Ichki yonuv dvigatellari. effekli va indikator quvvatlar

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	982.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ichki yonuv dvigatellari. effekli va indikator quvvatlar

Купить

Ichki yonuv dvigatellari haqida umumiy tushuncha va ularning tasnifi.
Ish yoqilg’isi maxsus qurilma ichida yonadigan va yonish jarayonida ajralib
chiqqan issiqlik miqdorining ma’lum qismini mexanik energiyaga aylantirib bera
oladygan issiqlik; mashinasiga ichki yonuv dviga teli (IYED) deyiladi. Barcha
termodinamik jarayonlar sikl davomida silindrning ish hajmida ketma-ket
kechadigan porshenli; ish jismi havo kompressorida siqiladigan, maxsus yonish
kamerasida yonadigan va yonish mahsuloti gaz turbinasida kengayadigan gaz
turbinali va yonish mahsuloti soploda kengayishidan reaktiv kuch vujudga
keladigan reaktiv dvigatellar mavjud va ular inson faoliyatining turli sohalarida
keng qo’llaniladi.
Ichki yonuv dvigatellari yoqilg’i turiga qarab, gaz yoqilg’isida (gaz
dvigateli), suyuq yoqilgida (benzin, solyar moyi, kerosin, ligroin va h.k), binar
(suyuq va gaz) yoqilg’ida ishlaydigan dvigatellarga bo’linadi. Ish sikliga qarab ikki
va to’rt taktli; yoqilg’ining kameraga kiritilishiga qarab bosimli va bosimsiz; ish
aralashmasining tayyorlanishiga ko’ra ish jismi tashqarida va ichkarida
tayyorlanadigan dvigatellarga bo’linadi. Ish aralashmasini o’t oldirish usuliga
qarab tashqi elektr manbaidan (elektr uchquni, o’t oldirish shari—kaloriza tor) va
silindrda siqilgan havoning qizishi (dizel dvigateli) hisobiga o’t oldiriladigan
dvigatellar mav jud. IYOD lari avtomobil, aviatsiya, gaz turbinali va reaktiv
dvigatellarga bo’linadi.
Avtomobil uchun IYOD larining yaratilishi o’tgan asrning 60-yillariga
to’g’ri keladi. Bu davrda Lenuar (1860 y.) Fransiyada, N. Otto va E. Lengen (1867
y.) Germaniyada tadqiqotlar olib borgan. N. Ottoning to’rt taktli dvigateli (1867 y.)
Bo-de-Rosha tomonidan (1862 y.) taklif etilgan sxema bo’yicha yasaldi. 19- asrda
neftni qayta ishlashdan olingan benzin, kerosinlarni elektr uchquni yordamida
yoqilishi IYOD larining keng tarqalishiga sabab bo’ldi.
Rossiyada birinchi-marta benzinda ishlaydigan IYOD (Koyetovich
dvigateli) 1889 yil yasalgan. Nemis muxandisi R. Dizel tomonidan ixtiro etilgan
(1897 y.) siqilish hisobiga qizigan havoga purkalgan yokilg’ining yonishi

natijasida ishlaydigan IYOD ning takomillashgan konstruksiyasi 1899 y.
Peterburgda yasaladi. Keyinchalik kompressorsiz dizel dvigatelini 1901 yilda G.
V. Trinkler va 1910 yilda Ya. V. Mamin yaratadilar. Dizel dvigatellarining
nazariyasi to’laroq o’rganilishi davrida, uning konstruksiyalari ham takomillashib
bordi.
IYOD ning prinsipial sxemasi 13.1-rasmda keltirilgan. Porshenli IYOD ning
asosini silindr 4 va unga kiritilgan porshen 5 tashkil etadi. Porshen krivoship-
shatunli mexanizm orqali tirsak valiga yonish mahsuli gazlari vujudga keltirgan
bosim kuchini uzatadi. Silindrlar blokining ostki qismiga tirsak vali, ustki qismiga
tirsak vali, ustki qismiga kiritish 2 va chiqarish 6 klapanlari joylashtirilgan si lindr
kallagi o’rnatiladi. Silindrlar bloki kallagiga karbyuratorli dvigatellarda svecha 3,
dizel dvigatellarida esa forsunkalar o’rnatiladi. Porshen silindrda ilgarilanma-
qaytma harakat qiladi.
2. Ichki yonuv dvigatelining termodinamikaviy sikllari
Ma’lumki, qaytar termodinamikaviy protsesslardan—ikkita izotermik va
ikkita adiabatik protsesslardan tuzilgan Karno sikli kuch ustanovkasining ideal
sikli hisoblanadi.
Xozirgi paytda ichki yonuv dvigatellari uchun Karno siklidan farq qiladigan
uchta sikl qo’llaniladi: issiqlik υ= const da beriladigan sikl; issiklik
p= const
da beriladigan sikl va issiqlik υ= const hamda p= const da
berila digan sikl. Bu sikllarning termik F. I. K. Karno siklining F. I. K. dan kichik
bo’ladi.

