Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 47.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ijtimoiy innovasiyalarning fuqarolik jamiyati shakllanishi va rivojlanishiga ta’siri

Купить
IJTIMOIY INNOVASIYALARNING FUQAROLIK JAMIYATI SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISHIGA TA’SIRI Y E JA: 1. Ijtimoiy innovasiya iborasining mazmun-mohiyati 2. Ijtimoiy innovasiyalar fuqarolik jamiyati rivojlanishining omili sifatida 3. Virtual borliq tyexnologik innovasiyalarning g’oyaviy asosi 4. Fuqarolik jamiyati rivojlanishiga axborot-kommunikasion tyexnologiyalarning ta’siri 1. Ijtimoiy innovasiya iborasining mazmun-mohiyati Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida mustahkam iqtisodiy asosga ega bo’lgan, demokratik qadriyatlar qaror topgan, ma’naviy- ma’rifiy yuksaklikka erishgan va boshqaruvning demokratik uslublari shaklaangan davlat jamoat va nodavlat notijorat tashkilotlari hal qiluvchi o’rin tutadigan jamoatchilik fikri, tashabbusi va davlat idoralari ustidan nazorati ustuvor ahamiyat kasb etadigan, fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish idoralarining roli muttasil oshib borayotganligi,jamiyatda ijtimoiy innovasiyalarning roli va ahamiyatini oshirib bormoqda. Ijtimoiy innovasiyalar – bu jamiyatning har qanday ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan yangi strategiya, konsyepsiya, g’oya va tashkilotlar majmuasini o’z ichiga qamrab olib, jamiyatda ijtimoiy o’zgarishlarga olib kyeladi. Ijtimoiy innovasiya nima? Fuqarolik jamiyatini mustahkamlashda yordam byeradigan yangi strategiyalar, konsyepciyalar va g’oyalarni yoxud Oksford univyersityeti qoshidagi Ijtimoiy tadbirkorlik markazi tadqiqotchilariga asosan, sodda qilib aytganda «ish byeradigan yangi g’oyalar»ni ijtimoiy innovasiya dyeb atash mumkin . Ushbu olimlar tarafidan kyeltirilgan ma’lumotga ko’ra, iqtisodchilar iqtisodiy o’sishning 50-80 foizi innovasiya va yangi bilimlardan kyeladi dyeb taxmin qilishadi. Ijtimoiy innovasiyalar xususidagi qarashlar XX asrning 60 yillarida Pityer Drukyer va Maykl YAng singari olimlarning qarashlarida muhokama qilina boshlandi. 70 yillarga kyelib esa ushbu tyermin fransuz olimlarining ilmiy-ijodiy ishlarida ham ishlatila boshlangan. SHunday bo’lsada ijtimoiy innovasiya xususidagi qarashlar va uning konsyepsiyalari ushbu olimlarning ilmiy ishlaridan birmuncha oldin tadqiq etila boshlagan. Jumladan, Byenjamin Franklin kundalik muammolarni hal qilishda yordam byeradigan kichik ijtimoiy tashkilotlarning o’rni muhim ekanligini ta’kidlab o’tgan bo’lsa, kasaba uyushmalarining asoschisi va ijtimoiy sohada amalga oshirilayotgan yangiliklrni rag’batlantirish tarafdori Robyert Ovyen, Karl Marks, Maks Vyebyer va boshqa shu kabi ijtimoiy soha vakillari ijtimoiy yangiliklar jamiyat tarraqqiyotining muhim omili ekanligini ta’kidlab o’tganlar. XX asrning ijtimoiy yangiliklar asri bo’lganligini hisobga oladigan bo’lsak, insonlar ishlash sharoitlarining takomillashishi, jamiyat oldida turgan muammolarga yangidan-yangi yechim topish imkoniyatlarining kyengayishi ijtimoiy innovasiyalarning butun dunyo bo’ylab taqsimlanishiga turtki bo’ldi. Ijtimoiy innovasiyalar, ijtimoiy tadqiqot tashkilotlarida, kompaniyalar yoki har tomonlama mustaqil tashkilotlarda barqaror jamiyat sari birgalikda faoliyat yuritish shiori ostida rivojlanib kyelmoqda. Ijtimoiy innovasiya g’oyasi rivojlangan davlatlarning ijtimoiy yo’naltirilgan davlat siyosatida muhim o’rin egallaydi. Ularda davlat hamda xususiy syektor hamkorlikda ijtimoiy mas’uliyat, ijtimoiy tadbirkorlik kabi yo’nalishlarni rivojlantirib kyelmoqda. Ijtimoiy innovasiyalar paydo bo’lishi yoki qo’llanilishiga, ijtimoiy sohadagi ayrim jarayonlar sabab bo’ladi, jumladan: - mavjud ijtimoiy muammolarni jadallashishi, ushbu muammo yechimini yangicha usulda hal qilishni taqozo etadi; ushbu jarayonlarga misol tariqasida mamlakatimiz mustaqillikka erishganda yurtimizda o’ta qaltis ijtimoiy vaziyat vujudga kyelgan edi. Aholining o’sish sur’atlari o’rtacha sobiq ittifoq ko’rsatkichdan uch barobar yuqori edi. Buning ustiga, myehnat ryesurslari aholining o’rtacha o’sish ko’rsatkichidan ikki barobar tyez o’sayotgandi. Oxir- oqibatda ishsizlik darajasi ortib, axoli daromadlari kyeskin tushib bormokda edi. 1 Bu jarayon o’ziga xos yangicha ijtimoiy siyosatni amalga oshirishni o’sha davr talabi darajasiga olib chiqqan edi. - ijtimoiy sohani rivojlantirish uchun ryesurslarning yetishmasligi, bu sohada yanada samaralirok vositalardan foydalanishga olib kyeladi; Bunday holatda ijtimoiy munosabatlarni yanada takomillashtirishda nafaqat tabiy ryesurslar balukim inson omili, yetarlicha mablag’ bilan ta’minlanish holati, vaqtning 1 Тара иётнинг “Ўзбек модели” // Хал сўзи. – 2013. - 26 июль.