Idrok - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	165.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Idrok

Купить

Mavzu:Idrok
Reja
1. idrok haqida tushuncha
2. Idrok nerv fezolokik asoslari
3. Illyuziya
4. Gallyusiniya

Idrok sezgiga nisbatan bir muncha murakkabroq, to’laroq aks ettirish
jarayoni bo’lib, sezgi a'zolarimizga ta'sir etib turgan narsa va hodisalarni
butun belgi hamda xususiyatlari bilan butunligicha, ya'ni yaxlit aks
ettirishdan iboratdir. Masalan, olmani ko’rgan paytimizda uning shakli,
rangi, ta'mi, hidi va navi bilan birgalikda bir butun narsa tarzida idrok
etamiz. Demak, idrok qilish jarayonida deyarli barcha sezgilarimiz
qatnashadi.
Shuning uchun ham idrok sezgiga nisbatan ancha murakkab aks ettirish
jarayonidir.
Shaxs tevarak-atrofdagi narsa va hodisalarning faqat ayrim xossalarini
ongda aks ettirib qolmaydi, balki ularning barcha xossalarini birgalikda
bir butun holda ham aks ettiradi.
Psixologik adbiyotlarda idrok tushunchasiga turlicha ta'riflar uchraydi.
Jumladan M.Vohidovning "Psixologiya" darsligida idrok deb sezgi
a'zolarimizga ta'sir etayotgan narsa va hodisalarni yaxlit holicha aks
ettirishga aytiladi, deb keltiriladi.
V.Karimovaning "Psixologiya" o’quv qo’llanmasida idrok bu
bilishimizning shunday shakliki, u borliqdagi ko’plab xilma-xil predmet
va hodisalar orasida bizga ayni paytda kerak bo’lgan ob'ektni xossa va
xususiyatlari bilan yaxlit tarzda aks ettirishimizni ta'minlaydi.
Keltirilgan ta'riflardan kelib chiqqan holda idrokka quyidigicha ta'rif
berish mumkin: Idrok -deb sezgi a'zolariga bevosita ta'sir etib turgan
narsa-hodisalar obrazlarini kishi ongida bir butun holda aks ettirilishiga
aytiladi.
Kishi narsa-hodisalarning ayrim xossalarini sezadi. Uni bir butun
holda idrok qiladi. Chunki narsa va xossa bir-biridan ajralgan holda
mavjud bo’lmaydi. Odam narsalarni idrok qilayotganda uning ayrim
xossalarini sezadi. Masalan: chaqmoq qandni idrok qilinadi, uning

shirinligi seziladi. quyoshni idrok qilinadi, uning issiqligi seziladi va
boshqalar.
Idrok qo’zg’atuvchilarning ayrim xususiyatlarini aks ettiruvchi
sezgilardan farq qilib, narsani butunligicha, yaxlitligicha, uning hamma
xususiyatlari bilan birgalikda aks ettiriladi. Shuning uchun idrok ayrim
sezgilarning oddiy yig’indisidan iboratdir, degan xulosa chiqarib
bo’lmaydi. Idrok o’ziga xos tuzilishga ega bo’lgan hissiy bilishning sifat
jihatidan yangi yuksakroq bosqichidir.
Idrokning muhim tomonlaridan biri - uning xususiyatlarini turli
jabhalar, vaziyatlar, sharoitlarda namoyon bo’lishidir. Idrokning muhim
xususiyatlaridan biri - bu faol ravishda bevosita aks ettirish
imkoniyatining mavjudligidir. Odatda insonning idrok qilish (perseptiv)
faoliyatini uning o’zlashtirilgan bilimlari, to’plagan tajribalari
shuningdek, murakkab analitik-sintetik harakatlar tizimi zamirida yuzaga
keladi.
Idrokning yana bir muhim xususiyati, uning narsa va hodisalarni
umumlashgan holda aks ettirilishdir. Ma'lumki, inson psixikasiga kirib
borayotgan ko’p qirrali, ko’p yoqlama amallari idrok qilish bilan
cheklanib, chegaralanib qolmasdan, balki o’sha majmua aniq qism yoki
hodisa sifatida baholanadi.
Idrokning navbatdagi xususiyati uning harakatchanligi va
boshqaruvchanligidir. Masalan: toshko’mir yoruqlikda yoqdu sochadi, oq
qog’ozdan ko’proq nur balqiydi. Lekin inson bu narsalarni "qora" va "oq"
deb idrok qiladi, vujudga kelgan bevosita sub'ektiv taassurotlarga
nisbatan o’zgartirishlar, tuzatishlar kiritadi.
Idrok jarayonida deyarli barcha sezgilarimiz ishtirok etsa ham idrok
sezgilarimizning oddiy yig’indisidan iborat deb bo’lmaydi. Idrok
jarayonida turli sezgilarimizdan tashqari odamning shu paytgacha
orttirilgan turmush tajribasi ham ishtirok etadi. Odam o’z turmush

tajribasida juda ko’p narsa va hodisalarni takror-takror idrok qilgani
tufayli odamning idroki anglanilgan xarakatlarga egadir. Shuning uchun
yetarli turmush tajribasiga ega bo’lgan odam (ya'ni katta yoshli odamlar)
idrok qilayotgan narsasi nima ekanligini anglashga yordam beradi. hech
qanday turmush tajribasiga ega bo’lmagan odam, (ya'ni chaqaloq,
bolalar) idrok qilayotgan narsasi nima ekanini hali mutlaqo bilmaydi.
Idrok jarayoni shunchaki oddiy aks ettirishdan iborat emas. Idrok
jarayonida odamning diqqati, xotirasi, tafakkuri, xayoli, hissiyoti va
irodasi ishtirok etadi. Chunonchi, odam diqqatini qaratmasdan
(yo’naltirmasdan) birorta narsani ham mutlaqo idrok eta olmaydi.
Diqqat qaratilgandagina ta'sir etayotgan narsa va hodisalarni ravshan
idrok etamiz. Idrok jarayonida odamning ilgari orttirgan turmush tajribasi
ishtirok qilar ekan, binobarin idrok jarayoni odamning xotirasi bilan
bog’liqdir.
Idrokda har doim xususan tanish jarayoni ishtirok etadi. Tanish
jarayoni qatnashayotganini tufayli odam idrok qilayotgan narsalarini
darrov anglab ola biladi. Mashhur rus fizologlaridan I.I.Sechenovning
ta'kidlashicha, odam hozirgi idrokidan hosil bo’lgan obrazlar ilgarigi
idroklarida vujudga kelgan va xotirasida saqlanib qolgan obrazlar bilan
taqqoslab ko’radi. Agar hozirgi idrokdan hosil bo’lgan obraz ilgari xuddi
shu narsani idrok qilishdan vujudga keltirilgan obrazga to’la mos kelsa,
ayni choqda idrok qilayotgan narsasini taniydi. Aksincha, agar hozirgi
idrokdan hosil bo’lgan obraz ilgarigi obrazga mos kelmasa, ya'ni ayni
chog’da idrok qilayotgan narsani odam tanimasa idrok davom ettirila
beradi. Idrok jarayonida nutq va tafakkurning qatnashishi shunda
namoyon bo’ladiki, har bir idrok nihoyasiga borib, hukm shaklida, ya'ni
chigal gap shaklida ifodalanadi. Chunonchi odamni yoki biror idishni
idrok qilayotganimizda idrokimizni, "bu piyola" deb tugallaymiz.
Narsalarning nomini atash bilan idrokimizning mazmunini