13.1 -rasm. Porshenli IYODning prinsipi al sxemasi: 1 — karter; 2 va b -
kiritish va «chiqarish klapanlari; 3—o’t oldirish svechasi; 4-silindr; 5-porshen
7-shatun; 8 - krivoshin; 9 - kiritish trubasi .
Ma’lumki, termodinamikaviy protsesslarni tekshirishda ular sodir bo’ladigan
sharoit ideal (haqiqatda mavjud bo’lmaydigan) deb qabul qilinadi. Ichki yonuv
dvigatelining ideal termodinamikaviy sikllarini ko’rib chiqamiz. Bunda:
1) siklda ish jismining miqdori va tarkibi o’zgarmaydi;
2) yoqilg’ining yonish va gazning chiqib ketish protsesslari issiqlik keltirilishi va
issiqlik olib ketilishi bilan almashtirilgan;
3) porshen bilan silindr devorlari orasida ishqalanish kuch;
4) ish jismining siqilish va kengayish protsesslari adia batik ravishda (issiklik
almashinuvsiz) sodir bo’ladi;
5) ish jismining issiqlik sig’imi temperaturaga bog’liq bo’lmagan o’zgarmas kattalik,
deb qabul qilamiz.
Issiqlik υ= const sharoitda beriladigan sikl. Gazning boshlang’ich holati
nuqta 1 ga (13.2-rasm) mos keladi, deb faraz qilaylik. Gaz adiabata 1-2 bo’yicha
siqilganda uning hajmi kichrayadi, bosim va temperaturasi esa ko’payadi.

13.2-rasm. Issiqk υ= const
sharoitda keltiriladigan dvigatel
ideal siklining diagrammasi 13.3— rasm. Issiqlik
p= const
bo’lgan sharoitda
keltiriladigan dvigatel ideal
siklining diagrammasi
Nuqta 2 da gazga izoxora 2—3 bo’yicha
q1 issiqlik beriladi, natijada
o’zgarmas hajmda bosim va temperatura keskin ortib ketadi. So’ngra gaz adiabata
3-4 bo’yicha kengayib, ish bajaradi, izoxora 4-1 bo’yicha esa gazdan
q2 issiqlik
olib ketiladi.
Gazning oxirgi parametrlari bo’yicha ko’rilgan, uning silindrdagi hajmi
bilan absolyut bosimi orasidagi bog’liklikni ko’rsatuvchi diagramma porshenli
dvigatelning ishini baholashga imkon beradi.
Protsess 1—2—3—4—1 diagrammaning yopiq konturini hosil qiladi, uning
yuzasi ideal dvigatelning bir ishlash siklida olingan foydali ishning kattaligini
bildiradi.
Bu siklning termik f. i. k. quyidagi formuladan aniqlanadi:
ηt = 1− 1
εk−1
(13.1)
bu yerda
ε=
υa
υe - siqish darajasi;
k
- adiabata ko’rsatkichi;