ққ қ chyegaralanganligi va masofa hamda transport omillarining yetishmasligi sabab bo’ladi. - ijtimoiy sohada ko’rsatilayotgan xizmatlar sifatiga bo’lgan talabning oshib borishi, yoki xalqaro mye’yorlarga moslashtirish. Ijtimoiy sohadagi xizmat ko’rsatish talablarining oshib borishi innovasion xaraktyerga ega bo’lgan xizmat sohalariga bo’lgan extiyojlarni oshirib boradi Bugungi kunda ijtimoiy innovasiyalarga bo’lgan talab va extiyojlardan kyelib chiqib, ijtimoiy innovasiyalar quyidagicha tasniflanadi: Birinchidan: ijtimoiy innovasiyalar ijtimoiy omillarning qamrovi bo’yicha:komplyeks va mahalliy ijtimoiy innovasiyalarga bo’linadi. Bu yo’nalishda ijtimoiy omillar hududlaridagi ko’lamidan yelib chiqib byelgilanadi. Misol uchun qaysidir viloyatda uchrayotgan ijtimoiy muammo butun Respublikaga tyegishli bo’masligi mumkin yoki butun Respublikada shu muammo mavjud bo’lishi mumkin. Ikkinchidan: jamiyat hayotining sohalari bo’yicha:siyosiy, iqtisodiy, madaniy ma’naviy va ijtimoiy sohalarda innovasiyalarniqo’llash orqali amalga oshiriladi. Uchinchidan: amalga oshirish davri bo’yicha innovasiyalar stratyegik hamda taktik usulda bajariladi. To’rtinchidan:tashkilotda ijtimoiy yo’nalishni shakllantirish bo’yicha, xodimlarningmyehnat sharoitlari, madaniy saviyasi hamdakorxonadagi mavjud ijtimoiy infratuzilma orqali amalga oshiriladi. Byeshinchidan: amalga oshirish holati bo’yicha, ichki hamda tashqi ijtimoiy muammolarni bartaraf etishga qaratilgan ijtimoiy innovasiyalar. Oltinchidan: amalga oshirish shakli bo’yicha, moddiy, tashkiliy va madaniy ijtimoiy innovasiyalar. Yettinchidan: ishlatilish ko’lami bo’yicha, alohida ob’yektga qaratilgan bir martalik ijtimoiy innovasiyalar va bir qancha ob’yektga qaratilgan kyeng tarqalgan ijtimoiy innovasiyalar. Sakkizinchidan:maqsadi bo’yicha, faoliyat tamoyilini yangilashga qaratilgan innovasiyalar va yangi maxsulot faoliyatini tashkil etishga qaratilgan innovasiyalarga bo’linadi. Ijtimoiy innovasiyalarning yuqoridagi struktura bo’yicha tasniflanishi o’z navbatida ularning qo’llanish sohalarini ham alohida namoyon etadi. SHunday ekan, ijtimoiy innovasiyalar qo’yidagi ijtimoiy sohalarda ko’llaniladi. Birinchidan: aholining yashash sharoiti, bandligi va daromadlarini oshirishga qaratilgan sohalarda; ikkinchidan: sog’liqni saqlash tizimi sohasida; uchinchidan: ta’lim sohasida; to’rtinchidan: aholi madaniy saviyasini oshirishga qaratilgan sohalarda;byeshinchidan: aholini ijtimoiy himoya qilishga qaratilgan sohalarda; oltinchidan:aholini turar joy bilan ta’minlashga qaratilgan sohalarda; yettinchidan: jamoat xavfsizligini ta’minlash sohasida; sakkizinchidan: atrof muhitni muhofaza qilish sohasida; to’qqizinchidan: aloqa xizmatlari sohasida; o’ninchidan: kam ta’minlangan oilalar, qariyalar, himoyaga muhtoj bolalar va nogironlarni qo’llab quvvatlash sohalarida qo’llanadi. “Hozirgi vaqtda demokratik siyosiy tizimning eng muhim sub’yekti bo’lmish davlatchilikni isloh qilishda yangi vazifalar ko’ndalang turibdi. Bu, avvalambor, hozirgi bosqichda siyosiy institutlarning va nodavlat ijtimoiy uyushmalarning xilma-xilligi hamda ularning roli mustahkamlanishi, shuningdyek, aholining siyosiy faolligi oshishi asosida jamiyat hayotini yanada demokratlash vazifalari muhim va dolzarb bo’lib qolganligi bilan izohlanadi” 2 .O`zbekistonda ulkan o’zgarishlar – huquqiy demokratik davlat va ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotiga asoslangan erkin va adolatli fuqarolik jamiyati rivojlanish bosqichi kyechmoqda. Jamiyat hayotining demokratlashuvi sharoitida demokratik tartibot, barqaror rivojlanish muammolariga e’tibor oshishi tabiiy. Zyero bu jarayon siyosatdan tortib ma’naviyatgacha, ish haqidan tortib davlat boshqaruvigacha bo’lgan sohalarning barchasida tub o’zgarishlarni, zamonga mos yangiliklar qilishni talab etadi. Bu talablar bajarish mustaqilligimizning ilk yillaridanoq davlatimiz siyosatining ustuvor yo’nalishlaridan bo’lib kyelmoqda. 2 Каримов И.