ravshanlashtiramiz. Agar idrok jarayonida narsalarning nomini atay
olmasak, ya'ni idrok qilayotgan narsalar bizga notanish qandaydir yangi
narsalar bo’lsa, unday paytda idrok jarayonidagi tafakkur faollashib
ketadi. Odam idrok qilayotgan narsasi nima ekanligi haqida o’ylay
boshlaydi.
Idrok jarayonida xayolning qatnashishi shunda ko’rinadiki, odam
o’zidan allanimalarni qo’shib, idrok qilayotgan narsasidan hosil bo’lgan
obrazning mazmunini kengaytirib yuboradi. Masalan, osmondagi to’da-
to’da bulutlarga qarab, ularning shaklini nimalargadir o’xshatish mumkin.
Idrok jarayonida xayolning ishtirok qilishi, xususan, bolalarda yaqqol
ko’rinadi.
Idrok jarayonida his-tuyg’ularning ishtirok qilishi shu idrok qilayotgan
narsalarimizga nisbatan hosil bo’ladigan munosabatlarimizda ko’rinadi.
Odam idrok qilayotgan hamma narsalarga nisbatan bir xilda munosabatda
bo’lmaydi. Agar odam ilgari biror narsani idrok qilayotgan paytda qattiq
xafa bo’lgan, kayfiyati buzilgan bo’lsa, shu narsani yana ikkinchi marta
idrok qilganda yana hissiyotlarga nisbatan bo’lsa ham sodir bo’ladi.
Bundan tashqari idrok hissiy holatning ishtiroki yana shunda ochiq
ravshan ko’rinadiki, odam qattiq qo’rqinch hissini boshidan
kechirayotgan paytda idroki yanglish bo’ladi, ya'ni kuchli hissiy holat
ta'sirida ayrim narsalar boshqacha bo’lib ko’rinadi. Chunonchi kechasi
qorong’i ko’chada qo’rqib kelayotgan odamga ro’parasidagi to’nka pisib,
poylab, o’tirgan odamga o’xshab ko’rinadi. Shuning uchun ham "
qo’rqqanga qo’sha ko’rinar" degan xalq maqoli bejiz aytilgan emas.
Aksincha, odamning kayfiyati choq, xursand paytida hamma idrok
qilayotgan narsalari chiroyli va yoqimli bo’lib tuyuladi.
Ma'lumki, idrok sezgi a'zolari asosida vujudga keladi. Har bir idrok
jarayonida bir necha sezgi a'zosi ishtirok etadi. Lekin ulardan biri eng
muhim o’rinda turadi. Masalan, suratni idrok qilishda ko’rish organi,

musiqa va nutqni idrok qilishda eshitish organi yetakchilik qiladi. Idrok
jarayonida qaysi sezgi a'zosining yetakchilik rolini o’ynashiga qarab,
idrokni bir necha turlarga ajratish mumkin. Masalan, ko’rish idroki,
eshitish idroki, hid bilish idroki, ta'm bilish idroki va boshqalar. Bundan
tashqari idrokning aralash turi ham mavjud bo’lib, bunda bir necha
analizator birgalikda ishtirok etadi. Masalan, kinofilmni idrok qilishda
ko’rish va eshitish sezgisi ishtirok etadi. Tevarak atrofdagi narsa va
hodisalar bir-biriga bog’liq. Ular muayyan makonda ma'lum vaqtda sodir
bo’ladi. Shuningdek, ular bir-birlariga va idrok qiluvchiga nisbatan
ma'lum munosabatda shakl, hajm va boshqa xossalarga egadir.
Sezgilar eng oddiy elementar psixik jarayondir. Idrok esa sezgilarga
qaraganda murakkab psixik jarayon qisoblanadi. Idrokning murakkabligi
q uyidagilarda ifodalanadi:
 Har bir idrok tarkibiga ayni vaqtda bir necha sezgi kiradi. Masalan,
qovunni idrok qilish, bunda quyidagi sezgilar ishtirok etadi, qovunning
shakli va rangini aks ettiruvchi ko’rish sezgisi, hidini aks ettiruvchi hid
sezgisi, mazasini aks ettiruvchi ta'm bilish sezgisi, harakatini aks
ettiruvchi teri sezgisi va boshqalar. Bu sezgilar tahlil yordamida ajratib
olinadi va idrokning perseptiv tomonini tashkil qiladi. Ular ishtirokida
narsaning barcha xossalari bir butun holda aks ettiriladi. Bu esa idrokning
perseptiv tomonini tashkil q iladi.
 Har bir idrok tarkibiga kishining o’tmishda hosil qilingan bilim va
tajribalari kiradi.
Idrokning nerv fiziologik asosi
Idrok ham sezgi kabi reflektor jarayon hisoblanadi. I.P.Pavlov
bo’yicha idrokning negizini tevarak-atrofimizdagi narsa va hodisalar
reseptorlarga ta'sir etishi natijasida bosh miyaning katta yarim sharlari
qobiqida hosil bo’ladigan shartli reflekslarning muvaqqat nerv
bog’lanishlari tashkil etadi. Tashqi olamdagi narsalar va hodisalar

kompleks qo’zg’atuvchi sifatida xizmat qiladi. Analizatorlarning qobiq
bo’linmalar o’zagida ana shu kompleks qo’zg’atuvchilarning murakkab
tahlili va sintezi amalga oshiriladi. Idrok sezgilarga qaraganda miyaning
ancha yuksak darajadagi tahlil qilish, umumlashtirish faoliyati
hisoblanadi. Tahlil qilmasdan turib, idrokning anglangan bo’lishi mumkin
emas. Jumladan, notanish xorijiy tilda aytilgan nutq boshdan-oyoq
tovushlar oqimi tarzida idrok etiladi. Nutqning anglangan holda idrok
etilishi, ya'ni u tushunishi uchun nutqning alohida iboralarga mohiyat
e'tibori bilan so’zlarga ajratish shartidir. Ayni paytda nutqni idrok etish
jarayonida tahlil bilan bab- baravar tarzda sintez qilinadi, shu tufayli biz
aloqida tarqoq tovushlarni emas, balki so’zlarni va iboralarni idrok
etamiz. Muvaqqat nerv bog’lanishlarining o’rnatilishi sintezning negizini
tashkil qiladi. Idrokning negizi nerv bog’lanishlarining ikki turidan, bitta
analizator doirasida hosil bo’ladigan bog’lanishlardan va analizatorlararo
bog’lanishlardan tarkib topadi. Birinchi holat organizmga bitta
modallikdagi kopleks qo’zg’atuvchi ta'sir etganda kuzatiladi. Eshitish
analizatorlariga ta'sir qiladigan alohida tovushlarning o’ziga xos
birikmasidan iborat kuy ana shunday qo’zg’atuvchi bo’lishi mumkin.
Ushbu kompleksning hammasi bitta murakkab qo’zg’atuvchi sifatida
ta'sir qiladi.
Kompleks qo’zg’atuvchining ta'siri ostida hosil bo’ladigan nerv
bog’lanishlarining boshqa bir turi ham borki, ular turli xildagi
analizatorlar doirasidagi bog’lanishlardan iboratdir. I.M.Sechenov
narsani yoki fazoni ko’rish kinestezik, paypaslash assosiasiyalari orqali
va boshqa sezgilarning assosiasiyasi orqali idrok etilishini izohlab bergan
edi.
Kishidagi bog’lanishlarga albatta so’zning eshitilishi bilan obrazi ham
qo’shiladiki, unda muayyan narsa yoki fazoga munosabat gavdalangan
bo’ladi. Idrok negizida hosil bo’ladigan muvaqqat nerv bog’lanishlari

tashqi olamdagi narsalar va hodisalar xususiyatlarining ob'ektiv
bog’lanishlar asosida tarkib topadi. Analizatorlar o’rtasida hosil
bo’ladigan bog’lanishlar tufayli biz idrokimizda narsa va hodisalarning
buning uchun moslashgan analizator bo’lmagan xususiyatlarini (masalan,
narsaning hajmi, solishtirma og’irligi) ham aks ettiramiz.
Shuning uchun ham biz idrok qilganimizda olamni sezgilarimizga
nisbatan chuqurroq qilib olamiz. Bu muvaqqat nerv bog’lanishlar narsa-
hodisaning birgina xossasi bilan emas, balki barcha xossalari kompleks
qo’zg’atuvchilar ta'siri bilan vujudga keladi. Masalan, talaba butun bir
dars jarayonida idrok qilayotganda o’qituvchini ko’radi, uning nutqini
tinglaydi, yozadi. Bu kompleks qo’zg'atuvchilar ko’rish, eshitish, muskul-
harakat reseptorlarini qo’zg’aydi. Kompleks qo’zg’atuvchilarning
analizatorlarning miya po’sti qismidagi yadrolarida murakkab tahlil va
sintez qilishi amalga oshadi. Idrok jarayonida tahlil bilan bir vaqtda sintez
ham ro’y beradi. Shuning uchun biz ayrim tovushlarni emas, butun so’z
va iboralarni idrok qilamiz. Demak, idrokning nerv fiziologik asosida
ikkinchi signal tizimining muvaqqat nerv bog’lanishlari yotadi. Muvaqqat
nerv bog’lanishlarining hosil bo’lish jarayonini sintez asosini ikki xil nerv
bog’lanishlari tashkil qildi.
Bir analizator doirasida hosil bo’ladigan bog’lanishlar bir narsadagi
kompleks qo’zg’aluvchilarining organizmga ta'sir etishdan vujudga
keladi. Masalan, eshitish analizatoriga ta'sir qiladigan ayrim
tovushlarning o’ziga birikishi shunday qo’zg’ovchi bo’la oladi. Musiqa
tinglash, rasm ko’rish, ular analizatorlararo bog’lanishlar, bir narsa yoki
bir necha analizatorlarga ta'sir etadi. Masalan, ko’rish, muskul
analizatorlari, ma'ruza, monolog.
Kuzatish va kuzatuvchanlik.
Idrokning o’ziga xos juda muhim xususiyatlaridan yana biri
kuzatuvchanlikdir. Umuman olganda idrok jarayonining hammasi

