III guruh asosiy guruh metallari mavzusini o‘qitish metodikasi

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	2.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

III guruh asosiy guruh metallari mavzusini o‘qitish metodikasi

Купить

Kirish
Kimyo o‘qitish metodikasi nazariy jihatdan o'rganib bo'lmaydigan
fanlardan biridir: o‘qitish metodikasini o‘qituvchilik hayoti davomida uzluksiz
ravishda o'rganishni talab qiladi. Umumiy o‘'rta maktab o'qituvchisi nafaqat
o'quv jarayonini boshqarishi, balki uslubiy tadqiqotlar bilan ham shug'ullanishi
kerak. Metodik ish uchun asosan o'qitish predmeti bo'lgan kimyo fanini bilish
kerak. Kimyo fanini o‘qitish metodikasi kursining predmet mazmunini
aniqlash va uni o'zlashtirish bo'yicha tadbirlami tashkil yetishda tizimli
yondashuv kimyo o'qitishni takomillashtirish va bo'lajak mutaxassislarning
ijodiy tafakkurini shakllantirishning samarali usuli hisoblanadi.
Kimyo o’qitish metodikasi pedagogika fani bilan chambarchas bog’liq,
chunki uning ta’limiy funksiyasi pedagogika qonuniyatlariga asoslanadi. Uning
metodologik asosi esa tarbiyadir. Pedagogika - bu ta’lim va tarbiyani
o’rganadigan nazariy va amaliy fanlar majmui. Tarbiya - bu shaxsni maqsadli
shakllantirish jarayoni. Ta’lim - bu bilim, ko’nikma va malakalarni egallash
jarayoni va natijasidir. Ta’limning asosiy vazifasi o’quvchilarni bilim,
ko’nikma va malakalari bilan qurollantirish bo’lsa, tarbiya esa yosh avlodni
jamiyatimizda qabul qilingan odob-ahloq qoidalariga mos keladigan e’tiqodini,
ahloqiy malaka va ko’nikmalarini, ehtiyoji va intilishlarini tarkib toptirishdan
iborat. O‘qitish - bu bilim, ko’nikma va insonning bilim faoliyati usullarini
uzatish va o’zlashtirish jarayoni. O’qitish o‘qituvchi va o‘quvchining
birgalikdagi faoliyati va bu jarayonda bolalaming ma’lumot olishi, o’quv
ko’nikma va malakasini egallashi, tarbiyalanib, rivojlanib borishi nazarda
tutiladi. Ta’lim fanining metodikasi - ma’lum bir o’quv fanini o’qitish
qonuniyatlarini o’rganadigan pedagogik fan.Kimyo o‘qitish metodikasi ta’lim
oluvchilarning 10 dan ortiq asosiy o’quv guruhlari vazifalarini yechishga
tayyorligini rivojlantirishga qaratilgan (maqsad, mazmuni, uslublari,
xususiyatlari, o‘quv jarayonini tashkil etish shakllari, kimyoviy ta’lim tizimining
ishlash vositalari, texnologiyalari va shartlari). Bu ularning keyingi
professional darajadagi tayyorligini tartibga soluvchi, kognitiv, kommunikativ,
2