А. Хавфсизлик ва бар арор тара иёт йўлида. Т.6. – Т.: қ ққ “Ўзбекистон”, 1998, 141-бет 2. Ijtimoiy innovasiyalar fuqarolik jamiyati rivojlanishining omili sifatida O`zbekistonda fuqarolik jamiyati shakllanishi davlatchiligimiz tarixida asrlar davomida sharqona demokratiya va milliy an’analari, ijtimoiy – iqtisodiy rivojlanishning milliy o’ziga xos va mos modyelining intyegrasiyaviy strategiyasi sifatida milliy – tarixiy taraqqiyotning insonparvar va sivilizasiyaviy yo’nalishini o’zida aks ettiradi. Hozirgi paytda, demokratik taraqqiyot yo’lidan borayotgan O`zbekistonda fuqarolik jamiyatini shakllantirish masalasiga alohida e’tibor varatilyapti. Fuqarolik jamiyati o’zining shakllanishi uchun, avvlo, qulay obyektiv va subyektiv shart – sharoitlar yaratilishini talab qiladi. Birinchidan, uning xalqaro andozalar darajasidagi huquqiy asoslari bo’lishi lozim. Ikkinchidan, jamoratchilikning davlat va jamiyat bashqaruvi ishiga aralashuvini ta’minlash kyerak. Bunda albatta ijtimoiy innovasiyalarning o’rni muhim ekanligini qayd etib o’tish lozim. Ijtimoiy innovasiyalarning iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashda, aholini yashash sharoitlarini yanada yaxshilashda roli va ahamiyati juda muhim hisoblanadi. Jumladan, Frost & Sullivan tadqiqot markazi va Hitachi Europe Ltd. kompaniyasi hamkorlikda o’tkazgan tadqiqot natijalariga ko’ra, 2020 yilga kyelib dunyo aholisining 56 foizi shaharlarda istiqomat qilishi aniqlangan. SHaharlar aholisining ko’payib borishi hamda hududining kyengayishi jarayonida kyelib chiqadigan muammolarni bartaraf etishda ijtimoiy innovasiyalar muhim rol o’ynaydi. Tadqiqot davomida, shaharlarning rivojlanib brishi insoniyatni bir qator ijtimoiy muammolarnikyengayishiga olib kyelishi aniqlandi. Ushbu muammolarni yechish uchun ijtimoiy innovasiyalar ko’llanilishi mumkin bo’lgan 5 ta ustuvor jarayonlar byelgilab olindi. Xususan: • Urbanizasiya. Tadqiqot natijalariga ko’ra 2025 yilga kyelib dunyoda 35 ta ulkan myegapolislar, hamda yirik iqitisodiy markazlar tashkil topadi. Natijada shahar tashqarisidagi hududlar yirik hududiy birliklarga birlashadi. Ushbu holat tabiiy ryesurslar taqsimotida nomuvofiqliklarni kyeltirib chiqaradi, aholi orasida esa tabaqalanishni kuchaytirib yuboradi. Bunda aholining ijtimoiy muammolarini hal qilishda yanada takomillashtiilgan ijtimoiy innovasion g’oyalarga bo’lgan talabni oshiradi. • Intyelyektual salohiyatning o’sishi, ekologik muammolarning yechimi sifatida. Ekologik toza mahsulot va xizmatlar insoniyat hayot tarzini yanada yaxshilashga ko’mak byeradi. Intyelyektual raqamli tyexnologiyalar rivojlanishning samarali va eng muxim omillaridan biriga aylanadi. Ekologik innovasiyalar yordamida zamonaviy yirik “aqlli shaharlar” qurila boshlanadi, natijada enyergiya istye’moli kamayib, inson hayot tarzining turli jabxalarini yaxshilashga erishiladi. 2025 yilga kyelib 26 ta “aqlli shaharlar” yaratilishi ko’zda tutilgan. • Enyergyetika. Urbanizasiya va enyergyetik xavfsizlikni ta’minlash, shu soxani yanada rivojlanishini taqozo qiladi. Elyektr enyergiyasiga bo’lgan extiyoj kun sayin oshishi, hamda tabiatni muxofaza qilish masalalari dolzarbligi, elyektr enyergiyasini samarali ishlatish bo’yicha innavasion yechimlar katalizatori bo’lib xizmat qiladi. Natijada, aqlli elyektr stansiyalari tashkil topadi, hamda ular ekologik jixatdan byezarar, ishonchli enyergiyadan foydalanish imkoniyatini byeradi. • Logistika. Urbanizasiya va zamonaviy aloqa vositalari shaharlardagi harakat va logistika jarayonlariga syezilarli ta’sir ko’rsatadi. Bu esa o’z navbatida 2020 yilga kyelib 1 millionda ortiq avtomobillar turar joylari avtomat boshqaruv tizimiga o’tqaziladi. SHahar aholisi “karshyering” xizmatlaridan (bitta avtomobil vositasidan bir nyecha kishining foydalanishiga sharoit yaratib byervuchi tizim) foydalanish imkoniyatiga ega bo’ladi. SHuningdyek, 2020 yilgacha tyez yurar poyezdlarga mo’ljallangan 70 ming kilomyetrdan ortiq tyemir yo’l liniyalari foydalanishga topshiriladi. • Sog’liqni saqlash. 2020 yilga kyelib kasalliklarni o’z vaqtida diagnostika qilib anliqlash va ularning profilaktikasi, davolash uchun sarflanadigan xarajatlarni qariyb 20% kamayishiga olib kyeladi. Zamonovviy intyelyektual dori vositalari, virtual kasalxonalar va elyektron hujjatlar sog’liqni saqlash tizimini batamom o’zgartiradi. YAna shuni aytib o’tish joizki, turli ijtimoiy innovasion g’oyalarni hayotga tadbiq etishda fuqarolik jamiyati institutlarining ishtiroki, jamiyatdagi bor imkoniyatlardan yanada samarali foydalanib, davlat tomonidan taklif etiladigan bir qator ijtimoiy ko’mak turlarini to’ldirishga imkon yaratadi. CHunki innovasion g’oyalarni tadbiq qilish jamoat tashkilotlari tomonidan tyezkor va samarali amalga oshiriladi, natijada yangi ish o’rinlari ochish, myehnat bozoriniing profyessionallik va ijtimoiy sohaning samaradorlik darajasini oshirish imkonini byeradi. SHuni alohida ta’kidlash lozimki, ijtimoiy innovasiyalar g’oyasini ilmiy jixatdan tadqiq etib uning ochilmagan