kuzatish bilan har doim uzviy bog’liq. Chunki odam idrok qilayotganida
nimanidir kuzatadi. Lekin ixtiyorsiz idrok jarayonidagi kuzatiladigan
narsa va hodisalar odamning esida saqlanib qola bermaydi.
Kuzatishning muvaffaqiyati oldindan qo’yiladigan tayyorgarlikka,
kishining bilim va tajribalariga, diqqatining kuchiga va fikrlash faolligiga
bog’liq. Kishining rejali, tizimli va davomli ixtiyoriy idrok qilish
qobiliyatini kuzatuvchanlik deyiladi. Kuzatuvchanlik shaxsning shunday
xislatidirki, bunda u narsa va hodisalarning unga bilinmaydigan muhim
xarakterli xususiyatlarini payqay oladi.
Akademik I.P.Pavlov kuzatuvchanlikning ilmiy bilimdagi ahamiyatiga
yuksak baho bergan. U Sankt-Peterburg yaqinidagi Pavlova shaqridagi
fiziologiya institutining oldi tomoniga "Kuzatuvchanlik, kuzatuvchanlik
va yana kuzatuvchanlik" deb yozdirib qo’ygan.
Idrokda ob'ekt va fon
Odamga juda ko’p narsa va hodisalar ta'sir qilib turadi. Bular shunday
ko’p xossalarga egaki, hatto odam bir vaqtning o’zida ularga javob
reaksiyasi qaytara olmaydi. Odam ko’p sonli qo’zg’ovchilardan faqat
ayrimlarini aniq holda ajratib oladi. Shu ajratib olingan narsa hodisalar
esa fon sanaladi. Idrok qilinadigan narsani o’rab turgan boshqa narsa,
jism yoki hodisalarga nisbatan ob'ekt hisoblanib, ob'ektning atrofdagilari
esa fon deyiladi. Masalan, o’qituvchi bir darsda bir necha o’quvchilardan
so’raydi. Har safar so’rayotganlarni ko’radi. Chaqirilgan o’quvchi uning
javobi xatti-harakati idrok ob'ekti hisoblanadi.
Muayyan sharoitda shaxs tomonidan idrok qilinadigan narsa yoki jism
idrokning ob'ekti deb ataladi. Boshqa o’quvchilar faoliyati idrok foni
bo’lib qoladi. Idrok foniga kirgan o’quvchi javob berish uchun chaqirilib
qolsa, idrok ob'ektiga aylanadi va aksincha. Demak, idrok ob'ekti va foni
dinamik tabiatga ega bo’lib, doimo o’zgarib turadi. Ob'ekt va fonning
dinamikligi bosh miya katta yarim sharlari po’stida vujudga keladigan

optimal qo’zg’alish o’choqining almashinishi bilan taqozo etiladigan
diqqatning bir ob'ektdan boshqa ob'ektga o’tishi bilan izohlanadi. Idrok
fonidan ob'ektni ajratishning psixologik qonuniyatlarini ikkilangan
tasvirlar, shrederlar zinapoyasi, predmet konturlarini ajralishi kabilarda
aniq ko’rish mumkin.
Juda ko’p hollarda ob'ektni fondan tez va aniq ajratib olish uchun uni
alohida rang, shakl va belgilar bilan ta'kidlab qo’yiladi. Masalan,
transport belgilari, temir yo’l ishchilari maxsus to’q sariq rangli kiyim
kiyadilar va boshqalar.
Appersepsiya
Idrokning o’ziga xos xususiyatlaridan biri idrok jarayoniga butun
psixik hayot mazmunining (ya'ni butun ma'naviy boyligining) ta'sir
etishidir. Yuqorida aytilganidek, idrok jarayoni odamning turmush
tajribasi bilan bog’liq ekan, binobarin, idrok jarayoniga bilim boyligi
odamning ishonch, e'tiqodlari, dunyoqarashi, qiziqish va ehtiyojlari
hamda kasbi ta'sir qiladi. Psixologiyada idrok jarayoniga odamning butun
ma'naviy hayot boyligini ta'sir etishini appersepsiya deb yuritiladi.
Appersepsiya - idrok jarayonini shaxsning oldingi bilimlari, shaxsiy va
ijtimoiy tajribalari, qiziqishlari, motivasiyasi, ehtiyojlari va odatlari,
umuman ruhiy hayotining barcha mazmuni bilan belgilanishidir.
Appersepsiya hodisasi tufayli odamlar o’zaro idrokining mazmuni bilan
bir-birlaridan muayyan darajada tafovutlanadilar, ya'ni ular aynan bir xil
narsani uzining bilimi, saviyasi, nuqtai nazari, dunyoqarashi va ijtimoiy
kelib chiqishiga asoslangan holda turlicha idrok qiladilar hamda aks
ettiradilar. Masalan, daladagi gullab turgan paxtani oddiy bir talaba bilan
tajribali agronom idrok qiladigan bo’lsa, albatta, ularning idroklari, ya'ni
paxtani aks ettirishlari juda katta farq bo’ladi. Talaba shunchaki, odatdagi
oddiy bir paxta sifatida aks ettirsa, agronom paxtaning qanday navi,
taraqqiyotning qaysi bosqichda ekanligi, taxminan qancha hosil berishi va

shu kabilar bilan birga chuqur hamda juda to’la idrok etadi. Pedagogik va
psixologik bilimlarga ega bo’lgan tarbiyachi bilan bunday bilimlardan
mutlaqo xabarsiz bo’lgan oddiy bir onaning bolalaridagi turli extiyojlar
va harakatlarni idrok qilishlari o’rtasida keskin farq mavjud. Masalan,
ildiz tushunchasini bolalar o’simliklarning moddiy asosi sifatida,
matematiklar sonlarning ildizi ko’rinishida, ijtimoiy nuqtai-nazardan
qarindosh-urug’chilik shaklida ko’z oldiga keltiradilar. Appersepsiya
tushunchasi ba'zi hollarda idrokning aniqligi, to’liqligi, ravshanligi,
predmetliligi, tanlovchanlik kabi sifatlarning ma'nosi o’rnida
qo’llanilgan. Psixologik nazariyalariga ko’ra, appersepsiya hodisasi
barqaror va vaqtincha (muvaqqat) deb yuritiluvchi ikki turga ajratiladi.
Barqaror appersepsiya hodisasi shaxsning dunyoqarashi, qat'iy maslagi,
motivasiyasi, qiziqishi, bilim saviyasi, madaniy darajasi, xulq-atvori,
ma'naviyati va kasbiy tayyorgarligiga bog’liq bo’lib, u o’ta murakkab
tuzilishga egadir. Muvaqqat (vaqtincha) appersepsiya turi esa shaxsning
faqat idrok qilishi jarayonidagi emosional holatiga, ya'ni uning kayfiyati,
ruhlanishi, shijoati, stress, affekt ko’rinishidagi his-tuyg’ularida, ularning
sur'ati, davomiyligi tizimida o’z ifodasini topadi.
Idrok xususiyatining yana bir o’ziga xos xususiyati uning
konstantligidir. Idrokning konstantligi deganda biz idrok qilishdan
ongimizda hosil bo’lgan obrazning real voqelikdagi bizga ta'sir etib
turgan narsaning tabiiy holatiga har jihatdan mos bo’lishini tushunamiz.
Ma'lumki, narsalarning hajmi (katta yoki kichikligi) shu narsalarni
qanday masofadan (uzokdan yoki yaqindan) idrok qilayotganimizga
qarab o’zgarib turadi. Lekin shunday bo’lsa ham idrok qilishdan hosil
bo’lgan narsalarning ongimizdagi obrazlari hamma vaqt shu narsaning
tabiiy holatiga mos bo’ladi, masalan, katta yo’lda ketayotib, uzoqdan
gugurt qutichasidek kichkina bo’lib kelayotgan avtobusni ko’rib,
"kichkinagina avtobus" kelyapti demaymiz. Uzoqdagi avtobusni idrok