υa- silindrning ish hajmi;
υe
- yonish kamerasining hajmi.
Agar nisbatan tor chegarada o’zgaradigan daraja ko’rsatkichi
k ning
ta’sirini ko’rib chiqmaydigan bo’lsak, u holda termik f. i. k. faqat siqish darajasi
ε
ga bog’liq bo’ladi. Siqish darajasi ortishi bilan siklning f. i. k. ortadi.
Sodir bo’lgan aylanma sikl natijasida dvigatel ish ba jaradi, uni
ρυ -
diagrammadan oson aniqlash mumkin. Sikl davomida bajarilgan to’liq ish
lto'l son
jihatdan (432) yuzaga teng. Dvigatelning chiziq 1—2 bo’yicha gazni siqishga
sarflagan ishi
lsiq son jihatdan (122) yuzaga teng. Foydali ish lfon = lto'l− lsiq
ayirma bo’lib, son jihatdan 12341 yuzaga teng.
P = const
bo’lgan sharoitda issiqlik keltiriladigan sikl. p= const
sharoitda ishlaydigan dvigatel ning ideal sikli ikkita adiabata (3-rasm), bitti izobara
va bitta izoxoradan iborat bo’ladi.
Gaz adiabata bo’yicha nuqta 1 dan nuqta 2 gacha siqiladi, bunda uning
bosimi va temperaturasi ortib boradi, deb faraz qilaylik. Issiqlik izobara 2—3
buyicha keltiriladi va temperatura kutariladi. Shundan keyin gaz adiabata 3—4
bo’yicha kengayadi va ish bajaradi. Va, nihoyat, izoxora 4—1 bo’yicha
sovitkichga issiqlik olib ketiladi. Siklning termik f. i. k. ushbu formuladan
aniqlanadi:
ηt = 1−
1
εk−1⋅
ρk− 1
k (p− 1)
(13.2)
bunda
ε= υ1/υ2 - siqish darajasi,
p= υ3/υ2
-izobarik (dastlabki) kengayish darajasi:
k
- adiabata ko’rsatkichi.

Agar adiabata ko’rsagkichi k ning ta’siri ko’rib chiqilmaydigan bo’lsa, u
xolda (13.2) formuladan ko’rinib turibdiki,
ε ko’payishi bilan siklning termik f. i.
k.
ηt ortadi, p ko’payganda esa kamayadi,
υ= const
va p= const bo’lgan sharoitda issiqlik aralash keltiriladigan
sikl. Dvigatelning tejamliligini oshirish maqsadida issiqlik keltirishning aralash
usulidan foydalaniladigan sikl kiritilgan edi. Bu sikl ilgari ko’rib chiqilgan ikkita
siklning umumlashmasi (
υ= const va p= const da) hisoblanadi.
13.4-rasm. shunday siklning diagrammasi ko’rsatilgan. Gaz adiabata
bo’yicha nuqta 1 dan nuqta 2 gacha qadar siqiladi, bunda bosim va temperatura
ko’tariladi. Chiziq 2-3 bo’yicha o’zgarmas hajmda issiqlikning bir qismi
q1
beriladi. Issiqlikning qolgan qismi
q1
`` o’zgarmas bosimda chiziq 3—4 bo’yicha
beriladi. Chiziq 4-5 bo’yicha gaz adiabatik kengayadi, izoxora 5-1 bo’yicha esa
q2
issiqlik sovitkichga olib ketiladi.
13.4-rasm.
υ= const va p= const bo’lgan sharoitda araalsh sikl bo’yicha
ishlaydigan dvigatel ideal siklining diagrammasi.
Aralash usulda issiqlik keltiriladigai siklning xarakteristikalari quyidagi
kattaliklardir:
ε= υ1/υ2
- siqish darajasi;
ρ= υ4/υ2
- izobarik kengayish darajasi; (13.3)