universal o’quv faoliyatiga oid shaxsiy qadriyatini shakllantirishga yordam
beradi. Talabalarning umumiy madaniy, umumiy kasbiy va predmetli (kimyoviy
va uslubiy) kompetensiyalarni shakllantirishga yo’naltirilgan kasbiy va uslubiy
tayyorgarligi integratsion metodologiyaga asoslanadi. Kimyo o’qitish
metodikasining mazmunini ochib berish izchillik g’oyalariga asoslangan
(o’qitish, ta’lim va taraqqiyot, o’qitish va o’rganishning yaxlitligi), turli
didaktik vositalardan foydalanishning murakkabligi, shuningdek ta’lim
yo’nalishi (ma’naviy, axloqiy, qadriyat-semantik, madaniy, vatanparvarlik,
shaxsga yo’naltirilgan, tadqiqot, loyiha faoliyati, ijtimoiy-amaliy va boshqalar).
Davriy sistemaning uchinchi gruppasi asosiy va qo’shimcha gruppachalardan
iborat. Asosiy gruppachaga tipik elementlar (bor. B, alyuminiy Al, galliy
gruppachasi) galliy Ga, indiy In talliy Tl, qo’shimcha gruppachaga – skandiy
gruppachasi skandiy Sc, ittriy Y lantan La va aktiniy kiradi. Lantanoid (seriy
gruppachasi) va aktionlar (toriy gruppachasi) ham uchunchi gruppaga joylashgan.
hammasi bshlib, bu gruppada 37 ta element bor. Ularning 36 tasi metall va faqat
bittasi bor- metallmas. U yarim o’tkazgichlar qatoriga kiradi.
III gruppadagi asosiy gruppacha elementlarning oksidlanish darajasi asosan +3
ga teng. Faqat talliyning oksidlanish darajasi +1 va +3 bo’la oladi. Davriy
sistemaning birinchi gruppadan uchinchi gruppasiga o’tgan sari gidroksidlarning
asosli xossalari susayib boradi. LiOH – kuchli asos, Be (OH)
2 – amfoter birikma, B
(OH)
3 esa kislotali xossalar namoyon qiladi.
Al 3
+ dan Tl 3
+ ga o’tgan sayin ion radiuslar kattalashadi, shu sababli Al (OH)
3
– Ga (OH)
3 – In(OH)
3 – Tl (OH)
3 qatorida chapdan o’ngga o’tgan sayin
gidroksidlarning asosli xossalari kuchayib boradi. Lekin bu xossaning kuchayishi
nihoyatda sustlik bilan sodir bo’ladi$ chunonchi; Al(OH)
3 – amfoter modda,
Ga(OH)
3 ham amfoter, In (OH)
3 da ozgina asosli xossa namoyon bo’ladi, lekin
baribir u ham amfoter modda$ Tl(OH)
3 da amfoterlik xossa nihoyatda kuchsiz
ifodalangan.
III gruppadagi asosiy gruppacha elementlarning bunday xossalarga ega
bo’lishi ularning atom va ionlari tuzilishiga bog’liq, B, Al, Ga, In, Tl atomlarining
3

sirtqi qavat tuzilishi bir- birinikiga o’xshaydi; hammasida ham s 2
p –elektronlar bor.
B 3
+, Al 3
+ ionlarining tuzilishi inert gaz atomlariga o’xshaydi. Bu ikkala ionning
sirtqi qavatida sakkiztadan elektron bor; lekin Ga 3
+, In 3
+ va Tl 3
+ ionlarining sirtqi
qavatida 18 tadan elektron bor; bu 18 elektronning 10 tasi d- elektron, 6 tasi p-
elektron va ikkitasi s- elektronlardir.
Shuning uchun ion radiuslarning kattalashuvi Al 3
+ dan keyin juda ham
sustlashadi; (OH)
3 larda asosli xossalarningsust o’sib borishiga sabab ham ana
shunda.
Davriy sestemaning uchinchi asosiy gruppachasiga keng tarqalgan bor B,
alyuminiy Al, birmuncha kam tarqalgan galliy Ga, indiy Jn, va talliy Tl elementlar
kiradi. Bu elementlarning tashqi elektron qavatlarida s 2
· p 1
elektronlari mavjud.
Shuning uchun bu elementlar o’zlarining tashqi elektron qavatlaridagi uchta
elektronni yo’qotib, +3 oksidlanish darajasini namoyon qila oladi. Faqat talliy +3,
+1 oksidlanish darajasini namoyon qila oladi. Buning sababi elementlarning anom
radiuslari B-Al-Ga-Jn-Ta- qatori bo’ylab ortib borishidir. Atom radiusi ortgan sari
s- elektronlar bilan p- elektronlar orasida energetik ayirma kuchaya boradi, shuning
uchun talliyning p-elektroni birinchi navbatda valent elektronga aylanib ketadi.
4

I Bob.
1.1. III guruh asosiy guruhcha metallari haqida umumiy tushuncha.
Alyuminiy - Mendeleyev kimyoviy elementlar davriy jadvalning III davr III
A guruh elementi. Atom raqami 13. Al (lotincha Aluminium so‘zidan) formulasi
bilan belgilanadi. Alyuminiy yengil metallar turkumiga mansub bo‘lib, metallar
ichida eng keng tarqalgan metall sanaladi. Yerda tarqalganligi bo‘yicha alyuminiy
kimyoviy elementlar ichida 3-o‘rinni egallaydi (kislorod va kremniydan keyin).
Oddiy modda shaklidagi alyuminiy - kumush rangiga ega, yengil, paramagnitik
metall bo‘lib, uni quyush, qayta ishlash va umuman mexanik ishlov berish oson.
Alyuminiy issiqlik o‘tkazuvchanlik va elektr o‘tkazuvchanlik ko‘rsatkichlariga
ko‘ra eng yaxshi metallardan biridir. Sirtida juda tezkorlik bilan mustahkam yupqa
oksid qatlami hosil qilish xossasi tufayli, alyuminiy metali zanglashga nisbatan
yuqori bardoshlilikka ega bo‘ladi.