qilishda ongimizda hosil bo’lgan obraz avtobusning real hajmiga teng
bo’ladi. Yoki tepamizdan katta balandlikda uchib ketayotgan hozirgi
zamon yirik passajir samolyotlarini ko’rib, kichkina samolyotchalar uchib
ketishayapti, deb aytmaymiz. Biroq shu narsani aytish kerakki, idrokning
konstantligi hususiyati ham odamning turmush tajribasi bilan bog’liqdir.
Chunonchi, umrida hech qachon hozirgi zamon katta passajir
samolyotlarini ko’rmagan odam baland uchib ketayotgan samolyotni
idrok qilib, uning real hajmini (qanchalik kattaligini) tasavvur eta
olmaydi.
Ko’rishda masofa, rang, shakl, hajm konstantliklari ro’y beradi.
qalamni 20 va 1sm masofadan idrok qilish, doskani 1 va 10 m masofadan
idrokqilish, oq qog’oz yoki quyoshda, xona ichida, koridorda ham oq
idrok qilinadi. Konstantlik hodisasida odam narsalarni ko’z shuur
pardasiga tushgan suratiga aynan muvofiq ko’rmaydi, balki ular
haqiqatdan qanday mavjud bo’lsa, shunday ko’radi. Bu kishining
tajribasi, ommaviy faoliyati jarayonida vujudga keladi.
Illyuziya
Idrok jarayonining navbatdagi yana bir o’ziga xos xususiyati idrok
qilishda ba'zan yuz beradigan illyuziya hodisasidir. Illyuziya - bizga ta'sir
qilayotgan narsalarni yanglish idrok qilish demakdir. Odatda ikki xil
illyuziya farqlanadi:
a) ob'ektiv illyuziya;
b) sub'ektiv illyuziya.
Ob'ektiv illyuziya - hamma odamlar uchun umumiy xarakterga ega
bo’lib, uni geometrik illyuziya deb ham yuritiladi. Ob'ektiv illyuziya biz
idrok qilayotgan narsalarning o’zaro bir-biriga ta'siri tufayli yuz beradi.
Illyuziyaning bu turi har xil geometrik shakllarni idrok qilishda juda
yaqqol ko’rinadi. Masalan, uzunligi baravar bo’lgan ikkita gorizontal
to’g’ri chiziq chizilsa, bu chiziqlarning uchlariga tashqariga qaratilgan va

ichkariga qaratilgan chiziq kattaroq bo’lib ko’rinadi. Idrok jarayonida yuz
beradigan illyuziyaning bu turiga juda ko’plab misol keltirish mumkin.
Masalan, baravar kattalikka ega bo’lgan uchta ketma-ket turgan to’g’ri
burchakli ustunchalarni chizib, ularning atrofiga uzoqlashtiruvchi
chiziqlarni chizsak, bu uchta ketma-ket turgan ustunchalar har xil
kattalikda bo’lib ko’rina boshlaydi. Bu erda uzoqlashtiruvchi
chiziqlarning ta'sirida illyuziya hosil bo’ladi.
Sub'ektiv illyuziyalar odamning ayni chog’dagi hissiy holati bilan
bog’liq bo’ladi. Boshqacha qilib aytganda, odamning hissiy holatida ro’y
beradigan o’zgarishlar idrok jarayoniga ta'sir qiladi. Masalan, yuqorida
aytib o’tilganidek, odam kechasi yolg’iz ko’chada qo’rqib ketayotgan
bo’lsa, har bir sharpa uning qo’rqinch hissini kuchaytirib yuboradi.
Natijada uning ro’parasidan chiqib qolgan butalgan daraxt qandaydir
dahshatli mavjudotga o’xshab ko’rinadi.
Hayotda keng tarqalgan har xil ins-u jins, devlar, ajinalar va shu kabi
nojins narsalar haqidagi ko’plab gaplar kuchli qo’rqinch hissi ta'sirida
noto’g’ri idrok qilish, ya'ni sub'ektiv illyuziya tufayli vujudga kelgandir.
Ba'zan odam qattiq qo’rqqan paytida bosh miya katta yarim sharlarining
po’stidagi muhim markazlardan birortasi uzoq muddatli tormozlanish
holatiga tushib qolishi mumkin. Buni akademik I.I.Pavlov hayotni
muhofaza qiluvchi tormozlanish deb atagan edi. Ana shunday paytda
tormozlanib qolgan markaz bilan bog’liq bo’lgan organizmning biror
qismida keskin o’zgarish paydo bo’ladi. Chunonchi odamning og’zi yoki
ko’zi qiyshayib qolishi mumkin yoki ho’li, oyoqi falaj bo’lib qolishi
mumkin.
Sub'ektiv illyuziya hodisasi, ya'ni qattiq qo’rqinch hissi ta'sirida
noto’g’ri idrok qilish hodisasi bolalarda ham uchrashi mumkin. Shuning
uchun ana shu yug’oridagi mulohazalarni, ya'ni yanglish idrok natijasida

paydo bo’ladigan qo’rqinchli obrazlarni nazarda tutib, hech vaqt bolalarni
qo’rqitish kerak emas.
Psixologiyada ko’rish illyuziyalarining o’rganilishi muayyan o’zining
tadqiqot tarixiga ega. Masalan, agarda biz ko’rsatkich va o’rta
barmoqlarimizni chalishtirib, no’xot yoki bironta dumaloq narsani
chalishtirgan holda ikkala barmoqimizning uchi bilan bosib turib,
shuningdek ayni bir davrda aylantiraversak, bu holda barmoqlarimizning
tagida bitta emas, balki ikkita no’xot bordek his qilamiz.
Ana shu holdagi bir narsaning ikkita bo’lib sezilishi Aristotel (Arastu)
illyuziyasi deb ataladi.
Idrok qiluvchi shaxsning psixikasida ro’y beradigan o’zgarishlar bilan
yuzaga keladigan tasodifiy illyuziyalar ham mavjuddir. Sahroda
chanqagan inson uzoqda yarqirab turgan sho’rhok yerni ko’l deb idrok
qilishi (lekin bu illyuziyani sahrodan farq qila olishi joiz) yoki
o’rmondagi to’nka qo’rqoq insonning ko’ziga bironta yirtqich hayvonga
o’xshab ko’rinishi xuddi shu illyuziyalar jumlasidandir.
Gallyusinasiya
Voqelikdagi narsa va hodisalarning tana a'zolarini qabul qilish
analizatorlarga bevosita ta'sir etmasdan inson ongida turli obrazlarning
(ovozlarning eshitilishi, sharpalarning sezilishi) xayolan, fikran paydo
bo’lishidan iborat idrokning psixopatalogik (ruhiy xastalik) hodisasiga
gallyusinasiya deyiladi. Gallyusinasiya hodisasi muvaqqat ruhiy
xastalikning alomati, ba'zan qo’rqinch hissi mahsuli hisoblanib, bosh
miya katta yarim sharlari qobiqidagi qo’zg’alish jarayonlarining nuqsonli
sust (patologik) harakati natijasida goho asab tizimining zaharlanishi,
zaiflashuvi, haddan tashqari toliqishi tufayli yuzaga kelishi mumkin.
Gallyusinasiya hodisasi bir necha xil ko’rinishga ega bo’lishi mumkin,
ularning eng asosiylari quyidagilardan iboratdir: a ) yo’q narsalarning

ko’zga ko’rinishi; b) u yoki bu ovozlar, tovushlar eshitilishi; v) yo’q
sharpalar, hidlar sezilishi kabilardir.
Odatda illyuziyani gallyusinasiyadan farq qila olish lozim. Illyuziya
shu lahzada shaxsning sezgi a'zolariga ta'sir etib turgan biror narsani
yanglish, noto’g’ri idrok qilish jarayoni bo’lsa, gallyusinasiya yo’q
mavjud bo’lmagan narsalarni tashqi ta'surotsiz idrok qilishdir. Masalan,
yo’q narsalarning ko’zga bordek ko’rinishi, yo’q ovozlarning quloqqa
eshitilishi, yo’q hidlarning dimoqqa urilishi kabilar gallyusinasiyaning
mahsuli bo’lib hisoblanadi. Gallyusinasiya shaxsning biror narsa va
holatni ko’rgandek, eshitilgandek, his qilgandek kabi tasavvurning aks
etishidir xolos. Gallyusinasiya hodisasi ko’pincha kasallikdan (isitma,
alahsirashdan) darak beruvchi alomatdir, u nerv tizimini buzadigan
kasalliklarning oqibatida ro’y berishi mumkin.
Idrokning tasnifi
Idrokni klassifikasiya qilishda quyidagi 3 ta muhim tomoni hisobga
olinishi kerak va ular quyidagi jadvalda keltirilgan.
 Idrok jarayonida qaysi analizatorning yetakchi rol o’ynashiga
qarab: ko’rish, eshitish, teri tuyish knestezik harakat, hid bilish va ta'm
bilish idroklari bir-biridan farq qiladi. Ko'rish
Tuyish
Eshitish
Kinestezik
Hid bilish
Ta'm
bilish
Aralash Materiyaning yashash
shakliga qarabIDROKNING TASNIFI
Analizatorga qarab Fazoni idrok
qilish
Vaqtni idrok
qilish
Harakatni idrok qilishAktivligiga ko'ra
Ixtiyoriy
Ixtiyorsiz