λ= p3/p2-issiqlik keltirilgan joyda bosimning ko’tarilish darajasi.
Siklning termik f. i. k. ushbu formuladan aniqlanadi:
ηt = 1−
1
εk−1−
ρkλ− 1
(λ− 1)+ kλ (ρ− 1)
(13.4)
(13.4) formuladan ko’rinib turibdiki, siklning f. i. k.
ε va ko’payishi bilan
ortadi va
ρ kattalashganda kamayadi.
Ko’rib chiqilgan uchala siklni o’zaro taqoslash. Ilgari ko’rib chiqilgan ikki
sikl issiqlik aralash keltiriladigan siklning xususiy xollaridir. Masalan,
ρҳ = 1 da
υ2
va υ1 hajmlar o’zaro teng bo’ladi, binobarin, issiqlik aralash usulda
keltiriladigan sikl issiqlik izoxoraviy sharoitda keltiriladigan siklga aylanadi
λ= 1
bo’lgan bosim
ρ2= ρ3 , sikl izobaraviy bo’ladi.
Issiqlik turli usullarda keltiriladigan ideal sikllarni o’zaro taqqoslashdan
quyidagicha xulosalar kelib chiqadi:
1) siqish darajasi bir xil bo’lganda issiqlik izoxoraviy keltiriladigan siklning
ηt
termik f. i. k. issiqlik izobaraviy beriladigan siklning ηt termin f. i. k. ga
qaragan da katta bo’ladi;
2) eng katta bosimlari bir xil bo’lganda issiqlik izobaraviy keltiriladigan
siklning
ηt issiqlik izoxoraviy kel tiriladigan siklning ηt iga qaraganda katta
bo’ladi;
3) eng yuqori temperaturalari bir xil bo’lganda issiqlik izobaraviy
keltiriladigan siklning
ηt issiqlik izoxora viy keltiriladigan siklning ηt ga
qaraganda katta bo’ladi.
Issiklik aralash usulda keltiriladigan sikl ko’rib chiqilgan ikkala sikl
o’rtasida oraliq holatni egallaydi.

Siqish darajasi optimal bo’lganda aralash siklda maksimal bosimning
qisman ko’payishi hisobiga issiqlik izobaraviy keltiriladigan sikldagiga qaraganda
qattaroq ηt ga ega bo’lishi mumkin.
Haqiqiy dvigatellarning sikllari. Real ichki yonuv dvigatellari ideal
aylanma sikl bo’yicha ishlay olmaydi, chunki ularda sodir bo’ladigan protsesslar
real gazlar ishtirokida amalga oshadi. Real dvigatellarda sodir bo’ladigan
protsesslar qaytmas va ochiq bo’ladi; ish jismning (havo bilan yonilg’i
aralashmasining) ximiyaviy tarkibi faqat bir yunalishda o’zgaradi—yonuvchan
aralashma yonish mahsulotlariga aylanadi. Teskari protsess—yonish
mahsulotlarining yoqilg’i bilan havo aralashmasiga aylanish protsessi dvi gatel
silindrida sodir bo’lishi mumkin emas. Yonish mahsulotlari kengayib va ish
bajarib, atmosferaga chiqib ketadi, ularning o’rniga esa yangi aralashma kiradi.
Shunday qilib, bu yerda aylanma sikl uziladi.
Haqiqiy protsesslarda gazlarning issiqlik sig’imi temperaturaga bog’lik va
shu sababli protsessning har qaysi momentida turlicha qiymatga ega bo’ladi.
Haqiqiy dvigatellarda ish protsesslari jarayonida gidrodinamikaviy va mexanikaviy
isroflar bo’ladi.
Dvigatelni ishlash vaqtida sinab ko’rish uchun unga maxsus asbob—
indikator ulanadi, bu asbob dvigatelning ishini ko’rsatuvchi indikator
diagrammasini chizadi. Indikator diagrammasidan yonish mahsulotlarining
dvigatel silindrida bajargan foydali ishining kattaligi shuningdek, mexanikaviy
qarshiliklarni yengish uchun sarflangan manfiy (befoyda) ishning kattaligi
aniqlanadi.
Bundan tashqari, indikator diagrammasining shakliga qarab ish protsessida
normadan chetga chiqilishi haqida fikr yuritish mumkin, diagrammasiz bularni
aniqlab va yuqotib bo’lmaydi.
Dvigatellarning suvvati va f. i. k. O’rtacha indikatoriy bosim. 14.5 —
rasmda tasvirlangan indikatoriy diagrammami ko’rib chiqamiz. Diagrammaning