1-rasm.Alyuminiyni kashf qilgan olim Xans Xristian Ersted (1777-1851)
Alyuminiyni birnichi bo‘lib 1825-yilda Daniyalik fizik Xans Xristian
Ersted tomonidan alyuminiy xloridiga kaliy amalgammasini ta'sir ettirish yo‘li
bilan olingan. Element nomi alumen ya'ni, lotin tilidagi achiqtosh so‘zidan
yasalgan.
Dastlabki paytlarda olishning qiyinligi sababli, alyuminiy metali juda qimmat
bo‘lgan. Sanoat misyosida ishlab chiqarilishi yo‘lga qo‘yilguniga qadar alyuminiy
oltindan ham qimmat yurgan.
Tabiatda tarqalganligi.
5

Alyuminiy Yerda tarqalganligi bo‘yicha metallar ichida birinchi, umuman
kimyoviy elementlar ichida esa uchinchi o‘rinni egallaydi. Yer qobig‘idagi
alyuminiyning massa ulushi 7,45-8,14% gacha deb baholanadi.
Yuqori reaksion faollogi sababli, Tabiatda alyuminiy deyarli istisnosiz ravishda
faqat birikma holida uchraydi. Alyuminiyning tabiatda eng keng tarqalgan
birikmalari quyidagilardir:
· Boksitlar – Al2O3·H2O (boksitlar tarkibida shuningdek, SiO2, Fe2O3,
CaCO3 aralashmalari ham bo‘ladi);
· Nefelinlar – KNa3[AlSiO4]4;
· Alunitlar – (Na,K)2SO4·Al2(SO4)3·4Al(OH)3;
· Korund (sapfir, qayroqtosh, qahrabo) – Al2O3;
· Dala shpati - (K,Na)2O·Al2O3·6SiO2, Ca[Al2Si2O8];
· Kaolinit - Al2O3·2SiO2·2H2O;
· Berill - 3 ВеО ·Al2 О 3·6SiO2;
· Xrizoberill (aleksandrit) - BeAl2O4.
2-rasm. Boksit - asosiy alyuminiy rudasi
Sof holdagi alyuminiy metalli favqulodda oz miqdorlarda vulqonlar qa'ridan
aniqlangan. Tabiiy suvlarda alyuminiy asosan kimyoviy birikmalar tarzida,
xususan, alyuminiy ftoridi ko‘rinishida uchraydi. Dunyo okeani suvlaridagi
alyuminiy miqdori taxminan 0,01 gr/litr deb baholangan.
6

Galliy : bеlgisi - Ga. 1875-yilda fransuz kimyogari Lеkok dе Buabodran
tomonidan rux tarkibidan spеktr usuli bilan topildi.
(Yunon. Gallia - Galliya, Fransiyaning eski nomi), (lot. Gallium), davriy
sistеmaning III guruh elеmеnti, tartib raqami 31, atom massasi 69,72. Galliy
kumushdеk oq tеtragonal kristall, yumshoq mеtall; tsuyuq=29,80C, tqayn=22050C,
zichligi 6,0947 g/sm3, ikki izotopdan iborat Ga60 (60,5%), Ga71 (39,5). Sun’iy
olingan radioaktiv izotoplari ham bor. 1871-yilda D.I.Mеndеlеyеv 31 raqamli
elеmеntning borligini va xossalarini o‘zi kashf etgan davriy qonunga asoslanib,
oldindan aytgan edi.
7

3-rasm. Galliy
Indiy: b е lgisi - In. 1865-yilda kashf etilgan [sp е ktr
chizig‘ining nil (indigo) rangidan], (lot.Indium). Indiy
davriy sist е ma-ning III guruh kimyoviy el е m е nti, tartib
raqami 49, atom massasi 114,82. Oson eriydigan
kumushrang-oq yumshoq m е tall; zichligi 7,31 g/sm 3
,
t
suyuq =156,4 0
C, tqayn = 20500C.
8