 Yashash shakllariga qarab idrok: fazoni vaqtni va harakatni idrok
qilishga bo’linadi.
 Idrok faollik darajasiga qarab : ixtiyorsiz va ixtiyoriy shakllarga
bo’linadi. Bunga sabab idrokning diqqat bilan uzviy bog’liqligidir.
Diqqat idrokning faolligini oshiradi hamda idrokning mukammal,
ravshan, aniq bo’lishiga xizmat qiladi.
Ma'lumki idrok odatda ixtiyoriy va ixtiyorsiz bo’ladi. Ixtiyorsiz idrok
hamisha ixtiyorsiz diqqat bilan bog’liq bo’lib, muayyan bir maqsadsiz,
hech qanday iroda kuchi sarf qilinmasdan amalga oshiriladi. Ixtiyorsiz
idrok biror narsani to’satdan, ta'sir etayotgan narsalarning boshqa
narsalardan keskin farq qilishi, haddan tashqari originalligi, yorqinligi
natijasida yuzaga keladi. Ixtiyorsiz idrok odamning butun faoliyati
davomida uzluksiz davom etib, ayrim paytlarda ixtiyoriy idrok bilan
almashinib turadi. Lekin shunday bo’lsa ham inson hayotida ixtiyoriy
idrokning roli benihoya kattadir.
Ixtiyoriy idrok oldindan belgilangan muayyan bir maqsad asosida
amalga oshiriladi. Idrokning ishtiroki asosan ixtiyoriy idrokda namoyon
bo’ladi. Chunki ixtiyoriy idrok ko’pincha odamda irodaviy zo’r berishni
talab qiladi. Masalan, darsni ixtiyoriy idrok bilan eshitib o’tirish odamdan
anchagina iroda kuchini talab qiladi. Umuman olganda, har qanday
ixtiyoriy idrokda albatta diqqat qatnashadi.
Tevarak-atrofimizdagi narsa va hodisalarni yaxlit aks ettirishdan iborat
bo’lgan iroda jarayonining bir qancha o’ziga xos xususiyatlari bordir.
Odatda ikki idrok turi farq qilinadi. Ulardan biri sodda idrok bo’lsa,
ikkinchisi murakkab idrokdir. Sodda idrok deganda atrofimizdagi turli-
tuman narsalari masalan, xonadagi stol-stullar, shkaflar hamda
shkaflardagi o’yinchoqlarni idrok qilish sodda idrok qilishdan iboratdir.
Idrokni tasnif qilishda materiyaning yashash shakllari - fazo, vaqt,
harakat asos qilib olinadi, unga ko’ra idrok quyidagi turlarga ajratiladi:

1. Fazoni idrok q ilish
2. Va q tni idrok q ilish
3. H arakatni idrok q ilish
Fazoni idrok q ilish
Fazoni idrok qilish voqelikdagi narsa va hodisalarning fazoda
egallagan o’rnini, shaklini, miqdorini, bir-biriga nisbatan munosabatlar
bilish jarayonining shaklidir. Voqelikni idrok qilish orqali inson borliq
to’g’risida, uning xususiyatlari, xajmi, masofasi (ich tomonni, chuqurligi)
yuzasida muayyan ma'lumotlar, xossalar, axborotlar to’plash, ularni
farqlash imkoniyatiga ega bo’ladi.
Fazoni idrok qilish undagi narsalarning shaklini, hajmini va o’zaro
munosabatlarini aks ettirishdir. Demak, fazodagi narsalar uch o’lchovda
idrok qilinadi; narsalarning shakli: uch burchakli, to’rt burchakli, kub,
kvadrat, doira, konus va boshqalar. Narsalarning hajmi katta, kichik,
o’rtacha, yirik, mayda va boshqalar. Narsalarning bir-biriga va idrok
qiluvchiga munosabati: o’ngda, chapda, yuqorida, pastda, uzoqda va
hokazo. Fazoni ko’rish, teri, muskul-harakat organlari bilan idrok
qilinadi. Fazoni bir ko’z bilan yoki ikki ko’z bilan idrok qilamiz.
Monokulyar idrokda narsalarning chetlaridan kelayotgan nurlar bitta
ko’zning to’r pardasida aks etadi. Bu nurlar ko’z gavharlarida bir-birini
kesib o’tadi va ularning kesishgan joyida ko’rish burchagi hosil bo’ladi.
Bu burchakning katta-kichikligiga hamda uning ko’zdan qanchalik uzoq-
yaqinligiga bog’liq. Ko’z gavharlarining va umuman ko’zning narsalarni
eng yaxshi ko’rish uchun moslashuvini akkomadasiya deyiladi.
Odatda fazodagi narsalarning shakli, hajmi va o’zaro munosabatlarini
ikki ko’z bilan binokulyar idrok qilinadi.
Biz bir narsaga ikki ko’z bilan qaraymiz. Lekin narsa bitta aks etadi.
Buning sababi o’sha narsadan keladigan nurlarning ko’z pardasiga mos
yoki mos bo’lmagan nuqtalariga to’g’ri kelishidir.

Narsalarning fazo munosabatini binokulyar idrok qilishda
konvergensiya muhim ahamiyatga ega.
Konvergensiya - biror narsaga qaraganda ikkala ko’z soqqasining
qanshar tomon bab-barobar burilishidir. Konvergensiya masofani,
chuqurligini aniq, to’liq idrok qilishga imkon beradi.
Vaqtni idrok qilish
Odamda inson tomonidan vaqtni idrok qilish asosan ruhiy hodisalar,
holatlar, vaziyatlar, xususiyatlarning o’zaro o’rin almashinuvi tufayli
namoyon bo’ladi va o’ziga xos tuzilishi bilan mazkur jarayonning boshqa
shakllaridan farq qilib turadi. Vaqtni idrok qilish inson tomonidan aks
ettirilayotgan vaqt birligining ob'ektiv (haqqoniy, xolis) mazmuniga,
shaxsning o’ziga nisbatan munosabatiga bog’liq bo’lib, shu mezon orqali
uning mahsuldorligi o’lchanadi. Masalan, shaxsning ehtiyoji
motivasiyasi, qiziqishi va intilishlariga mutanosib vaqt birligini, idrok
birligini idrok qilgan taqdirdagina vaqt ob'ektiv jihatdan kechinmalar, his-
tuyg’ularga nisbatan shaxsning ijobiy, haqqoniy munosabatlarida tez
o’tganday idrok qilinadi, odatda yoqtirmaslik idrok maydoniga
(qamroviga) nomutanosiblik esa shaxsda zerikish, vaqt "sekin" o’tish
tuyg’usini uyg’otadi.
Biz idrok qilib turgan narsa-hodisalar muayyan vaht davomida paydo
bo’ladi, o’zgaradi va o’tib ketadi. Vaqt materiya mavjudligining asosiy
shakllaridan biridir. Vaqtni idrok qilish voqelikdagi hodisalar va ularning
muntazamligini aks ettirishdir. Vaqtni idrok qilish ob'ektiv reallikni aks
ettirib, kishini o’rab olgan muhitda mo’ljal olishiga imkon beradi. Vaqtni
mo’ljal olish orientirovkasi miyaning po’st bo’limlari yordamida amalga
oshadi. Lekin vaqtni idrok qiluvchi maxsus a'zo mavjud emas.
Vaqtni idrok qilishda turli analizatorlar qatnashadi, biroq vaqtlar
oraliqinining bir muncha aniq farqini kinestezik va eshitish sezgilari
beradi.