jihatlarini ilmiy asoslash orqali, davlatning ijtimoiy yo’naltirilgan siyosatini olib borish ijtimoiy sohadagi yangilanishlarga bo’lgan zamon talabining qondirilishiga olib kyeladi. Fuqarolik jamiyati institutlarining innvasion faoliyati avvlambor, 21 asr tyexnologiyalari va ijtimoiy rivojlanish jarayoonlarida, mustaqil yashab o’z faoliyatini olib boradigan shaxsni shakllantirishga qaratilgan bo’ladi. Bu borada davlat va fuqarolik institutlari orasidagi hamkorlik qo’yidagi holatlarda samarali bo’lishi mumkin: • davlat tomonidan ijtimoiy siyosatni olib borish va aholini ijtimoiy muxofaza qilish borasidagi bir qator vakolatlarni ijtimoiy jarayonlarning faol a’zolari, ya’ni fuqarolik jamiyati institutlari zimmasiga yuklab borish; • ijtimoiy innovasiyalarni hayotga tadbiq etayotgan fuqarolik jamiyati institutlari faoliyatini samarali tashkil etish uchun, davlat tomonidan bir qator imtiyozlar (moliyaviy yordam, soliq imtiyozlari, axborot bilan ta’minlash va boshqalar) ajratish; • ijtimoiy innovasion tashabbusga ega bo’lgan fuqarolarga, o’z g’oyalarini davlat ijtimoiy siyosatining bir yo’nalishi sifatida amalga oshirish imkoniyatini yaratish (ekspyertlar va jamoatchilik kyengashlari tuzish, davlat boshqaruv organlari faoliyatini monitoring qilish va baxolash, jamoatchilik eshituvlari, hukumat e’tiborini mavjud ijtimoiy muammolarga qaratish); • ijtimoiy siyosatni amalga oshirishda mavjud davlat va fuqarolik jamiyati institutlari orasidagi o’zaro ijtimoiy hamkorlikning shakllarini ko’llab quvvatlash, hamda ularni yanada takomillashtirish; • ijtimoiy barqarorlikni hamda milliy xavfsizlikni ta’minlash uchun, aholining turli qatlamlari bilan ishlashning innovasion shakllari, va fuqarolik jamiyati institutlarining salohiyatidan samarali foydalanish. Bu borada, ijtimoiy innovasiyalar – ijtimoiy vazifalarni yechish yo’lida fuqarolik jamiyati hamda syektorlararo shyeriklikni ta’minlay oladigan eng istiqbolli vositalardan xisoblanadi. Jamiyat va davlat o’rtasidagi aloqaning yangi bir ko’rinishini tashkil qilgan holda, ijtimoiy innovasiyalar jamiyatga syezilarli foyda kyeltiradi. Sog’liqni saqlash, xalq ta’limi, maktabgacha bolalar muassasalari juda og’ir ahvolga tushib qolgan, maktab va kasalxonalarning 60 foizi nobop binolarda joylashtirilgan 3 , Respublikada 1700 ta maktab vayron holda, qurilayotgan maktablar soni esa aholining ko’payish sur’atini arang qondirardi. Sog’liqni saqlash ishlari bo’yicha mamlakat eng oxirgi pog’onalardan birida edi. 4 Ijtimoiy muammolarni hal etish borasida amalga oshirilgan muhim ishlardan biri haqida. 1989 yil 17 avgustda Islom Karimov boshchiligida Respublika hukumatining Toshkyentda bo’lib o’tgan kyengaytirilgan yig’ilishida aholiga tomorqa va shaxsiy uchastkalar ajratish masalasi muhokama qilinadi va «Qishlokda yashovchi har bir oilani tomorqa bilan ta’minlash, ularga yakka tartibda uy-joy qurish uchun barcha shart-sharoitlarni yaratib byerish haqida» qaror qabul qilinadi. Ushbu tarixiy hujjatda qishloqda yashovchi har bir oilaga o’rtacha 25 sotixdan yer ajratib byerish va tomorqa maydonlarini qariyb 4,5 barobar ko’paytirish ko’zda tutilgan edi. O’sha paytda aholining 60 foizdan ortig’i istoqomat qilayotgan qishloqlarda ijtimoiy-iqtisodiy sharoit juda og’ir ekanligini nazarda tutish zarur. Prezidentimiz 3 Каримов И. А. Ўзбекистон муста иликка эришиш остонасида.– Т.: қ “Ўзбекистон”, 2011. – 6 б. 4 Каримов И. А. Ўзбекистон муста иликка эришиш остонасида.– Т.: қ “Ўзбекистон”, 2011. –138–139 бетлар. tomonidan ushbu vaziyat hisobga olingan holda, uy-joy qurish va dyehqonchilik bilan shug’ullanish uchun 2,5 million oilaga 700 ming gyektar sug’oriladigan yer ajratib byerilgani ulkan tarixiy voqyea bo’ldi. 3. Virtual borliq tyexnologik innovasiyalarning g’oyaviy asosi Fuqarolik jamiyati shakllanish va taraqqiyoti jaryoni kyechayotgan hozirgi sharoitdainsonlar o’rtasida amal qiladigan ijtimoiy-siyosiy, axloqiy, huquqiy, diniy va mafkuraviy munosabatlarni yaxshilash va mustahkamlash uchun xalqimiz ma’naviyatini takomillashtirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. SHaxs va jamiyat munosabatlarining axloqiy, huquqiy jixatlarini mustahkamlash inson va shaxsni shakllantirish, fuqarolik jamiyati asoslarini yaratishga bog’liqdir.SHaxs va jamiyat munosabatlari asosida o’zaro hamkorlik, turli xalq va millatlar o’rtasida hurmat va do’stlik iplarini mustahkamlashni hozirgi zamon fani yutuqlarisiz (Kompyutyer tyexnologiyasi, intyernyet, ijtimoiy tarmoqlar, mobil ilovalar orqali aloqalar o’rnatish va boshqalar) tasavvur qilish kiyin. Zyero, hozirgi zamon fani turli tyexnologik vositalar orqali ilm fan sohasida, dunyo xalqlarining turmush tarzi va hayoti haqida taraqqiyotning ijtimoiy - iqtisodiy, ma’naviy va siyosiy jarayonlari, xalqaro axvollari xususida tyez va oson axborot olish imkoniyatiga muvvafaq bo’lmoqda. SHaxs va jamiyat munosabatlari yuqorida qayd qilingan jihatlari bilan chyegaralanmasdan, jamiyat taraqqiyotini ta’minlashga va jamiyatni boshqarishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bunda ayniqsa kompyutyer tyexnologiyalarining ijtimoiy ahamiyati va o’rni ortib bormoqda. Fanda virtual borliq atamasining paydo bo’lishi insonlarning virtual ijtimoiylashuviga zamin yaratdi. Tyexnologiya tarixida birinchi marta XX asr 60-yillarining o’rtalarida paydo bo’lgan kompyutyerlar yordamida foydalanuvchi boshqara oladigan modyel dunyolar yaratish mumkin, dyegan g’oya yotadi. Ilmiy davralarda tyexnologiyalar ongda o’zgarish yasaydigan kyelajakning qiyofasi xususida qizg’in bahsga sabab bo’lmoqda. Ammo virtual borliq tizimlarini ishlab chiqish va kibyer maydonni yaratish inqilobiy - ijtimoiy natijaga olib kyeladi, dyegan fikrni virtual borliq tyexnologiyasining ilk yaratuvchilari ham, kibor-postmodyernizm nazariyachilari ham qo’llab-quvvatlamoqda. Inson qo’lida dunyoni bilishning qudratli quroli, uning yordamchisi, ijodiy faoliyat uchun shart-sharoit yaratish vositasi bo’lib xizmat qiluvchi axborot tyexnologiyasi ayni vaqtda dunyoni bilishning an’anaviy vyerbal usulini audiovizual bilish usuli bilan almashtirmoqda, odamlarda sun’iy olamga kirish illyuziyasini vujudga kyeltirmoqdaki, ular bu sun’iy borliqni amalda mavjud borliq dyeb qabul qilmoqdalar. Bu borliq «virtual borliq» dyeb nomlanadi. Virtual nyegizga ega bo’lgan bu borliq odatdagi fizik borliq bilan bir qatorda ob’yektiv tarzda mavjuddir. «Virtual borliq» atamasi 1970 yillarning oxirida Massachusyet tyexnologiya institutida Jyeron Lyenyer tomonidan o’ylab topilgan. U 1984 yilda dunyoda birinchi virtual borliq firmasini tashkil etdi. Bu atama kompyutyerda yaratiladigan muhitda insonning mavjudligi g’oyasini ifoda etadi. Virtual (lotincha Virtualis – mumkin bo’lgan) – narsalar va hodisalarning zamon va makonda moddiy mavjudligiga qarama-qarshi o’laroq, ob’yektiv narsalar yoki sub’yektiv obrazlar mavjudligining nomoddiy turi. «Virtual borliq» atamasi amyerikalik kinyematografchilar tomonidan muomalaga kiritilgan. Ular muayyan sabablarga ko’ra tabiiy yo’l bilan amalga oshirib bo’lmaydigan xayoliy imkoniyatlarni byelgili-grafik shaklda sun’iy amalga oshirish mumkinligi haqidagi kinolyentani shu nom bilan chiqarganlar. Virtual borliq–inson ryeal borliqda harakat qilayotgani illyuziyasini kompyutyerda yaratish imkonini byeruvchi intyerfaol tyexnologiya. Bunda ob’yektiv borliqni tabiiy syezgi organlari yordamida idrok etish o’rnini maxsus intyerfyeys, kompyutyer grafikasi va ovoz vositasida sun’iy yaratilgan kompyutyer axboroti egallaydi. Virtual borliq amalda yo’q narsa, uni qo’l bilan tutish, uning ta’mi va hidini his qilish mumkin emas. SHunga qaramay, u mavjud va inson bu xayoliy olamga kirib, uni nafaqat kuzatadi va boshdan kyechiradi, balki unga ta’sir ko’rsatish imkoniyatiga ham ega bo’ladi, ushbu olamda mustaqil harakat qiladi, uni o’zgartira oladi. Virtual olam – inson borlig’ining o’ziga xos shakli va odamlar ma’naviy aloqasining alohida madaniy shaklidir. Muhandislik sohasida, ayniqsa, xavfli sharoitlarda: ochiq kosmosda, dyengiz va okyeanlarning chuqur joylarida, yadro muhandisligida robotlarni masofadan turib boshqarishda virtual borliq kyeng qo’llanilmoqda. Muhandislik dizaynini avtomatlashtirish jarayonida virtual borliq tyexnologiyasi ayniqsa qo’l kyelmoqda. Kompyutyer dizayni va uning ajralmas hamrohi – kompyutyer ishlab chiqarishi rakyetalar va samolyotlar, avtomobillar katta binolar konstruksiyalarini sinovdan o’tkazishda yagona jarayonga birlashtirildi. Virtual borliq tyexnologiyasidan harbiylar ham kyeng foydalanmoqdalar. Masalan, AQSH armiyasida harbiy xizmatchilarda myerganlik ko’nikmalarini shakllantirishda imitatorlardan, jang sharoitida tyez va to’g’ri qarorlar qabul qilish ko’nikmasini shakllantirish uchun esa harbiy doktorlardan foydalaniladi. Juda qimmatga tushadigan va atrof muhitga katta zarar yetkazadigan harbiy mashqlar imitasiya qilinmoqda. Tank qismlarida tankdan o’q uzishni hamda tank jangida askarlar va ofisyerlarning shaxsiy ishtirokini imitasiya qiluvchi harbiy o’yinlardan foydalanilmoqda. Loyihalashtirilgan, lyekin hali yasalmagan qurol-aslaha turlari sinovdan o’tkazilmoqda. Harbiylar olingan ma’lumotlarni tahlil qilish va ularga baho byerish uchun ham kompyutyer imitasiyasidan foydalanmoqdalar. Ta’lim sohasida mashq tryenajyorlarini yaratishda virtual borliq tyexnologiyasidan foydalanilmoqda. YAqinda virtual kutubxonalar va muzyeylar tashkil etilmoqda. Masalan, virtual kutubxonalarda foydalanuvchi kompyutyer yordamida kitob javonlarining vizual tasviri bo’ylab harakatlanishi, kyerakli adabiyotlarni topishi va olib ko’zdan kyechirishi, zarur holda esa ulardan nusxa ko’chirishi mumkin. 