизил юз”, “севимли гўзал нарса”,
“давлат”
[157,11] ва бошқа маънолари ҳам берилган.
“Форс адабиётининг ишоралар луғати” да “гул” сўзининг турли хил
маънолар шарҳи келтирилган. Уларнинг муҳим ва асосийлари қуйидагилар:
“Форс адабиётида “гул” рамзида ҳозирги атиргул англашилмайди, балки
пояси баланд ўсадиган ва йилда бир марта фақат фарвардин (март) ойида
очилиб, беш олти кундан ортиқ турмайдиган гул назарда тутилади. Қизил гул
меърож кечасидаги пайғамбарнинг терини ифодалайди ва уни жаннат гули
деб ҳисоблашади. Гул икки жиҳатдан бевафолик рамзи ҳисобланади: аввало
бир неча кундан ортиқ турмайди, ундан ташқари баҳорда эсадиган тонг ели
билан дон олишади...”
[174, 45].
“Ғиёс-ул-луғот” да “агар гул сўзи дарахтга нисбатан айтилса, қизил гул
маъносида бўлиб, арабчада уни “вард” дейилади. Агар изофат билан дарахт
сўзига қўшилиб келса, унда савсан ва наргис гулига ишорадир. Кичкина олов
маъносида ҳам бўлиб, мажозан натижа ва яхши”
[154, 87] маъносида
келтирилган.
“Жомий асарлари луғати” да мазкур сўз “1. очилган ғунча, дарахт ва
гиёҳларнинг ғунчаси; 2. юз ва рухсоранинг қизиллигидан киноя; 3. юз, чеҳра
ва рухсорадан киноя; 4.тан, бадан ва андом; 5.Муҳаммад пайғамбардан киноя
маъносида” [160,201] келтирилган.
Е.Э.Бертельс ўзининг “Суфизм и суфийская литература” китобида
“гул” сўзи ирфоний истилоҳ сифатида қуйидагича шарҳлайди: “гул” илм
натижаси бўлиб, ориф қалбида вужудга келади” [45,64].
96](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_96.png?v=1)
![“Ўзбек классик адабиётлари учун қисқача луғат” китобида бу сўзга
шундайин изоҳ берилган: “гули оташин, ўт рангли гул, гули ирам. Ирам
боғини гули мажозий гўзал, дилбар, ёр; гуллар очмоқ, товламоқ, қизармоқ;
гул тўкилмак, хазон бўлмоқ...” [169,73]
Агар “гул” сўзининг тарихи ва этимологик келиб чиқишига назар
солсак, шунга гувоҳ бўламизки, мазкур сўзнинг қадимий шакли форс-тожик
ва ўзбек тилларининг бир қатор луғатларида “вард” шаклида келтирилган.
Мазкур луғатларда “вард” сўзининг келиб чиқиш жиҳатидан араб тилига
нисбат берилган. Бу тўғрида тожик тилшунос олим А.Бухоризода ўзининг
илмий изланишларида фонетик тарихи ривожланиш қонунига таяниб,
қуйидаги муҳим ақидани олға сурган: “Агар “вард” сўзининг икки охирги
ундош товуши (яъни: “рд”) тожик тилида ва ундан олдин паҳлавий тилида
“л” ундош товушига айланган бўлса, бу сўз “вал” ёки “вул” шаклини олган
бўларди. Ҳозирда тожик тилида “гул” шаклида талаффуз қилинади”
[49,43]. Олим ўз мулоҳазаларини исботи учун муқояса тарзида тожик ва
паҳлавий тилларидан кўпгина мисоллар келтиради. Бу намуналар “вард”
сўзини кейинчалик “гул” шаклига ўзгарганини илмий тарзда тасдиқлайди.
Шу боис араб тилидаги “вард” сўзи вақт ўтиши натижасида халқнинг ўз
нутқига мувофиқлаштириб талаффуз қилиши ва фонетик тарихи қонуни
асосида “вал” ёки “вул” шаклини олиб, ўрта эрон тилида бу сўзнинг биринчи
“в” ундоши “г” ундошига алмашиб, кейинчалик “гул” шаклида ихтисор
бўлган. Шу нуқтаи назардан айтиш мумкинки, “гул” сўзи ўрта эрон тилидан
араб тилига иқтибос тарзда ўтган.
Амир Хусрав ижодида “гул” сўзи кўп ишлатиладиган сўзлар сирасига
киради ва турли мақсадларда фойдаланилган. Ҳатто “Фарҳанги забони
тожикий” тафсирий луғати ва баъзий луғатномаларда унинг ижодидан
кўплаб мисоллар келтирилган. “Гул” сўзи шоир ғазалларида бадиий тасвир
воситаси сифатида сўз бирикмалари таркибида ҳам кўп маротаба
ишлатилган. Шоир шеъриятида “гул” ҳар бир тасвирда сўз-тимсол сифатида
ўзига хос янгича маъно касб этган. Шу жиҳатдан ҳам Амир Хусрав
97](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_97.png?v=1)
![шеъриятида мазкур истилоҳ воситасида унинг турли хил қарашлари мазмун
ва моҳияти очиб берилган ва унинг замирида инсоннинг ижтимоий
муносабат ва мақсадлари ҳамда шоирнинг умуминсоний ғоялари
тасвирланган.
Амир Хусрав ва бошқа мумтоз шоирларнинг ижодида ушбу сўзга
оддий муқаррарий сўз ёки ибора сифатида қараш хатодир. Чунки улар
поэзиясида мазкур истилоҳ мазмуни доирасида мураккаб тушунчаларни
мужассамлаштирган. Шу боис “гул” сўзи мумтоз ва ҳозирги давр
ижодкорлари шеъриятида умумистеъмол ва кўпмаъноли сўз сифатида турли
хил лексик, мажозий ва ирфоний-тасаввуфий маъноларда қўлланилган.
Жумладан, тожик мутасаввуф шоири Абдураҳмон Жомий уч девони
ғазалларида 659 маротаба бу сўзга мурожаат қилинган [141;142,934]. Амир
Хусравнинг “Тўҳфат-ус-сиғар” девони ғазаллари матнида “гул” сўзи ўзининг
турли хил мажозий маъноларида “гул” шаклида 44, “гуле” (ноаниқ гул)
шакл ида 2 маротаба шоир ахлоқий, ижтимоий ва фалсафий қарашларини
ифодаловчи восита сифатида қўлланилган [169,203]. Ишда мазкур сўзнинг
умумий ишлатилиш миқдори (частотаси)ни фақатгина шоирнинг биринчи
девони ғазаллари матни асосида амалга оширдик, унинг бошқа тўрт девони
бундан мустаснодир. Шу сабаб Амир Хусрав ғазалларида “гул” сўзининг
умумий ишлатилиш миқдори Жомий уч девони ғазалларига нисбатан
камроқдир. Агар Амир Хусравнинг қолган тўрт девони ғазаллари ҳисобга
олинса, бу ҳолат аксинча кўриниш олади. Яъни Жомий уч девони ғазаллари
матнига нисбатан Амир Хусравнинг беш девони ғазалларида қўлланилган
“гул” сўзи миқдори кўпроқдир.
Амир Хусрав Деҳлавий биринчи девони ғазаллари таркибида “гул”
сўзи 25 қўшма сўз ва сўз бирикмалар билан бирга ишлатилган бўлиб,
конкорданс луғатда уларнинг ишлатилиш миқдори алоҳида тарзда берилган.
Бу сўз шоир ижодида сермаҳсул ва кўпқўлланилган сўзлар сирасига киради,
шоирнинг янги ва ноанъанавий маъно яратиш ва шоирлик маҳорати асосида
сайқал топиб, сўз-тимсол даражасида турли хил қўшма маъноларни ўзида
98](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_98.png?v=1)
![мужассам этган. Шу боис шоир томонидан турли хил синтактик сўз
бирикмалар ва фразеологик бирликлар таркибида қўлланилган: “бўи гул”
(гул ҳиди) 11-ғазал, 3-байт, “рўи гул” (гул юзи) 21-ғазал, 1-байт, “сари гул”
(гул боши) 27-ғазал, 5-байт, “ҳангоми гул” (гул мавсими) 53-ғазал, 4-байт,
“гули сурий” (сурий гул) 70-ғазал, 2-байт ва бошқалар мавжуд. “Гул” сўзи
иштирокида яратилган айрим сўз бирикмалар фақатгина Амир Хусрав
услубига хос бўлиб, бошқа мумтоз шоирлар ижодида қўлланилмаган.
Жумладан: “гули ман” (менинг гулим) 1-ғазал, 1-байт, “зари гул” (гул зари)
1-ғазал, 3-байт, “гули навдамида” (янги очилган гул) 3-ғазал, 1-байт, “сўи
гул” (гул томон) 5-ғазал, 2-байт, “некўи гул” (гул яхшилиги) 23-ғазал, 2-
байт, “жаридаи гул” (гул жаридаси) 25-ғазал, 3-байт, “гули сарв” (сарв
гули) 35-ғазал, 2-байт, “гули тоза” (тоза гул) 44-ғазал, 2-байт, “гули зард”
(сариқ гул) 45-ғазал, 4-байт, “гули зеб” (зинат гули) 78-ғазал, 1-байт, “ранги
гули оразат” (чеҳранг гулининг ранги) 111-ғазал, 3-байт, “гули наврўз”
(наврўз гули) 111-ғазал, 3-байт ва “бозори гул” (гул бозори) 116-ғазал, 5-байт
каби сўз бирикмалар Амир Хусрав ғазалларига хос бўлиб [169,203], Ҳофиз
Шерозий [235,280] ғазаллари таркибида ишлатилмаган.
Шоир мазкур сўзни ҳар бир ишлатилганида у орқали янги ва
ноанъанавий тимсоллар яратишга муяссар бўлган. Қуйда “гул” сўзининг
бадиий образ сифатида лексик, мажозий ва ирфоний маъноларни ўзига акс
этган байтларнинг таҳлилини келтирамиз:
تسا گنهآ هلانب ارام ﻞبلب زونه . ﻞ گ وچ تشگ هراپ یاج دصب هماج قوشز، [169,145]
( Шавқ ила гулдай йиртилди юз жойдин кийим,
Ки булбул нолада бизга ҳамоҳангдир).
Байтда ташбеҳ санъати воситасида “жома ба сад жой пора гаштан”
(кийимни юз жойдан йиртилиши) сўз бирикмаси “гул” га қиёсланган. Бу
“гул” сўзининг зоҳирий маъно белгиси, яъни табиий гул ғунчасини очилиш
жараёнига ишорадир. Лексик жиҳатдан бу “гул” табиий хушбўй гул манбаи
бўлиб, биринчи мисрадаги “шавқ” сўзи бундан далолатдир. Яъни ғунча оғзи
очилгандан сўнг ундан тароват ва хушбўй ҳид таралиб, гул қиммати ва ҳусни
99](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_99.png?v=1)
![яънада ошади. Бу ҳолат булбулни диққат эътиборини аввалгидан ҳам кўпроқ
тортишга сабаб бўлади. “Гул” сўзини бу маъноси “Фарҳанги забони
тожикий” да ҳам “гиёҳ ва дарахтларнинг очилган ғунчаси”[166,282]
қабилида келтирилган.
Мажозий жиҳатдан “гул” сўзи мурод мақсад ва орзу ва истак рамзидир.
Зеро, юз жойдан йиртиқ борлиги, садбарг гулига ишора бўлиб, у булбул,
яъни соликнинг шавқу завқи ва хоҳиш истаги нишонасидир. “Шавқ” сўзи ва
“гул” сўзини мазмун жиҳатдан мутаносиблиги бунинг исботи бўлиб,
“ғунчанинг очилиши” илоҳий парданинг ўртадан кўтарилиши ва сир
асрорнинг ошкор бўлиши маъносидадир. Бу ҳолат солик қалбини жўшга
келтирган. Чунки ғайб илмида “шавқ قوش ” истилоҳи “маъшуқ томонидан
солик қалбини сабрсиз ва беҳаловат бўлиши маъносида келган, аммо васл ва
мақсадга етишдан сўнг шавқ хурсандчилиги завол топади. Шавқ фироқ
даврида амал этилиб, висол даврида ўз авжига чиқади. Ишқнинг ҳар лаҳзада
ошиқни фанога юз тутуши муносабати билан маъшуқ ҳолатига ўзгариш
содир этиши” [152,41] маъносида келтирилган. “Нола” сўзи ҳам “гул” сўзи
билан мантиқ ва мазмун жиҳатдан мутаносиб бўлиб, ориф қалбининг
тоқатсизлиги ва хасталигидан нишонадир, зеро бу сўз ирфоний истилоҳ
сифатида “нола ه
لان - ҳақиқий мақсад ва аслий мақомга нисбатан чин дилдан
қилинган мунгли мурожаат”
[152,58] маъносига эгадир.
ار دوخ هدیمدون
ﻞگ شوپم وازک . هدید تسود یا مدمآ تعافشٔار دوخ ، [169,138]
( Шафоат келибон, эй дўст дидамни,
Ки очилган гулингни ёпмагин ундан).
Байтда “гул” сўзи лексик жиҳатдан янги ўсган ва янги чиққан оддий
табиий гул ва унинг очилган ғунчаси маъносида қўлланилган бўлиб, унинг
маъновий белгиси “навдамида” (янги очилган) сўзидир. Бошқа жиҳатдан
“дида” ва “дўст” от сўз туркуми ҳамда “мапўш” (ёпма) феъл сўз туркуми
мазмунан “гул” сўзи билан мутаносиб бўлиб, илоҳий маъшуқанинг гўзал ва
беназир ҳусни ва чиройига ишорадир. Яъни “дўст” сўзи маҳбуба рамзи,
“дида” (кўз) сўзи ошиқ манбаи ва “мапўш” (ёпма) сўзи солик илтижову
100](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_100.png?v=1)
![илтимоси маъносида қўлланилган. Бундан шундай хулоса чиқариш
мумкинки, “гул” сўзи шоир ғазалларида унинг ижодкорлик ва юксак эстетик
диди таъсирида бадиий тасвир воситаси сифатида сайқал топиб, ўзининг
лексик маъносидан ташқари мажозий “очилган юз” (рўи шукуфта) маъносида
ҳам ишлатилган. Айни шу жиҳат Амир Хусравнинг “гул” сўзи воситасида
кашф қилинган янги ва ноанаънавий амалларидан бири ҳисобланади. Чунки
мазкур сўзнинг бу маъноси кўплаб луғатларда учратилмайди, фақатгина
юқорида келтирилган айрим луғатларда бу сўзнинг “юзнинг қизиллиги ва
рухсорадан киноя” маъносида келгани келтириб ўтилган.