1234 yuzi son jihatdan gaz silindrda bir ish sikli davomida bajargan indikatoriy ishll
ga teng.
Diagrammadan ko’rinib turibdiki, silindrda bosim vaqt o’tishi bilan
kengayish yo’lining egri chiziri 3—4 bo’yicha o’zgaradi.
Agar indikatoriy diagramma o’rniga yuzi shu diagrammaning yuzi 12341 ga
teng kilib olingan va asosi hajmlarining maksimal ayirmasiga baravar bo’lgan
to’g’ri to’rtburchaklik
abcd ni olsak, bu to’g’ri to’rtburchaklikning tegishli
masshtabda balandligi o’rgacha indikatoriy bosim
pi ning qiymatini ko’rsatadi.
Shunday qilib, yonish mahsulotlarining porshenga kenga yish yo’li davomida
ta’sir etadigan muayyan shartli o’zgarmas bosimi o’rtacha indikatoriy bosim
pi
deyiladi; bu ta’sir vaqtida indikatoriy ish
Ll ga teng ish bajariladi.
O’rtacha indikatoriy bosim orqali ifodalangan indikato riy ishni quyidagi
formuladan hisoblab topish mumkin:
Lt= plV h
(13.5)
lekin
V h= FS , bu yerda F —porshen yuzi; S — porshen yo’li.
13.5-rasm. O’rtacha indikato riy bosimni geometrik tasvirlash
Ortacha indikatoriy bosim qiymatiga qarab ish protsessining samaradorlik
darajasi, ya’ni dviga tel bajaradigan indikatoriy ish haqida fikr yuritiladi.
pi
qiymati qanchalik katta bo’lsa, indikatoriy ish shunchalik ko’p,
silindrning ish hajmi
Vh dan foydalanilish darajasi shunchalik yuqori bo’ladi.

O’rtacha indikatoriy bosim kattaligi qo’llanilayotgan siklga, ortiqcha havo
koeffitsiyentiga, siqish darajasiga va boshqalarga bog’liq.
Quyida dvigatellarning ba’zi tiplari uchun o’rtacha indi katoriy bosim
qiymatlari keltirilgan.
Dvigatelning nomi.pi
bar
Neft bilan ishlaydigan 2,5—4,5
Gaz bilan ishlaydigan 4,0—7,0
Kerosin bilan ishlaydigan 4,0—6,0
Benzin bilan ishlaydigan avtomobil dvigatellari 6,0—10,0
Benzin bilan ishlaydigan haidagichlari bor aviatsiya dvigatellari 12—18
O’z-o’zidan alanga oladigan qo’zg’almas daigatellar 5,6—6,5
O’z-o’zidan alanga oladigan tez yurar avtotraktor va aviatsiya
dvigatellari 7,0—9,0
Keltirilgan ma’lumotlardan ko’rinib turibdiki, o’rtach indikatoriy bosim
benzin bilan ishlaydigan aviatsiya dvigatellarida eng katta bo’ladi. Bunga sabab
shuki, ularda ish protsessi ortiqcha havo koeffitsiyenti minimal bo’lganda
(α= 0 ,85 − 0 ,95 )
amalga oshiriladi. O’z-o’zidan alanga oladigan dvigatellar
ishlashida havoning ortiqcha koeffitsiyenti anch, katta
(α = 2,0 − 2,2 ) bo’ladi.

Shuning uchun yonilg’i o’z-o’zidan alanga oladigan dvigatellarda silindrning ish
hajmidan foydalanish darajasi karbyuratorli dvigatellardagiga qaraganda past
bo’ladi.
Dvigatellarning quvvati. Dvigatelning bir marta to’liq siklida silindr ichida
gaz bajaradigan sekundiy ish indikatoriy quvvat N i deyiladi.
Vali
n ayl/minut tezlik bilan aylanadigan to’rt taktli dvigatel uchun bir
minutdagi sikllar soni
n/2 ga, ikki taktli dvigatel uchun esa n ga teng. Taktlar
soni istalgancha bo’lgan dvigatel uchun bir minutdagi sikllar sonini
2n/τ bilan
ifodalash mumkin, bunda
τ —taktlar soni. U holda dvigatelning har qaysi
silindrida hosil qilinadigan quvvatni ushbu formula bo’yicha hisoblab topish
mumkin:
N i
st=
piV h2n
6⋅10 4π
(13.6)
bu yerda
piV h — dvigatelning indikatoriy ishi, j .
Maxrajdagi
6⋅10 4 koeffitsiyent bir minutdagi aylanishlar sonini bir
sekunddagi aylanishlar soniga
(1 min = 60 sek ) hamda vattlarda ifodalangan
quvvatni kilovattlarga
(1 kvt = 1000 vt ) aylantirish uchundir. Qisqartirgandan
keyin quyidagini olamiz:
N i
st=
piV hn
3⋅10 4τ
(13.7)
Ko’p silindrli oddiy dvigatelning indikatoriy quvvati quyidagiga teng:
N i
st=
piV hnz
3⋅10 4τ
(13.8)
bu yerda
z - dvigatel silindrlarining soni.
Indikatoriy quvvatning bir qismi porshen bilan silindr devorlari orasida,
shatunlarning asos podshipniklarida taqsimlash mexanizmlarida, yonilg’i, moy,

$suv nasoslarida va boshqalarda vujudga keladigan ishqalanishlarni yengishga sarflanadi, Shu sababli dvigatel valida olingan, effaktiv quvvat deyiladigan foydali quvvat N e indikatoriy quvvatdan ishqalanishni yengishga sarflangan quvvat N ishq miqdori qadar kichik bo’ladi: N e= N i− nishq (13.9) Dvigatelning foydali ish koeffitsiyentlari. Shu vaqtga qadar ko’rib chiqilgan ish protsesslari ularning termik f. i. k. ηi ning kattaligi bilan baholanar edi. Lekin dvigatelga amalda baho berish uchun indikatoriy f. i. k. bilan effektiv f. i. k. ni bilish kerak. Indikatoriy f.i.k. ηi dvigatel silindrida yonilg’ining issiqligidan foydalanilish darajasini ko’rsatadi. U indi katoriy ishga aylantirilgan issiqlikning yonilg’ining sarf langan barcha issiqligiga nisbatidan iborat: ηi= N i BQ q i (13.10) bunda B — yonilg’ining o’rtacha sarfi, kg\sek ,yoki m 3 /sek. ηi qiymatining katta bo’lishi dvigatel silindridagi ish protsessining yuqori sifatli ekanligidan dalolat beradi. Effiktiv f.i.k. effektiv ishga aylantirilgan issiqlikning sarflangan barcha issiqlikka nisbatan foydalanilish darajasini ko’rsatadi: ηe= N e BQ q i (13.11) bu yerda N e -effektiv quvvat. Effektiv va indikatoriy f. i. k. o’zaro quyidagi nisbat orqali bog’langan: ηe= ηiηm$

bu yerda ηm - mexanikaviy isroflarni hisobga oluvchi mexanikaviy f.i.k., u
effektiv quvvatning indikatoriy quvvatga nisbati bilan aniqlanadi:
ηm=
N e
N i
(13.12)

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. K.SH. Latipov «Gidravlika, gidromashinalar, gidroyuritmalar» // T. «O‘qituvchi»
1992.
2. A.Y u .Umarov «Gidravlika» // T. «O‘zbekiston» 2002.
3. Isyanov R.G., va boshqalar «Gidravlika va gidravlik mashinalar» // T. TDPU
2004.
4. K.SH. Latipov «Gidravlika va gidromashinalar» // T. : «O‘qituvchi» 19 86 .
5. J.Nurmatov. N.A.Halilov. O‘.Q.Tolipov. « Issiqlik texnikasi » // T. : «O‘qituvchi»
19 98 .
6. T.S.Xudoyberdiyev. « Issiqlik texnikasi asoslari » // T. : 2010 .
7. R.A.Zohidov. « Issiqlik texnikasi » // O‘zbekiston faylasuflar milliy jamiyati. 2010 .
8. R.V.Daminova, V.K.Muhamedsaidov. « Issiqlik texnikasi » fanidan didaktik
materiallar // T. : TDPU. 2012 .
9. Б . Р . Андерс . «Контрольно-измерительные приборы» //М.: Высшая школа.
1998 .

Ichki yonuv dvigatellari. effekli va indikator quvvatlar

Купить

Похожие документы
Boshokli va dukkakli ekinlarni zararli karantin xasharotlari va kasalliklar
Buralish
Bug‘, gaz turbinalari va reaktiv dvigatellar
Buxgalteriya schyotlari va ikki yoqlama yozuv
Buxgalteriya xisobi aio‘ ni yaratish

Информация о документе

Продавец

Ichki yonuv dvigatellari. effekli va indikator quvvatlar

Похожие документы