Markaziy asab tizimida bosh miya katta yarim sharlarida qo’zg’alish
va tormozlanishning ritmik almashinuvi vaqtni idrok qilish asosida
yotadi. Agar bosh miya po’stida qo’zg’alish jarayoni ustunlik qilsa, vaqt
"tez" o’tgandek, agar tormozlanish ustunlik qilsa, vaqt "sekin" o’tgandek
idrok qilinadi. Vaqtning "tez" yoki "sekin" o’tishi kishining vaqtga va
diqqati yo’naltirilgan ob'ektga munosabatiga ham bog’liq. Masalan, biror
darsning o’tishi, kinofilmni ko’rish, avtobus yoki biror kishining kelishini
kutish va hokazo. Odamlar vaqtni ob'ektiv belgilash, uning oraliqini
to’g’ri farqlashga imkon beradigan narsalar oy, quyosh, yulduzlar
harakatidan foydalanib kelganlar.
Harakatni idrok qilish
Biosfera va nosferadagi harakatlarni idrok qilish jismlarning (ba'zan
nisbiy jihatdan boshqa ijtimoiy-siyosiy, tabiiy holatlarning) fazodagi
(ijtimoiy hayotdagi) o’rin almashinuvini bevosita (bavosita) aks
ettirishdan iboratdir. Shu sababdan, harakat taqqoslanmasdan idrok
qilinishi ilmiy psixologik manbalarda qayd qilib o’tiladi. Mabodo
harakatdagi jism uni qurshab turgan harakatsiz boshqa jismlarga
taqqoslangan holda idrok qilinsa, bunday toifadagi harakat nisbatan idrok
qilish deb ataladi. Agarda harakatlanayotgan jism hech qanday narsa
bilan taqqoslanmasdan idrok qilinsa, bu ko’rinishdagi harakat esa nisbat
berilmasdan nisbatsiz idrok qilish deyiladi.
Tevarak-atrofdagi narsa-hodisalar muayyan vaqt davomida o’z
o’rinlarini almashtirib turadilar. Kishilar narsa-hodisalarning fazoda o’rin
almashtirib turishini, ya'ni harakatini ham idrok qiladilar. harakatni idrok
qilishda ko’rish va kinestezik analizator asosiy rol o’ynaydi. Tezlik,
tezlanish va harakatning yo’nalishi harakat qilayotgan ob'ekt
parametridir. Odam narsalarni harakati haqida ikki yo’l bilan ma'lumot
olishi mumkin.
 H arakatni bevosita idrok q ilish

 H arakat h a q ida xulosa chi q arish.
Harakatni bevosita ko’rish orqali idrok qilish ikki xildir.
a) ko’zni harakatdagi narsa bilan birga yuritish
b) ko’zni bir nuqtaga qaratib turish.
Harakat tez yoki sekin bo’layotgandek idrok qilinadi. Harakatni
bunday idrok qilinishi narsalarning ob'ektiv tezligiga va uning idrok
qilinuvchidan qanchalik uzoq yaqinligiga bog’liq Harakatni eshitish
analizatori yordami bilan ham idrok qilinadi.
ezgilar tasnifi va turlari.
Sezgilar qaysi a'zolar yordamida hosil qilinishiga qarab, quyidagi
turlarga, ya'ni ko’rish, eshitish, hid bilish, ta'm bilish, teri, muskul-
harakat, organik sezgilarga ajratiladi. Ular sezgi a'zolari qaerda
joylashganligiga qarab tavsiflanadi.
Jahon psixologiyasi fanining so’nggi yutuqlari hamda atamalariga
binoan sezgilar quyidagicha klassifikasiya qilinadi. Ushbu
tasniflanishning dastlabki ko’rinishi ingliz olimi Ch.Sherringtonga
taalluqlidir. U reseptorning qaerda joylashganligiga qarab, sezgilarni uch
turga bo’ladi.
 Tashqi muhitdagi narsa va hodisalarning xususiyatlarini aks
ettirishgamoslashgan hamda reseptorlari tananing sirtqi qismida
joylashgan sezgilar, ya'ni ekstroreseptiv sezgilar ;
 Ichki tana a'zolari holatlarini aks ettiruvchi hamda reseptorlari ichki
tana a'zolarida, to’qimalarda joylashgan sezgilar, ya'ni interoreseptiv
sezgilar.
 Tanamiz va gavdamizning holati hamda harakatlari haqida ma'lumot
(axborot, xabar) beruvchi muskullarda, bog’lovchi paylarda, mushaklarda
joylashgan sezgilar, ya'ni proprioreseptiv sezgilar .
Sezgilarning tasnifi va bu boradagi tadqiqotlarni tahlil qilamiz.
Dastlabki mulohazalar interoreseptiv sezgilar u borasida rus psixologi

A.R.Luriya tadqiqot ishini olib borgan. Uning fikricha, interoreseptiv
sezgilar asl, tub, ma'nodagi sezgilar emas, balki emosiyalar bilan sezgilar
o’rtasidagi oraliq sezgilar sifatida namoyon bo’ladi. Psixologiya fanida
mazkur sezgilar to’la o’rganilmaganligi sababli uni "noma'lum hislar"
deb atalgan. Bu asosan ichki organlarning xastaliklarida vujudga keluvchi
holatlarni diagnostika qilishda alohida ahamiyat kasb etadi.
Interoreseptiv sezgilar insonning kayfiyatida, emosional reaksiyalari
o’zgarishida ko’zga tashlanadi, bolada esa xatti-harakatning keskin
o’zgarishiga sabab bo’ladi. Chunki bola tana a'zolaridagi ichki holatini
anglash, his qilish imkoniyatiga ega emas. Shuning uchun undagi xatti-
harakatning umumiy o’zgarishi belgilardan buni sezish mumkin.
Interoreseptiv sezgilar organizmdagi ichki jarayonlarni o’zaro o’rin
almashtirish muvozanatini ta'minlab turishning asosi hisoblanadi. Bu
jarayonni bir so’z bilan aytganda, organizmdagi jarayonlarni o’zaro o’rin
almashib turishning gemostazi (barqarorligi) deb ataladi. Shuningdek,
mazkur sezgilar insonda yuzaga keladigan puls, zo’riqish, affekt
holatlarini yo’qotish, tug’ilib kelayotgan mayllarni qondirish bilan
bog’liq vazifani bajaradi. Natijada ichki tana a'zolarining faoliyatini izdan
chiqarish holati yuz berishi mumkin.
Interoreseptiv sezgilarning fiziologik mexanizmlari interosepsiya
bilan birgalikda K.M.Bikov, V.N. Chernigovkiylar tomonidan atroflicha
o’rganilgan. Ularning fikriga ko’ra, bu narsalarning barchasi shartli
reflektor faoliyati mexanizmlaridan kelib chi gavdaning fazodagi holati
to’g’risida signallar bilan ta'minlab turadi. Ular inson harakatining
boshqaruvchisi hisoblanib va afferent asosini tashkil qiladi.
Pereferik reseptorlar muskullar, pay va bo’g’imlarda joylashgan bo’lib,
maxsus tanachalar shakliga ega va ular Puchchini tanachalari deb ataladi.
Tanachalarda vujudga keluvchi qo’zg’atuvchilar muskullarning
harakatlashuvi natijasida va bo’g’imlar holatining o’zgarishi, nerv tolalari