ارد للها مسب تفگ و درک زاب رد . ناور هچنغ و ﻞگ یوس ابص دمآ، [169,140]
(Сабо гул томон келибон ғунча кетиб,
Эшик очибон айтди “бисмиллаҳ, кир”).
“Гул” сўзининг зоҳирий маъноси гул новдаси ва унинг янги куртак
отган ғунчаси бўлиб, унинг рамзий калитий “ғунча” сўзидир. Зеро, “ғунча”
сўзи фақатгина “гул”га мансуб бўлиб, луғатларда “ҳали очилмаган гул, гул
пунбаси ва ярим очилган гул”
[166,389] маъноларида келтирилган. Яъни
“гул” ва ғунчанинг очилиш жараёни маъносидадир.
Ирфоний-тасаввуфий жиҳатдан илоҳий сир ва асрорнинг очилиши ва
кашф этилиши манбаи бўлиб, мазкур сўз байтда “ғунча”, “сабо” “даро” (кир)
ва “дар боз кардан” (эшик очиш) таркиби билан мазмунан мутаносиб тарзда
қўлланилган. Шу жиҳатдан ҳам буларнинг ҳаммаси солик учун тариқат
мақом ва зиналари томон йўл очилиши, ўртадаги парданинг кўтарилиши ва
дийдорга етиш рамзи бўлиб, “сабо” сўзи ориф ва илоҳий маъшуқ ўртасидаги
маънавий барқарорликни таъминлаш мақсадида фойдаланилган. Бошқа
жиҳатдан илоҳий ишқ ва дардини хурсандчилик билан қабул қилиш
маъносидадир. Зеро, “даро” (кир) сўзи ва “дар боз кардан” (эшик очиш) сўз
бирикма си бунга ишорадир.
تستفای ربخ
ﻞگ شیتسم زا هک . ار تسم ﻞبلب ارم تسین ربخ، [169,143]
( Хабарим йўқ эди маст булбулдин,
Анинг мастлигидин гул хабар топган ).
101](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_101.png?v=1)
![Байтда “гул” сўзи зоҳирий жиҳатдан мафтун этгувчи ва шайдо
айлагувчи чиройли нарса рамзи бўлиб, “булбули маст” (маст булбул) сўз
бирикма си бунинг маъновий ишорасидир. Яъни гўзал ҳусн манбаи бўлиб,
булбулни ақлу ҳушдан бегона бўлишига сабаб бўлган.
Ирфоний нуқтаи назардан ҳамма нарсадан хабардор, ҳушёр, зийрак ва
ҳақшунос илоҳий маъшуқ рамзидир. Чунки “аз мастияш гул хабар ёфтан”
(мастлигидан гул хабар топган) сўз бирикмаси бу маънога ишора бўлиб,
гарчи солик маст ва сархушдир, аммо маҳбуба ҳамон зийрак ва ҳушёрдир.
Шу боис у соликнинг барча ҳолатларидан, ҳатто ишқ дардига гирифтор
бўлиб, масту шайдо эканлигидан ҳам воқифдир. “Булбули маст” (маст
булбул) сўз бирикма си ишқ йўлида умрини бахш этган лолу ҳайрон ва масту
масрур солик маъносида қўлланилган. Зеро, “маст” сўзи ирфоний луғатларда
“хароб” (озғин) сўзи билан бирга, яъни “масту хароб بارخ ?و ?ت سم ” шаклида
“ақлнинг ҳаётий ҳодисалардан узоқлашиш натижасида қалбнинг камолга
етиб, васл мартабасига етишиши” [152,55] маъно сида келтирилган. Яъни ошиқ
киши бутун вужуди билан ишққа берилиб, моддий ва дунёвий нарсалардан воз кечиб, фақатгина
илоҳий ёр хаёли билан банддир.
درادن یراخ رگج رد وت زا هک . ?
رتور خرس ناتسبب ﻞگ نیمادک، [169,151]
( Қайси гулдир бўстонда қизил юзлироқ,
Ки сендин йўқ жигарда бир тикони).
Байтда “гул” сўзи лексик жиҳатдан оддий қизил гул маъносида
қўланилиб, “бўстон” сўзи билан мантиқан мутаносиб тарзда келган. Чунки
гуллар мажмуаси “бўстон”ни ташкил этиб, уни гулистон ва гулзор ҳам
дейилади. “Сурхрўтар” сўзи қизил яноқдан киноя бўлиб, “гул” нинг рангига
ишорадир.
“Гул” сўзининг ирфоний маъноси солик қалбининг тоза ва покизалиги
ва беғуборлигидир. Бу солик обрў ва эътибор, мартаба ҳамда тариқат
мақомларини муайян зиналарини забт этган ошиқ кишидир. Чунки
“сурхрўтар” (қизилюзлироқ) сўзи байтда “гул” сўзи билан мазмунан ўзаро
таносибда бўлиб, мазкур маъно тасдиқи учун келтирилган. “Сурхрўй” ва
102](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_102.png?v=1)
![“сурхрў” (қизилюзли) сўзлари луғатларда “юзнинг қизил эканлиги; обрўли,
эътиборли ва обрўмандлик” [167,278] маъносида келтирилган. Яъни солик
гуноҳсиз ва нуқсонсиз бўлиб, ўз маҳбубаси олдида катта эътиборга
сазовордир. “Дар жигар хоре надоштан” (жигарда тикон йўқлиги) сўз
бирикма си ориф қалбининг беайб ва бедард эканлигига ишорадир.
غارچ درادیم شیپ رد و ددنخ یم گتز ﻞگ . دز هزبس شیرب هللا شتآ داب مد زا، [169,169]
(Шамол дамида лола оташи сабза томирига урди,
Гул яширинча табассум қилиб, олдинда чироғ тутиб боради).
Байтда “гул” сўзининг зоҳирий маъноси янги очилган ғунча бўлиб,
шоир ташхис санъати воситасида ғунчани очилиш ҳолатини инсоннинг
кулгусига қиёслаган. Шу жиҳатдан ҳам “механдад” (кулади) сўзи бу маъно
нишонасидир.
Ирфоний жиҳатдан “гул” сўзи барча балову қазолар жавҳари ва
мазҳари бўлган илоҳий маъшуқа манбаидир. Яъни “гул” сўзи байтда “дами
бод” (шамол дами), “оташи лола” (лола олови), “решаи сабза” (сабза илдизи)
сўз бирикмалари ва “чироғ” сўзи билан мазмун жиҳатдан мутаносиб тарзда
қўлланилган. “Гул” нинг кулгани бу мазмуннинг тасди ғ и бўлиб, мазкур сўз
бирикмаларнинг “бод” (шамол) ва “оташ” (олов) сўзлари дард ва заҳмат
ҳамда риёзат ва машаққатга ишорадир. Ҳамда ошиқ руҳий ҳолатининг
ўзгариши рамзидир. Зеро, “бод د
اب ” сўзи ирфоний луғатларда “қалбнинг бир
ҳолатдан бошқа ҳолатга ўтиши. Агар вужуд олами машриқи ва ваҳдат
мамлакатидан яратилган бўлса, уни сабо шамоли дерлар ва агар мағриб
жиҳатдан касрат ва имкон оламида мутаҳаррик (ҳаракатланган) бўлган
бўлса, уни дабур дерлар”
[152,10] маъносида келтирилган. “Гул” сўзининг
ирфоний талқинидан ҳам маълумки, мазкур сўз байтда бир-бирига муқобил
бўлган икки хил мазмунда қўлланилган. Чунки “боди сабо” (боди барин)”
(сабо шамоли) ибораси “шарқдан эладиган салқин ва форам шаббода” ва
“боди дабур (боди фурўдин)” (дабур шамоли) ибораси “зарари фойдасидан
кўп бўлган ғарб шамоли, сабо шамолига зид элгувчи”
[166,189] маъносини
билдиради. Бу икки бод “гул”га икки тарзда ўз таъсирини ўтказиб уни
103](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_103.png?v=1)
![учратилмайдиган тоза ва ноанъанавий мазмун ва моҳият, бадиий санъатлар
воситасида янги услубда яратилган беқиёс тимсол ва тасвирлар ҳамда ибрат
намунаси даражасига етган ахлоқий қарашлари билан буткул фарқ қилади.
Шу боис шоир шеъриятида ҳар бир сўз ўз ўрни ва мавқеъига эга бўлиб, ўз
лексик маъносидан бошқа, турли хил мажозий мазмунларни ҳам касб этишга
муяссар бўлган. Шу жиҳатдан шоир шеърияти тили оддий тил эмас, балки
шоирона, рамзий тил саналади. Зеро, шоир оддий сўзлар воситасида ўзининг
ирфоний ва тасаввуфий ақида ва мулоҳазаларини баён этиб, ўз ғазалларининг
бадиий аҳамиятини оширишга муяссар бўлган. А. Крмский “Амир Хусрав
ғазалларини Ҳофиз давригача бўлган энг яхши ғазаллар сирасига киргизади”
[39,17]. Инглиз шарқшуноси Эдуард Браун келтиришича “агар Эрон
адабиёти тарихида Амир Хусрав номини зикр этмасак, бу худди инглиз
жадид адабиёти тарихида америкалик Волт Витман номини унутгандай
бўламиз”
[39,7]. Бу иқрорлардан аёнким, Амир Хусрав мақоми ғазал яратиш
борасида Саъдий Шерозий, Ҳофиз ва Камол Хўжандийдан кам эмас.
Амир Хусрав “Тўҳфат-ус-сиғар” девонидаги 132 ғазалда “чашм” (кўз)
сўзи ҳам оддий сўз ва ҳам сўз-тимсол сифатида турли хил лексик, мажозий
ва ирфоний-тасаввуфий маъноларда 86 маротаба ишлатилган [169,203].
Мазкур сўз баъзан алоҳида тарзда ва айрим ҳолатларда ўзига мазмун ва
мантиқ жиҳатдан яқин ва синоним бўлган сўзлар ва таъбирлар билан
мутаносиб равишда қўлланилиб, шоирнинг илғор ва ўта муҳим қарашларини
ифодаловчи восита сифатида ишлатилган. Жумладан, “хонаи чашм” (кўз
уйи) 8-ғазал, 2-байт, “чашми наргис” (наргис кўзи) 21-ғазал, 2-байт, “чашми
бад” (ёмон кўз) 38-ғазал, 6- байт, “чашми бемор” (касал кўз) 40-ғазал, 6-
байт, “чашми маст” (маст кўз) 43-ғазал, 6-байт, “чашми Хусрав” (Хусрав
кўзи) 43-ғазал, 8-байт, “мардуми чашм” (кўз халқи) 49-ғазал, 2-байт ва
бошқалар. Булардан ташқари “чашми бадомўз” (ёмонлик ўргатувчи кўз) 6-
ғазал, 1-байт, “можаро чашм” (можароли кўз) 7-ғазал, 4-байт, “чашми
хубон” (гўзаллар кўзи) 20-ғазал, 3-байт, “чашми хунгирифта” (қонланган
кўз) 39-ғазал, 6-байт, “чашми хуршед” (қуёш кўзи) 48-ғазал, 4-байт, “чашми
105](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_105.png?v=1)
![тўфонзо” (тўфоняратувчи кўз) 50-ғазал, 1-байт, “ашки чашм” (кўз ёши)
110-ғазал, 3-байт сўз бирикмалари Амир Хусравнинг ўзига хос услубига
тааллуқли бўлиб [169,203], уларнинг айримлари форс-тожик мумтоз
адабиёти шоирлари Ҳофиз Шерозий [235,280] ва Жомий ғазаллари матнида
[141;142,934] қўлланилмаган. Бироқ Амир Хусрав услубига хос бўлган
“ чашми бедор” (бедор кўз) 73-ғазал, 9-байт, “чашми хеш” (ўз кўзи) 91-ғазал,
5-байт сўз бирикмалари Ҳофиз ғазаллари матнида учратилмасада, аммо
Жомий девонлари жомеъ луғати таркибида қўлланилган.
Муҳаммадҳусайн Бурҳоннинг “Бурҳони қотеъ” луғатида “чашм ﻢﺸﭽ ”
“ арабларда маъруф ки айн дейдилар; кўз учун фойдаланадиган қора дору”
[158,345] тарзида баён этилган.
“Чашм ” сўзи маъноси Амон Нуровнинг “Жомий асарлари луғати” да
муфассал тарзда баён этилган: “чашм ﻢﺸﭽ” 1 .инсон ва ҳайвонлар танасининг
бир аъзоси бўлиб, улар у орқали кўради, кўриш аъзоси, кўз, айн; 2. назар,
нигоҳ (қараш); 3.юзма юз, олд”
[160, 303].
Е.Э. Бертельснинг “Суфизм и суфийская литература” китобида “чашм
ﻢﺸﭽ ” сўзи “соликнинг яхши ва ёмон аҳволига мутааллиқ бўлган кўриш
қобилияти бўлиб, солик фойда ва зарарини назорат қилгувчи манбадир, токи
ҳеч нарса ундан йўқолмасин”
[152,22] тариқасида келтирилган.
“Фарҳанги забони тожикий” да “чашм ” сўзи маъноси қуйидагича
изоҳланган: “чашм ﻢﺸﭽ” 1 .инсон ва ҳайвон танасининг бир узви бўлиб, бошда
жойлашган ва нарсаларни кўриш учун хизмат қилади, кўриш узви, кўз;
2.назар, нигоҳ (қараш); 3.умид ва истак мажмуаси; 4.кўз захми, ёмон кўз,
ёмон кўз таъсири оқибатида киши ва нарсаларга ўтадиган зарар ва
нуқсонлар”
[167,530-531]. Бундан ташқари, мазкур луғатда “чашм ” сўзининг
лексик ва мажозий маъно товланишларини чуқурроқ англаш мақсадида бу
сўз иштирокида яратилган 110 дан ортиқ сўз бирикмалар классик шоирлар
ижодидан мисоллар орқали шарҳланган [167,530-535]. Бу жиҳат мазкур
сўзнинг ҳам халқ оғзаки тили ва ҳам шеърият тилида умумистеъмол ва
кўпмаъноли сўз сифатида ишлатилишидан далолатдир. Амир Хусрав
106](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_106.png?v=1)
![ғазалиётида ҳам бу сўзга кўп маротаба мурожаат қилинган. Ҳатто айнан шу
луғатда “чашм ” (кўз) сўзини маъносини шарҳлашда Амир Хусрав ижодидан
мисол тариқасида 6 байт келтирилгани ҳам фикримизнинг исботидир.
“Чашм” сўзи юқоридаги луғатномаларда “дида”, “наргис”, “басар”
“назар”, “айн” ва “чашмак” (кўзнинг кичкина ва эркаланиш шакли) сўзлари
билан синоним тарзда келтирилган. Бу тўғрида тожик тилшунос олими
М.Муҳаммадиев шундай келтиради: “бу сўзлар кўриш қобилиятини
ифодалашда синонимлардир. Айримлари мавқеъ ва истеъмол ҳамда илова
тарзидаги маъно товланиши жиҳатдан бошқа синоним шаклларидан фарқ
қиладилар”
[157,229-235]. Ҳақиқатдан ҳам, агарчи бу сўзлар инсон ва ҳайвон
аъзосининг бир бўлаги сифатида бир-бирига синоним бўлса-да, аммо ҳозирги
кунда айрим маъно товланишлари билан бир-биридан мутллақо фарқ ҳам
қилади. “Чашмак” (кичкина кўз) сўзи “кўзнинг кичкина ва эркалаш шакли”
маъносида келтирилган бўлиб, кичкина кўз маъносини билдиради. “Дида”
сўзи турли хил мазмун ва маъноларга эга бўлиб, унинг фақатгина бир
маъноси айнан “кўз” дир [167,366].
Бу сўзнинг бошқа маънолари кўзга
тааллуқли бўлмасдан, тамомила бошқа мазмунлар ҳисобланади. Шунга
қарамасдан “чашм” сўзининг бошқа синоним вариантларига қараганда
“дида” сўзи шоир ғазалларида мазкур сўзнинг синоним шакли сифатида
нисбатан кўп қўлланилган.
Таъкид жоизки, Амир Хусрав “чашм” сўзини ўз ижодиётида қўллашда
янгича маъно яратиш тарзи ва ноанъанавий тасвирлаш ҳамда ўзига хос
бўлган тоза ва равон услубда ишлатилган. Шу сабабдан шоир ўз ғазалларида
мазкур сўзни фақатгина бир маъно ва мақсадда ишлатмасдан, бу сўз
воситасида ҳар доим янгича образ ва ноанъанавий тимсоллар яратишга
муяссар бўлган. Мазкур сўз шоир девонида ўзининг лексик маъноларидан
кўра кўпроқ мажо зий ва қўшма маъноларда ишлатилган. Бунинг мисолини шоирнинг
қуйидаги байтларида муфассал тарзда мушоҳада қилиш мумкин. Жумладан:
تسه هک ?ییوداج فلز ?راوج رد . هکنآتست مشچ مناد تشک ارام، [169,147]
( Ул бизни ўлдирган сенинг кўзингдир,
107](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_107.png?v=1)
![Зулф билан ҳамсоя бўлган жодудур ).
Байтда “чашм” сўзининг лексик маъноси маҳбубанинг реал ва воқеий
гўзал кўзи, шаҳло наргиси ҳамда унинг мафтунқилгувчи ва жаззоб
қарашларидир. Унинг маъновий белгилари “кушт” (ўлдирди) ва “жодуи
зулф” (зулф жодуси) иборси бўлиб, бу кўз зулф билан яқин ва ҳамсоя бўлиб,
ўз ҳусни жодуси ва найранги билан ошиқ қалбини ром этиб, гўё уни ажал
гирдобига гирифтор этган.
“Чашм” сўзи мажозий жиҳатдан маккора кўз, хиёнаткор, қаттол, ўлим
келтурувчи, ошиқ ўлдирувчи ёр тимсоли, яширин қараш, макр ва ҳийла
рамзи ҳамда машаққат ва азоб манбаи ҳисобланади. Шу билан бирга бевафо
ёрнинг ошиққа нисбатан бепарво, бефарқ ва беэътибор эканлигига ишорадир.
“Чашм” сўзининг бу маънони ифодалаши ҳеч бир луғатномаларда
келтирилмаган ва бу шоирнинг ушбу сўз воситасида яратган янги ва ўзига
хос бўлган қарашдир.
Байтда “чашм” сўзининг ирфоний-тасаввуфий маъноси ўзига тортиш,
жазб ва ром этиш, мафтун этиш ҳамда ақлдан бегона қилишдир. Бу ерда
мазкур истилоҳнинг бир-бирига муқобил бўлган икки маъноси биргаликда
қўлланилган: биринчиси, солик қалбини ошуфта айлаган илоҳий
маҳбубанинг беназир ва беқиёс ҳусни бўлиб, иккинчиси, тариқат йўлининг
риёзат ва машаққатидир ва унинг маъно белгиси “куштан” (ўлдирмоқ) сўзи
ҳисобланади. Шоир тазод санъати воситасида бу сўзнинг икки муқобил
мазм унини бир вақтда моҳирона тарзда қўллаб, ўз мақсадини мукаммал баён этишга муяссар
бўлган.
دش رادیب ناهگان تتسم مشچ .
دش راوخ مدرم وت مشچ رد هچرگ . وت فلز ?مدیشک یم ناهنپ شود ،
،ینم مشچ
?مدرم ذیذع زا [169,155]
( Яширин тортардим кеча зулфингни,
Бедор бўлди маст кўзинг ногаҳон.
Сен кўзим қорачиғи азизидирсан,
Гарчи сенинг кўзингда мардум хордир ).
108](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_108.png?v=1)
![?دزیهرپ یمن هداب دروخیم . ملد نوخ زا وت رامیب مشچ، [169,154]
(Сени уйғоқ кўзинг қалбим қонидин,
Бода ичибон ҳеч парҳез қилмагай).
Байтда “чашм” сўзи лексик жиҳатдан хумор кўз, гўзал ва беқиёс
наргис, ва ошиқ қалбини ром ва мафтун этгувчи ҳаддан зиёд латофатли
қараш маъносида қўлланилган. Яъни чиройли ҳусн ва дилтортар гўзаллик
манбаи.
Мажозий жиҳатдан тортиш кучи ва жазб этиш қудрати рамзи бўлиб,
ҳар бир кўрган кишини ихтиёрсиз тарзда ўзига мафтун этади. Дард ва ситам
келтурувчи, раҳм ва шафқатсиз қараш манбаидир. “Чашми бемор” (касал ва
хаста кўз) сўз бирикма си бунга ишора бўлиб, бу хаста кўз қон ичгувчидир.
“Хун хўрдан” (қон ичиш) сўз бирикма си ҳам айнан бу мазмунни тасдиғ и
учун келтирилган. Яъни бу кўз бу амални одат қилиб, бу йўлдан осонликча
қайтмайди ва ҳатто парҳезам қилмайди. Шу жиҳатдан ҳам бу “чашм” бевафо
ва озор этгувчи маҳбуба рамзидир.
“Чашм” сўзининг ирфоний маъноси тариқат йўлининг паст баландлиги, риёзату
машаққатлари ва синовлари бўлиб, меҳнат ва ранжсиз ҳамда осонликча илоҳий дийдорга ета
олмасликдан нишонадир.
دومن یناملسمان تمشچ هکسب . تخوسب لد نم لد رب
?ارنارفاک، [169,162]
( Кофирларнинг диди дилимга куйди,
Баски кўзинг номусулмонлик қилар ).
Байтда “чашм” сўзининг лексик маъноси инсоннинг кўриш узви, яъни
маъшуқанинг реал кўзидир. Шундай маҳбубанинг кўзики, ҳар бир қараши
жодули ва ҳар бир назари қайғулидир.
Мажозий жиҳатдан мағрур ва таккаббурли қараш манбаи ҳисобланади.
Раҳмсизлик, шафқатсизлик, қаҳр ва ғазаб ҳамда меҳрсизлик рамзи бўлиб,
яхши кўриш ва ғамхорлик ҳиссининг аксидир. Зеро, байтда “кофирон”
(кофирлар) ва “номусулмон” сўзлари айни шу мазмуннинг тасдиғи учун
қўлланилган. Шу жиҳатдан бу икки сўз мазмунан бир-бирига яқин бўлиб,
110](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_110.png?v=1)
![маъшуқа шафқатсизлигининг ҳаддан ортиқ эканлигига ишорадир. Яъни
унинг меҳрсизлиги даражаси кофирликдан ҳам ортиқроқ.
Сўзнинг ирфоний маъноси илоҳий ишқнинг мусибати, муаммоси ва
мушкилоти бўлиб, мақсадга етиш йў лида соликка юборилган. Яъни тариқат варасидир.
دیآ رد نهریپ ناز یمیسن ار هدید ات . نک رذگ ناشک نماد ممشچب اخر فسوی، [169,164]
( Юсуфюзли кўзимдин ишва ила ўтгин сен,
Токи кўзда сабо ҳам ул пираҳандан бўй таратсин ).
Амир Хусрав бу байтда “чашм” сўзини талмеҳ санъати воситасида
сайқал бериб, ўз хоҳиш-иродасига биноан унга ошиқона мазмун мужассам
этган. Яъни мазкур сўзнинг лексик маъноси маъшуқа дийдорига муштоқ
бўлган ошиқ кишининг воқеий кўзидир. Иккинчи мисрадаги “дида” (кўз)
сўзи ҳам “чашм” истилоҳининг айнан шу маъноси тасдиғи учун шоир
томонидан такроран келтирилган.
Мажозий жиҳатдан “чашм” сўзи ошиқ кишининг қараши, қалби,
сирати ва ботиний олами, маҳбуба ишқининг асиридир. Чунки унинг
маъновий нишонаси “юсуфрух” (юсуфюзли) сўзи ҳисобланади. Яъни ёр
йўлига интизор бўлган хаста қалб манбаи бўлиб, бу қалб дардига фақатгина
дилбар дийдори дармон бўла олади холос. Зеро, “насиме з-он пираҳан
дарояд” (ул кийимдан сабо келсин) сўз бирикмас и бунинг далолатидир.
“Чашм” сўзининг ирфоний маъноси Ҳақ дийдори жилвасига сидқдан ишонадиган солик
қалбидир. Шу жиҳатдан ҳам шоир талмеҳ санъати воситасида илоҳий маъшуқанинг ҳуснини Юсуф
пайғамбарнинг қудсий жамолига қиёсланган. Чунки Юсуфнинг ҳусни ҳам илоҳий эди.
ار ?زودلد کوان خرچ هاگنیمکب نیب . ار زومآدب مشچ زاب هدرک یدبب یا، [169,140]
(Ёмонликда очган ёмонлик кўзин,
Кўр чарх каминида дилдўз новакин).
Байтда “чашм” сўзининг лексик маъноси ёмонликка ўрганган маҳбуба
кўзи бўлиб, унинг маънавий белгилари “бадий” (ёмонлик) ва “бадомўз”
“ёмонлик ўргатувчи) сўзларидир. Бу шундайин маъшуқа рамзики, ўз ошиқига
дарду кулфатдан бошқа ҳеч нарса беролмайди. Чунки бу амал унинг севимли
111](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_111.png?v=1)
![“Абрў” (қош) сўз-тимсолининг мажозий ва тасаввуфий-ирфоний
маъно белгилари. “Абрў” (қош) сўзи тожик мумтоз адабиёти шеъриятида
инсон аъзоларини ифодаловчи бошқа серистеъмол сўзлар, яъни “дил”, “жон”,
“зулф” ва “лаб” сўзларига нисбатан камроқ ишлатилган. Жумладан,
Абдураҳмон Жомий уч девонининг ғазалларида 155 маротаба мазкур сўзга
мурожаат қилинган [141;142, 934] . Амир Хусрав “Тўҳфат-ус-сиғар” девони
ғазаллари матни таркибида “абрў” (қош) сўзи сўз-тимсол сифатида турли хил
мажозий ва ирфоний-тасаввуфий маъноларда жами 9 маротаба ишлатилган
[169,203] . Яъни мазкур сўз “абрў” (қош) шаклида 6, “абрувон” (қошлар),
“абрўят” (қошинг) ва “абрўй” шакл ларида 1 маротабадан ишлатилган. Бу сўз
шоир ғазалларида баъзан алоҳида сўз ва бошқа мавридларда бевосита ўзига
маъно ва услуб жиҳатдан яқин бўлган сўзлар билан мазмунан мутаносиб
тарзда келтирилган. Шу билан бирга шоир ижодида “абрў” (қош) сўзи
ёрдамида “абрўи пурчин” (ажинли қош) 52-ғазал, 1-байт , “абрўи худ” (ўз
қоши) 76-ғазал, 2-байт , “абрўи ту” (сенинг қошинг) 79-ғазал, 5-байт , “абрўи
пайваст” (пайваста қош) 85-ғазал, 6-байт , “абрўйи кинтўз” (кинали қош)
111-ғазал, 4-байт ва “меҳроби абрувон” (қошлар меҳроби) 10-ғазал, 3-байт
каби сўз бирикма ларнинг яратилган [169,203] .