Min е rallari. Indiy tarqoq el е m е ntlar qatoriga kiradi. Rux, qalay,
qo‘rg‘oshinning sulfid min е rallarida aralashma ko‘rinishida uchraydi,
bolg‘alanuvchan t е tragonal kristallik m е tall, suvda erimaydi, kislotalarda eriydi.
4-rasm. Indiy
9

Talliy: b е lgisi - Tl. (lot. Thallium), (yunon. thallos
1861-yilda ingliz fizigi Kruks tomonidan sp е ktr analiz
orqali topilgan va yashil shox sp е ktrning och yashil
chiziqlariga ko‘ra shunday ataladi) - davriy sist е maning
III guruh el е m е nti, tartib raqami 81, atom massasi
204,38. Talliy – ko‘kish-oq rangli yumshoq m е tall,
zichligi 11,850 g/sm 3
; t
suyuq =303 0
C, t
qayn =1457 0
C. Yer
yuzida 3·10-4 % joylashgan.
Min е rallari. Uning bir qancha min е rallari mavjud, biroq u sochma holda
uchragani uchun ham ko‘proq qo‘rg‘oshin, mis, rux, t е mir min е rallari tarkibida
uchraydi.
5-rasm. Talliy
10

Qotishmalari. Talliy, asosan, qalay va qo‘rg‘oshinli kislotabardosh,
podshipnikbop va boshqa qotishmalar tarkibiga kiradi. Qotishmalari kislotalarga
chidamli. Talliy qo‘rg‘oshin asosli podshipnik qotishma tarkibiga kiradi. Masalan,
72% - Pb, 15% - Sb, 5% - Sn, 8% -Tl. Qo‘rg‘oshin qotishmalarini talliy bilan
lig е rlash ularning korroziyaga mustaqkamligini oshiradi. 70% - Pb, 20% - Sn,
10%-Ti HCl va azot kislotasiga chidamli. Qattiq jismlarni zichlik bo‘yicha
ajratadi, shulardan min е rallarda, og‘ir suyuqliklarda foydalaniladi – molonat suvli
eritmali va talliy formiati (kl е rich suyuqligi), shuningd е k, talliyning y е ngil
eruvchi tuzlari TlAg(NO
3 )
3 , TlHg(NO
3 )
2 mavjud.
11

$1.2.III guruh asosiy guruhcha metallarining olinishi va kimyoviy xossalari. Alyuminiyning olinishi. Sanoatda alyuminiy Al 2 O 3 ning suyuqlantirilgan kriolit Na 3 AlF 6 dagi eritmasiga CaF 2 qo shibʻ elektroliz qilish orqali olinadi. Bunda toza xom ashyo ishlatiladi. Toza alyuminiy elektrotermik yo li bilan olinadi, ʻ elektroliz 950 0 da olib boriladi. Bunda katodda Al, anodda O 2 hosil bo ladi. ʻ Kislorod ugleroddan yasalgan anod bilan ta’sirlashadi. Al +3 +3e=Al 0 ; 2O -2 -4=O 2 0 ; O 2 + C= CO 2 . Elektrolizyor po latdan tayyorlanadi. Har 2-3 sutkada Al quyib ʻ olinadi. Alyuminiy olish juda ko p energiyani talab qiladi. 1 tonna alyuminiy olish ʻ uchun 20000 kvt\soat energiya sarf bo ladi. ʻ 6-rasm. Elektrolizyorda Alyuminiy olish Alyuminiyni fizik xossalari. Alyuminiy kumushsimon oq rangli, yengil, mexanik jihatdan pishiq, mustaxkam. Sirti oksid parda bilan qoplangan shu tufayli ham unga havo ta’sir qilmaydi, u yemirilmaydi, zichligi 2,7 g\sm 3 , suyuqlanish temp. 660 0 , bolg alanuvchan, elektr tokini va issiqlikni yaxshi o tkazadi, uni zar ʻ ʻ qog ozdek ishlov berish, ingichka sim ʻ qilib cho zish oson, 600 ʻ 0 da mo rt bo ladi. ʻ ʻ Tabiiy aluminiyda 11ta izotop bor. Alyuminiyning kimyoviy xossalari. Alyuminiyni tashqi energetik pog onasida 3ta ʻ elektron bor. O zining barqaror birikmalarida +3 oksidlanish darajasini hosil qiladi. ʻ Oksid pardasi buzilsa u H 2 O bilan ta’sirlashadi. Alyuminiy konsentrlangan nitrat 12$