yordamida, orqa miyaning orqa ustunidagi oq suyuqligiga etkaziladi.
qo’zg’ovchilar Burdax va Goll yadrosining quyi bo’limlariga yetib keladi
va undan po’stosti tugunchalaridan o’tib, bosh miya katta yarim sharining
qoronqulashgan zonasida harakatlarini yakunlaydilar.
Proprioreseptorlar harakatning afferent asosi ekanligini A.Orbeli
tomonidan,
hayvonlarda P.K.Anoxin , odamlarda esa N.A.Bernshteynlar
tomonidan o’rganilgan.
Psixologik ma'lumotlarga ko’ra, gavdaning fazodagi holati, sezgirligi
statik sezgilarda o’z ifodasini topadi. Uning markazi ichki quloq
kanallarida joylashgan bo’lib, ular o’zaro bir-biriga perpendikulyar
bo’shliqda tutash holatda yotadi. Masalan, bosh holatining o’zgarishi
quyidagi sxemada ko’rish mumkin:
a) endolimfa suyuqligiga bog’liq qo’zg’alish;
b) eshitish nervi;
v) vestibulyar nervi;
g) bosh miya po’stining chakka bo’lmasi;
d) miya apparatiga o’tadi;
Vestibulyator sezgi apparati ko’rish bilan bevosita aloqada bo’lib,
fazoni mo’ljalga olish (orientirlash) jarayonida ishtirok etadi. Masalan,
avtomobil yo’lidan o’tish va hokazo. Bu jarayon patologik holatda ham
uchrashi mumkin.
Ekstroreseptiv sezgilar intermodal, nospesifik sezgi turkumlariga ham
ajratiladi. Masalan, eshitish organi orqali 10-15 sekundga tebranishni
sezish mumkin, lekin quloq bilan emas, balki suyaklar yordamida (miya
qopg’og’i, tirsak, tizza uchlari) payqash - vibrasiya sezgilari deyiladi.
Masalan, karlarni tovushlarni idrok qilishi. Odatda vibrasion sezgirlik
intermodal sezgi deb ham nomlanadi. Uning quyidagi ko’rinishlari qam
mavjud:

a) hid, ta'm va maza sezgilarida;
b) o’ta kuchli tovushda, o’ta yorqin yorug’likda;
v) uch xil ta'sirning uyg’unlashgan integrativ holatida ;
Sezgining nospesifik shakliga terining foto sezgirligi kirib, u ranglarni,
nozik
jumlalarni ajratish, qo’l uchlari bilan sezish orqali ro’yobga chiqadi.
Terining foto sezgirligi A.N.Leontev tomonidan kashf qilingan bo’lib, bu
narsa ko’pgina holatlarga oqilona yondashish imkoniyatini vujudga
keltiradi. Tadqiqot asosan qo’l uchiga yashil va qizil ranglarni yuborish
orqali amalga oshirilgan. Terining foto sezgirligi tabiati psixologiyada
yetarli darajada o’rganilmagan.
- Organik sezgilar;
Ko’rish sezgilari
Insonlar tomonidan rang va yoruqlikni sezish ko’rish sezgilari orqali
amalga oshadi va seziladigan ranglar xromatik va axromatik turlarga
bo’linadi. Psixofiziologik qonunga ko’ra yoruqlik nurlari uchburchak
shisha prizma orqali o’tib singanda hosil bo’ladigan rang xromatik
ranglar deb atalib, ularga kamalak ranglar, ya'ni qizil, zarg’aldoq, sariq,
yashil, havo rang, ko’k, binafsha tuslarini qamrab oladi. Odatda oq rang,
qora rang, kulrang va ularning turlicha ko’rinishlari axromatik ranglar
deb nomlanadi.
Ko’rish sezgilarining organi ko’z hisoblanib, u ko’z soqqasi undan
chiqib keladigan ko’ruv nervlaridan tashkil topgan bo’lib, ko’z soqqasini
tashqi tomirlari va to’r pardalari o’rab turadi. Tashqi pardaning tiniq
bo’lmagan oq qismi sklera yoki qotgan qattiq parda deb nomlanadi.
Uning old tomoniga joylashgan bir muncha qavariq qismi tiniq mugus
parda bo’lib, uning oldingi qismi rangdor parda deb ataladi. Mazkur
pardaning rangiga binoan uning tovlanishiga qarab, odamlarda ko’z ko’k,
qora kabi jilva beradi. Rangdor pardaning o’rta qismida yumaloq tiniq

modda bo’lib, uni qorachiq deb ataymiz va u orqali ko’z ichiga yoruqlik
nurlari kiradi.
Ko’zlarning uchinchi pardasi to’r parda deb nomlanib, u ko’z
soqqasining deyarli butun ichki yuzasini qoplaydi. qorachiq bilan rangdor
pardaning orqasida ikki tomoni qavariq, tiniq jism ko’z gavqari
joylashgan bo’ladi. Yoruqlik nurlari unda to’planib, so’ng sinadi va to’r
pardaga narsa yoki jismning aksi, surati tushadi.
Ko’z soqqasining gavqari bilan to’r parda o’rtasidagi butun ichki
yuzasi shishasimon jism deb nomlanuvchi maxsus tiniq suyuqlik bilan
qoplangan bo’ladi. To’r parda rang va yoruqlikni sezish uchun muhim
ahamiyatga ega bo’lib, unda ko’ruv nervining tarmoqlari joylashgandir.
Ushbu tarmoqlarning chekkadagi uchlarida tayoqcha va kolbachalar deb
ataladigan maxsus nerv xujayralari mavjuddir. Inson ko’zini to’r
pardasida 130 millionga yaqin tayoqchalar va kolbachalar deb ataladigan
maxsus nerv hujayralari mavjuddir. Inson ko’zining to’r pardasida 130
millionga yaqin tayoqcha va 7 millionga yaqin kolbacha bor deb taxmin
qilinadi. Kolbachalar yordami bilan xromatik, ya'ni kunduzgi ranglar
ko’riladi.
Tayoqchalar yoruqlikni yaxshi sezuvchan bo’lib, xira va qorong’u
paytlarda o’z funksiyasini bajaradi, axromatik ranglarni aks ettiradi.
To’r pardaning eng sezgir joyi - sariq dog’ning asosan, kolbachalar
bilan markaziy chuqurchasi hisoblanib, unga qaysi narsaning aksi tushsa,
xuddi shuni hammadan ravshanroq ko’ramiz. Obektga tik qarash
natijasida ko’z muskullari unga qaratiladi va aks ettiruvchining sur'ati
sariq dog’ga tushadi. Bunday tarzdagi ko’rish to’g’ri ko’rish deyiladi.
Hozirgi zamon psixologiyasida ranglarni sezish yolg’iz to’r
pardasidagi jarayonlar bilangina emas, balki miya po’stida yuzaga
keladigan boshqa jarayonlar bilan ham bog’liq ekanligi to’g’risida
ma'lumotlar mavjuddir. Zamonaviy ma'lumotlarga binoan tayoqchalarda

ko’rish purpuri degan maxsus modda borligi isbotlangan. Ko’zga
yoruqlik ta'siri etganda ko’rish purpuri kimyoviy yo’l bilan parchalanib,
tarkibiy qismlarga bo’linadi va mazkur jarayon ko’rish nervini qo’zg’atib,
yorug’lik sezgisini hosil qiladi va qorong’ulikda esa purpur funksional
holatini qayta tiklaydi
Eshitish sezgilari tovushlarni eshitishdan iborat bo’lib, musiqaviy va
shovqinli tovushlarni aks ettiradi. Odatda tovushlar oddiy va murakkab
turlarga ajratiladi, ularning birinchisi tonli, ikkinchisi esa bir necha
tondan tashkil topadi. Tonlardan biri asosiy ton hisoblanib, u tovushning
balandigini, kuchini belgilaydi, boshqalari keluvchi tovushlar sanalib,
ular obertonlar deyiladi. Musiqa asboblaridan taralayotgan tovushlarning
o’ziga xosligi fan tilida tembr deb ataladi. hatto nutq tovushlari ham
ohangli tovushlar (unli tovushlar) yoki shovqinlardan (undosh tovushlar)
tashkil topgan bo’ladi.
Eshitish sezgilari organi quloq bo’lib, tashqi quloqlar suprasi bilan
eshituv yo’lidan iborat. O’sha quloqlar nog’ora parda va unga yopishgan
uchta suyakcha: bolg’acha, sopdan va uzangidan tashkil topgan. Ichki
quloq (quloq labirinti) o’zaro birlashmagan uchta bo’lakdan tuzilgan.
Tashqi quloq havo to’lqinlarini yig’uvchi karnay vazifasini bajaradi.
Nog’ora parda va unga yopishgan suyakchalar havo to’lqinlarini ichki
quloqqa uzatadi. O’rta quloq maxsus yo’l orqali og’iz va burun bo’shlig’i
bilan tutashgan bo’ladi. Ichki quloqlarning yuqori qismi uchta yarim
doira kanaldan, o’rta qismi kameradan va pastki qismi chig’anoqdan
tashkil topgan.
Ichki quloqlarning uchchala bo’limi endolimfa nomli suyuqlikdan
iboratdir. Ichki quloqlarning asosiy qismi chiqanoqdan iborat bo’lib,
uning ichida kortiy organ mavjud, u gumbaz shakliga ega bo’lib, asosida
membrana joylashgan. Membrana uzunligi qisqarib boruvchi elastik
tolalardan iborat bo’lib, ular tarang tortilgan to’rlarga o’xshaydi. Uning