Форс-тожик мумтоз поэзиясида бошқа сўз-тимсол ларга қараганда
“абрў” (қош) сўзининг кам миқдорда ишлатилиши бу мазкур сўзнинг классик
шоирлар ижодиётида бадиий тимсол сифатида ишлатилмаган деган маънода
эмас, аксинча бу истилоҳ ҳам бошқа сўз-тимсоллар каби бадиий-эстетик
аҳамиятга моликдир. Бироқ уларга нисбатан “абрў” (қош) сўзининг мажозий
маъно доираси торроқ ҳисобланади. Шунинг учун ҳам “абрў” сўзи Амир
Хусрав Деҳлавийнинг “Тўҳфат-ус-сиғар” девони ғазаллари таркибида “ноз,
ишва, ғамза, карашма, қаҳр ва ғазаб, юз буриш ва хафа бўлиш, жаҳлдорлик ва
дарғазаблик, ишорат қилиш ва розилик билдириш, хурсанд ва хушҳол бўлиш,
шодлик ва хандонюзлик ва янги ойдан киноя тарзида; ҳилол” каби
маъноларни ифодалаган.
113](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_113.png?v=1)
![“Фарҳанги забони тожикий”да бу сўз “абрў” ва “абру” шаклларида “кўз
усти ва пешона остидаги тукларнинг камоншакл хати” маъносида
келтирилган. Мазкур сўзнинг мажозий ва кўчма маъноларини мукаммал
тарзда англаш учун шу сўз ёрдамида ясалган 25 сўз бирикма ва 5 та қўшма
сўзлар шарҳи келтирилган [ 165,30-31 ]. Бу луғатда “абрў” сўзининг айрим
маъноларнинг шарҳи учун Амир Хусрав ижодидан тўрт байт келтирилган,
аммо бу байтларнинг ҳеч бири “Тўҳфат-ус-сиғар” девони ғазаллари
таркибида учратилмади. Эҳтимол, бунинг ягона сабаби шундаки, девон
ғазалларининг кўп қисми шоирнинг бошқа шеърий мажмуаларига
киритилмаган бўлиб, ҳозиргача кирилл ёзувида чоп этилмаган.
“Абрў” (қош) сўзи “Жомий шеърияти луғати”-да бир-бирига синоним
бўлган уч шаклда келтирилган: “абрў”, “абру” ва “абрув” (қош) - “кўз
устидаги тукларнинг камоншакл хати, қош”
[ 160,21 ]. “Қош” сўзи мазкур
луғатда “абрў” сўзи билан муродиф тарзида келтирилган бўлиб, бошқа
кўплаб луғатларда бу ҳолат учратилмайди. Фақат “Рўдакий шеърияти
луғати” ва “Тожик тили муродифлари луғати” бундан истисно. Зеро, “Тожик
тили муродифлари луғати”-да бу тўғрида шундай келтирилган: “абрў” (қош)
сўзи китобий адабий тилда ҳам оғзаки нутқда ҳам кенг тарзда ишлатилади.
“Қош” сўзи шевада мавжуд бўлиб, фолклор асарлари орқали адабий тилга
яқинлашиб, умумистеъмолий хусусият касб этган Бу синоним сўзлар маъно
жиҳатдан бир-биридан фарқ қилмайдилар” [ 157,7 ]. Дарҳақиқат “қош” сўзи
аслида туркий тилларга мансуб бўлиб, диалектик хусусиятга эгадир. Шу боис
ҳам “қош” сўзи Амир Хусравнинг “Тўҳфат-ус-сиғар” девони ғазаллари
таркибида учратилмади. Зеро бу сўз тожик мумтоз адабий тилига хос эмас ва
кўпроқ янги давр адабиётининг насрий асарлари тилида мушоҳида этилади.
“Абрў” сўзи “Ғиёс-ул-луғот”, “Бурҳони қотеъ”, “Маснавии маънавий
луғати” ва “ збек классик адабиёти асарлари учун қисқача луғат” кабиӮ
луғатларда алоҳида сўз сифатида келтирилмаган. Уларнинг айримларида сўз
бирикма лар таркибида кўзга ташланади, холос. Кўпроқ “қош учириш” (абрў
114](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_114.png?v=1)
![задан) сўз бирикма си таркибида “ишора қилиш ва ризо бўлишдан киноя”
маъносида учратиш мумкин [ 152,68 ].
Ирфоний луғатларда “абрў” сўзи “қошлар жуфти” ناورباتفج (жуфти
абрувон) шаклида мантиқий мазмун уйғунлигида “соликнинг хато ва гуно ҳи
натижасида ўз даражасидан пастга тушиши ва илоҳий иноят ҳамда жазба
таъсирида ўз мақомотига қайтадан тикланиши қайтиши” [ 152,20 ] маъносида
келтирилган. Бу тур даги луғатларда “абрў” сўзининг лексик маъноси
муаллифлар диққат марказидан ўрин олмасдан, унинг ирфоний-тасаввуфий
маъноларига кўпроқ эътибор қаратилган. Бошқа ирфоний луғатларда бу сўз
“абрў” шаклида учратилмайди, балки “жуфти абрувон” (“қошлар жуфти”) сўз
бирикмаси таркибида намоён бўлиши “абрў” сўзини воқеий ва реал
хусусиятларини ўзида мужассам этган. Зеро, аслида қош битта эмас, балки
барча тирик қошли мавжудотларда жуфт ҳолатида мавжуддир. Шундан
келиб чиқиб айтиш мумкинки, “абрў” сўзининг мажозий ва ирфоний маъно
жилолари бу сўзнинг лексик мазмуни ва зоҳирий шакли асосида вужудга
келган.
Тасаввуфий луғатларда “қошлар жуфти” (жуфти абрувон) ва “қоб-и
қавсайн” - “ ن
یسوق ب اق ” иборалари мазмун жиҳатдан бир-бирига муродиф
тарзда келтирилган: “қоби қавсайн ن
یسوق ب اق (камон қулоғи ва қабзаси
(камоннинг қўл билан ушлайдиган жойи) ўртаси ва қошлар ўртасидаги
масофа) имкон ва вожиб қавси ўртасида жамланган аҳадият-ул-жамъ
мақоми (Аллоҳнинг беҳамто сифати)” [152,49] маъносини ифодалайди.
Яъни бу зоҳирий жиҳатдан икки қош ўртасидаги масофа ва ирфоний нуқтаи
назардан тариқат зиналари ўртасидаги фосиладир. Амир Хусрав Деҳлавий
биринчи девони ғазаллари таркибида “қоби қавсайн” сўз бирикмаси “абрў”
(қош) сўзи билан мазмунан мутаносиб тарзда айнан мазкур шакл ва маънони
ифодалаш мақсадида ишлатилган:
یبای رگنامک ناکد هب هک ینامک هن . باقتیوربا نامک تس ییادخ نیسوق، [169,185]
(Камон қошинг худонинг қавсайин қоби,
На ул камонки камончи дўконидин топсанг).
115](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_115.png?v=1)
![Байтда “абрў” сўзи биринчидан ташбеҳ санъати воситасида “илоҳий
қоби қавсайн”га қиёсланганлиги икки қош ва уларнинг оралиғидаги масофага
ишорадир. Яъни ирфоний “аросат ва таҳлука, тариқат зина ва мақомотлари
ўртасидаги масофа ҳамда боқий ва фоний дунё оралиғидаги мавжуд риёзат ва
машаққатлар” маъноларини ўзида акс этган. Иккинчидан, истиора санъати
воситасида “камон”га ўхшатилган бўлиб, унинг маъновий белгиси “камон
қошинг” сўз бирикмасидир. Бу ҳолатда “абрў” сўзи “камон” сўзи ва
“камончи дўкони” сўз бирикмаси билан маъно жиҳатдан мутаносиб бўлиб,
илоҳий жавҳар ва қудсий манба сиф атида тасвирланган.
وت زوتنک یوربا دنلب نامک تسه . اتباﻄخ یب ینز ریت باوص ﻞها رب وت، [169,182]
(Токи сен савоб аҳлига тир урарсан бехитоб,
Баланд камондир сенинг кинапарвар қошинг).
“Абрў” сўзи байтда ирфоний “қаҳр ва ғазаб, шафқатсизлик ва
раҳмсизлик ҳамда жабр ва жафо” маъносида қўлланилган. Зеро, “абрўи
кинтўз” (кинали қош) сўз бирикмаси истиора санъати воситасида “интиқом,
хусумат, кина ва кудурат сақлаш” маъносида келтирилган. “Кинатўз” сўзи
шеър вазни қоидасига мувофиқ “кинтўз” шаклида қўлланилган бўлиб, бу сўз
“Фарҳанги забони тожикий”да “кина сақлаш ва кина излаш” [166,553]
маъносида келтирилган. Ирфоний луғатларда “кин” сўзининг “солик
ҳолатида қаҳр ва ғазаб сифатларининг вужудга келиши” маъносида
келтирилганлиги ҳам бунинг яққол мисолидир. Яъни соликнинг жаҳл ва
ғазабга моил бўлишидан нишона бўлиб, “савоб аҳли” сўз бирикмаси тариқат
йўлидаги ошиқ ва орифларга ишорадир. “Тир уриш” сўз бирикма си қаттол ва
тошюрак маҳбуба ҳамда ишқнинг куйдирги оташи рамзи ҳисобланади.
مدتفا تسویپ
?یوربا نآ قاط رد رظن نوچ . لدوا ?یور مزاس هلبق ار ناج و قاط رد مهن، [169,172]
( Қошига кўнгил бериб, қибла қилурман юзини жонга,
Пайваста қошнинг тоқига назарим тушгандан бери).
Байтда “абрў” сўзи ирфоний “мафтун ва ошуфта қилиш, жазб ва ром
этиш ҳамда тортиш ва девона қилиш” маъноларини ифодалаб, “назар”, “дил”
(кўнгил), “жон” ва “пайваст”(боғлиқ) сўзлари билан мазмунан мутаносибдир.
116](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_116.png?v=1)
![Яъни “пайваста қош” сўз бирикмаси аслан “бир-бирига қўшилган қош”
[166,30] маъносини билдириб, байтда гўзаллик рамзи ва бетакрор ҳусн
манбаи сифатида қўлланилган. “Дил”( кўнгил ) ва “жон” сўзлари ошиқ қалби ва солик
руҳий ҳолатига ишора бўлиб, “назар” сўзи соликнинг асир тушиши ва кўнгилни бой бериши
маносида ишлатилган. Бошқа жиҳатдан Ҳақ йўлида ҳаёти бағишланган тақдир ва қисмат
манбаидир.
تسا هدرک شتآ رد ﻞعن ار هام . وربا زا وا شتآ نوچ یور، [169,143]
( Унинг оташин юзидаги қош,
Оловда қолган ой ҳилолидек).
Байтда “абрў” сўзи иғроқ санъати воситасида сайқал топиб, “гўзал ва
беназир ҳусн ва мислсиз ва қиёссизлик манбаи” сифатида қўлланилган.
Унинг маъновий белгилари “рў” (юз) ва “моҳ” (ой) сўзлари ҳисобланади.
Яъни “абрў” илоҳий ҳусн унсури сифатида “ой”дан афзалдир. “Наъл” (тақа)
сўзи “Фарҳанги забони тожикий”-да “от ва эшак оёғлари таги ва пояфзал
пошнасига ўриладиган темир бўлаги” [166,842] маъносида келтирилган.
Аслида, тақанинг зоҳирий жиҳатдан янги ва тўлмаган ой ҳамда қош шакл ига
ўхшашлиги, улар ўртасидаги семантик мутаносибликни келиб чиқишига
замин яратган. Бошқа жиҳатдан “тақани оловга солиш” сўз бирикмаси
мажозий “беқарор қилиш ва изтиробга қолдиришдан киноя” [166,842] бўлиб,
ҳаловатсизлик, хаста ва ошуфта ҳамда маъюс бўлиш рамзидир.
دنیشن هچ نیچرپ یوربا اب وت مشچ ناو . دنیشن هچ نیدنچ هتفاب امنص فلز، [169,159]
(Зулфинг, санамо, ўралибон қанча ўтиргай,
Ул кўзингу чимирилган қошинг бирга қандай ўтиргай?)
Байтда “абрў” сўзи биринчидан ирфоний “гўзаллик ва соҳибжамоллик
маъносида, иккинчидан “ҳайрат ва мутаажжиб ҳолати” манбаи, учинчидан,
“қаҳр ва ғазаб ҳамда жаҳлдорлик” рамзи сифатида қўлланилган бўлиб, унинг
маъновий белгиси “абрўи пурчин” (чимирилган қош) сўз бирикмасидир.
Чунки мазкур сўз бирикма луғатларда “жаҳлдорлик ва нозу ишвадан ҳосил
бўлган ажинли қош”[166,30] маъносида келтирилган бўлиб, байтда ҳам
айнан шу маънони ифодалаш мақсадида ишлатилган. “Абрўи пурчин”
(чимирилган қош) сўз бирикмаси ва “чашм” сўзининг маъновий жиҳатдан
117](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_117.png?v=1)
![бир-бирига мутаносиблиги, соликнинг ҳайратовар ва таажжубли ҳолатига
ишорадир. Зеро, солик маҳбубанинг гўзал кўзи ва жаҳлдор қошининг бирга
бўлганидан таажжубда. Яъни “чашм” кўриш ва назорат қилиш рамзи бўлиб,
со лик у орқали бошига келадиган барча яхши ва ёмон ҳолатларни кўриш имкониятига эгадир.
شکمرب نامک نابرقز نتشکب . لدزریگمرب دوخ یوربا شقن [169,168]
(Юракдин қошинг нақшини олма,
Ўлдиришда қурбондин камонни ечма).
“Абрў” сўзи мажозий жиҳатдан “ранж ва заҳмат етказгувчи ҳамда дард
ва азоб бергувчи” маъноларни ифодалаб, байтда “дил” (кўнгил), “камон”,
“қурбон” ва “куштан” (ўлдириш) сўзлари билан мазмунан мутаносибдир.
“Қош” ва “камон” сўзларининг ҳамоҳанглиги ғам, дард ва азоб рамзи бўлиб,
“дил” (кўнгил) ва “қу рбон” сўзлари ишққа ўзини бахш этган содиқ ошиқ маъносини
билдиради. “Ўлдириш” сўзи мазкур сўзлар маъноси таъсир даражасини ошириш мақсадида
қўлланилган.
ما هدمآ زامن بارهمب تسم منک هچ . رگ باقجنرم شوهیب نم منیب وت ?یوربا رد، [169,170]
(Гар сени қошинга тикилсам мени ҳушсиз, ранжима,
Не қилай мен маст аҳволда намоз учун меҳробга интилурман).
Байтда “абрў” сўзи ирфоний-тасаввуфий “ўзига тортиш, жалб этиш,
ром ва мафтун этиш, ошуфта ва девона қилиш” маъноларини ифодалаб,
“беҳуш” (ҳушсиз), “маст” ва “намоз” сўзлари билан маъно жиҳатдан
яқиндир. Яъни “абрў” сўзининг “беҳуш” (ҳушсиз) ва “маст” сўзлари
ўртасидаги ҳамоҳанглиги соликнинг инсоний фазилатларидан фориғ бўлиб,
ўзига илоҳий сифатларни тадрижий равишда мужассам этиши ҳамда қудсий
маҳбубаси дийдорини кўришга мушарраф бўлишига ишорадир. Зеро, ғайб
илмида “ ҳушсиз” (беҳуш ий ﻰ
شوهیب ) сўзи “соликда барча инсоний
фазилатларнинг йўқолиши натижасида илоҳий сифатларни юзага
келиши”[152,15] маъносида, “масту хароб ب
ارخ ?و ?ت سم ” сўзлари “юракнинг
камолга етиши ва шуурнинг ҳаётий ва воқеий ҳодисалардан узоқлаши
натижасида васлга етиш” [152,55 ] маъносида келтирилганлиги бизнинг
мулоҳазаларимиз исботидир.
118](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_118.png?v=1)
![“Абрў” ва “намоз” сўзларининг мазмун жиҳатдан мувофиқлиги ҳам шу
маънодадир, чунки “ намоз زامن ” сўзи ирфоний луғатларда “илоҳий сифат,
қудрат, азамат оламида соликнинг камолотга етиши ва юқори
мақомотларни эгаллаши” [152,60] маъносида келтирилган.
تخیوآ نامک رد وچ هب رزح تسم کرت ز . مشچز?
ورسخ وش ریگ هشوگ وا ?یوربا و، [169,142]
(Унинг кўзу қошидин қочгин Хусрав,
Камонга ёпишган маст туркдин эҳтиёт бўлган яхши)
Бу байтда “абрў” (қош) сўзи мажозий “риёзат, машаққат, ранж ва азоб,
армон ва кулфат ҳамда қаҳр ва ғазаб” маъноларини ифодалаб, “маст турк”
(турки маст) ва “камонга ёпишган” (дар камон овехт) сўз бирикмалари билан
мазмун жиҳатдан мантиқан боғлиқдир. Яъни “масту турк” сўз бирикмаси
бераҳм ва шафқатсиз маҳбубага ишора бўлиб, “камонга ёпишмоқ” сўз
бирикмаси маъшуқанинг ношоиста ҳаракатлари, қилмишлари ва унинг
бевафолик характеридан далолатдир. Зеро, “маст” сўзи луғатларда
“ҳушсизлик ҳолатида ақл ва шуур мувозанатини йўқотиш”[166,651]
маъносида келтирилган бўлиб, байтда мағрур ва худписанд ёрга ишораки,
ақл ва идроки билан эмас, балки юрак хоҳиши ва ҳою ҳавасга биноан иш
кўради.
تخیوآ ناوربا بارهمب و یتخوسب . شیوخ خر شتآ زا
ﻞیدنق هتشر وچ ملد، [169,142]
(Дилимни қандил риштасидай юзи оловида
Куйдирдию қошлар меҳробига осди.)
“Бу байтда “абрў” сўзи ирфоний “орзуманд бўлиш ва умид қилиш
ҳамда иштиёқ ва талабгорлик” маъносида ишлатилган бўлиб, “дилим”
(дилам) сўзи ва “қандил риштаси” (риштаи қандил) ва “қошлар меҳроби”
(меҳроби абрувон) сўз бирикмалари билан мазмунан мутаносибдир. Ташбеҳ
санъати воситасида соликнинг озурда юрагини қандил риштасининг куйиш
ҳолатига қиёсланиши, орифнинг тушкун руҳий ҳолатига ишорадир. Аммо
“қошлар меҳроби” сўз бирикмаси ошиқнинг ишқ йўлидаги ягона умид
манбаи бўлиб, у шунча машаққат ва азобларга қарамасдан ҳамон мустаҳкам
119](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_119.png?v=1)
![ва устувордир. Яъни солик илоҳий маҳбуба дидори умидида ишқнинг барча
қийинчилик ва синовларига дош бера олади.
Амир Хусрав Деҳлавий “Тўҳфат-су-сиғар” девони ғазаллари матнида
“абрў” сўзининг мажозий ва ирфоний-тасаввуфий маъноларини таҳлил
натижалари шуни кўрсатдики мазкур сўз шоирнинг бу девони ғазаллари
таркибида уч маротиба мажозий “гўзал ва бетакрор ҳусн тимсоли”, “ранж
ва заҳмат етказгувчи манба”, “қаҳр, ғазаб ҳамда риёзат ва машаққат
рамзи” маъноларида қўлланилган. Бошқа олти ҳолатда ирфоний-тасаввуфий
“аросат, таҳлука ва тариқат зиналари ўртасидаги масофа, “қаҳр, ғазаб,
шафқатсизлик ва раҳмсизлик”, “жалб этиш, тортиш, ром этиш ва
мафтун қилиш”, “гўзаллик ва соҳибжамоллик рамзи”, “орифнинг ҳайрат
ва таажжубли ҳолати” ва “орзуманд бўлиш ва умид қилиш” маъноларида
келтирилган, лексик ва асл маънода бирон маротаба ҳам қўлланилмаган. Шу
жиҳатдан ҳам “абрў” сўзи шоирнинг биринчи девони ғазаллари матнида
оддий сўз сифатида ишлатилмасдан, балки бадиий тимсол даражасида янги
ноанъанавий маънолар касб этиб, шоирнинг илғор мутасаввуфона қарашлари
ва ғояларини ўзида мужассам этган.
“Абрў” (қош) сўзининг бошқа муҳим хусусияти шундаки шоир
ғазалларида доимий тарзда мажозий “қаҳр, ғазаб ва жаҳлдорлик”
маъноларини ифодалаш мақсадида қўлланилган. Зеро, зоҳиран “қош” инсон
аъзоси сифатида баъзан унинг жаҳлдорлик ҳолатини ифодалайдиган
воситадир. “Абрў” (қош)нинг бу маънони ифодалаши “Фарҳанги забони
тожикий”да кўплаб сўз бирикмалар мисолида кўрсатиб берилган: “абрўи
пурчин” (ажинли қош), “абрў ба ҳам дар кашидан” (қошни бир-бирига
тортиш), “абрў каж кардан” (қошни қийшайтириш), “абрў туруш кардан”
(ғазабланиш маъносида), “ба абрў чин задан” (қошни чимириш) ва “ба абрў
гиреҳ задан” (қошда тугун ҳосил қилмоқ) [ 166,30-31 ] ва бошқалар.
3.3. Шоир ғазалларида “зулф”, “гесў” ва “турра” сўз-тимсолларининг
мажозий ва ирфоний-тасаввуфий маъно товланишлари
120](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_120.png?v=1)
![Форс-тожик адабий тили тарихида “зулф” сўзи шеъриятда кўпмаъноли
ва умумистеъмол сўз сифатида қўлланилиб, ўзининг лексик маъноларидан
ташқари турли хил мажозий ва ирфоний мазмунларни ҳам ифодалаб келган.
Шу боис мазкур сўз мумтоз адабиёт ижодкорлари поэзиясида ўзига хос
мавқега эга бўлиб, бадиий тимсол даражасигача етган. Жумладан,
мутасаввуф шоир Абдураҳмон Жомий уч девонининг 1799 ғазаллри матнида
380 маротаба [141;142,934] ва Амир Хусравнинг “Тўҳфат-ус-сиғар”
девонининг 132 ғазали таркибида 84 маротаба қўлланилган [169,203]. Яъни
“зулф” истило ҳи Амир Хусрав Деҳлавий ғазалларида Жомий ғазалларининг
умумий сонига нисбатан олганда кўпроқ ишлатилган бўлиб чиқмоқда.
Мазкур сўз Амир Хусрав биринчи девони ғазаллари матнида гўзаллик рамзи,
ҳусн ва латофат унсури, маъшуқа ҳусни сифати ва юзининг пардаси, Ҳақ
жамоли унсури ва асрор пардаси, жозибадорлик ва ром этиш манбаи, илоҳий
ишқнинг беназир қудрати, инсоннинг ишқ олдида иложсиз ва имконсиз
эканлиги, муаммо ва қийинчилик рамзи, фош қилиш ва паришон этиш ҳамда
жонларни хароб этиш маъноларида қўлланилган.
Амир Хусрав Деҳлавий ғазалиётида “зулф” сўзининг лексик, мажозий
ва ирфоний-тасаввуфий маъноларини чуқурроқ англаш учун аввал бу
сўзнинг луғатларда келтирилган шарҳини кўриб чиқиш мақсадга
мувофиқдир: “Фарҳанги забони тожикий”да “зулф” сўзи икки хил маънода
келтирилган: биринчиси, “бошдаги ингичка соч дастаси бўлиб, аёллар уни
қулоқ олдига ўрам қилиб ўзларига оро берадилар” ва иккинчиси, “от
жилавини безайдиган филизий ҳалқадир” [166,416].
“Зулф” сўзи
маъноларини тўлиқ тарзда шарҳлаш учун мазкур луғатда “зулфи дароз” (узун
зулф), “зулфи сиёҳ” (қора зулф), “сари зулфи ёр” (ёр зулфининг боши),
“зулфи мушкин” (мушкин зулф) ва шунга ўхшаш бошқа сўз бирикмалар ҳам
келтирилган. Шу луғатда “гулола”, “кулола”, “турра” ва “гесў” (зулф)
сўзлари мазмун жиҳатдан “зулф” сўзи билан синоним тарзда берилган. Амир
Хусрав “Тўҳфат-ус-сиғар” девони ғазаллари таркибида “гулола” ва “кулола”
сўзлари учратилмади, аммо “турра” 13 ва “гесў” шакллари 4 маротаба “зулф”
121](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_121.png?v=1)
![сўзининг синоним вариантлари сифатида қўлланилгани маълум бўлди
[169,203].
“Ўзбек классик адабиёти асарлари учун қисқача луғат”да “зулф” сўзи
“аёлларнинг икки чеккасидан тушиб турган кокиллари” [168,129] маъносида
келтирилган. Мазкур луғатда “зулф” сўзининг фақатгина лексик
хусусиятлари инобатга олинган бўлиб, истилоҳнинг мажозий ва ирфоний
маъно жилолари муаллиф диққат марказидан четда қолган. “Гесў” (зулф)
сўзи бошқа луғатларда “зулф” сўзи билан синоним тарзда келтирилган бўлса-
да, бу луғатда умуман учратилмайди.
Муҳаммад Ғиёсиддиннинг “Ғиёс-ул-луғот” китобида келтирилган
маълумотга мувофиқ форсча “зулф” сўзи арабча “зулаф” сўзи билан мазмун
жиҳатдан мутаносибдир: “кечанинг бир қисмини зулаф дейдилар. Шу
муносабат билан форсий тилда қулоқ олдидаги махсус ажаралиб турадиган
сочни зулф дейдилар, чунки иккаласи ҳам қора рангдадир”
[155,395]. Мазкур
сўз шарҳидан маълумки, бу луғатда ҳам “зулф” сўзининг ирфоний маъноси
келтирилмаган ва асосий урғу унинг лексик ва этимологик мазмунига
берилган.
Мушоҳадаларимиз шуни кўрсатадики, кўпгина луғатларда “зулф”
сўзининг лексик маъноси бир хил тарзда, яъни “аёллар қулоғи олдидаги ўрам
соч ҳалқаси” сифатида шарҳлаган. Бу шунга ишораки, “зулф” сўзининг
лексик мазмуни унинг зоҳирий кўриниши, мантиқий мазмундорлиги ва
воқеийликка дахлдорлигидан келиб чиққан ҳамда шу мазмун теграсидаги
ўзаро таносиблар замирида юзага чиқарилган. Бундан ташқари, луғатларда
мазкур сўзнинг мазмун-моҳиятини чуқурроқ шарҳлаш мақсадида бир қатор
сўз бирикмалар келтирилганлиги ҳам диққатга сазовор.
Таъкид жоизки, “зулф” сўзининг ирфоний-тасаввуфий маъно жилолари
ирфоний луғатларда илоҳий маъшуқ сифати ва Ҳақ жамоли жилваси тарзида
келтирилган бўлиб, махфийлик, парда ортида яшириниш ва кўзга
кўринмаслик мазмунларини ўзида мужассам этган: “зулф فلز мутлақ
жамоли пардасида яширинган комиллик сифати ва дийдор жилваси” [169,34].
122](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_122.png?v=1)
![Амир Хусрав ғазалларида “зулф” сўзи ҳам лексик ва ҳам мажозий ва
ирфоний маъноларда ишлатилган бўлиб, шоирнинг фалсафий, ижтимоий,
ахлоқий, ҳаётий, бадиий ва эстетик қарашларини ифодаловчи восита
сифатида кенг кўламда қўлланилган. Шу боисдан мазкур сўз шоир ижодида
унинг шоирлик маҳорати ва етук ижодкорлик қобилияти асосида сайқал
топиб, оддий сўздан то бадиий тимсол даражасигача етган. Чунки шоир
“зулф” сўзини фақатгина тор доирада бир мазмунда ишлатмасдан, уни ҳар
доим турли хил мақсад ва маъноларда қўллаган. Масалан, Амир Хусрав
мазкур сўзни турли шакллардаги сўз бирикмалар таркибида ўзининг ранг-
баранг фикр ва мулоҳазаларини ифодалаш мақсадида келтирган: “зулфи
жонон” (жонон зулфи) 4-ғазал, 6-байт, “зулфи сияҳ” (қора зулф) 77-ғазал,
1-байт, “зулфи мусалсал” (ўрамли зулф) 40-ғазал, 3-байт, “зулфи ҳамчун
занабат” (думга ўхшаш зулф) 42-ғазал, 3-байт, “зулфи анбарин” (хушбўй
зулф) 62-ғазал, 2-байт, “зулфи бутон” (бутлар зулфи) 71-ғазал, 1-байт,
“зулфи печон” (ўрамли зулф) 74-ғазал, 2-байт, “зулфи дароз” (узун зулф) 79-
ғазал, 3-байт, “зулфи дуто” (икки қат зулф) 112-ғазал, 4-байт, “банди зулф”
(зулф боғлами) 16-ғазал, 1-байт, “сари зулф” (зулф боши) 17-ғазал, 1-байт,
“шикани зулф” (зулф ўрами) 70-ғазал, 3-байт, “сояи зулф” (зулф сояси) 108-
ғазал, 2-байт, “куфри зулф” (зулф куфри) ва бошқалар [169,203].
Амир Хусрав “Тўҳфат-ус-сиғар” девони ғазаллари конкорданси ва
Жомий уч девони ғазаллари жомеъ луғати қиёсий таҳлили шуни кўрсатдики,
Амир Хусравнинг “зулф” сўзи воситасида маъно яратилиш ва образ ижод
қилиш услуби ўзига хос бўлиб, Жомий ва бошқа мумтоз шоирлар услубидан
тубдан фарқ қилади. Масалан: “зулфи муъанбар” (муъанбар зулф) 11-ғазал,
3-байт, “зулфи мутарро” (тароватли ва тоза зулф) 12-ғазал, 2-байт,
“зулфи мушавваш” (паришон зулф) 14-ғазал, 7-байт, “зулфи ғолиясо”
(хушбўй ҳид таратувчи зулф) 60-ғазал, 2-байт, “зулфи мушкафшон” (мушк
таратувчи зулф) 71-ғазал, 1-байт, “зулфи бадомўз” (ёмонлик ўрганган
зулф) 111-ғазал, 5-байт, “зулфи тар” (покиза ва озода зулф) 131-ғазал, 4-
байт, “боди зулф” (зулф шамоли) 3-ғазал, 10-байт, “риштаи зулф” (зулф
123](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_123.png?v=1)
![тори) 10-ғазал, 1-байт ва “жавори зулф” (зулфларнинг уйқашлиги) 23-
ғазал, 5-байт сўз бирикмалари Амир Хусрав биринчи девони ғазаллари
матнида учратилса-да [169,203], аммо Ҳофиз Шерозий ғазаллари матни
[235,280] ва Жомий уч девони ғазаллари таркибида [141;142,934] умуман
қўлланилмаган. Бироқ “расани зулф” (зулф таноби) сўз бирикмаси Ҳофиз
ва Амир Хусрав ғазаллари [235,280] таркибида қўлланилган бўлиб, Жомий
девонларида [141;142,934] ишлатилмаган. Айни бу тимсолни Амир
Хусравнинг мазкур сўз воситасида қилинган янгилиги сифатида эътироф
этиш мақсадга мувофиқдир. Амир Хусрав ғазалларида “зулф” сўзининг
умумий маъно талқинларини янада чуқурроқ таҳлил этиш мақсадида мазкур
сўз ишлатилган байтлар мазмун ва моҳиятини ўрганишни зарур деб билдик:
دنک یم ملظت نونجم نوچ وت فلز رس رد . ریسا ناک ندیسر یهاوخ ملد دایرف چیه، [169 , 157]
( Қалбим фарёдига ҳеч етмагайсан, ул асир,
Зулфинг бошида Мажнун каби шикоят қиладур ).
Байтда “зулф” сўзи талмеҳ санъати воситасида, мажозий жиҳатдан
“ранж ва азоб, дард ва армон, ҳасрат ва ҳижрон ҳамда нола ва машаққат”
маъноларини билдиради. Зеро, мазкур сўз байтда “фарёди дил” (қалб фарёди)
сўз бирикмаси ва “асир” ҳамда “Мажнун” сўзлари билан мутаносиб тарзда
ишлатилган. Яъни “дил” сўзи шоир лирик шахсига ишора бўлиб, мазмун
жиҳатдан ёр зулфи асири бўлган “Мажнун” га ташбеҳ қилинган. “Асир” сўзи
айни шу маънони тасдиқи учун қўлланилган. Бошқа жиҳатдан “зулф” сўзи
гўзал ҳусн сифати маъносида бўлиб, ошиқ қалби ва инону ихтиёрини ўзига
тортиш ва мафтун этгувчи восит адир.
تمحر نشلگ ردایهل . هدرک هغارم ترت فلز یا، [169,190]
( Эй тоза зулфинг мароға қилиб,
Илоҳий раҳмати гулшанида ).
Байтда “зулфи тар” (покиза ва тоза зулф) сўз бирикма си покиза ва
нуқсонсиз маъшуқадан истиорадир. Унинг маъновий белгилари “тар” (тоза)
ва “раҳмати илоҳий” (илоҳий раҳмат) ибораси бўлиб, бу “илоҳий шафқат”
маъносини ифодалаб, қудсий маҳбубага мансубдир. Луғатларда “тар” (тоза)
124](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_124.png?v=1)
![сўзининг маъноси “холис, соф ва покиза”
[167,326] тарзида келтирилгани
ҳам илоҳий маъшуқага ишора бўлиб, мантиқан воқеий дилбар фазилатларига
мутаносиб ва мувофиқ эмас. “Фарҳанги забони тожикий” да “зулфи тар” сўз
бирикмаси учратилмаса-да, лекин “мушки тар” (тоза мушк) ва “анбари тар”
(тоза анбар) сўз бирикмалари “зулфдан киноя ва зулф ўрами”
[166,326]
маъносида келтирилган. Бу ҳолат “зулф” ва “тар” сўзлари ўртасидаги
маъновий мутаносибликдан далолатдир ва тароватдан нишона. Амир
Хусравнинг шу асосда “зулфи тар” сўз бирикмасини яратганлиги шоир
услубининг ўзига хослигидан даракдир. Мазкур сўз бирикма Ҳофиз
ғазаллари матни [235,280], Жомий уч девони ғазаллари конкорданс луғати
[141;142,934] ва “Жомий асарлари луғати”
[160 ,274] китобида учратилмади.
نتخیوآ فلزب ار دوخ هتسب . ناقشاع یوکب دشاب اور یک، [169,178]
( Қачон раво бўлар ошиқ кўйида,
Ўз асирин тортиш зулфнинг торига)
“Зулф” сўзи байтда ирфоний “солик мурод мақсади ва дарду армони”
маъносида қўлланилган бўлиб, “кўи ошиқон” (ошиқлар кўйи) ва “бастаи худ”
(ўзига жаб этиш ва тортиш) сўз бирикмалари ва “овехтан” (ўзини осиш ва
дорга тортиш) тушунчалари билан мазмунан мутаносиб ҳолатда келтирилган.
Зеро, “ошиқлар кўйи” сўз бирикмаси тариқат йўли рамзи бўлиб, “бастаи худ”
(ўзига жаб этиш ва тортиш) сўз бирикмаси илоҳий ишқ домига асир тушган
соликдан ишорадир. “ Овехтан” (осиш) сўзи соликнинг бошдан кечирган риёзату
машаққатлари, маъшуқга боғлиқлик, унга содиқлик ва унгагина таллуқлилик манбаи
ҳисобланади.
نم لد رب رگم ?داتفا وت فلز هیاس . نم لد تستشگ هچ ز ناجیب و مه رد همه نیا، [169,181]
( Не учун қалбим бунчалар ҳолсиз ва паришон бўлиб қолди,
Ёки дилимга зулфингнинг сояси тушдими?).
Байтда “зулф” сўзи ирфоний марҳамат ва эҳсон, лутф ва инъом ҳамда
илоҳий ишқ нузулати маъносида қўлланилган бўлиб, “дарҳам” (чигал,
паришон), “бежон” (жонсиз), “дил” ва “соя” сўзлари билан мазмунан
мутаносибдир. Шу жиҳатдан “сояи зулф” (зулф сояси) сўз бирикмаси илоҳий
125](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_125.png?v=1)
![унсурларнинг файзу шукўҳи ва қудсий дийдорнинг жилваланишига ишора
бўлиб, “дарҳам” ва “бежон” сўзлари илоҳий дийдор олдида соликнинг
паришонхотирлиги, мадорсиз ва ҳолсизланишидан ишоратдир. “Дил” сўзи
икки ў ринда ҳам солик руҳий ҳолатини ифодаловчи восита сифатида қўлланилган.
درادن یرانز هقرخ ریزب . تفلز رفک زک یدهاز منادن، [169,151]
(Билолмам ул зоҳид зулфинг куфридин,
Ки ҳирқа ичра зуннори йўқму?!).
“Зулф” сўзи бу жойда ирфоний тобеъ қилиш, тортиш, ром этиш ва
гуноҳ ҳамда нуқсонлар томон йўллаш маъносида келтирилган бўлиб, мазмун
жиҳатдан “куфр”, “зоҳид”, “ҳирқа” ва “зуннор” сўзлари билан мутаносиб
тарзда қўлланилган. Зеро, “куфр رفﻜ ” сўзи илоҳий илмда “илоҳий ишларнинг
барҳам топишига асос бўлгувчи касрат олами зулмати” [152,51] маъносида
келтирилган. Яъни соликнинг ўз йўлини йўқотиши ва гумроҳ бўлиш
манбаидир. “Зоҳид” сўзи ошиқ соликка ишора бўлиб, “ҳирқа” ва “зуннор”
сўзлари айбдорлик ва гуноҳкорлик рамзи ҳисобланади. Чунки “зуннор ر
انز ”
сўзи “риёзат аҳлининг тариқат йўлидаги нафсга бўйсуниши ва мутеъ
бўлиши” [152,34] маъносини англатади. Бу соликнинг “зулф куфри” таъсирида парҳездан воз
кечиб тариқатдан чиқиши маъносида келтирилган.
درادن یراتفرگ وم ره رد هک . تسین نکش کی تفلز یاپ ات رس ز، [169,151]
( З улфинг бошидан охиргача бирор чигали йўқки,
Унинг ҳар бир мўйида бир асири – гирифтори - бўлмаса).
Байтда “зулф” сўзи ирфоний тариқатнинг манзил ва мақомлари ҳамда
соликнинг бир ҳолатдан бошқа ҳолатга ўтиши маъносида қўлланилган. Бу
ерда мазкур истилоҳ “шикан” (сочнинг жингаласи) ва “гирифтор” (асир)
сўзлари билан мазмунан мутаносибдир. “Шикан” сўзи луғатларда “озор,
уқубат, синиқ ва ҳалқа (зулф ва сочга нисбатан)
[167,584] маъносида
келтирилган бўлиб, “печи зулф” ва “тоби зулф” (зулф ўрами ва ҳалқаси) сўз
бирикмаларининг асоси ҳисобланади. “Печи зулф ف
لز ?چیپ ” ибораси тасаввуф
илмида “ваҳдат жамоли ва матлуб дийдорининг пардада бўлишига сабаб
бўлган илоҳий сифатнинг зуҳури ва тадрижий тарзда бир ҳолатдан бошқа
126](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_126.png?v=1)
![ҳолатга ўтиши” [152,16] маъносида келтирилган бўлса, “тоби зулф فلز ?ب ات ”
ибораси “ҳам зоҳирий ва ҳам ботиний ҳолатларда илоҳий асрорнинг сир
тутилиши” [152,17] маъносини англатади. Яъни соликнинг бир манзилдан
бошқа манзилга ўтиши ва илоҳий асрорни сир тутиш и манбаидир. “Гирифтор”
(асир) сўзи ошиқ ва солик шахсига ишорадир.
?
دزیوآ یم وت فلز اب هکناز . هتشگ نوخ لد ز متسش تسد، [169,154]
( Қўл ювдим қонга айланган дилдан,
Чунки ул зулфинг сари осилар).
Байтда “зулф” сўзи тариқат машаққати ва риёзати рамзи сифатида
қўлланилган бўлиб, мазмун жиҳатдан “дили хунгашта” (қон бўлган юрак) сўз
бирикмаси ва “меовезад” (осилади) сўзи билан мутаносиб тарзда
келтирилган. Бу ерда “дил” сўзи ҳассос узв сифатида соликнинг ҳиссиётга
тўла қалбига ишора бўлиб, “хунгашта” (қонга беланиш) сўзи солик руҳий
ҳолатини ифодаламоқда. Яъни дард, азоб, уқубат ва ошиқ кишининг хаста ва
табоҳ ҳолига ишорадир. “Овехтан” сўзи кўнгил қўйиш, севиш ва меҳр бериш
манбаи бўлиб, солик ишқнинг барча машаққатлари таъсирида ўз аҳдидан
қайтмаслигига ишора дир.
تسرف بطر ار ناگدشلد
ﻞعل دنق زو . تسرف بلس ار ناگدزمغ فلز دنب زا، [169,14]
( Зулф бандидин ғамгинларга салаб юбор,
Лаъл қандидин ошиқларга рутаб юбор ).
Байтда “зулф” сўзи ирфоний ғам ва ғусса, дард ва армон ҳамда уқубат
ва кулфат маъносида қўлланилган. “Ғамзадагон” (ғамдан азият чекканлар),
“дилшудагон” (ошиқлар), “салаб” (кийим) ва “рутаб” (хурмо) сўзлари билан
мазмунан мутаносиб тарзда келтирилган. Зулф банди (жингаласи) сўз
бирикмаси тариқат қийинчиликларига ишора бўлиб, “ғамзадагон” сўзи Ҳақ
йўлидаги риёзатманд орифлар ҳолатидир. “Салаб” сўзи луғатларда “кийим”
[167,174] маъносида келтирилган ва бу байтда мантиқ жиҳатдан соликни ишқ
бало ва қазолардан асрайдиган рамзий жавшан сифатида ишлатилган. Бошқа
жиҳатдан илоҳий раҳм ва шафқат рамзидир. “Дилшудагон” сўзи ошиқ
127](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_127.png?v=1)
![ўзгариб туради, у фонематик сатҳ бирликлардан бошланиб то яхлит
матнлар ҳудуди, баъзан матнлараро муносабатларни ҳам қамраб олади”
[27,27]. Шу боисдан Амир Хусрав ғазаллари матни таркибида “гесў” ва
“турра” (зулф) сўзларининг умумий мазмун-моҳиятини тўлиқ тарзда тадқиқ
этишдан олдин, мазкур сўзларнинг луғатлардаги шарҳини келтиришни афзал
билдик:
“Гесў” сўзи “Фарҳанги забони тожикий” да “зулф” сўзи билан мазмун
жиҳатдан муродиф тарзида келтирилган: “аёлларнинг узун ва ўралган
сочи...”
[166,261]. Бундан ташқари, бу луғатда “гесў” сўзи маъносининг
мукаммал баёни учун мазкур сўз иштирокида тузилган бир қатор сўз
бирикмалар шарҳи ҳам келтирилган: “гесўи мушкин (мушкли зулф - муаттар
қора соч; гесўи тобдода (ўрамли зулф) - ўралган соч; гесўи чанг (чанг зулфи)-
чанг торлари” [166,261] ва шунга ўхшаш бошқа сўз бирикмалар.
“Турра” (зулф) сўзи луғатларда турлича маъноларда талқин этилган
бўлсада, унинг маъноларидан бири “пешона сочи, олд зулф” [167,379] дир.
Бу сўзнинг айни шу маъноси “гесў” ва “турра” сўзларининг умумий
хусусиятларини таъминлайди. Мазкур сўзларнинг луғатлардаги маъно
турлари “зулф” сўзини мажозий маъно майдонидан узоқлашмасдан, унинг
лексемасига асосланган. Шу сабабдан ҳам луғатларда келтирилган “турра”
сўзи иштирокидаги сўз бирикмалар маъноси ҳам “гесў” ва “зулф” сўзлари
маъносига ҳамоҳангдир: “турраи лаблоб (лаблоб зулфи)-жингалак ва
ҳалқали соч; турраи таррор (таррор зулф)- қаттол ва ўлим келтирувчи зулф,
зулф ва турра афшондан (сочни ёйиш) [167,379].
“Фарҳанги забони тожикий”да “гулола”, “кулола” ва “жаъд”
сўзларининг маъно жиҳатдан таҳлил этилаётган истилоҳлар билан синоним
тарзида берилганлиги ҳам эътирофга сазовор: “гулола-ўралган соч, зулф,
кокул” ва “кулола-жингалак соч, ўрамли соч, зулф” [166,572] ҳамда “жаъд-
жингалак соч, зулф” [167,777] маъноларини англатади.
“Суфизм и суфийская литература” китобида “гесў وسیگ ” сўзи “ғайб
олами асоси бўлган Ҳақ ва мутлақ жамолидаги васл талаби” маъносида
129](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_129.png?v=1)
![келтирилган. Таъкид жоизки, бу ерда “гесў” сўзи ирфоний истилоҳ сифатида
шарҳланган бўлиб, унинг лексик хусусиятлари назардан соқит қилинган.
Мазкур луғатда “турра” сўзи ҳам учратилмайди. Чунки ирфоний шеъриятда
мазкур сўзга нисбатан “зулф” ва “гесў” сўзлари кўпроқ ишлатилган.
Бошқа сўз-тимсоллар қатори “гесў” ва “турра” сўзлари ҳам шоирнинг
энг илғор фалсафий ақидалари, долзарб ҳаётий муаммолари, бадиий ва
ирфоний тафаккур тадрижи, унинг дунёқараши, эстетик диди ва
умуминсоний фазилатлари мазмун-моҳиятини ифодаловчи восита сифатида
кенг кўламда қўлланилган. Шоир лирик асарлари таҳлили шуни кўрсатадики,
шоир ғазалиёти бошқа замондош шоирлари шеъриятидан буткул фарқ
қилади. Ҳақиқатдан ҳам, Амир Хусрав ғазалиёти мазмун ва мундарижа
жиҳатдан, бадиий санъатларнинг ишлатилиш даражаси, шоирнинг поэтик
маҳорати, тасвир услуби, равон ва рамзий тили нуқтаи назаридан ўзига
хосдир. Зеро, унинг ижод намуналарида шоирнинг махсус туйғулар олами ва
ҳиссиёти, шоир шахсияти ифодаси, замон руҳияти, сиёсий-ижтимоий
ҳодисалар ва шоирнинг ҳаётга бўлган муносабати, гоҳида дағал, баъзан
маҳзун ва айрим ҳолатларда руҳий изтироблар замирида ўз ифодасини
топганлиги маълумдир.
Амир Хусрав “Тўҳфат-ус-сиғар” девони ғазаллари конкорданс луғати
маълумотларига кўра “гесў” сўзи мазкур девон ғазаллари матнида 4
маротаба, 3 марта шоирнинг форсча-тожикча ғазаллари таркибида ва 1 марта
шоирнинг ширу шакар (форсча-арабча) жанрида айтилган ғазалининг форсий
мисрасида қўлланилган. Бу девон ғазаллари матнида “жаъд” сўзи 2 ва
“турра” сўзи 13 маротаба ишлатилган бўлиб, бу уч муродифий шакл шоир
ижодиётининг камистеъмол сўзлари сирасига киради [169,203]. Бизнинг
фикримизча, шоир ғазалларида мазкур сўзлар ўзларининг синоним
вариантлари бўлган “зулф” сўзи соясида қолиб кетан. Яъни “зулф” сўзининг
маъно доираси “гесў” ва “турра” сўзларига нисбатан кенгроқ бўлиб, шоир ғоя
ва қарашлари мазмун-моҳиятини ифодалаш учун мувофиқ бўлган. “Зулф”
сўзини шоир биринчи девони ғазаллари матни таркибида 84 маротаба
130](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_130.png?v=1)
![қўллагани ҳам бунинг яққол исботидир. Шоир ғазаллари таркибида “турра”
сўзи “гесў” сўзига нисбатан турли хил лексик, мажозий ва ирфоний маънолар
талқинида кўпроқ ишлатилган. Бу ҳолат Жомий ғазалиётида ҳам шундай.
Чунки Абдураҳмон Жомий уч девони ғазаллари матнида “гесў” сўзига 19 ва
“турра” сўзига 61 маротаба мурожаат этилган. Мазкур сўзларнинг “кулола”
ва “гулола” синоним варианлари фақатгина Ҳофиз ғазаллари [235,280]
матнида қўлланилган бўлиб, Амир Хусрав ва Жомий ғазаллари таркибида
[141;142,934] келтирилмаган. Бундан шундай хулоса чиқариш мумкинки,
мазкур сўзлар Ҳофиз яшаб ижод қилган даврда истеъмолда мавжуд бўлиб,
Амир Хусрав ва Жомий даврида шеърият тилида қўлланилмаган ва ё
истеъмолдан чиққан.
“Гесў” ва “турра” сўзлари шоирнинг маъно яратиш қобилияти ва
ижодкорлик маҳорати натижасида бадиий тимсол даражасигача кўтарилиб,
бир қатор сўз бирикмалар таркибида асл ва лексик маъноларидан ташқари
турли хил мажозий мазмунларни касб этган. Жумладан: “шаби гесў” (зулф
кечаси) 8-ғазал,1-байт, “каманди гесў” (зулф арқони) 73-ғазал, 5-байт,
“хаёли турра ” (турра хаёли) 2-ғазал, 5-байт, “хами турра” (зулф ўрами)
42-ғазал, 1-байт, “турраи мушкин” (мушкин турра) 52-ғазал, 5-байт,
“турраи дилбанд” (дилбанд зулф) 98-ғазал, 1-байт, “турраи анбарфишон”
(хушбўй зулф) 110-ғазал, 1-байт, “турраи таррор” (таррор зулф) 122-ғазал,
5-байт ва шунга ўхшаш бошқа сўз бирикмалар [169,203]. Бадиий
санъатларсиз шеър - пардасиз гап, рангсиз мато, гулсиз баҳор ва жилосиз
алмосдек гўё. Бундай шеъриятни оддий воқеий гапдан фарқи қолмайди. Шу
боисдан Амир Хусрав ғазалиётида бу сўзлар бадиий санъатлар воситасида сайқал
топиб, турли хил янги образ ва тасвирларнинг вужудга келишига замин яратган. Бунинг яққол
мисолини мазкур сўзлар келтирилган шоир байтларида мушоҳада этишимиз мумкин:
ییاشگ یم هرط اب اراکشآب هکناو . یدنبب یم فلز اب ار ام ربص هدیدزد، [169,190]
( Сабримизни ўғирлаб зулф ила боғлагайсан,
Гоҳида турра ила ошкора очгайсан ).
131](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_131.png?v=1)
![Байтда “гесў” ва “зулф” сўзлари зоҳирий жиҳатдан муродиф, аммо
шоирнинг маъно яратиш маҳорати асосида мазмунан бир-бирига мутазод -
антоним тарзида келтирилган. Яъни “зулф” сўзи қулф, занжир ва тўсиқ
маъносида ишлатилган, чунки “мебибандий” (боғлайсан) сўзи шунга
ишорадир. “Гесў” сўзи очилиш, озод бўлиш, қутилиш ва калит манбаи бўлиб,
“мекушоий” (очасан) сўзи бунинг маъновий нишонасидир. Бошқа жиҳатдан
“дуздидани сабр” (сабрнинг ўғирланиши) сўз бирикмаси ориф қалбининг
беқарор ва ҳаловатсиз бўлишга ишорадир.
تسا لدلد رگ دهج یک لد بهشا . وت ?یوسیگ نیربنع دنمک زا، [169,146]
(Анбарин зулфингни домидин нигор,
Юрак оти сакраб чиқиб кетаолмас, агарчи дулдул бўлса ҳам).
Байтда “гесў сўзи ирфоний юракларни ром ва мафтун этиш, дард доми
ва занжирбанд қилиш маъносида қўлланилган бўлиб, “каманди анбарин гесў”
(анбарин зулф доми) истиораси унинг маъновий нишонаси ҳисобланади.
Зеро, “каманд” (дом) сўзи луғатларда “дом; қўлга тушириш ва маҳбуба
зулфидан киноя”
[166,585] маъносида келтирилган. “Анбарин” сўзи “муаттар
ва хушбўй зулф” маъносида бўлиб, ошиқ кишини асирга тушиши ва
кўнгилни бой бериши рамзидир. “Ашҳаби дил” (юрак оти) сўз бирикмаси ва
“дулдул” (чопқир от) сўзи орифнинг ишқ домига асир тушганига ишора
бўлиб, унинг нажот топиш имкони йўқлигидан далолатдир.
نمجنا
?ینشور تمجنا نوچ خر یا . نم ?زور یگریت تست ?یوسیگ بش زا، [169,181]
(Кундузим қаролиги зулфинг кечасидандир,
Анжуман равшанлиги юлдуз мисол юзингдан).
“Гесў” сўзи бу ерда ирфоний-тасаввуфий дийдор жилваси, илоҳий сир
асрорнинг очилиши ва солик руҳий ҳолатининг табоҳлиги маъносида бўлиб,
“шаби гесў” (зулф кечаси), “тирагии рўз” (куннинг хиралиги) ва “рухи чун
анжумат” (юлдуз мисол юзинг) сўз бирикмалари билан мазмун ва мантиқ
жиҳатдан мутаносиб тарзда қўлланилган. “Шаби гесў” ва “тирагии рўз” сўз
бирикмалари мазмунан бир-бирига яқин бўлиб, “тирагии рўз” сўз бирикмаси
132](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_132.png?v=1)
![ориф руҳий ҳолатининг озурда ва ошуфта эканлигига ишорадир. “Шаби
гесў” сўз бирикмаси Ҳақ жамолининг мавҳум, қўл етмас ва номаълум
эканлигидан киноя бўлиб, илоҳий жамол нури тилисми манбаидир. Чунки “
بش ” шаб (кеча) сўзининг тасаввуфий луғатларда “азамат ва буюклик
оламидан озод бўлган ҳаётий мартаба ва имкон” [152,39] маъносида
келтирилгани ҳам фикримизнинг тасдиқидир. “Рухи чун анжум” сўз
бирикмаси илоҳий дийдорнинг кўриниши ва жилваланиш маъносида
қўлланилган. Зеро, “рух ва рухсор - ر
اسخر و خر ” сўзлари ирфонда “илоҳий ҳусн
мазҳари ва қудсий жамол жилваланиши” [152,32] маъносида келтирилган.
تفگ ناوت هچ ارلاب ماد وت رط زج
هٔ . ام وت ?تروص زجس هتفگ ناوت هچ ارام، [169,148]
( Суратингдан ўзга самодаги ойни не деб бўлгай,
Зулфингдан ўзга бало домини не деб бўлгай?).
Байтда “турра” сўзи ирфоний ўзига ром этиш, мафтун ва ошуфта
қилиш, бало ва қазолар доми (манбаи) бўлиб, “сурат”, “моҳ” (ой) сўзлари
ҳамда “доми бало” (бало доми) сўз бирикмаси билан мазмунан
мутаносибдир. Яъни “сурат” сўзи “моҳ” (ой) дан ҳам гўзал бўлган маҳбуба ва
унинг беназир ҳуснига ишорадир. Шу боисдан бу сўз жалб этиш ва тортиш
кучи рамзи ҳам ҳисобланади. “Доми бало” ибораси тўсиқ, бандлик ва риёзат
ва машаққат манбаидир. “Бало” сўзи ғайб илмида “солик поклиги ва
садоқатини имтиҳон этгувчи илоҳий куч ва қудрат” [152,12] маъносида
келтирилган. Яъни орифнинг илоҳий имтиҳондан ўтишига ишорадир.
درک ناوت رحس ام مغ ماش . مد نیک هرط
?یور ز رادرب، [169,153]
(Юздин кўтар турраники, бул дам,
Қайғу туни тонгга айлансин)
“Турра” сўзи бу ерда ирфоний-тасаввуфий Ҳақ жамоли ва ориф
ўртасидаги маънавий парда ҳамда қудсий асрор рамзи сифатида қўлланилган
бўлиб, байтда “бардор” (кўтар), “рўй” (юз), “саҳар” (тонг) ва “шоми ғам” (ғам
кечаси) сўз бирикмаси билан мазмун жиҳатдан ўзаро уйғун ҳолда
келтирилган. Яъни “аз рўй бардошта шудани турра” (пардани юздан
кўтарилиши) илоҳий пардани ўртадан кўтарилиши ва соликни дийдорга
133](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_133.png?v=1)
![етишишига ишора бўлиб, “ба саҳар табдил ёфтани шоми ғам” (ғам кечасини
тонга айланиши) орифнинг риёзату машаққатлардан озод бўлиб, ўз мақсади
ва маъшуқа васлига е тганлиги маъносини билдиради.
یدوخ ?رارط رط ﻞمع کیرش ای هٔ . دهد زاب واب درب وت رط نم ربص هٔ، [169,186]
( Сени турранг мени сабримни олиб яна берар,
Ёки сен турраи таррор амали шеригисан).
Амир Хусрав бу байтда “турра” сўзини икки мажозий маънода
ишлатган. Яъни биринчи мисрадаги “турра” сўзи ирфоний шавқ ва ҳавас,
жозибадорлик ва тортиш ва беқарорлик маъносида бўлиб, унинг маъновий
белгиси “сабр” сўзидир. Зеро, тасаввуф илмида “сабр ر
بص ” сўзини “тариқат
машаққати ва азобларини бошдан кечираётган солик қалбидаги юксак
ишонч ва эътиқод” [152,41] маъносида келтирилгани ва иккинчи мисрадаги
“таррор” сўзи жаллодлик, ажал ва ўлим келтурувчи восита сифатида
қўлланилгани ажиб бир ҳолатдир. “Турра” сўзининг бу маънони ифодалаши
ҳеч бир луғатда кўрсатилмаган, бу ҳолат шоирнинг айнан шу сўз воситасида
янги ноанъанавий мажозий маъно яратилиши ҳисобланади.
?
راتفرگ مرایع زیرنوخ یکی . تس درک و تسدنکفا وسیگ دنمک، [169,167]
(Зулф камандин отиб ўз асирин,
Қон тўкувчи айёрдай қилди гирифтор).
“Гесў” сўзи бу ерда ирфоний маънавий арқон ва ип, занжир силсиласи
ва ишқ доми маъносида бўлиб, “каманд” (дом) ва “хунрези айёр” (қон
тўкувчи айёр) сўз бирикмаси билан мазмунан мутаносиб тарзда қўлланилган.
Яъни “каманд” сўзи соликнинг тариқатга кириши ва ишққа гирифтор ҳамда
тобеъ бўлишига ишора бўлиб, “хунрези айёр” сўз бирикмаси дард ва ҳасрат
ҳамда илоҳий асрор муаммолари рамзидир, яъни вараъдир. Бошқа жиҳатдан
солик ва илоҳий маъшуқа ўртасидаги ишқий алоқа барқарорлигини
таъминловчи рамзий арқон ва занжир манбаи ҳисобланади. Тасаввуф ва
ирфонда “айёрий ﻯ
رایع ” сўзи “қалб жосуси (махсус хабарчи)” маъносида
қўлланилади [152,46]. Яъни ишқ ошиқ солик ҳолидан илоҳий маъшуқага
хабар етгувчи восита сифатида келтирилган.
134](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_134.png?v=1)
![23. Маматов А.Э. Тилга когнитив ёндашувнинг моҳияти нимада?
// збек тилшунослигининг долзарб муаммолари. – Андижон, 2012. -212-220Ӯ
б.
24. Насуллаев З. Амир Хусрав Деҳлавий асарларида мусиқа ҳақида
маълумотлар. –Тошкент, 2010. -48 б.
25. Рустамов А. Навоийнинг бадиий маҳорати. –Тошкент, 1979. -216 б.
26. Сафаров Ш. Когнитив тилшунослик. – Жиззах: Сангзар, 2006.-92 б.
27. Сафаров Ш. Семантика. –Тошкент: “ збекистон миллий
Ӯ
эн циклопедияси ”, 2013. -344 б.
28. Қуронбеков А. Ҳофиз ғазалиётида маънолар силсиласи. – Тошкент:
Фан, 1994. -102-104 б.
29. Қуронбеков А. Ҳофиз асрорининг етти пардаси. –Тошкент: ТДШИ,
2009.-116 б.
30. Қ уронбеков А. “Маснавийи маънавий”да тасаввуф тимсоллари. –
Тошкент, 2011.-216 б.
31. Қуронбеков А., Маннонов А., Имомназаров М. Алишер Навоий
асарлари бўйича конкорданс тузиш қўлланмаси. – Т.: “Фан ва технология”,
2015.-108 б.
32. Қуронбеков А., Алишер Навоийнинг “ХАМСА” уммонидан
қатралар. – Тошкент , 2017.-300 б.
33. Ҳомид ий Ҳ. Тасаввуф алломалари. – Тошкент: Шарқ, 2004.-208 б.
2) Хорижий нашрлар
34. Абунаср Фороб . Рисола дар бораи қонунҳои санъати шеър
ӣ ӣ . Дар
китоби Фанни шеър /Абунаср Фороб ; [танзим ва тавзеҳоти Ш. Ҳусейнзода
ӣ
ва X. Шарифов]. - Душанбе: Ирфон, 1985.- 192 с.
35. Алиев Г.Ю. Легенда о Хосрове и Ширин в литературах народов
Востока. М., 1960. стр 162.
36. Аристотель. Риторика. Поэтика. - М.: Лабиринт, 2000.-115 с .
37. Арутюнова Н.Д. Языковая метафора. - М.: Наука, 1979 , с тр. - 147-
173.
145](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_145.png?v=1)
![70. Зеҳн Т. Хусрав ва забони то ик : дар китоби Чанд суханиӣ ҷ ӣ
судманд /Т. Зеҳн . - Душанбе: Ирфон, 1984. -22-28 с.
ӣ
71. 3еҳн Т. Аз таърихи лексикаи забони то ик . – Душанбе: Дониш,
ӣ ҷ ӣ
1987. -234 с.
72. Ибни Рушд. Китоби шеър. Дар китоби Фанни шеър / Ибни Рушд;
[танзим ва тавзеҳоти Ш.Ҳусейнзода ва X.Шарифов]. -Душанбе: Ирфон, 1985.
-192 с.
73. Иб н и Сино. Аз китоби манти қ и Шифо. Дар китоби Фанни шеър /
Ибни Сино; [та н зим ва тавзе ҳ оти Ш . Ҳ ус е йнзода, X.Шарифов]. - Душанбе:
Ирфо н , 1985. - 192 с .
74. Исрофилниё Ш.Р. Хамриёти Ҳофиз. Рисолаи илмию тадқиқот ӣ . -
Душанбе: Адиб, 2010.-176 с.
75. Камолиддинов Б. Забон ва услуби Ҳаким Карим. -Душанбе:
Ирфон, 1967. -62 с.
76. Камолиддинов Б. Услубшинос . -Душанбе: Ирфон, 1983. -115 с.
ӣ
77. Камолиддинов Б. Ҳусни баён. -Душанбе: Ирфон, 1989. -120 с.
78. Каримов Ш. Семантикаи воҳидҳои луғавии ғазалиёти Ҳофиз. -
Душанбе: 1993. -146 с.
79. Каримов У. Муруре бар та ҳ аввули ғ азали форсии то ҷ ик ӣ дар
сада ҳ ои XII-XIII ва аввали қ арни XIX . - Душанбе: Хумо, 2011. - 164 с .
80. Ковтунова И.М. Поэтический синтаксис. – М.: Наука, 1986.-
стр.209.
81. Крымский А. История Персии, её литературы и дервишеской
теософии, т. III . - М., 1914-1917, стр. 82-84 .
82. Мавлоно Муҳаммад Абдулғанихон. “Тазкират-уш-шуаро”. -
Алигарҳ, 1916. - 49 с.
83. Ма ҷ идов Ҳ. Забони адабии муосири то ик. .1. Луғатшинос
ҷ Ҷ ӣ . –
Душанбе, 2007.
84. Миллер Б. По поводу одной персидской рукописи, Казанский
музейный вестник, №1-2. -Казан, 1921, стр. 103-107
148](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_148.png?v=1)
![85. Мирзоев А. Сайидо ва мақоми ў дар таърихи адабиёти то ик. -ҷ
Сталинобод, 1947.- 32-38 с .
86. Мирзозода Х. Таърихи адабиёти то ик. Китоби II. -Душанбе:
ҷ
Ирфон, 1977. -400 с.
87. Мирсаидов . Айна-йи искандарий. Критический текст. -Москва,
Ҷ
1977. - стр . 213.
88. Мусулмонқулов Р. Назарияи адабиёт. – Душанбе: Маориф, 1990.-
334 с.
89. Мутаҳҳар Муртазо. Ирфони Ҳофиз. – Душанбе, 1998. -128 с.
ӣ
90. Мухторов З. Лексикаи ирфонии ғазалиёти Сано .
ӣ – Душанбе:
Ҳумо, 2001. -128 с.
91. Муҳаммад Ансор. Шарҳи 42 ғазали Ҳофиз. –Душанбе, 1994.-128 с.
92. Муҳаммад Иброҳими Халил. Шарҳи мухтасари аҳвол ва осори
Амир Хусрав. -Кобул, ақраби 1340. -52 с.
93. Муҳаммад Муин. Амир Хусрави Деҳлав . -Теҳрон, хурдоди 1331
ӣ
шамс ӣ , -22 с.
94. Муҳаммадиев М. Очеркҳо оид ба лексикаи забони адабии то ик. –
ҷ
Душанбе: Ирфон, 1968. -64 с.
95. Муҳаммадумари Родуён ӣ . Му н тахаби Тар ҷ умон-ул-бало ғ а ва
Ҳ адоиқ-ус-се ҳ р . / Му ҳ аммадумари Ро д иё н
ӣ [та ҳ ияи матн, му қ аддима ва
тавзе ҳ оти X. Шарифов]. - Душанбе: Дониш, 1987. - 144 с.
96. Насируддин и Т ўс
ӣ . Меъёр-ул-ашъор [таҳияи У. Тоиров ва дигарон].
-Душанбе: Ориёно, 1992. - 144 с.
97. Насриддинов А. Маърифат ва шарҳи адабиёт. – Душанбе:
Ирфон,1991.-29 с .
98. Некрасова Е.А. Метафора и её окружение в контексте
художественной речи. //Слово в русской советской поэзии.-М.,1975.-стр.189-
190.
99. Нурзод Н. Аз Бедил то имрўз. –Ху анд: Нури маърифат, 2020, саҳ.
ҷ
34-50.
149](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_149.png?v=1)
![114. Та ғ оймуродов Р. Амир Хусрави Де ҳ лав ӣ ва такмили авзо н и ғ азал .
- Душанбе: Истеъдод, 2010. - 208 с .
115. Та ғ оймуродов Р. Н азари Амир Хусрав ба шеър ва ҳ унари
суханвар ӣ . - Қў р ғ онт е ппа: Матбаа, 2012. - 212 с .
116. Фазлаҳмад Ҳофиз. Муқаддима, дар китоби Хусрави Деҳлав ,ӣ
девони “Васат-ул-ҳаёт”. -Алигарҳ, 1917. -1-156 с.
117. Чернишевский П.Н. Семантика слова в системе стихотв о рного
целого.- Ростов-на Дону, 1980. – С.7.
118. Шайх Муҳаммад Икрам. Ислам Ҳинду Покистон форс
ӣ ӣ
шоирика интихоб. Идораи матбуоти Покистон, Қароч , 1953. -39-133 с.
ӣ
119. Шамс Қайси Роз . Ал-м
ӣ ў ъ ҷ ам /Шамс Қ айси Роз ӣ [муаллифи
сарсуха н у тавзе ҳ от ва ҳозирку н а н даи чоп У.Тоиров]. - Душанбе: Адиб, 1991.-
464 с.
120. Шарифов X. Каломи бадеъ. – Душанбе: Маориф, 1991.-160 с.
121. Шибл Нўъмон . Шеър-ул-а
ӣ ӣ ҷ ам ё таърихи шуаро ва адабиёти
Эрон. Ҷ илди дуюм, тар ҷ умаи Сайид Му ҳ аммадта қ
ӣ Фахрии Доии Гелон ӣ , -
Те ҳ рон, 1327 шамс .
ӣ -77-149 -с.
122. Шмелов Д.Н. Слова и образ. – Москва: Наука, 1964.- стр.120.
123. Шукуров М. Паҳлўҳои тадқиқи асари баде . –Душанбе: Ирфон,
ӣ
1978.-272 с.
124. Эдуард Браун. Таърихи адабиёти Эрон аз нимаи қ арни ҳ афтум то
охири қ арни нў ҳ уми ҳ и ҷ р ,
ӣ тар ҷ ума ва ҳ авош ӣ ба қ алами Алиас ғ ар Ҳ икмат . -
Теҳрон, 1948. -132-133 с.
125. Қосим Ған ӣ . Таърихи тасаввуф дар ислом ва татаввуроту
таҳаввулоти мухталифи он аз садри ислом то асри Ҳофиз, -Теҳрон, 1322.-272
с.
126. Қосимова М.Н. Очеркҳо оид ба синтаксиси умлаҳои соддаи
ҷ
насри асри XI. – Душанбе: Ирфон, 1976.- 216 с.
127. Қосимова М.Н. Таърихи забони адабии то ҷ ик (асрҳои IX-X).
Қисми 1. – Душанбе , 2003.-490 с .
151](https://docx.uz/documents/261dcd09-a36a-4190-bbee-dab215b6689f/page_151.png?v=1)
Хусрав деҳлавий ғазалларида бадиий тимсолларнинг лингвопоэтик хусусиятлари