4. Fuqarolik jamiyati rivojlanishiga axborot-kommunikasion tyexnologiyalarning ta’siri Axborotlashgan jamiyatda davlatning fuqarolar bilan o’zaro munosabatlari axborot almashinuviasosida yo’lga qo’yiladi. Fuqarolik jamiyatining asosiy byelgilaridan biri hokimiyat va fuqarolar o’rtasida muloqotmyexanizmlarini yanada rivojlantirish,sohaga zamonaviy axborot-kommunikasion tyexnologiyalarni (AKT) faoljoriy etishni talab etadi. Boshqaruvining bunday usuli esa elyektronhukumat (e-government – e-hokimiyat) tushunchasini anglatadi. Zamonaviy tyexnologik innovasiyalar, xususan,Intyernyetning rivojlanishiijtimoiy-siyosiy hayotda nafaqat tashqio’zgarishlarga, balki ko’pchilik eski dunyoqarashlarningyemirilishiga, shaxslar va guruhlar, fuqarolik jamiyati institutlari o’rtasidagi o’zaroaloqalar usullarining butunlay yangicha tus olishiga sabab bo’ldi. Axborotlashgan jamiyat konsyepsiyasi asoschisi D.Byell bunday jamiyatda siyosiy qarorlar markaziy o’rinda turishini e’tirof etgan edi 5 . . Bugungikunga kyelib axborot-kommunikasion tyexnologiyalar jamiyat taraqqiyotiniharakatlantiruvchi asosiy kuchga aylanib, u har bir fuqaroga qabulqilinayotgan qarorlar, jamiyatda sodir bo’layotgan voqyea – hodisalarga nisbatan o’z fikrini ifodalash, munosabatini erkin bildirish imkoniyatinibyerdi. Sodda qilib aytganda, Intyernyet tarmoqlari orqali ya’ni ijtimoiy tarmoqlar mobil myessyenjyerlar, orqali axborot tarqatish hamda uni qabul qilish imkoniyati kyengaydi. Asosiy jamiyatda uchraydigan har bir soha bo’yicha mazkur tarmoqlarda guruhlar shakllanib mavjud ijtimoiy-siyosiy, huquqiy bilimlarni yuksaltirish imkoniyati kyengaydi. SHuningdyek, davlat boshqaruvi samaradorligi va hisobdorligini oshirish, uningfuqarolar bilan aloqalarini sorddalashtirishda axborot va kommunikasiya tyexnologiyalaridan (AKT) foydalanish imkoniyati oshdi. Hokimiyatda bunday vositalarning qo’llanishi“elyektron hukumat” dyeb nomlanib, bundayhukumatning yaratilishi bir qator ijobiy ishlarni amalga oshirishni ko’rsatadi.Jumladan 6 : Biroq shuni unutmaslik kyerakki,axborot tyexnologiyalarini joriy qilishning o’zi davlatboshqaruvi samaradorligi oshganligini anglatmaydi. 5 Белл Д. Грядущее постиндустриальное общество. Опыт социального прогнозирования. – М.: «Academia»,1999. – С. 123-124. 6 Инсон тара иёти тў рисида маъруза, Ўзбекистон – 2005. 24.12 2005. ққ ғ http://www.undp/uz/nhdr.uz._2005pdf. Axborotkommunikasiyatyexnologiyalarini qo’llash davlat boshqaruv organlarifaoliyatining yaxshilanishiga xizmat qilmasligi ham mumkin. SHuning uchunham, davlat muassasalari rahbarlari kompyutyerlar bilan ta’minlash, lokalhisoblash tarmoqlarini o’rnatish va kompyutyerlarni intyernyetga ulashqanday qilib xodimlar va butun tashkilot ishining samaradorliginioshirishi mumkinligini oldindan tasavvur qila olishlari lozim. AKTni joriy etish davlat boshqaruvi samaradorligini oshirishjarayoniga xizmat qilishi uchun u davlat boshqaruvini isloh etishgaqaratilgan yanada kyengroq o’zgarishlarning bir qismi bo’lishi zarur. Buo’zgarishlar davlat organlari faoliyatida shaffoflikni oshirish, qabulqilingan qarorlar uchun javobgarlikni kuchaytirish, fuqarolarni qarorqabul qilish jarayoniga kyengroq jalb qilish chora- tadbirlarini o’z ichigaoladi. Bularsiz, kompyutyer va boshqa tyexnika vositalarini sotib olishhamda ishchilarni ulardan foydalanishga o’rgatish sarf-xarajatlari ularishida hyech qanday syezilarli o’zgarishlarga olib kyelmasligi mumkin. Davlat boshqaruvi jarayonlariga va o’z navbatida jamiyatga ko’rsatilayottan davlat xizmati sifatini oshirish omillaridan biri AKTnijoriy etishdir. Boshqaruvda AKTni joriy etish orqali: − davlat boshqaruvi mintaqaviy va mahalliy organlari, jamoattashkilotlari faoliyati haqida axborot tanqisligi; − davlat boshqaruvi tizimining markaziy, viloyat, tuman, shaharorganlari o’rtasida to’g’ridan-to’g’ri va aks axborot va boshqaruvaloqalarining tyezligi pastligi; − boshqaruv organlari va fuqarolar o’rtasida axborot taqdim qilishtizimi va axborot kanallarining yo’qligi kabi muammolarni hal etishmumkin. AKTni davlat boshqaruvi tizimiga joriy qilish zarurligi bugun hyechkimda shubha tug’dirmaydi. AKTni davlat boshqaruvi sohalariga joriyqilishning samaradorligi va foydasini quyidagi jihatlarda ko’rib chiqishmumkin: − birinchidan, davlat xizmatchilari faoliyatining tyexnik darajasibo’yicha. Bu myehnat unumdorligining oshishi va ish jarayoni chiqimlariningpasayishiga, shuningdyek, ular faoliyatiing tashkiliy madaniyatningyaxshilanishiga sabab bo’ladi. − ikkinchidan, tahliliy ishlar tyexnologiyalarini, dyemak, boshqaruvqarorlarini tayyorlash, qabul qilishni tubdan takomillashtirish bo’yicha.Bunda AKT axborotlarni tyezda yig’ish, qayta ishlash, umumlashtirish vaboshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun taqdim etish, shuningdyek, ishjarayoni sifatini boshqarish: ish jarayonida ryejalashtirish, monitoring varyesurslar (ishchi kuchi, moliya va boshqalar) sifatini nazorat qilishimkoniyatini byeradi. − uchinchidan, o’zaro axborot almashish asnosida qiyin komplyekslimuammolar yuzasidan tyez va sifatli qaror qabul qilish imkonini byeruvchimuassasalararo aloqa darajasini oshiruvchi myexanizm sifatida. Markaziyhokimiyat organlariga stratyegik aloqalar yaratish imkonini byeradi: turlihokimlik, vazirlik va muassasalar hukumat axborot bazalari bilanbog’lanadi. O’zaro axborot almashish myexanizmining yaratilishi turliorganlar bir xil axborot yig’ishining oldini oladi, bu esa sarflanayotganvaqtni, inson myehnati va moliyaviy ryesurslarni tyejashga olib kyeladi; − to’rtinchidan, markazdan turib vakolat va ryesurslarni taqsimlashdajoylarda byevosita faoliyat yuritayotgan ijrochilarga to’g’ridan-to’g’ri chiqishvositasi sifatida, ya’ni boshqaruvda ortiqcha tuzilmalarni qisqartirishimkonini byeradi. Elyektron hukumat joriy etishning samarasi boshqaruvunumdorligini oshirish, davlat xarajatlarini kamaytirish, qarorlar qabulqilish jarayoni ustidan jamoatchilik nazoratini o’rnatish orqalikorrupsiyaga qarshi kurash kabilarda namoyon bo’ladi. Mazkur afzalliklarrivojlangan davlatlarni AKT davlat boshqaruvi organlari faoliyatiningbarcha sohalariga yoyish bo’yicha kyeng ko’lamli tadbirlarni amalga oshirishga,ya’ni elyektron hukumatni yaratishga undadi. Bugungi kunda dunyo mamlakatlarida elyektron hukumatni (e-government 7 – e-pravityelstvo – e-hukumat) joriy etish orqali davlatboshqaruvida samaradorlikka erishish, fuqarolik jamiyati va davlat o’rtasida muloqot myexanizmlarini 7 Изоҳ. Government – инг. тилидан таржима қилинганда: 1) давлат ҳокимияти органлари тизими; 2) ижроя ҳокимияти. Pocket Oxford Russian Dictionary. – New York: Oxford University Press, 2000. takomillashtirishga qaratilgan harakatlar jadallashmoqda. Elyektron hukumatni yaratishda SHvyesiya, Norvyegiya, AQSH, Buyuk Britaniya, Koryea Respublikasi, Singapur, shuningdyek, iqtisodiyoti o’tish pallasida turgan davlatlar orasida eng yaxshi natijaga Estoniyada erishilgan 8 . Bu davlatlar tajribasi shuni ko’rsatmoqdaki, elyektron hukumatni joriy qilish bu – davlat boshqaruvi organlari faoliyati samaradorligini oshirish, ular faoliyatida oshkoraliknita’minlash, fuqarolarning hokimiyat organlariga murojaat qila olishi,shuningdyek, davlat hokimiyati organlari faoliyati monitoringini amalgaoshirish yo’llaridan biridir. Xususan, e-hokimiyatni tashkil etish va bu sohada huquqiy bazaniyaratish bo’yicha 2000 yillarda xalqaro darajada faol amaliy harakatlarboshlandi. Dastlab, 2000 yil Okinavada “Katta sakkizlik” davlatrahbarlari sammitida «Global axborotlashgan jamiyat Okinava xartiyasi»qabul qilindi 9 . Unda samarali ommaviy boshqaruvni tashkil etish, davlat vafuqarolik jamiyati o’rtasida o’zaro aloqalarni yaxshi yo’lga qo’yishdazamonaviy AKT muhim omil ekanligi ta’kidlandi. 2003 yilda Jyenyevada Okinava xartiyasining davomi sifatidaAxborotlashgan jamiyat prinsiplari Dyeklarasiyasi qabul qilindi. Ungako’ra elyektron hukumatga – AKTlar tizimini joriy etish orqali ommabilan intyeraktiv muloqot o’rnatish imkoniyatini byeruvchi davlatboshqaruvini yangi ko’rinishi dyeb ta’rif byerildi. Bundan tashqari, 2003 yilda BMTning davlat boshqaruvida e-hukumatnijoriy etilganlik darajasini monitoring qilib boruvchi (TheUnited Nations E-Government Readiness Knowledge Base) UNKB dasturiishlab chiqilib, ushbu tadbir hozirgi kunda tashkilotga a’zo 192 mamlakatdaamalga oshirilib kyelmoqda. SHu jumladan, O`zbekiston Respublikasida ham mazkurDastur talablari amalga oshirilmoqda. Dasturga ko’ra e-hukumatni joriyetilganlik darajasi hokimiyat vyeb sahifalari, tyelyekommunikasioninfratuzilma va bu ryesurslardan fuqarolarning erkin foydalana olishimkoniyatiga qarab baholanadi. SHuningdyek, bu dasturda e- hukumattizimini endigina barpo etayotgan davlatlarga amaliy yordam ko’rsatish hamnazarda tutilgan.Ma’lumotlarga ko’ra, hozirda e-hukumat tizimiamalda joriy 8 E-Government Readiness Index 2008. 20.02.2009. http://www.unpan.org/egovernment8.asp. 9 Окинавская хартия глобального информационного общества. 22.07.2001 http:// www. ifap.ru /ofdocs/ okinhar.htm. etilgan aksariyat davlatlarda fuqarolar onlayn ryejimda daromadsoliqlarini to’lashlari, shaxsiy hujjatlarni, avtomobillarni, nikoh vabola tug’ilganligi to’g’risidagi hujjatlarni, qurilish uchun ruxsat byeruvchiva boshqa shu turdagi hujjatlarni rasmiylashtirishlari mumkin.SHuningdyek, dunyoning istalgan nuqtasidan turib o’zlari uchun zarur barchaboshqa ijtimoiy ma’lumotlarni intyernyet sahifalari orqali sanoqlidaqiqalarda olish yoki vakolatli davlat organiga to’g’ridan-to’g’ri murojaatqilish imkoniyatlariga ega 10 . O`zbekiston Respublikasida ham elyektron hukumatni yanada takomillashtirish maqsadida“Elyektron raqamli imzo to’g’risida”gi qonunga muvofiq, elyektron raqamliimzo shaxsiy imzoga tyenglashtirildi va u bilan bir xil huquqiy kuchga ega bo’ldi. “Elyektron hujjat aylanishi to’g’risida”gi qonun esa elyektronhujjatning huquqiy kuchga ega ekanini byelgilab byerdi. “Elyektron tijorat to’g’risida”gi qonun elyektron tijoratni huquqiy tartibga solishimkoniyatini yaratdi. Bundan tashqari O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005 yil 8 iyulda «Axborotkommunikasiyatyexnologiyalarini yanada rivojlantirishga oid qo’shimchachora-tadbirlar to’g’risida» Qarori e’lon qilindi va unga muvofiq 2010yilgacha mahalliy davlat boshqaruvi va davlat hokimiyati organlarifaoliyatida axborot-kommunikasiya tyexnologiyalarini qo’llash dasturiishlab chiqildi. O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qoshida kompyutyerlashtirish va axborot-kommunikasion tyexnologiyalarni rivojlantirish bo’yicha Muvofiqlashtiruvchi Kyengash tashkil etildi. SHuningdyek, 2015 yilning 9- dyekabrida O`zbekiston Respublikasining “Elyektron hukumat to’g’risida” gi Qonunining qabul qilinishi mazkur sohada amalga oshirilayotgan ishlarning amaliy ahamiyatini yanada oshirildi. Davlat boshqaruvi tizimida axborot-kommunikasion tyexnologiyalarni qo’llash imkoniyatlarining tahlili va bu borada xalqaro tajriba shuni ko’rsatmoqdaki, tyexnologiyalarning ushbu turi boshqaruvda joriyetilishi 10 Павлов И., Шибалова Ю. Информационная открытость Интернет-представительств федеральных органов испольнительной власти // Политическая наука, 2007, № 4. – С. 226- 227. munosabati bilan ayrim ijtimoiy xavf-xatarlar kyelib chiqmoqda. Bu borada xavf- xatarlar quyidagi omillarda namoyon bo’lishi mumkin: − axborot tarmoqlari orqali maxfiy ma’lumotlarning chiqibkyetishi; −davlat organlari axborot tizimlari faoliyati barqarorligiga kompyutyer viruslari orqali shikast yetkazish ehtimoli; −davlat boshqaruv organlari axborot tizimidagi mavjud ma’lumotlardan tyerroristik guruhlarning foydalanishi oqibatida yetkazilishi mumkin bo’lgan zarar ko’lamining ortish ehtimoli. SHuni alohida ta’kidlash kyerakki, davlat boshqaruvida AKTniqo’llash xavf- xatarlardan ko’ra ko’proq foyda kyeltirishi aniq. Kyelibchiqishi mumkin bo’lgan xavflarni esa ma’lum chora-tadbirlar yordamida oldini olish yoki kamaytirish mumkin. Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki, davlat boshqaruvidaAKTni qo’llash jamiyatni boshqarish, fuqarolarga ijtimoiy davlatxizmatlarini ko’rsatish samaradorligini yangi bosqichga olib chiqadi. A dabiyotlar : 1. O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. – T.: O’zbekiston, 2018. 2. Karimov I.A. Asarlar to’plami, 1-23 jildlar. – T.: O’zbekiston, 1996-2016. 3. Karimov I.A. Inson manfaati, huquq va erkinliklarini ta’minlash, 4. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag’ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo’shma majlisidagi nutq /Sh.M. Mirziyoyev. - Toshkent: ―O’zbekiston ,‖ 2016. -56 b. 5. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy 6. Sharifxo’jayev M. O’zbekistonda ochiq fuqarolik jamiyatining shakllanishi. –T.: Sharq, 2003. 7. Qirg’izboyev M. Fuqarolik jamiyati: genezisi, shakllanishi va rivojlanishi. – T.: O’zbekiston, 2010. 8. Jalilov A boshqalar. Fuqarolik jamiyati asoslari. – T.: Baktria press, 2015. 9. Fuqarolik jamiyati. Darslik loyihasi– T.: 2016. Ziyonet.uz. Mualliflar jamoasi. 10. O’tamurodov A. va boshqalar. Fuqarolik jamiyati fanidan tushuncha va atamalar lug’ati. Lotin yozuvida. T.: Turon-zamin-ziyo. 2017. 23 b.t.

Ijtimoiy innovasiyalarning fuqarolik jamiyati shakllanishi va rivojlanishiga ta’siri

Купить