yuqori qismida maxsus, tayoqchasimon hujayralar mavjud va ular kortiy
dugalari deb yuritiladi. Membrananing tolalari endolimfaga ingichka
qo’llari bor maxsus hujayralar yordamida korniy dugalari orqali katta
yarim sharlar po’stining bo’lagida joylashgan.
Havo to’lqinlarining harakati tufayli tovush chiqaruvchi jismlar
tebranganida eshitish sezgilari hosil bo’ladi. Agar musiqaviy tovushlar
havo to’lqinlarining sekin harakatlari natijasida vujudga kelsa, shovqinli
tovushlar esa ularning notekis harakatlari natijasida yuzaga keladi.
Odamning eshitish organi bir sekundda 16 martadan 20000 martagacha
tebranishli tovushlarni qabul qilad hid bilish sezgilariga hidlarni his qilish
kiradi va ularning organi burun kavagining yuqori tomoni hisoblanib, bu
yerda hid bilish hujayralari hamda sezuvchi nerv tarmoqlari joylashgan.
Ular shilliq pardalarda botib turadi.
Hidli moddalar sezuvchi nervni qo’zg’aydi. hid bilish markazi bosh
miya yarim sharlari orqa yuzasining pastki qismida mavjud deb taxmin
qilinadi. Hidli moddalar hid bilish hujayralariga gaz holatida ta'sir etib,
kimyoviy reaksiyalar yo’li bilan ularni qo’zg’atadi. Oddiy gaz holatidagi
hidli moddalar havo bilan nafas olish jarayonida burun havosiga kirib
keladi, natijada aks ettirish holati hosil bo’ladi.
Ta'm bilish sezgilari shirin, achchiq, nordon, sho’r singari mazalarni
his qilish bilan tavsiflanadi. Ta'm bilish sezgilarining organi tilning
yuzasi va tanglayning yumshoq qismidan tashkil topgan. Tilning shilliq
pardasida maxsus ta'm bilish so’rg’ichlari mavjud bo’lib, ularning tarkibi
tayoqchasimon hujayralardan tuzilgan maxsus ta'm bilish "kurtaklari"ga
ega. Ta'm bilish so’rg’ichlari til yuzasida bir tekis taqsimlanmaganligi
uchun uning orqa qismi achchiqni, uchi shirin mazani, chetlari esa nordon
mazani sezadi. Lekin ularning o’rtasi bo’lsa mazani aks ettira olmaydi.
Ta'm bilish so’rg’ichlarining hujayrali qismlarida maxsus sezuvchi
nervlarning chekka uchlari joylashgan, ular ta'm bilish organidagi

qo’zg’alishni bosh miyaga uzatib turadi, uning markazlariga yaqin
joylashgan
Teri sezgilari tarkibi tuyish va harorat turlaridan iborat bo’lib, ularning
bunday nomlanishining bosh omili bu reseptorlarning tarkibi va
organizmning tashqi shilliq pardalarida joylashganligidadir.
Tuyish sezgilari ikki xil axborotni qabul qilish imkoniyatiga ega bo’lib,
birinchisi tegish va tarqalishini tuyish sezgilari, ikkinchisi esa silliq yoki
g’adir - budurni tuyish bilan tavsiflanadi. Odatda tana a'zosiga
narsalarning tegishini sezish tashqi qo’zg’atuvchi kuchayganda siqiq
sezgiga aylanadi, u yanada kuchayganda og’riq sezgisiga aylanadi.
Tuyish sezgilari organi teridagi va tashqi shilliq pardalardagi tuyish
tanachalari deb nomlanuvchi tanachalardan iborat. Tanachalarning ichida
va qisman tashqarisida tuyish nervining chekka tarmoqlari mavjud, ular
terida va shilliq pardalarda bir tekis taqsimlangan, barmoqlarning
uchlarida til uchida labda zich joylashgan, xuddi shu boisdan sezgirlik
darajasi boshqalardan yuksakroqdir.
Psixologiyada tuyish tanachalari va sezuvchi nervning chekka
tarmoqlari zichligi ekstiziometr asbobi yordami bilan o’lchanadi. Asbob
keriladigan ikki oyoqli sirkuldan tashkil topgan, bo’lib, uning o’zagidagi
darajalar oyoqlarning uchlari o’rtasidagi masofani o’lchaydi.
Tuyish sezgilarining markazi bosh miya po’stining orqadagi markaziy
nuqtasida joylashgan deb taxmin qilinadi. Tuyish sezgilarining tashqi,
ya'ni fizik sababi bu biron- bir narsalarning teriga bevosita tegishidi deb
nomlanib, ularga og’irlikni, qarshilikni, organlar harakatini bilish
sezgilari kiradi. Ularning organlari-gavda muskullari, paylar,
bo’g’imlardan iboratdir. Organlarning tarkibida sezuvchi nervlarning
chekka tarmoqlari mavjud bo’lib, ularning ta'sirida harakat va statik
sezgilar vujudga keladi.

Musku l - harakat sezgilarining fizik sababi muskullarga ta'sir etuvchi
narsalarning mexanik tazyiqi va gavda harakatlaridir.
Statik sezgilar gavdaning fazodagi holatini sezish va muvozanat
saqlash sezgilari deb ataladi. Gavdaning fazodagi holatini bilish va
muvozanat saqlash sezgisi uchun ichki quloqdagi vestibulyar apparat
reseptor vazifasini bajaradi. Vestibulyar apparat quloq dahlizi yarim doira
kanallaridan tashkil topgan bo’ladi, sezuvchi nerv tarmoqlari esa
gavdaning fazodagi harakatini va holatini boshqaradi. Gavda
muvozanatini saqlashda alohida ahamiyat kasb etib, ular endolimfada
suzib yuradigan mayda ohaktosh kristallardan tashkil topga
Organik sezgilarning reseptorlari ichki organlarda, qizilo’ngach, me'da,
ichak, qon tomirlari, o’pka va shu kabilarda joylashgan bo’ladi. Ichki
organlardagi jarayonlar organik sezgilar reseptorlarining
qo’zg’atuvchilaridir.
Ularga quyidagilar kiradi:
a) Og’riq sezgilar;
b) chanqoq sezgilari;
v) noxush tuyg’ular;
g) ochlikni sezish.
Sezgilar chegarasining absolyut me'yori bilan belgilanadigan
analizatorning sezgirligi barqaror bo’lmasdan qator fiziologik va
psixologik shart-sharoitlar ta'siri ostida o’zgarib turadi. Ushbu shart-
sharoitlar orasida adaptasiya (moslashish) hodisasi alohida o’rin
egallaydi.
Adaptasiya - yoxud moslashuv - sezgi organlari sezgirligining
qo’zg’atuvchi ta'siri ostida o’zgarishi demakdir.
Adaptasiya (yoki moslashish) ikki turga bo’linadi:
a) negativ adaptasiya;
b) pozitiv adaptasiya.

Pozitiv adaptasiyada kuchsiz qo’zg’atuvchi ta'siri ostida sezgirlik
oshadi. Ko’rish analizatorida pozitiv adaptasiya, qorong’ulik adaptasiyasi
deyiladi.
Negativ adaptasiya ikki xil bo’ladi:
a) qo’zg’atuvchining davomiy ta'siridan sezgirlik yo’qoladi . Masalan,
qo’limizga yuk qo’yilsa sezamiz, ammo vaqt o’tishi bilan sezmay
qolamiz.
b) kuchli qo’zg’atuvchi ta'siridan sezgirlikning susayishi . Masalan,
qorong’u xonadan birdaniga chiqib qolsak, avvaliga hech narsa
ko’rmaymiz, vaqt o’tishi bilan sezgirlik pasayib biz normal ko’ramiz.
Adaptasiya teri reseptorlarida tez yuzaga keladi. I.P.Pavlov fikricha,
"Adaptasiya bosh miya po’stloq qismidagi muhofazalovchi tormozlanishi
tufayli hosil bo’ladi" . Haroratga, hidlarga nisbatan ham adaptasiya
bo’ladi.
Sensibilizasiya - analizatorlarning o’zaro munosabati va mashq qilishi
natijasida sezgirlikning kuchayishidir.
Sensibilizasiyaning adaptasiyadan farqi:

Idrok

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish