Ijtimoiy ish xodimining ma’nayiy axloqiy majburiyatlari

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	388.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Ijtimoiy ish xodimining ma’nayiy axloqiy majburiyatlari

Купить

Kirish
Mavzuning dolzarligi: Ijtimoiy ish sohasiga talab minglab yillar avval
vujudga kelgan bo’lsada, biroq, bu soha mutaxassislarini maxsus tayyorlash XIX
asr oxiri va XX asr boshlarida G’arbiy Yevropa mamlakatlarining birinchi sanoat
inqiloblari sodir bo’lgan hududlarida rivojlana boshladi. Chunki sanoat inqiloblari
natijasida jamiyat ijtimoiy hayotida keskin ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni keltirib
chiqqanligi ijtimoiy ish sohasini kasbiy faoliyat sifatida rivojlanishiga sabab bo’ldi.
Sobiq Ittifoq o’zining insonparvarligi bilan har qancha maqtansa ham, amalda
insonparvarlik yaqqol namoyon bo’ladigan soha – ijtimoiy ish sohasi bo’yicha
kadrlar tayyorlash va aholining yordamga muhtoj qatlamlarini ijtimoiy
himoyalashga e’tibor qaratilmadi. Buning oqibatida ko’rsatilayotgan ijtimoiy
xizmat sifati bo’yicha sho’rolar tuzumi va uning xarobalarida vujudga kelgan
mamlakatlar G’arb mamlakatlaridan ancha orqada qolib ketdi.
Prezidentimiz Islom Karimov “O’zbekiston mustaqillikka erishish
ostonasida” kitobida keltirilgan Farg’ona viloyatida sodir bo’lgan voqyealar
sabablarini chuqur tahlil qilib, ushbu hududda yashayotgan aholining og’ir
ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli bilan bog’lab shunday baho beradilar: “Shu narsa shak-
shubhasiz va ochiq-oydindirki respublika barcha asosiy iqtisodiy va ijtimoiy
ko’rsatkichlar bo’yicha Ittifoqdagi o’rtacha darajadan ham ancha orqada bo’lib,
mamlakatda oxirgi o’rinlardan birida turibdi” 1
.
Shu borada kitobdan yana bir misol keltirish o’rinli deb o’ylaymiz:
“Statistikaning ko’rsatishicha, hozir O’zbekistonda aholi jon boshiga hisoblaganda
daromadi 75 so’mdan oshmaydigan 8 million 800 mingga yaqin kishi yashab
turibdi. Bu esa aholining 45 foizini tashkil etadi. Mutaxassislarning hisob-
kitoblariga ko’ra, kun kechirish uchun kamida hozirgi kunda 85 so’m zarurligini
e’tiborga oladigan bo’lsak, ana shunda odamlar qanday qiyinchilik bilan uchma-
uch yashab kelayotganligiga o’zingiz baho berishingiz mumkin 2
.
Malakaviy bitiruv ishining maqsadi: ushbu malakaviy bitiruv ishi orqali
mamlakatimizda ijtimoiy ish sohasining shakllanishi va rivojlanishining milliy
1
И.А. Каримов “Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида” Т.:Ўзбекистон,.2000. 15 бет.
2
Ўша асар 8 бет.

xususiyatlarini ilmiy o’rganish va tahlil etishdan iborat. O’zbekiston istiqlol
arafasida chuqur inqiroz holatiga tushib qolgan paytda va bu chuqur inqiroz
holatidan chiqarish maqsadida ustuvor yo’nalishlardan biri sifatida aholini ijtimoiy
muhofaza qilish, jamiyatda ijtimoiy adolatni o’rnatish davlat siyosati darajasiga
ko’tarildi.
O’zbekistonda ijtimoiy ish sohasi va umuman ijtimoiy sohaga qadimdan
katta e’tibor berib kelingan. Qariyalarni hurmatlash, imkoniyati cheklanganlarni
ijtimoiy himoyalash, muhtojlarga yordam ko’rsatish xalqimizning azaliy
qadriyatlaridan hisoblanadi. Islom dini xalqimizning bu kabi qadriyatlarini yana
ham yuksakroq ko’tardi. Uzoq yillar davomida hukm surib kelgan ma’muriy-
buyruqbozlik tizimining asorati ta’siri natijasida bu qadriyatlar tan olinmadi hamda
taqiqlandi.
Malakaviy bitiruv ishining vazifasi: 1991 yil 31 avgustda O’zbekiston
130 yillik mustamlakachilik siyosati va zulm zanjirlarini parchalab, mustaqillikka
erishdi hamda xalqimizga qadimiy qadriyatlarini qaytarib berdi.
Har qanday kasb odamlarning ehtiyojlariga javob tariqasida vujudga
keladi, lekin ana shu “javob”ning shakllanishi ba’zan qisqa, ba’zan esa juda uzoq
vaqt davom etishi mumkin. Ijtimoiy ishni professional kasbiy faoliyat darajaga
ko’tarish maqsadida 2004-2005 o’quv yilida Toshkent Davlat Madaniyat (hozirgi
Toshkent davlat San’at va Madaniyat instituti) institutida “Ijtimoiy ish” ixtisosligi
bo’yicha mutaxassis tayyorlaydigan bo’lim ochildi. 2005-2006 o’quv yilidan
boshlab esa shunday bo’limlar Samarqand Davlat universiteti va Farg’ona Davlat
universitetida ham ish boshladi. 2010-2011 o’quv yilidan boshlab O’zbekiston
Milliy universitetida ham “ijtimoiy ish” ta’lim yo’nalishlari ochildi.
Malakaviy bitiruv ishining obyekti: O’zbekistonda ijtimoiy ish sohasini
rivojlanishining milliy xususiyatlarini ilmiy tahlil etish.
Malakaviy bitiruv ishining metodlari: mavzu bo’yicha o’tkazilgan
malakaviy bitiruv ishiimizni olib borishda quyidagi metodlardan foydalandik;
 Mavzuga doir bo’lgan ilmiy pedogogik, psixologik hamda ijtimoiy ish
sohasiga tegishli adabiyotlarni o’rganish;

 O’zbekistonda aholini ijtimoiy himoyalash borasida olib borilayotgan
davlat siyosatining asosiy ustuvor yunalishlarini o’rganish;
 Mavzuga oid tibbiy-pedogagik, ijtimoiy hujjatlarni o’rganib chiqish;
Mavzuni o’rganilganlik darajasi: Ushbu mavzu bo’yicha mamlakatimiz
olimlaridan G’aniyeva M.X 3
, Bekmurodov M 4
, Normurodov B 5
, Axundjanova S,
Kim L 6
, Isayeva D, Xusanova X 7
, Tadjiyeva S 8
M.Sherov 9
va boshqalarning
asarlari hamda ilmiy-tadqiqot ishlarida ijtimoiy ish sohasining o’ziga xos milliy
xususiyatlari u yoki bu darajada o’rganilgan.
Malakaviy bitiruv ishi 2 bob 4 paragraf, kirish va xulosa qismidan iborat:
Ushbu boblarda tegishli adabiyotlarga tayanib, ishning maqsad va vazifasini ochib
berishga harakat qilindi.
1 Bob. IJTIMOIY ISH XODIMINING AXLOQIY MAJBURIYATLARINI
UMUMINSONIY MUNOSABATLARDA NAMOYON BO’LISHI.
3
Ғаниева М.Х. Ижтимоий иш асослари.Т.: 2010 й.
4
Бекмуродов М. Олий маълумотли ижтимоий ходимларни тайёрлашда таълим муассасаларининг
роли.Т.:2008 й.
5
Нормуродов Б. Социология тарихи. Т.:2010 й .
6
Ким Л. Болаларни ижтимоий ҳимоя қилиш тизимида кадрлар масалаларини ҳал қилиш йўлида.Т.2008 й
7
Хусанова Х. Ўзбекистонда аҳолини ижтимоий муҳофазалашда ўзини-ўзи бошқариш органларини ўрни.
2008 . й .
8
Таджиева С. Болаларни патранат оилаларга беришнинг хориж тажрибаси.Т.:2010 й
9
Шеров М. Ижтимоий иш этикаси. Т. “Фан ва технологиялар” нашриёти 2015 й.

1. IJTIMOIY ISH XODIMINING AXLOQIY
FAZILATLARI.
«Axloq – ma’naviyatning o’zagi. Inson axloqi
shunchalik salom-alik, xushmuomaladangina
iborat emas. Axloq bu, avvalo, insof va adolat
tuyg’usi, Imon, halollik degani».
Islom Karimov
«Etika» tushunchasini birinchi bo’lib yunon faylasufi Arastu muomalaga
kiritgan. Arastu fanlarni tasnif qilarkan, ularni uch guruhga bo’ladi: nazariy, amaliy
va ijodiy. Birinchi guruhga u falsafa, matematika va fizikani; ikkinchi guruhga –
etika va siyosatni; uchinchi guruhga esa – san’at, hunurmandchilik va amaliy
fanlarni kiritadi. Shunday qilib, qadimgi yunonlar axloq haqidagi ta’limotni fan
darajasiga ko’targanlar va «Etika» (ta ethika) deb ataganlar. Ijtimoiy ish etikasi fani
doirasida talabalarni insoniyat hayotida axloq tushunchasining ahamiyatini
chuqurroq tushuntirish maqsadida axloqning jamiyat taraqqiyotida mutafakkirlar
tomonidan yaratilgan axloqiy qarashlar va ta’limotlar mazmun-mohiyatini
o’rganish katta ahamiyatga ega.
Ijtimoiy ish etikasi fanida axloq tushunchasi eng muhim tushunchalardan
biri sifatida o’rganiladi. «Axloq» so’zi arabchadan olingan bo’lib, «hulq» so’zining
ko’plik shaklidir. «Axloq» iborasi ikki xil ma’noga ega: umumiy tushuncha
sifatida fanning tadqiqot obyektini anglatsa, muayyan tushuncha sifatida inson fe’l-
atvori va xatti-harakatining eng qamrovli qismini bildiradi. Axloqni umumiy
tushuncha sifatida olib, uni doira shaklida aks ettiradigan bo’lsak, doiraning eng
kichik qismini odob, undan kattaroq qismini xulq, eng qamrovli qismini axloq
egallaydi.
Odob – inson haqida yoqimli taassurot uyg’otadigan, lekin jamoa, jamiyat
va insoniyat hayotida u qadar muhim ahamiyatga ega bo’lmaydigan, milliy urf-
odatlarga asoslangan chiroyli xatti-harakatlarni o’z ichiga oladi.

Xulq – oila, jamoa, mahalla-ko’y miqyosida ahamiyatli bo’lgan, ammo
jamiyat va insoniyat hayotiga sezilarli ta’sir ko’rsatmaydigan yoqimli insoniy xatti-
harakatlarning majmui.
Axloq esa – jamiyat, zamon, insoniyat tarixi uchun namuna bo’la oladigan
ijobiy xatti-harakatlar yig’indisidir 9
. Axloq shu jamiyatda yashayotgan va shu
jamiyatni tashkil qilgan odamlarning bilim va ma’naviyatini rivojlanish darajasi
bilan belgilanadi. Bilim insonni ongida ta’lim tizimi orqali shakllansa ma’naviyat
insonning qalbida tarbiya orqali shakllanadi. Jamiyatning bilim va ma’naviyati
qanchalik yuqori bo’lsa, jamiyat taraqqiyoti shunchalik jadal va hayot shunchalik
farovon bo’ladi. Bu allaqachonlar insoniyat tomonidan isbotlangan va anglab
olingan oddiy haqiqatdir.
Hech bir inson jamiyatdan tashqarida, yakka holda yashamaydi. U odamlar
orasida o’sadi, ulg’ayadi, hayot kechiradi, o’zining butun hayoti va faoliyati
davomida har xil toifadagi ko’plab insonlar, kattayu-kichik bilan muloqotlar qiladi.
Bu insonning o’z kundalik hayotiy ehtiyojlarini qondirish zaruratidan kelib
chiqadi.
Ijtimoiy ish xodimi o’zining kasbiy faoliyati davomida o’rnatilgan kasbiy
normalarga amal qilishni talab etadi. Bu jarayonda inson va jamiyat o’rtasida
yuzaga keladigan obyektiv aloqadorlik, ya’ni ijtimoiy munosabat-xulq-atvor, odob,
hatti-harakat tamoyillari va me’yorlarining majmuasi axloqning mazmun-
mohiyatini tashkil etadi.
«Axloq» iborasi muayyan tushuncha sifatida inson fe’l-atvori va hatti-
harakatlarini bildiradi. Axloq inson va jamiyat o’rtasidagi obyektiv aloqadorlik
tufayli kelib chiqadigan, shaxsiy va umumiy manfaatlarni muvofiqlashtirib turish
asosida har bir shaxsning hayoti va faoliyatini boshqaradigan va tartibga soladigan
muayyan xulq-atvor, odob, xatti-harakat tamoyillari va me’yorlarining
majmuidir.Axloq jamiyat va insonni o’ziga xos tarzda go’zallik qonuniyatlari
vositasi bilan o’rganuvchi eng qadimiy va hozirgi zamonda nihoyatda muhim
ahamiyatga ega fandir.
9
Абдулла Шер Ахлоқшунослик. Тошкент. 2000. 5-бет

Dastlab axloq tushuncha sifatida Sharq mamlakatlarida vujudga kelgan. Ilk
axloq tushunchasi qadimgi Misrda paydo bo’lgan. Qadimgi Misrda esa odob-axloq
masalalari o’ziga xos pandnomalarda ifoda topgan. Ular orasida «Pxatotep
o’gitlari» bizgacha yetib kelgan eng qadimiy pandnoma hisoblanadi. Bundan
deyarli ikki yarim ming yil avval beshinchi sulola fir’avni Jadkara Isesidan vazir
Pxatotep qariligi tufayli o’rniga o’z o’g’lini tayinlashni iltimos qiladi va o’g’liga
atab o’ttiz yetti nasihatdan iborat mazkur pandnomani yozadi. Unda o’sha davr
axloqiy qonun-qoidalari, o’zni tutish, muomala odobi singari muammolar
ko’tariladi, axloqiy fazilatlar esa hikmatlar va nasihatlar tarzida targ’ib qilinadi.
Undagi o’gitlar yuksak badiiyati bilangina emas, balki quldorlik davri talablarini
chetlab o’ta olgan umuminsoniy demokratik fikrlar tarzida, haqiqiy donishmandlik
va insonparvarlik namunasi sifatida hanuzgacha kishini hayratga soladi:
«Qimmatbaho toshdek yashirindir oqilona so’z, holbuki uni don tuyayotgan
cho’ridan topish mumkin». Agar nafaqat Qadimgi Misrda, balki undan bir necha
ming yil keyingi Qadimgi Yunonistonda ham qul ezgulikka, donishmandlikka xos
bo’lmagan jonzot sanalganini va odam o’rnida ko’rilmaganini hisobga oladigan
bo’lsak, Pxatotepning mazkur fikri insoniyat axloqiy tafakkur taraqqiyotida
naqadar katta ahamiyatga ega ekanini anglash mumkin 10
.
Qadimgi Xitoyda ham axloqiy fikrlarning taraqqiy etganligini ko’ramiz.
Masalan, qadimgi Xitoy mehnat ahlining ma’naviy hayoti va yuksak axloqi haqida
«Shuszin» («Qo’shiqlar») kitobida ajoyib naqllar to’plangan.
Kishilik jamiyatining butun taraqqiyoti davomida insonlar komillikka intilib
yashaganlar va yashab kelmoqdalar. Etika fani axloqning kelib chiqishi va
mohiyatini, kishining jamiyatdagi axloqiy munosabatlarini o’rganadi. Axloqni
umumiy tushuncha sifatida olib, uni doira shaklida aks ettiradigan bo’lsak,
doiraning eng kichik qismini odob, undan kattaroq qismini xulq, eng qamrovli
qismini axloq egallaydi.
U o’zining tarixiy taraqqiyotida quyidagi vazifalarni bajargan:
– umuminsoniy madaniyat tizimida insonning tabiiy xislatlarini;
10
Абдулла Шер. Ахлоқшунослик. Тошкент. 2000 й. 17-18 бетлар.

– jamiyatda yashovchi har bir shaxsni har tomonlama kamol toptiruvchi
ma’naviy-ijtimoiy omillarini;
– kishilarning ichki tuyg’ularini, hissiyotlarini o’stirib, umuminsoniy moddiy
va ma’naviy qadriyatlarni anglab yetish, ularni asrash va kelgusi avlodga yetkazib
berishni;
– oila va kundalik turmushda mavjud bo’lgan oilaviy burch, o’zaro hurmat,
sadoqat, or-nomus kabi an’analarni avloddan-avlodga o’tkazish asosida davom
ettirish vositasi vazifasini;
– adolatli jamiyat qurish va unda boy-badavlat, tinch-totuv, baxtli yashash
g’oyasi va boshqalar.
Bu o’rinda shuni alohida ta’kidlash joizki, axloqiy tarbiya natijasida odoblilik –
yuksak axloqiylikka aylangani kabi, axloqiy tarbiya yo’lga qo’yilmagan joyda shaxs
vaqti kelib, odobsizlikdan – axloqsizlikka o’tishi mumkin.
Inson o’z tajribasi orqali erishgan donishmandlik namunalarini hikmatlar,
naqllar, matal-maqollar tarzida bayon etadi, boshqalarni axloqiy qonun-qoidalarga
o’rgatadi. Aflotun, Arastu, Epikur, Siseron, Seneka, Avgustin, Forobiy, Ibn Sino,
G’azoliy, Nasafiy, Spinoza, Kant, Gegel, Shopengauer, Feyerbax, Kyerkegor, Nisshe
singari buyuk faylasuflar yaratgan axloq nazariyasiga doir ta’limotlar bilan
birgalikda «Patanjali», «Qutadg’u bilik», «Qobusnoma», Sa’diyning «Guliston»,
Jomiyning «Bahoriston», Navoiyning «Mahbub ul-qulub», Montenning
«Tajribanoma», Laroshfukoning «Hikmatlar», Gulxaniyning «Zarbulmasal» kabi
amaliy axloqqa bag’ishlangan asarlarida axloq to’g’risida batafsil to’xtalib o’tiladi.
Qadimgi Turonzamin va Erondagi axloqiy tafakkur taraqqiyoti zardushtiylik
dinining vujudga kelishi bilan bog’liq. Qadimgi Xorazmda yaratilgan, «Avesto»
deb atalgan muqaddas kitobda asosiy axloqiy fazilatlar va illatlar sanab o’tiladi,
talqin etiladi. Unda zardushtiylik ilohiy Ahuramazda – ezgulik, Ahriman esa
yovuzlik timsoli sifatida namoyon bo’ladi, ezgulik va yovuzlik, yorug’lik va
zulmat, hayot va mamot o’rtasidagi abadiy kurashning ibtidosi aks etadi.
Zardushtiylik dinini ma’lum ma’noda axloqiy e’tiqod, uning muqaddas kitobi
«Avesto»ni qadimgi ajdodlarimiz amal qilgan axloqiy tushunchalar va ko’rsatmalar

majmui deyish mumkin. Buni ushbu din payg’ambari Zardushtning «Avesto»dagi
«Asha alqovi»dan joy olgan quyidagi so’zlaridan yaqqol ko’rish mumkin:
«Ahuramazda – eng loyiq haqning irodasi ruyobga chiqib, Ahriman daf bo’lsin.
Ezgu o’y, ezgu so’z va ezgu ishlarni oqlayman. O’zimni butkul ezgu o’y, ezgu so’z va
ezgu amallarga baxshida qilaman, barcha qabih o’y, yomon so’z va yomon ishlardan
tiyaman. Haqiqat – oliy ne’mat…»
«Avesto»dagi talqinlar insonning real hayoti bilan bog’liq ekanligi, undagi
ezgulik ruhi – yaratuvchilik, ijodkorlik quvvati sifatida, yomonlik esa buzish va
buzg’unchilik kuchi tarzida namoyon bo’ladi.
Axuramazda qiyofasidagi bu ezgulik – hayot ramzi, yerni inson, hayvonot va
nabotot bilan boyitadi, inson ularni sog’lik, kuch-qudrat, baxt, shodlik, umid,
ishonch, go’zallik, farovonlik yordamida munavvar qiladi.
Ahriman qiyofasidagi yovuzlik esa qurg’oqchilik, ocharchilik, kasallik,
jisman va ruhan halokat singari ofatlarni keltirib chiqaradi.
«Avesto»da Oliy Tangriga iltijo va murojaat qilinib, “Axuramazda yaratgan
yaxshilik g’oyasiga, sog’lom, aql-hushi tetik farzandlarga, jasur, dono, bir necha
tillarni biladigan o’g’il-qizlarga, uzoqni ko’rib, yurtni balo-qazolardan himoya eta
oladigan pok ziynat avlodlarga olqishlar bo’lsin!” deyiladi. Undagi ta’rifga binoan,
tarbiya hayotning eng muhim tayanchi bo’lishi lozim. “Har bir yoshni shunday
tarbiyalash zarurki, - deyiladi Zardusht ta’limotida, - u avvalo yozishni o’rganish
bilan xulq-odobli bo’lsin, yaxshi o’qishni, so’ngra yozishni o’rganish bilan eng
yuksak pog’onaga ko’tarilsin” 11
.
Shuni alohida ta’kidlash joizki, «Avesto»da inson oliy jonzot tarzida talqin
etiladi. Ayni paytda yeru-ko’kdagi barcha ne’matlarni sevish, ardoqlash insonning
muqaddas burchi hisoblanadi. Ozodalik, tozalik gigiyenik tushunchadan axloqiy va
ilohiy tushuncha darajasiga ko’tariladi. Suvni, atrof-muhitni toza tutish,
jonivorlarga inson shafqatli bo’lishi kerakligi ko’rsatiladi. Bularning hammasi
«Avesto»da ekologik axloqning dastlabki kurtaklari ham borligini tasdiqlaydi.
11
Марказий Осиё фалсафий тафаккурида “Авесто” нинг ўрни. Т.: 2012. 51.

Xullas, «Avesto» ajdodlarimizning axloqiy-estetik qomusi, qadimiy urf-
odatlarimizning o’ziga xos, abadiyatga daxldor majmui sifatida qimmatlidir.
Qadimiy ona sayyoramizdagi hayot uch olamdan iborat, deb qabul qilingan.
Bular – nabotot, hayvonot va bashariyat olami. Ularning o’zaro munosabatlari
zaminimizdagi hayotning asosiy omili hisoblanadi. Har uchalasiga ham paydo
bo’lish, rivojlanish, o’zini muhofaza qilish, nasl qoldirishga intilish instinkti
berilgan va hayotining bir kunmas-bir kun o’lim bilan nihoya topish qismati
belgilangan. Chunonchi, o’simlik urug’dan paydo bo’ladi, rivojlanadi, singan
shohlari o’rnini sirach chiqarib, davolaydi – muhofaza qiladi, urug’ini qoldirib, bir
kun quriydi. Hayvon shu xususiyatlar bilan birgalikda sezish a’zolari va
qobiliyatiga hamda muayyan darajada idrok etish xislatiga ega. Insonda esa
bulardan tashqari mulohaza qilish, fikrlash qobiliyati va uyat hissi, bir so’z bilan
aytganda, aql bor. Uni imom G’azoliy oltinchi sezgi yoki ikkinchi yurak – yurak
ichidagi yurak deb ataydi. Ana shu aql ixtiyor erkinligini, ixtiyor erkinligi esa
axloqni taqozo etadi.
Qadimgi ajdodlarimiz axloqni odamni baxtga erishtiruvchi vosita deb
bilganlar, uning aniq dunyoviy asoslarini topishga uringanlar. Ularning axloqiy
ta’limotlari asosida O’zbekiston xalqlarining yangicha mazmundagi ma’naviy-
axloqiy dunyosi shakllanadi va qaror topadi. Binobarin, O’zbekiston Respublikasi
iqtisodiyotining asosini xilma-xil shakllardagi mulklar tashkil etayotgan bir vaqtda
uni rivojlantirishning ma’naviy-axloqiy negizlarini umuminsoniy qadriyatlarga
sodiqlik, xalqimizning ma’naviy merosini mustahkamlash, insonning o’z
imkoniyatlarini erkin namoyon qilishi va vatanparvarlik tashkil etadi.
Axloq – oliy mavjudotga ato etilgan buyuk ne’mat. Shu bois o’zimiz-
o’zimizni va iloji bo’lsa, o’zgalarni ham axloqiy tarbiyalash barchamizning
muqaddas burchimizdir.
Sharq axloq nazariyasini yuksak darajaga ko’targan qadimgi yunon
sivilizasiyasi jahonshumul ahamiyat kasb etadi. Yunonistonlik mutafakkirlar ilk
bor inson shaxsini, inson xatti-harakatiga asoslangan niyatni tadqiq etishga va
axloqiy qilmish muammolarini tushuntirishga urindilar.

Xususan, buyuk faylasuf Aflotun (e.a. 427 – 347 y.y.) axlohiy ta’limotida
yaxshilik g’oyasi muhim ahamiyatga ega. Uning yaxshilik tamoyili tizimi o’zida
me’yor, go’zallik va haqiqatni mujassam etgan. Uning axloqiy ta’limoti ruh orqali
bayon qilinadi. Aflotun fikricha, axloq manbai inson tabiatida emas, balki insonga
bog’liq bo’lmagan abadiy ruhda. Ruh uch qismdan: aql, iroda, hissiyotdan tashkil
topgan. Aql oliy fazilat bo’lgan donolikning asosi, iroda mardlikning manbai,
hissiyotni saqlay bilish fazilati aqllilikning asosidir. Fazilat adolat bo’lib, unda
donolik, mardlik mujassamlashgan. Aflotun real dunyoni yovuzlik manbai deb
hisoblaydi va bu dunyoni haqiqiy dunyo emas, degan xulosa chiqaradi. Uning
fikricha, etikaning nazariy tayanchi inson ongi ruhlar (mangulik) olamida
Xudoning doimiy nazoratida bo’ladigan yagona «yaxshilik» g’oyasidir.
Aflotun qarashlarida estetika ham go’zallik falsafasi, ham san’at falsafasi
sifatida ta’riflanadi. Aflotun fikricha, nafosat manbaini avvalo g’oyalar tashkil
etadi. His-tuyg’u beradigan barcha narsalarni abadiy, o’zgarmas g’oya «yoritib
turgan» dagina go’zallik kashf etiladi. Uning fikricha go’zallik o’ta hissiyotli
bo’lgani tufayli uning mohiyatini his-tuyg’u bilan emas, balki aql-idrok bilan
anglash mumkin.
Aflotunning san’atga oid qarashlarida ijodiy jarayonni ilohiylashtirish,
san’atni esa butunlay aql-idrokka teskari bo’lgan sa’y-harakat tarzida baholash
o’rin olgan. U san’atni qandaydir pastkashlik urinishlari sifatida ta’riflab, uni
narsalarning ko’chirilgan nusxasi, narsalarning o’zi esa g’oyalarning xira
nusxasidir, deb uqtiradi.
Insoniyatning ulug’ allomalaridan biri bo’lgan Arastu (e.a. 384 – 322 y.y.)
o’zi faoliyat ko’rsatgan davrdagi axloqiy qarashlarni bir tizimga soldi, axloq
tasnifini yaratdi. Arastuning «Siyosat» nomli asarida axloq muammolariga alohida
o’rin berilgan. O’zining bu asarida u shunday yozadi: «Tabiat inson qo’liga qurol,
aqliy va axloqiy kuch bergan, ammo u shu qurolni teskari tomonga nisbatan ham
ishlatishi mumkin. Shu sababli axloqiy tayanchlari bo’lmagan inson eng insofsiz
va yovvoyi, o’zining jinsiy va did mayllarida eng tuban mavjudot bo’lib qoladi».

Arastu etikasining asosida baxtga intilish yotadi, baxt esa kishining dono,
adolatli, sog’lom bo’lishi bilan o’lchanadi. Arastu axloqning jamiyat hayotida
muhim ahamiyatga ega ekanligini ta’kidlaydi. Axloqiy fazilatlar tabiat tomonidan
belgilanmaydi, balki inson unga o’z faoliyati natijasida erishadi. Inson adolat bilan
ish qilib adolatli bo’ladi, qahramonlik qilib qahramon bo’ladi.
Arastu axloqqa siyosat bilan chambarchas bog’liq, amaliy xarakterga ega
bo’lgan fan sifatida qaraydi. Inson uchun donolik, onglilik, faollik, aqllilik muhim
ahamiyatga ega. Bu fazilatlarga ajdodlar tajribasi, bilimlarni o’rganish natijasida
erishiladi.
Boshqacha qilib aytganda, tabiat axloqiy fazilatli bo’lish imkoniyatini
yaratadi, axloqiy fazilatlar inson faoliyatida namoyon bo’ladi, ya’ni axloqiy fazilat
xatti-harakat demakdir. Bunda tarbiyaning roli katta.
Arastu asosiy fazilatlarni tahlil etganda aqliy fazilatlarga alohida ahamiyat
beradi, ammo axloqiy fazilatlarni aqliy fazilatlarga bo’ysundirgan holda ifodalaydi.
Arastuning axloqiy ta’limotida adolatlilik fazilati muhim rol o’ynaydi.
Boshqalar haqida g’amxo’rlik qilish demakdir. Adolat tenglikdan iborat.
Arastuning axloqiy ta’limoti quldorlik jamiyatini abadiylashtirishga xizmat
qilganligini ham aytib o’tish o’rinlidir.
Qadimgi yunon estetika nazariyasining cho’qqisi va yakuni sifatida Arastu
(m.a.384 – 322 y.y.) estetik ta’limoti katta ahamiyat kasb etadi. Arastuning
fikricha, nafosat asosini moddiy dunyodagi narsalar tashkil qiladi, nafosat ana shu
narsalarning tartiblilik, muvofiqlilik, aniqlik, uyg’unlik, yaxlitlik xossalarida
namoyon bo’ladi.
San’at amaliyoti Arastu estetikasining hayotbaxsh manbaidir. Buyuk
mutafakkir ana shu amaliyot bilan uzviy bog’langan nazariy qoidalar yaratdi.
Arastuning axloqiy ta’limotida Demokritning voqyelikka taqlid qilish
(mimesis) haqidagi g’oyasi yanada rivojlantirildi. U san’atni voqyelikka –
odamlar, narsalar va inson faoliyatiga taqlid vositasi sifatida baholab, san’atni
idrok qilishda hosil bo’ladigan shodlikni tasvirlangan narsalarni taniganlikdan
chiqadigan natija bilan bog’laydi. Arastu san’atning inson ruhiga o’tkazadigan

ta’sir kuchiga alohida e’tibor berib, uning axloqiy qudratini, olijanob fazilatlar
yaratish kuchini, voqyelikni anglash xizmatini ulug’laydi.
Fojiali voqyea-hodisalar zaminida Arastu vahima, dahshat, rahm shafqat
orqali inson ruhini poklantirish («katarsis») ta’limotini ilgari suradi. Bundan
tashqari, uning estetik qarashlarida voqyelik bilan badiiy ijod masalalari keng o’rin
egallagan. Shuni alohida ta’kidlash darkorki, Arastu estetika nazariyasini birinchi
bo’lib turlar, xillar, ko’rinishlarga ajratgan olimdir.
Insonning axloqiy hayoti shu oliy «yaxshilik» g’oyasiga intilishdan iborat.
Axloqiy qarashlar taraqqiyotiga qadimgi yunon faylasufi Epikur (e.a.341 – 270
y.y.) ham o’ziga xos hissa qo’shgan.
Epikurning axloqiy ta’limoti hayotiy xarakterga ega bo’lganligi bilan ajralib
turadi. Epikur inson xatti-harakatining asosiy maqsadi rohat-farog’atga erishishdan
iborat, deb hisoblaydi. Faylasufning axloqiy muammolar haqidagi fikrlarini dinga
qarshi yo’naltirilganligini ham aytib o’tish joizdir. Epikur axloqni dindan ajratdi,
«baxt» tushunchasini axloqning negizi, deb hisobladi, uni nodonlik bilan bog’ladi.
Uning fikricha, etika fanining asosiy vazifasi insonni oqilona orom olishga,
mamnunlikka erishishga, tabiiy va zaruriy istaklarni ongli ravishda o’rganishdan
iboratdir.
Yuqorida ta’kidlanganidek, «baxt» tushunchasini axloqning negizi, deb
hisoblagan holda Epikur uning asosida hayotdan mamnun bo’lish, bahramandlik
yotadi, bu esa yaxshi turmush va osoyishtalikka olib keladi, baxtsizlik manbai
azob-uqubatdir, baxtga erishish yo’lida inson barcha to’siqlarni uloqtirib
tashlamog’i lozim, bu to’siqlarning eng zararlisi dinga ishonish va Xudodan
qo’rqishdir degan individualistik g’oyani ilgari suradi suradi va jamiyat uning
diqqat-e’tiboridan chetda qoladi.
Bizning nazarimizda, Epikur mulohazalarining e’tirozli tomoni shundaki, u
individual manfaatlarni qondirish ijtimoiy manfaatlar ro’yobga chiqishining
manbai ekanligini tushunib yetmaydi. Epikur barcha rohatlanishlarni ikki turga:
jismoniy va ma’naviy (ruhiy) rohatlanishga bo’ladi. Jismoniy rohatlanish
kishilarning oziq-ovqat, uy-joy, kiyim-kechak va boshqa narsalarga bo’lgan

ehtiyojlarini qondirishdir. Ikkinchi turdagi rohatlanishga esa bilim va do’stlik
orqali erishiladi. U barqaror ma’naviy huzurni o’tkinchi jismoniy rohatlanishdan
ustun qo’yadi.
Shunday qilib, Epikur axloqiy ta’limoti inson shaxsining real olam
mavjudoti, deb qaraganligi bilan muhimdir. Chunki dunyoviy baxt, shaxsning
dunyoviy qadr-qimmati to’g’risidagi fikr, insonparvarlik tamoyili epikurizm
qimmatini oshiradi.
Umuman, qadimgi dunyo mutafakkirlari gedonizm (rohatlanish)
pozisiyasida turib, kishi faoliyatining maqsadi baxtga erishish, rohatlanish, foyda,
manfaatdor bo’lish deb qaraganlar. Shuningdek, ular kishilarning bu dunyoda
baxtli bo’lishlari uchun kurashganlar va axloqning real dunyoviy asosini topishga
intilganlar.
Markaziy Osiyo xalqlari axloqiy ta’limotlar taraqqiyoti tarixini o’rganishda
buyuk mutafakkir ajdodlarimiz asarlari muhim o’rin egallaydi.
O’rta asrlarda boshqa Sharq mamlakatlarida ham ilg’or axloqiy g’oyalarni
ilgari surgan donishmand mutafakkirlar yetishib chiqdi. Ayniqsa, IX – XII asrlarda
Markaziy Osiyoda madaniyat, ilm-fan va falsafaning yuksak darajada rivojlanishi
uchun qulay tarixiy, ijtimoiy va siyosiy shart-sharoit vujudga keldi. Markaziy
Osiyo mutafakkirlarining falsafa, axloq sohasidagi nazariy merosi umuminsoniy
madaniyatga muhim hissa bo’lib qo’shildi.
Ularning falsafiy qarashlari taraqqiyoti, shuningdek, davlat, ijtimoiy hayotga
bo’lgan munosabatlari, axloqiy-estetik qarashlarning rivojlanishiga islom dini o’z
ta’sirini ko’rsatdi. Allomalarning axloqiy ta’limotlarida inson eng buyuk oliy zot,
deb baholanadi. Bu mutafakkirlar hamma narsaning qadr-qimmatini insoniylik
bilan belgiladilar va insonparvarlik g’oyalari axloqiy tizimda yuqori bosqichga
ko’tarildi.
Forobiy Arastuning falsafiy qarashlarini chuqur o’zlashtirib, uni targ’ib
qiladi. Masalan, Arastuning axloqiy ta’limotini sharhlab, shunday yozadi: “Oliy
farog’at faqat bu dunyoda bo’lib, baxtni bu dunyodan tashqarida bor, deb
hisoblanadigan barcha narsa aqlsizlikdir”.

Forobiy “Baxt-saodatga erishuv haqida”, “Fozil odamlar shahri” va boshqa
asarlarida ijtimoiy hayot masalalari bilan birga, fozil shaharda yashovchi xalqning
axloqiy normalari, munosabatlari va xulq qoidalarini batafsil bayon etadi. Forobiy
inson va jamiyatni ta’riflashda evdemonizm nuqtai-nazaridan turib, fikr yuritadi.
Aql va axloqning o’zaro aloqadorligi tamoyiliga amal qiladi.
Faylasuf axloq normalarini aqllilik bilan bog’laydi. Uningcha, aqlli inson har
tomonlama, jumladan, axloqan mukammal bo’ladi. Inson kamolotga erishuv
yo’lida harakat qilganda aqliy bilishga ham harakat qilmog’i lozim. Shundagina u
ezgu niyatiga, ya’ni baxt-saodatga erishadi. Yaxshi fazilatga ega bo’lmoq uchun
barcha ijobiy sifatlarni inson o’zida mujassamlashtirmog’i lozim. Xususan, inson
jismoniy, axloqiy va aqliy jimhatdan mukammal bo’lmog’i, ya’ni idrokli, ziyrak,
bilimdon, yaxshi muomalali, pok, adolatli, insonparvar, qo’li ochiq, o’z harakati va
fikrida qat’iy, jasur, qo’rqish va ojizlikni bilmaydigan bo’lishi kerak.
Bularning barchasiga bilim orqali erishiladi. Forobiy insoniy failatlarni
ikkiga bo’ladi, ya’ni nazariy fazilatlar va amaliy san’at (kasb-hunar) fazilatlari.
Inson bu fazilatlar yordamida baxt-saodatga erishadi.
Forobiyning fikricha, donolik bu baxt haqida bilim beradigan fazilat,
mulohazalilik va baxt-saodatga erishish haqida bilim fazilatidir. Forobiy fazilat
haqida ham fikr yuritib, u ezgulikka daxldor bo’lishdan vujudga keladigan mehr-
oqibat tufayli hosil bo’ladi, deb ta’kidlaydi. Ushbu fikrlar o’z mustaqilligini qo’lga
kiritib, kelajak sari dadil qadamlar bilan rivojlanib borayotgan davlatimiz uchun
katta ahamiyatga ega.
Respublikamiz Prezidenti Islom Karimov ta’kidlaganlaridek,
“ M amlakatimiz taraqqiyoti xalqimizning jipslashib, bir-birimizga mehr-oqibatli
bo’lishimizga bog’liq. Shu narsa bizga umid, ishonch va kuch bag’ishlamoqda,
tinch-totuv hayotga asos bo’lmoqda”. 1
Har bir kishi o’zining kelajagini buyuk bir maqsad shaklida bashorat va tasavvur
qila olmasa, uning bunyodkorlik faoliyati susayadi hamda asta-sekin o’z qiyofasini
yo’qota boshlaydi. Forobiyning fikricha, insoniy vujuddan maqsad – eng oliy baxt-
1
Каримов И.А. «Ўзбекистон буюк келажак сари». Тошкент. «Ўзбекистон», 1998, 50-бет .

saodatga erishuvdir, avvalo bu baxt-saodatning nima va nimalardan iborat
ekanligini bilishi, unga erishuvni o’ziga g’oya va eng oliy maqsad qilib olishi,
butun vujudi bilan maftun bo’lishi kerak. Keyin bu baxt-saodatga erishtiradigan
ishlarni shaxsan bajarishga kirishmog’i lozim bo’ladi. Demak, baxtni qo’lga
kiritish uchun inson faol, tashabbuskor bo’lishi kerak. Forobiy baxt-saodatga ilm-
ma’rifat orqali erishiladi, chunki u olamning mohiyati, mazmuni haqida to’liq,
mukammal bilim, kasb-hunar egallash uchun muhimdir, deb ta’kidlaydi.
Forobiy insonning kamolotga erishuvida ta’lim-tarbiya nihoyatda zarurligini
ko’rsatib o’tadi. U insonning ma’naviy hayotida onglilik va axloqiylilikka e’tibor
beradi. Forobiy inson axloqini bir butun holda uning faoliyatini belgilashda
mezondir, ya’ni insonning ma’naviy boyligi, mazmuni uning axloqiy harakatlarida
namoyon bo’ladi, deb hisoblaydi.
Forobiy “Baxt-saodatga erishuv haqida”gi risolasida inson go’zallikni
samarali idrok etishi uchun unda nozik tabiat va aqliy mukammallik zamini
bo’lishi kerak, hissiy va aqliy qobiliyatga ega bo’lgan insongina dunyoning barcha
sirlarini bila olishi mumkin, deb ta’kidlaydi. Inson aql-idroki tufayli haqiqiy
insonga aylanadi, bilim insonga baxt va shodlik keltiradi, inson bilish orqali o’zida
go’zallik va mukammallikni kashf etadi, deb uqtiradi. Forobiy odamlarni ilm bilan,
san’at bilan shug’ullanishga da’vat etadi va shu tufayli go’zal narsalar tushunarli
narsaga aylanadi, deb ko’rsatadi.
Forobiy insonning o’z-o’zini tarbiyalashida, uni estetik rivojlanishida nazm
va musiqa san’atining o’rnini alohida ta’kidlaydi. Uning fikricha, san’atning
barcha turlari bir-biridan farq qiladi: nazm san’ati so’z bilan, tasviriy san’at esa
bo’yoqlar bilan ish ko’radi, lekin ular insonga bir xil ta’sir ko’rsatadi. U Arastu
izidan borib bu san’atlarning har ikkalasi taqlid qilish yordamida kishilarning
tasavvuriga va hissiyotiga ta’sir ko’rsatishini maqsad qilib qo’yadi, deb
ta’kidlaydi.
Forobiyning fikricha, san’at insonda go’zal estetik fazilatlarni tarbiyalashga
qodir kuchga egadir. Shu bois mutafakkir inson oldiga alohida talablar qo’yadi. U
mazkur risolasida ta’lim-tarbiya masalalariga alohida to’xtalib, yoshlarning

axloqiy fazilati nizomlarini hamda ularning san’atni egallashi uchun amaliy
malakalarini tarbiyalash-tarbiyachilarning muqaddas vazifasi ekanligini ko’rsatib
beradi.
Forobiy insoniy sifatlarning barchasini odamlar va narsalar go’zalligi tarzida
baholab, ularni maqsadga muvofiqlik va foydalilik tomonlari bilan uzviy
bog’laydi. U “She’r san’ati haqida” degan risolasida badiiy faoliyatni o’ziga xos
tarzda voqyelikka taqlid qilishga qiyos etib, musavvirlik va she’riyat bir-biridan
so’z va bo’yoq vositalarida ifodalanishi bilan farqlangan holda, odamlar
tasavvurlariga taqlid orqali ta’sir o’tkazishni maqsad qilib qo’yadi, deydi. Bu ta’sir
kuchi tasavvur deyiladi hamda u tuyg’u va aql-idrok oralig’ida turadi.
Beruniy ta’limotida axloqning mohiyati kishilarning turmush tarzi bilan
bog’lab qaraladi. Boshqacha aytganda, Beruniy axloqning mazmunini ijtimoiy
hodisalar, kishilarning moddiy ehtiyoji va manfaatlari bilan bog’lagan holda
tushuntirishga harakat qiladi. Uning fikricha, inson ongga ega bo’lganligi, tafakkur
qudrati sohibi sifatida unga mamlakatni obod qilishga va tartibot o’rnatish
buyurilgan. Shuning uchun u o’z asarlarida vatanparvarlik g’oyalarini targ’ib
qiladi.
Beruniyning axloqiy ta’limotida rostgo’ylik bilan adolat bir xil qiymatga ega
bo’lgan tushunchalar sifatida qaraladi. Yolg’onchilik, yovuzlik kishini adolatdan
yuz o’girtiradi, zulm, omonatga xiyonat qilish xalqning buzilishiga sabab bo’lib,
yomon xulqlar sanaladi. Inson o’zining dunyosini tarbiyalab borib, nafsini yomon
xulqlardan tozalab, axloqiy davolash bilan kamolotga erishadi va salbiy xulqlardan
holi bo’ladi. Xulqni yangilash insonning o’ziga bog’liq bo’lsada, sharoit bilan ham
belgilanadi.
Beruniy insonning baxti bilim va ma’rifatda, deb biladi. U insonning
ezguligi va uning olijanob axloqiy fazilatlarini madh etish bilan birga insondagi
salbiy illatlarni qoralaydi. U hayotning ma’nosi masalasida ijodiy mehnat va
yaxshilikni asos, deb hisoblaydi. Mehnat xayotda iz qoldiradi, uning mevasidan
avlodlar foydalanadi. Shu bilan birga u zo’ravonlik, majburiy mehnatni qoralaydi,
erkin mehnatni sharaflaydi.

Ibn Sinoning ijodiy faoliyatida axloqiy masalalar katta o’rin egallaydi. Bu
muammolarga muallim o’zining “Axloq”, “Axloq fani”, “Oila qurilishi” va boshqa
asarlarida katta o’rin beradi. Uning axloqiy ta’limoti ijtimoiy-siyosiy va falsafiy
g’oyalardan kelib chiqdi. Ibn Sinoning fikricha, axloqshunoslik yaxshilikni
yomonlikdan ajratadigan va kishining baxtli bo’lishi uchun sharoit ta’minlab
beradigan fandir. U axloq kategoriyasiga yaxshilik va yomonlik, aqllilik, lazzat,
donolik, saxiylik, sevgi-muhabbat, kamtarlik, azob-uqubat, sadoqat, intilish va
boshqalarni kiritadi.
Insoniy adolat inson xatti-harakatining eng muhim bezagidir. Uningcha,
adolat ruhiy lazzatning bosh o’lchovidir. Adolat odamning uch istagi sabr, jasurlik,
donolik bilan paydo bo’ladi. Agar inson bu fazilatga ega bo’lsa, u o’zini saqlay
oladi, yaxshilikni o’zida mustahkamlab, haqiqiy ruhiy lazzatga erishadi. Demak,
adolat yaxshilik bilan yomonlikning mezoni.
Ibn Sino insonning yaxshi axloqiy fazilatlariga kishilarning yomon xulq va
xatti-harakatlarini qarshi qo’yadi. U insonning salbiy nuqsonlariga aldash, nafrat,
zaiflik, adovat, o’ch olish, bo’xton, irodasizlik kabi yomon xislatlarni kiritadi.
Mutafakkir insonning nuqsonlaridan biri ishiga qarama-qarshi bo’lgan johillikdir,
deb ta’kidlaydi. Bu bilan xudbinlik va munofiqlikni qoralaydi, haqiqiy do’stlarni
soxta do’stlardan farqlashga chaqiradi. “Yaxshi do’st, - deydi u, -kishining hamma
yaxshi va yomon sifatlarini aks ettiruvchi oynadir. Yaxshi do’st o’z vaqtida butun
nuqsonlarni ko’rsatadi, maslahat va xatti-harakati bilan bu kamchiliklarni
yo’qotishga yordam beradi. Rostgo’ylik, sadoqat, pok muhabbat, iroda makr,
yovuzlik ustidan g’alaba qozonadi, ikkiyuzlamachilik, faqat o’z foydasini ko’zlab
do’stlashish yomonlikdir”.
Ibn Sino axloqiy ta’limotining muhim tomonlaridan biri bolalar ta’lim-
tarbiyasi masalasidir. U tarbiya kishilarning axloqiy fazilatlari rivojlanishida
muhim rol o’ynashini alohida ta’kidlab, tarbiyaning asosiy maqsadi bolaga yaxshi
axloqiy fazilatlarni singdirishdan iboratdir, deb hisoblaydi. Uning fikricha, axloqiy
tarbiyada jamoaning roli kattadir.

Ibn Sino yosh avlodni tarbiyalash oila va davlatning muhim vazifasi, jamiyat
taraqqiyoti, jamiyatning xo’jalik va madaniy yutuqlari bevosita ma’lumotli,
madaniyatli kishilarning o’sishiga bog’liq, deb e’tirof etadi, “barcha bilimlarga ega
narsalar mukammallikka moyildir” deb ta’lim beradi. “Mukammallik” atamasida u
insonning ichki go’zalligi va ezgulikka intilishini ifodalaydi.
Ibn Sino “Musiqa bilimiga oid to’plam” asari birinchi maqola
muqaddimasida tovushning sezgi organlariga ta’siri, uning yoqimli va
yoqimsizligi, tovushni eshitganda lazzatlanish nafratlanish hissining paydo bo’lishi
kabi masalalarga to’xtaydi. Unda musiqaning kishi hayotiga qanchalik zarurligi va
uning paydo bo’lishi sabablari haqida mulohaza yuritiladi. Chunki inson tabiati
yoqimli narsalar orqali yengil tortadi, orom oladi, aksincha og’ir tortadi, orom
yo’qoladi, nafrat qo’zg’aladi.
XI asrning buyuk mutafakkiri Yusuf Xos Hojibning axloqiy qarashlari uning
ijtimoiy-siyosiy, diniy va boshqa g’oyalarining negizini tashkil etadi. Mutafakkir
fikricha, odam kimligidan (hokim yoki oddiy kishi bo’lishidan) qat’iy nazar inson
bo’lishi lozim, chunki dunyoda faqat insoniylikkina abadul-abad qoladi. Shu
sababli o’z nomining hamisha yaxshilik bilan eslanishini istagan kishi faqat
yaxshilik qilishi lozim. Mutafakkir insoniylik deganda olijanob fazilatlarga ega
axloqiy barkamollikni nazarda tutadi. Zero, axloqiy kamolot – insonning butun
hayoti va faoliyatining birlamchi asosidir. U jumladan, shunday deb yozgan edi:
“Kimning odobi yaxshi va axloqi to’g’ri bo’lsa, u kishi maqsadiga yetadi va baxt
unga kulib boqadi”, chunki “yaxshi axloq jamiki yaxshiliklarning zaminidir”.
Yusuf Xos Hojibning fikricha, o’zini kamtarona, muruvvatli qilib tutadigan
kishigagina baxt kulib boqadi. Kalondimog’, manmanlikka berilgan, maqtanchoq
kishidan hamma yuz o’giradi, bunday yomon xislatlar yaxshi odobli kishilarni
o’zidan yiroqlashtiradi. Haqiqiy inson bo’lg’usi avlodlar uni yuksak axloq-odobli
kishi deb eslashlari uchun, o’zidan keyin yaxshi nom qolishiga hamisha harakat
qiladi. Shu sababli deb ta’lim beradi u, - agar kishi obro’-e’tiborli bo’lishni istasa,
uning ko’ngli ochiq, qiyofasi va so’zlari ma’noli hamda yoqimli bo’lmog’i lozim.
Mutafakkir inson kamolotga yetishi uchun mazkur xislatlardan tashqari yana

sabotli, chidamli va sabr-toqatli bo’lishi darkorligini ta’kidlaydi. Inson har
taraflama layoqatli bo’lishi zarur, ana o’shandagina uning uchun hayot yanada
yaxshiroq va xushchaqchaqroq bo’ladi, baxt unga hamisha yor bo’ladi.
Yusuf Xos Hojib oilaviy tarbiya - bolalarning axloqiy qiyofasini
shakllantirishda eng asosiy omil ekanligini, mabodo bolalarning xulq-atvori yomon
bo’lsa, bunga bola emas, ota aybdor ekanligini, ota o’z farzandini aqlli va fahmli
qilib tarbiyalamoqchi bo’lsa, u bolani doimo diqqat-e’tibor ostida tutishi
lozimligini ta’kidlaydi. Mutafakkir o’z bolalarini ortiqcha erkalatib, bu bilan
ularning kelgusida noloyiq xatti-harakatlar qilishiga to’g’ridan-to’g’ri aybdor
bo’ladigan ota-onalarni qattiq qoralaydi va kimki o’g’il yoki qizini taltaytirib
yuborgan bo’lsa, buning uchun u axiyri qattiq yig’lashini aytadi.
Mutafakkirning fikricha, bolalarni hunar va bilimga o’rgatish ularning
axloq-odobini tarbiyalashning asosidir. Shuning uchun ham otaning eng birinchi
burchi o’z bolasiga zarur bilimni berish va uni hunarga o’rgatishdir. U bola odobli
bo’lishi, uy vazifalarini sarishtalik bilan o’z vaqtida bajarishi uchun uni
go’dakligidanoq tarbiyalamoq lozim, deb o’ylaydi.
Yusuf Xos Hojibning bunday qarashlari o’z davri odobnomasi, axloqiy
qarashlarining yorqin namunasi sifatida O’rta Osiyoda ilg’or fikrlarning
rivojlanishida katta rol o’ynagan.
Yosh avlodni ma’naviy-axloqiy va vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda
Amir Temur va temuriylar davrida yashab ijod etgan mutafakkirlarning faoliyati
katta ahamiyat kasb etadi. Ular qoldirgan ma’naviy meros necha-necha avlodlarni
ma’naviy-axloqiy kamolotga da’vat etib, yuksak vatanparvarlik ruhida tarbiyalab
kelmoqda.
O’sha davr allomalarining axloq-odob va estetika borasidagi dono fikrlari
madaniyatimizni yanada ravnaq toptirishda, yoshlarning ma’naviy dunyosini
boyitishda, ularni yuksak axloqiy fazilatlar ruhida tarbiyalashda muhim
ahamiyatga egadir. Shunday ekan, bugun Qurolli Kuchlarimiz saflarida xizmat
qilayotgan harbiy xizmatchilarimiz ajdodlarimizning mana shunday boy ma’naviy

merosidan oziqlanishsa, o’zlarining ma’naviy, axloqiy va intellektual sifatlarini
shakllantirishsa, maqsadga muvofiq bo’ladi.
Amir Temur (1336 – 1405 y.y.) millatimiz tarixida munosib o’rin egallaydi.
Amir Temur harbiy sohada jahonga mashhur sarkarda va o’z zamonasining
eng qudratli hukmdori bo’lish bilan birga, uning Movarounnahrda markazlashgan
va qudratli davlat barpo etilishi hamda bu yerda tinchlik, osoyishtalikning
ta’minlanishi bunga asosdir.
Sohibqironning ma’naviy-axloqiy qarashlari uning «Temur tuzuklari»da
mujassamlangan. Mazkur asarda Temurning jamiyatga, ijtimoiy-siyosiy hayotga
qarashi, davlatning siyosiy va axloqiy tamoyillari ifodalangan.
Amir Temur davlatni boshqarishda o’zi uchun asosiy g’oya sifatida “Kuch
adolatda” amaliga rioya qilganligi uchun har ishda insoniy, axloqiy fazilatlarni,
kuchli iymonni birinchi o’ringa qo’ygan. Sohibqiron Amir Temur davrida
Markaziy Osiyoning mustaqil bir davlat ostiga birlashtirilishi, shubhasiz,
mamlakatning iqtisodiy va madaniy taraqqiyotiga ulkan ta’sir ko’rsatdi, ilm-fan,
adabiyot va san’at, hunarmandchilik va me’morchilik ravnaq topdi.
Temuriylar davrining ko’zga ko’ringan allomalaridan biri – Husayn Voiz
Koshifiy (1440 – 1505 y.y.). Uning dunyoqarashida axloqshunoslik muammolari
muhim o’rinni egallaydi. Koshifiy “Axloqi Muhsiniy” asarida axloqshunoslikni
maxsus fan tarmog’i sifatida tan olib, uning vazifalarini belgilab beradi. Uningcha,
axloqshunoslik ko’proq amaliy fanlar turkumiga kirib, uning asosiy vazifasi
yaxshi fazilatlarni kasb qilishdan iborat. Koshifiy axloqni kishilar o’rtasidagi
munosabatlar va ularning kundalik turmushidan qidiradi.
Koshifiy bolalarni yoshlikdan boshlab ularning qobiliyatiga qarab muayyan
kasb-hunarga o’rgatish lozim, deb xisoblaydi. Agar bola biror kasbga qiziqish
bildirsa, unga kerakli shart-sharoitlarni yaratib berish kerak. U shaxsning axloqiy
kamolotida yaxshi fazilatlarni egallashi lozimligi masalasiga keng to’xtaladi.
Ma’lumki, eng muhim axloqiy tushunchalardan biri adolatdir. Koshifiy
adolatni keng ma’noda tushunadi, uni insonning axloqiy malakalarini yuksak
shakli sifatida talqin qiladi. Agar adolat mutlaq fazilat bo’lsa, insonning boshqa

xususiyatlari uning xizmatkori hisoblanadi. Uningcha “adolat-eng yaxshi fazilat
bo’lsa, adolatsizlik esa eng tuban va yaramas illatdir”.
Koshifiy yaxshilik va yomonlik haqida ham o’z fikrini bildirgan. Uning
tushunchalari juda keng ma’noni anglatadi. Sharq mutafakkirlari ular orqali
kishilarning xulq-odobi, yurish turishi va xatti-harakatini baholaganlar.
Koshifiy ham Navoiy singari kishilarni yaxshi va yomonga ajratadi va besh
guruhga bo’ladi. Birinchi guruh kishilari shunday kishilarki, ular o’z tabiati va
kelib chiqishiga ko’ra yaxshi kishilar bo’lib, doimo xayrli ishlar bilan
shug’ullanadilar. Shuning uchun ularni qo’llab-quvvatlash zarur. Ikkinchi
guruhdagilar o’ziga yaxshilikni ravo ko’rib, boshqalarga nafi tegmaydi. Bunday
odamlarni ham qadrlab, ularni xayrli ishlar qilishga undash kerak. Uchinchi
guruhga kiruvchi odamlar jamiyatga na foyda, na ziyon keltiradilar, ya’ni ular
tabiatiga ko’ra na yaxshi va na yomondirlar. Ularni ham yaxshi ishlar qilishga,
yomonlikdan qochishga chorlash lozim. Lekin to’rtinchi guruhga kiruvchilar,
garchi ular yomonlik qilmasa-da, tanbeh berishga loyiq odamlar hisoblanadi.Ularni
yomonlikdan tiyilishiga da’vat qilish zarur. Beshinchi guruhdagilar yomon va
axloqsiz odamlar bo’lib, jamiyatga faqat ziyon keltiradilar. Ularga nisbatan jazo
choralarini qo’llash va ularning tarbiyasi bilan shug’ullanish lozim.
Zahiriddin Muhammad Bobur o’rta asr sharq madaniyati, adabiyoti va
she’riyatida o’ziga xos o’ringa ega adib, shoir, olim bo’lish bilan birga, yirik davlat
arbobi sifatida ham o’chmas nom qoldirdi. Serjilo o’zbek tilida yozilgan,
Movarounnahr, Xuroson, Eron va Hindiston xalqlarining tarixi yoritilgan
«Boburnoma» asari bilan jahonning buyuk tarixnavis, axloqshunos olimlari
qatoridan joy oldi.
Boburning ijtimoiy-axloqiy qarashlari uning «Boburnoma» asarida aks
ettirilgan. U kishilar xulqini uning faoliyati bilan chambarchas bog’liq holda talqin
etadi. U har qanday kimsani emas, balki haqiqiy insonni qadrlaydi, uning mehnat
faoliyati va xulq-atvorini madh etadi. Shoir kishilarning tashqi ko’rinishlari
ularning ichki dunyosini ifodalashini yaxshi anglaydi va bunda tasvirga alohida
e’tibor beradi. «Boburnoma» asarida 80 dan ortiq shaxsning nomi tilga olinib, 50

dan ortiq zamondoshi xulq-odobi, insoniyligi, nasabi, kasbi, ijodi va fanga
ko’shgan hissasi haqida to’xtaladi, ularga adolatli baho beradi, o’z munosabatini
bildiradi.
Sharq xalqlari tarbiya nazariyasida kishi xulqini belgilovchi bir qancha
mezonlar mavjud. Shulardan biri jamoat orasida yoshi ulug’, mansabdor, ilmli va
hurmatli shaxslar oldida o’zini qanday tuta bilishiga qarab baholash alohida o’rin
tutgan.
Bobur ijodida vatanparvarlik tuyg’usi yetakchi o’rinni egalaydi. U Vatanga
muhabbat va sadoqat shaxsning vatanparvarligi, yetukligi, milliy iftixori kabi
fazilatlarida aks etishini ta’kidlaydi. Yuksak badiiy did, chin insoniy axloq sohibi
bo’lgan Bobur qaysi shaharda, qaysi davlatda bo’lmasin, xalqlar o’rtasida
vatanparvarlikni keng targ’ib etadi.
Yoshlarda sharqona axloq-odob madaniyatini tarbiyalashda islom dini
alohida o’rin tutadi. «Islom dini, – deydi mamlakatimiz Prezidenti I.A.Karimov, –
bu ota-bobolarimiz dini, u biz uchun ham iymon, ham axloq, ham diyonat, ham
ma’rifat ekanligini unutmaylik. U quruq aqidalar yig’indisi emas. Ana shu
ma’rifatni kishilarimiz jon-jon deb qabul qiladilar. Mehr-oqibatli, nomusli, oriyatli
tushunchalariga rioya etishga harakat qiladilar». 1
Islom dini ming yillar davomida barqaror mavjud bo’lib kelganligining
o’ziyoq, u inson tabiatida chuqur ildiz otganligidan, uning o’ziga xos bo’lgan bir
qancha vazifalarni ado etishidan dalolat beradi. Eng avvalo, jamiyat, guruh,
alohida shaxs ma’naviy hayotining muayyan sohasi bo’lgan din umuminsoniy
axloq me’yorlarini o’ziga singdirib olgan, ularni jonlantirgan, hamma uchun
majburiy xulq-atvor qoidalariga aylantirgan. Madaniyatga katta ta’sir ko’rsatgan
insonning odamlar bilan bahamjihat yashashiga ko’maklashgan va
ko’maklashmoqda. Binobarin, din odamlarda ishonch hissini mustahkamlagan.
Ularni poklab, yuksaltirgan. Hayot sinovlari, muammo va qiyinchiliklarini yengib
o’tishlarida kuch bag’ishlagan.
Axloqiy va estetik qarashlarning shakllanishida diniy muqaddas kitoblarning
1
Каримов И.А. «Ватан саждаго ҳ каби му қ аддасдир». 3-жилд, «Ўзбекистон», Тошкент,
1996, 40-бет.

va allomalar merosining tutgan o’rni juda katta. Bundan taxminan 2700 yil
muqaddam hozirgi Markaziy Osiyo hududida ulug’ tarixiy shaxs – ilohiyotchi,
faylasuf shoir va tabiatshunos olim, jahon xalqlariga yakkaxudolikka asoslangan
birinchi diniy ta’limot asoschisi sifatida mashhur bo’lgan ulug’ vatandoshimiz –
Zardusht (Sepitoma) dunyoga kelgan edi. Zardusht 40 yoshida avvalgi
ko’pxudochilik diniy tasavvurlariga hamda tabiat hodisalariga sig’inish
e’tiqodlariga qarshi chiqib, yakkaxudochilikka asoslangan kitobiy din –
zardushtiylik dinini yaratgan. Zardusht orqali ilohiy xabarlar muqaddas kitobga
to’plangan va bu kitob «Avesto» deb atalgan (qat’iy qilib belgilangan (o’rnatilgan)
qonun-qoidalar). Butun mavjudlikning ikki oliy ibtidosi – ezgulik va yovuzlik
haqida, olam qarama-qarshilik asosida ko’rilgan.
I bob. II. Ijtimoiy ish xodimining axloqiy majburiyatlarini shakllanishi va
rivojlanishi.

Ijtimoiy ishda axloq tushunchasi insonlarning va jamoaning fikrlar
yig’indisidan iborat bo’lib, ijtimoiy ish xodimining faoliyatini asosini tashkil etadi.
Ijtimoiy ish xodimi o’zining ish faoliyatida axloqiy me’yorlar, axloqiy normalar
orqali ish yuritishlar va axloqiy tushunchalarga amal qilgan holda yondashadilar.
Bu faoliyat ularning axloqiy burchini belgilaydi.
Axloq – ijtimoiy ong shakli sifatida muayyan xalq, elat yoki uyushmaning
asrlar davomida shakllangan xulq-atvor, xatti-harakatlar, his-to’yg’u va kishilar
o’rtasidagi o’zaro real munosabatlar tizimini ifoda etadi. Axloq muayyan xalqning
atrof muhitga, kishilarga va o’z-o’ziga bo’lgan munosabatlari sifatida, bir jihatdan,
mahalliy-milliy xususiyatga ega bo’lsa, ikkinchi jihatdan, millatning umumjamiyat
talablariga uyg’un muvofiqligini ta’minlovchi umuminsoniy xususiyatga ham
egadir.
Axloq va ijtimoiy munosabatlar uchun mushtarak manbalardan biri, tabiiyki,
til hisoblanib, u ijtimoiy ahborotni saqlovchi, ifodalovchi va yetkazuvchi muhim
vosita bo’lib, kishilar hatti-harakati, fe’l-atvorlarini (axloqiy ta’sir-ta’ziyq,
ishontirish, tushuntirish, rag’batlantirish, jazolash va hokazo) boshqarish omilidir.
Axloq va jamoatchilik fikri hodisalarining bog’liqligi insoniyat
taraqqiyotining ilk bosqichi va undan keyingi davrlarida namoyon bo’la boshlagan
bo’lib, u qabila hamda elatlar maishiy va ijtimoiy ongida o’z ta’sirini o’tkaza
boshlagan. Maishiy hayot doirasida axloq asosan quyidagi yo’nalishlarda namoyon
bo’lgan:
A) Munosabatlar
B) Faoliyat
Axloqiy sifatlar insonning hatti-harakatlarida namoyon bo’lib, uning
gnosiologik, iqtisodiy va ijtimoiy kelib chiqishi, hozirgi mavqyei va axloqiy
qarashlariga ishora va guvohlik berib turgan. Axloqiy sifatlar yoki hatti-harakatlar
ilk kishilik tarixi, ya’ni insoniyatning zaminga dastlabki qadamlar qo’yilishidan
shakllanish bosqichiga kirgan va shu boisdan har bir xalq, elatlarda u o’ziga hos va
betakrordir. Xuddi shu ongning muayyan holati hisoblanmish jamoatchilik fikri

ham o’zining shakllanishi manbaalarining salmog’i, real kuchga aylanish sur’ati,
uyushqoqlik darajasi, xissiy-emosional potensiali hamda mantiqiy-intellektual
asoslariga ko’ra milliy iqlimiy, mahalliy hamda regional o’ziga xosligiga egadir.
Axloq asrlar davomida odamlarni jamoaga, uyushuvga, boshqalar
manfaatlarini shaxsiy manfaatlaridan yuqori qo’yib, yondashuvga undab kelgan.
Bu xususda ulug’ donishmandlar ibratli fikr – qarashlarni ilgari surganlar.
Sharqning buyuk olimlaridan Hazrati Bahovuddin Naqshbandiy aytar edilar: “Har
kim o’zgalarni hohlasa, o’zini hohlabdi, kimki o’zgani hohlamabdi, bilsinki o’zini
hohlamabdi”.
Sharq axloq qoidalari nafaqat shaxsning uyushuviga undaydi, balki
uyushgan holda har kishining shaxs sifatida bir butunligi, barqaror turmog’i,
jamoaviy integrasiya doirasida ham ruhiy botiniy yaxlitlik saqlanmog’i zarurligi,
umumiy bir butunlik ko’plab serjilo va mustaqil yaxlitliklar yig’masidan
iboratligini yorqin ifodalaydi. Jamoada shaxs bir butunligi yemirilmaydi,
umumlashtirishlar negiziga qurbon etilmaydi, balki mantiqiy muvofiqlik mezoni
doirasida uyg’un birlashuv jarayoni tabiiy ravishda amalga oshiriladi. Ayni
chog’da shuni e’tiborda saqlash kerakki, har qanday uyg’unlashuv o’lchovsiz,
chegarasiz bo’lmasligi, har bir harakatda xissiy va aqliy xushyorlik bo’lishi
xalqimiz fe’l-atvorligiga xos an’anaviy belgidir.
Jamoada o’zlikni anglash, ammo unda gegamonlik huquqini talab etmaslik,
maqsadga intilishda kamtar va kamsuqumlik daholarimiz ilgari surgan muqaddas
shiorlardan biri edi. Hazrat Bahovuddin Naqshbandiy uqtirgan “Xilvat dar
anjuman (Anjumanda xilvat yohud o’zlikda qolish), Safar dar vatan (Vatanda safar
yohud o’z o’lkangga mutloq emasliging, bu fano zaminda mehmonligingni doimo
his etishing) va zoxirda xalq bilan bo’lishlik uqtiriladi. Ammo botinda Haq bilan
bo’lish” xususidagi o’gitlari fikrimizning isbotidir.
Movarounnahr xalqlari axloq tizimi jamoatchilik fikrini salmog’ini, uning
Haq va Islom qoidalariga nechog’li muvofiq kelishiga bog’liq ekanligini alohida
qayd etadi. Shu jamoa a’zolarining to’g’ri va halolligiga, gunoh ishlardan
qanchalik o’zlarini forig’ tuta bilishlari bilan ham o’lchanishiga e’tibor qaratiladi.

$Ayni chog’da jamoa a’zolari gunoh yo’lga kirgudek bo’lsalar, ularni tarbiyalash ishidan bo’yin tovlamaslik zarurligi ham uqtiriladi. “Bu toifa ahlidan har kim bir gunoh qilsa, unga chora tadbir bor, biroq undan yuz o’girish ravo emas”. Hazrat Bahovaddin Naqshbandiy ayni chog’da axloqning buyuk qudrati va salohiyati uning cheksiz imkoniyatlariga yuksak baho beradi. Xalqni ayblash noto’g’ri va bexuda ish ekanligini uqtiradi. Mabodo el-ulus to’g’ri axloq iznidan va xatto Haq yo’lidan adashgan holda ham unga tushuntirish ko’zi bilan qaramoq lozimligini, xalqni bevosita emas, bilvosita usullarda tarbiyalamoq joizligini tayinlaydi. Zero inson bir umr shakllanadi, tarbiyalanib boradi. Aslida inson o’z hayotini butun umr davomida ma’qulroq tartiblarga tushurish, jamiyat talablariga muvofiqroq yo’nalishlarga solish tashvishlari bilan yashab o’tadi. Shu boisdan ham jamoatchilik fikri jamiyat axloqiy qarashlari, talab va yo’riqlariga har jihatdan bog’liq bo’lib keladi. Chunki jamiyat axloqiy butunligi insonlar a\loqiy jihatlarining yig’indisidir. Insoniyatning ongli faoliyati boshlangan ilk davrlarda insonning tashqi dunyo bilan bog’liqligini anglatuvchi ilk mafkuraviy yo’nalish totemizm. “Totemizm” so’zi Shimoliy Amerikalik xindular tilidan olingan bo’lib, e’tiqodiga ko’ra, g’ayri tabiiy kuchga ega bo’lgan hayvon yoki o’simliklarning turlarini ifodalash uchun ishlatiladi va ishlatilgan. Odatda jamiyatdagi har bir urug’ yoki qabila o’zining shaxsiy totemiga ega bo’lib, u bilan bog’liq marosimlarni o’tkazib kelgan. Bu holat ibtidoiy jamoa kishisining o’z kelib chiqishi turli xil hayvon qushlarga olib borib taqash nuqtai nazari chuqur ildiz otishiga olib keldi. Bu xususiyat har xil elatlarda turlicha namoyon bo’lib, tegishli hayvonlarda o’z o’tmishini ko’rish, shu hayvonlar bilan bog’liq tasavvur, ramzlar odat hamda irimlar tizimini ham yuzaga keltirdi. Misol o’rnida xindularda sigir, qozoqlarda uchqur ot, inglizlarda burgut, o’zbeklarda afsonaviy xumo qushi va hokazolarni misol keltirish mumkin. Totemizm xalqlarning tashqi dunyo bilan bog’liq ildizlarini izlash xoxish istaklari, tabiat bilan uyg’unlashuv, undan himoya izlash va intilishlardan guvohlik beradi.$

Totemizm – Xalqlar ma’naviyatining shakllanishida tabiiyki, muhim
bosqich hisoblanib, u ilk mafkuraviy silsila sifatida elatlarning etnik jihatdan o’z-
o’zini anglash qobiliyati hamda etnik asoslaridagi jamoatchilik fikrini tarkib
toptirishda katta axamiyat kasb etadi. Bu davr ma’naviyatida axloqiy qoidalar
garchi qog’ozlarda ifodalanmagan bo’lsa-da,urug’ umumiy qarashlarida
muhrlangan og’zaki yo’sinda ifodalanuvchi barcha axloqiy talablar so’zsiz va
bekamu-ko’st bajarilib borishi bilan e’tiborlidir. Shu boisdan ham urug’ tarkibida
jismonan o’z-o’zini saqlash instinkti va sayi harakatlari bilan bir paytda jamoa
umumiy fikrining mu’tadil saqlanib turishi, turli antogonistik qarashlar avj olib
ketmasligining oldini olish uchun ham muayyan mafkuraviy ish doimiy tarzda olib
borilgan. Jamoa tarkibidagi kishilarning ana shunday axloqiy faoliyati boshqa
ijtimoiy tashkiliy mehnat turlaridan ajralib turgan va ahamiyati jihatidan quyi
mavqyelarda bo’lmagan.
Shu boisdan ham o’zbek xalqi yaxlit, to’laqonli ma’naviy merosning ikki
yo’nalishi – ayollar va erkaklar axloqiy madaniyati mavzusini alohida maxsus
tadqiq etilishi maqsadga muvofiqdir.
Shuni alohida qayd etish lozimki, har qanday axloqiy qoida va talablar
jamiyat tomonidan e’tirof etilib, jamoatchilik fikrida mustaxkamlangan holdagina
umrboqiylik kasb etadi. Shu boisdan ham axloq jamoatchilik fikrining asosi va
unga bevosita bog’liq ijtimoiy ong ko’rinishi bo’lib, jamoa axlini fikrini belgilaydi.
Ijtimoiy ish kasbini asosiy mezonlarida ham umumiy axloqiy tamoyillar va
uning ko’rinishlari o’zining barcha yo’nalishlari bilan namoyon bo’ladi. Ijtimoiy
ish xodimi xodimning ma’naviy axloqiy dunyosi o’ziga xos tamoyillarni o’z ichiga
qamrab oladi. Chunki uning kasbiy faoliyatidan kelib chiqib, yordamga muhtoj
insonlarga yordam berishda insonparvarlik, erkparvarlik, vatanparvarlik,
tinchlikparvarlik tamoyillari dasturulamal bo’lib xizmat qiladi.
Insonparvarlik . Axloqiy tamoyillarning eng qadimiy va eng muhimlaridan
biri bo’lib, u insonning yuksak ijtimoiy vazifasini belgilaydigan va barqaror
etadigan g’oyalar, qarashlar va e’tiqodlar majmui, shaxs erki, qadr-qimmati, uning

baxtli bo’lish huquqini talab etish imkonining mavjudligiga yengilmas ishonch
tamoyili sanaladi.
Biz qurayotgan erkin Fuqarolik jamiyati ham insonga mehr-muhabbat va
izzat hurmat ko’rsatishni asosiy tamoyil qilib olgan bo’lib, shaxsni har tomonlama
kamol topishi uchun zarur bo’lgan haqiqiy insoniy shart-sharoitlarni yaratishni oliy
maqsad deb biladi.
Erkparvarlik . Agar insonparvarlik tamoyili shaxsning barcha insoniy haq-
huquqlari himoyasida tursa, ya’ni ancha keng qamrovli va umumiy intilish bo’lsa,
erkparvarlik tamoyili uning ma’lum ma’noda muayyanlashgan bir qismi
hisoblanadi.
Erkparvar inson qullikning, mute’likning har qanday ko’rinishini inkor
etishi barobarida inson huquqlarining tom ma’nodagi jangchisiga ham aylanadi. Bu
jangchi bir tomondan, har bir shaxsning so’z erkinligi, o’z fikrini erkin bayon
qilishi, saylash huquqini, vijdon erkinligi uchun kurashadi, ikkinchi tomondan,
butun-butun millatlar erki masalasini o’rtaga tashlar ekan, ma’lum ma’noda milliy
ozodlik harakatlari uchun ham turtki beradi. Odatda erkparvar shaxslar muayyan
davrning qahramonlariga aylanadilar. Zero, ular o’zgalar erki uchun o’z erkini, o’z
hayotini qurbon qilishdan ham cho’chimaydilar.
Vatanparvarlik. Eng ma’lum va mashhur tamoyil, bu – vatanparvarlik. U
insonning o’z Vataniga muhabbatini, uni asrab avaylashga bo’lgan ishtiyoqini
anglatuvchi axloqiy tushuncha. Uni ko’pincha Vatan dushmanlariga qarshi
ma’naviy-mafkuraviy qurol sifatidagina talqin etadilar. Aslida esa bu tamoyilning
qamrovi juda keng – u insonparvarlikning nisbatan muayyanlashgan shakli. U eng
avvalo, o’z Vatandoshlari erkini asrash uchun kurash, insonparvarlikning inson
ozodligini hatti-harakatlaridir.
Vatanparvarlik tamoyili Vatan tushunchasini fidoiylarcha idrok etish,
muayyan hudud va xalqqa muhabbat hissi singari omillar bilan bog’liq. Hozirgi
vaqtda yoshlarimizda vatanparvarlik tuyg’usini tarbiyalash, ularni Vatan ma’nosini
terang anglab yetishga o’rgatish, vatanparvarlik – yuksak axloqiy tamoyil ekanini
tushuntirish zaruriy holatdir.

Millatparvarlik. Yana bir muhim axloqiy tamoyili, bu millatparvarlik. U,
ma’lum ma’noda, vatanparvarlik tamoyilini yanada muayyanlashgan shakli. Zero,
millatni sevish keng ma’noda Vatanni sevish degani. Vatansiz millatning bo’lishi
yoki rasmana erkin va baxtli yashashi mumkin emas. O’z millatini chin dildan
sevmagan odam hyech qachon boshqa millatlarni seva olmaydi.
Fidoiylik. Ma’lumki, inson muayyan mamlakat va jamiyatdagi qoidalarni,
huquqiy me’yorlarni buzmay yashashi mumkin. Fidoiylik tamoyilining mazmunini
turli tarixiy davr va ijtimoiy jarayonlarda turlicha muayyanlashadi. Hozirga kelib
asta sekinlik bilan jamiyatimizda fidoiylik ustivor tamoyil maqomini egallab
bormoqda. Prezidentimiz Islom Karimovning fidoiylik tamoyili mohiyatini to’la
anglatadigan “Elim deb, yurtim deb yonib yashash kerak!” degan so’zlarini
axloqiy ishlar shiori qilib olgan jamiyatimiz a’zolarining ilg’or qismi tobora
ko’payib bormoqda. Ana shu ko’payib borish jarayoni qancha tezlashsa, biz
qurayotgan davlatning shakli shamoyili shuncha muayyanlik kasb etadi. Bugungi
kundagi jamiyatimiz hayotidagi muhim o’zgarishlar har bir mamlakatimiz
fuqarosidan fidoiylikni talab qilmoqda. Chunki, milliy istiqlolga erishgan yurtimiz
bu kunlarga fidoiy insonlarning joni, mehnati evaziga yetib keldilar.
Ijtimoiy ishchilarning ahloqiy majburiyatlari
Milliy Assotsiatsiyaning Ahloq Kodeksiga binoan ijtimoiy ishchilar mijozlar
oldidagi ahloqiy majburiyatlarga ega. Bunda madaniyat va uning jamiyat hamda
inson xulq-atvoridagi vazifasi amalga oshirilishi tushuniladi. Ijtimoiy ishchilar o’z
mijozlarning madaniy mansubligi haqida xabardor bo’lib, bu borada yetarli
bilimlarga ega bo’lishlari va insonlar va turli guruhlar orasidagi madaniy
farqliklarga tushunib munosabatda bo’lishlari kerak. Ijtimoiy ishchilar ijtimoiy
o’zgarishlarning realligi va ehtimoliyligi hamda jabr-zulm tabiatini, ayniqsa irqiy,
etnik mansublik, etnik kelib chiqish, tanasining rangi, jinsiy yo’nalganligi, yoshi,
oilaviy sharoiti, siyosiy dunyoqarashi, diniy, jismoniy yoki aqliy imkoniyatlarning
cheklanganligi hodisasini tushunishga urinishlari zarur (NASW 1996:1.05).
Mazkur amal qilinishi zarur bo’lgan ahloqiy qo’llanmalar Inson Huquqlarining
Umumiy Deklaratsiyasi nizomlarida aks ettirilgan.

Ahloqan to’g’ri faoliyat yurituvchi ijtimoiy ishchilar ishining ahamiyati
haddan ziyod bahorlanib yuborilishi ham kerak emas. Inson huquqlari va ijtimoiy
adolatga erishish borasidagi g’oyaga amal qilish yo’lida ular ahloqiy tamoyillar
amalga oshirilishi mumkin bo’lgan sharoitlarni yaratishga harakat qilishlari zarur.
Shu mazmunda ezgu ish ijtimoiy ishchi mavjud bo’lgan umumiy kasbiy vaziyatdan
farqli o’laroq asosiy hal qiluvchi omil bo’lmay qolishi mumkin.
Etikani tadqiq etgan Rendi Koxenning fikricha, guruhiy dinamika ko’pincha
insonlarning individual hulqini buyurib turishi mumkin. o’zining chuqur mazmunli
hamda kuchli kitoblaridan birida Kurashuvchi Shaxs (Litso Srajeniya), Britaniyalik
harbiy tarixchi Djon Kigan nima uchun askarlar beshafqat jang va dahshat
azoblari bilan yuzma-yuz kelganda qochib ketmasliklari haqidagi masalani
muhokama etadi. Uning xulosa qilishicha, askarlarda aslo patriotizm ideallari yoki
ideologiya va umuman biz ahloq deb ataydigan biron-bir narsa motiv vazifasini
bajarmaydi. Kiganning fikricha, askarlarning jasurlikni namoyon etishga
chorlovchi kuch bu o’zgalardan kam bo’lib qolmaslikka intilish istagidir. Ayniqsa,
butun armiya mazmunida emas, balki yaqin turgan insonlar nazarida. Kigan ning
tahminicha, xatto eng ekstremal va ko’pchilikni dahshatga soluvchi sharoitlarda
biz kabi ko’pchilik ham xuddi bizning yaqin atrofimizdagi kishilar o’zini tutgani
kabi xuddi shunday tarzda tutadi (Cohen 2002:22)
Bizni atrofimizni qurshab turgan kishilardek harakat qilish tarzi jang
maydonidan askarlarning qochishga urinishiga olib kelishi mumkin.
Koxen ning fikriga ko’ra , politsiya ofitserlarining ilk ish tartibida ham xuddi
yuqoridagi kabi holatni kuzatish mumkin. Agarda yangi ishga qabul qilingan
politsiyachi korrupsiya bilan shug’ullanish imkoni bo’lgan politsiya uchastkasiga
ishga qabul qilinsa, u taqdirda uning ham poraxo’r bo’lishi ehtimoli yuqori bo’ladi.
Agarda shu yosh politseyskiy oddiy politsiya uchastkasiga ishga joylashtiriladigan
bo’lsa, shunisi aniqki, undan sofdil politsiyachi chiqadi. Uning shaxsiy etikasi
ushbu vaziyatda katta xal qiluvchi kuchga ega bo’lmaydi.
Koxenning taxminicha, individual etika odatda ahloqiy iqlimning
yaratilishida katta rol o’ynamaydi. Individual etika faqatgina u mavjud bo’lgan

jamiyat bioan o’zaroaloqadorligidagina tushunilishini inobatga olinadigan bo’lsa, u
taqdirda individual ahloqiy sifatlarning eng yaxshi namunasi faqatgina adolatli
jamiyatda ommaviy tarzda rivojlanishi mumkin, degan fikr to’g’ri bo’lar edi. Har
bir jammoatchilik o’zgaruvchan, uning qadimgi Sparta davlatimi yoki politsiya
uchastkasimi, ahamiyati yo’q. Biz jamoatqchilik orasida shunchalik yashamaymiz,
biz o’z harakatlarimiz bilan uni barpo etamiz. Va biz nafaqat ob’ektiv olamda,
balki o’zimizning miyamizda yashayotganimizni tushunish katta ahamiyatga ega.
Biz uning tuzilishini shakllantirganimiz kabi ular bizning qadriyatlarimizni
shakllantiradi (Cohen 2002:22).
Ahloqiy muammolarga murojaat etish aniq tarzda inson huquqlari
mavzusiga eltadi. Biroq e’tiborimiz ham insonga, ham uning atrofidagi butun
atrofga ham bir xil tarzda yo’naltirilgan bo’lishi lozim.
Inson huquqlariga munosib ahloqiy majburiyatlar – keys-stadi
Inson huquqlari mavzusi bilan ijtimoiy ish kasbining ahloqiy standartlari
o’rtasida kuchli aloqa mavjud. Ijtimoiy ishchilar turli xil sharoitlarda, turli xil
insonlar va guruh bilan ishlashini inobatga olgan holda har bir alohida vaziyatni va
uning atrofidagi sharoitni izchil ravishda tahlil qilish lozim bo’ladi. Quyida ilova
etiladigan keys-stadi mazkur fikrimizni aks ettiradi.
Keys-stadi
May ya 40 yoshda . Uning 5, 7 va 11 yoshlik uch nafar farzandlari bor. U
oxirgi uch yil mobaynida oq tanli anglo-amerikalik kishi bilan yashab kelmoqda.
Mayya bir osiyo mamlakatlaridan AQSh lariga migratsiya qilganiga 4 yil bo’ldi.
Farzandlarining otasi deyarli bolalari bilan muomala qilmaydi. Mayyaning
farzandlaridan biri jiddiy kasallikka duchor bo’lgan, davolanish munosabati bilan
Mayyada katta miqdordagi sarf-harajat muammosi paydo bo’ladi. Mayya ilgari
muqim ravishda kotibalik lavozimida ishlagan, uning bir yildagi daromadi 25000
dollarni tashkil etardi. Hozir esa u ishsiz. Mayyaning hamrohi esa uni ura boshladi.
Biroq Mayya u bilan qisman iqtisodiy sabab tufayli munosabatini davom
ettiraverardi. Biroq yaqinda, u o’z hamroxidan qo’rqqani uchun uch nafar
farzandlari bilan priyutga ketib qoladi. Hozirda Mayyaga uning o’z shaxsiy tanlovi

yo’qdek tuyulmoqda. Agar u hamroxi oldiga qaytib keladigan bo’lsa, u taqdirda
uning va farzandlarining xotirjamligiga kafolat yo’q. Lekin agarda qaytib kelmasa
ham, boshqa borar joyi yo’q va boshqa joydan turar joy qidirish uchun puli ham
yo’q.
Yuqorida keltirilgan vaziyatni inson huquqlari mazmunida tahlil etadigan
bo’lsak, ijtimoiy ishchi ishning dastlabki qismida inson huquqlari masalasi bilan
bog’liq muammoli bandlarini belgilashga harakat qiladi. Bunday bandlarini
belgilab olgandan so’ng ijtimoiy ishchi ularni ijtimoiy ish amaliyotida aniq qilib
belgilab berilgan ahloqiy majburiyatlar bilan bog’laydi. Inson huquqlari bilan
ahloqiy majburiyatlar orasidagi aloqadorlik belgilab olingandan so’ng mijozning
vaziyati bo’yicha munosib intervensiyani shakllantirilishini boshlash mumkin
bo’ladi.
Inson huquqlari muammolari
 “Hech kim qiynoq yoki beshafqatlik, odamzodga zid yoki kamsitilgan
munosabat yoki jazo ob’ektiga aylanmaydi” (United Nations 1948:31!. 5).
Mayya bilan kechgan fismoniy beshafqat munosabat beshafqat va
kamsituvchi munosabat yoritilgan bandga to’g’ri keladi.
 “Har kim yashash, ozodlik va shaxsiy xavfsizlikka ega bo’lish huquqiga
ega” (art. 3). Mayya shaxs, inson sifatida o’zining xavfsizligini his qilishi
lozim. Mayya esa shunday xavfsizlikka ejga bo’lish huquqi bo’lishiga
qaramay buni his qilolmaydi.
 “Har kim uning sog’lig’i va o’zi hamda uning oilasining farovonligiga,
ya’ni oziq-ovqat, kiyim-kechak, turar joy, tibbiy va boshqa zarur ijtimoiy
xizmatlarni olish, shuningdek ishni yo’qotgan vaziyatida, betoblikda,
nogironlikda, er yoki xotinini yo’qotganda, qarilik yoshiga yetganda
ta’minot olish yoki boshqa turdagi yo’qotishlarda mavjud bo’lish, yashash
uchun uning imkoniyati va nazoratidan chiquvchi vositaga ega bo’lish
huquqiga ega” (art. 25). Mayyaga tibbiy xizmat, ovqat va turar joy berilishi
lozim. Mayya o’z farzandlari sog’lig’i xavfsizligi mavjud emas. Ayni davrda
u priyutda bo’lgani uchun na o’zini va na bolalarini boqa olish imkoniyatiga

ega emas, bu yerda yashash vaqti esa cheklangan. Unga o’z hamroxi
yashayotgan joydan uzoqroqda joylashgan turar joy kerak.
Mayya bilan bog’liq ish sharoiti yuqorida keltirilgan inson huquqlari bilan
bog’liq bandlarni o’z ichiga oladi. Keyinchi qadam Mayya bilan bog’liq
mazkur vaziyatga munosib ravishda insonning bu kabi huquqlarini ijtimoiy
ishchining ahloqiy majburiyatlari bilan ishonch bilan bog’lashaga qaratiladi.
Ahloqiy majburiyatlar
 Ijtimoiy ishchilar o’z mijozlari oldida ahloqiy majburiyatlarga egadirlar. Bu
o’z ichiga mijoz mansub bo’lgan madaniyatni va uning jamiyatdagi hamda
insoniy xulq-atvordagi o’rnini tushunishni oladi (NASW 1996:1.053).
Ijtimoiy ishchi Mayyaning osiyolik o’tmishi bilan bog’liq madaniy sohalar
bilan tanish bo’lishi hamda ularni tushunishga harakat qilishi lozim.
 Ijtimoiy ishchilar jamiyatning umumiy farovonligiga erishishga yordam
berishlari va insonning asosiy ehtiyojlarining qondirilishiga xizmat qiluvchi
hayot tarzining yaratilishi tarafdori bo’lishlari lozim (6.01). Ijtimoiy ishchi
yuqorida keltirilgan Kodeks bandida qayd etilgani kabi Mayyaning asosiy
ehtiyojlarining qondirilishi tarafdori va himoyachisi sifatida namoyon
bo’lishi kerak.
 Ijtimoiy ishchilar har qanday inson, guruh yoki sinfga, millatiga, jinsiga,
qarshi ustunligi, ekspluatatsiya va tazyiqqa qarshi kurashish va ularni
bartaraf etish bilan bog’liq ahloqiy majburiyatga egadirlar (6.04d). Mayya
vaziyatida ijtimoiy ishchi hamrohi tomonidan yo’l qo’yilayotgan jismoniy
beshafqat munosabatni to’xtatishga urinib aralashishi lozim. Chunki bunday
munosabatda jins va milliy kelib chiqishi bilan bog’liq tazyiq holati ko’rinib
turibdi.
 Ijtimoiy ishchilar insonning asosiy ehtiyojlariga javob beruvchi va
ijtimoiy adolat o’rnatilishiga olib keluvchi o’z ahloqiy majburiyatlariga ega. Ular
Qo’shma Shtatlari va butun dunyoda madaniy va ijtimoiy farqliklarga nisbatan
hurmatning namoyon bo’lishiga xizmat qilishi lozim (6.04c). Mayya vaziyati bilan
bog’liq ishni tahlil qilayotgan ijtimoiy ishchi mazkur ishni aniq bir aralashuvni

nazarda tutuvchi nafaqat individual ish sifatida, balki yanada kengroq tuzilmaviy
muammolar bilan to’qnashuvchi vaziyat sifatida talqin etishi zarur bo’ladi. Bu
kengroq qarashlar tizimini qo’llash imkonini berib, mazkur vaziyatning nafaqat
milliy darajada, balki global darajadagi ahamiyatga egaligini belgilash imkonini
beradi.
Keys-stadida keltirilgan misol inson huquqlari va ijtimoiy ish etikasi
o’rtasidagi aloqadorlikni o’zida aks ettirgan. Har bir alohida vaziyatdagi aniq
sharoitlarni inson huquqlari va ahloqiy majburiyatlarga amal qilish asosida ko’rib
tahlil qilgan holda ijtimoiy ishchilar ularning kasbida inson huquqlari mavzusining
naqadar ahamiyatli ekanligiga guvoh bo’lamiz. Barcha narsani shu tariqa
tushungan holda inson huquqlariga amal qilish tamoyili xuddi Ijtimoiy Ishchilar
Milliy Assotsiatsiyasi Ahloqiy Kodeksida bayon etilgani kabi o’zida ahloqiy
majburiyatlarni aks ettiradi degan xulosaga kelish mumkin.
Xulosa
Jismoniy shafqatsiz munosabatdan qutulish muammosi, tibbiy xizmat
olishga, turar joyga bo’lgan huquqi kabi inson huquqlari muammosi ham ijtimoiy
ishchilarning ahloqiy majburiyatlari sohasiga to’g’ri keladi. Ijtimoiy ishda inson
huquqlariga alohida urg’u bergan holda ijtimoiy ishchilar o’z ahloqiy
majburiyatlari sohasini kengaytirishlari mumkin.
Ijtimoiy ishda ahloqiy tamoyillar bilan inson huquqlarini
muvofiqlashtiruvchi ijtimoiy ishchilar har bir alohida sharoitlar chegarasidan
chiquvchi muammolarni yaxshiroq talqin etishlari mumkin. Masalan, inson
huquqlari istiqboli nuqtai nazaridan ijtimoiy ishchi oilaviy zo’ravonlik vaziyatiga
alohida namoyon bo’ladigan individual yoki oilaviy o’zgarishlar sifatida emas,
balki milliy va halqaro ko’lamda ahamiyatga ega bo’lgan muammo sifatida qarashi
lozim bo’ladi. Agarda har bir inson xavfsizlikka ega bo’lish huquqiga ega bo’lsa, u
taqdirda mazkur tamoyil har bir inson uchun har qanday sharoit, har qanday muhit,
istalgan vaqtda qo’llanilishi lozim bo’ladi. Ijtimoiy ishchilar ijtimoiy ishdagi
ahloqiy tamoyillarga binoan uydagi zo’ravonlik muammosiga keng qamrovli
muammo sifatida qarab, faoliyatni amalga oshirishda ham kengroq yondoshishlari

zarur bo’ladi.
Insonlar yakkalikda har doim ham zulmni yenga olmaydilar, ayniqsa
qarshiliklar kengroq qamrovli qiyinchiliklardan kelib chiqayotgan bo’lsa. Inson
huquqlari va ahloqiy istiqbollarning o’zaro muvofiqligini qabul qilish ijtimoiy
ishchilarga munosib intervensiyani rejalashtirishda tuzilmaviy qiyinchiliklarni
aniqroq tarzda muhokama qilishlariga yordam beradi. Tuzilmaviy qiyinchiliklarni
inson huquqlari hamda ahloqiy tartib-intizom huquqlari sifatida tan olish orqali
ijtimoiy ishchilar o’z ishida oldindan belgilangan maqsadlarga erishish imkonini
yanada oshirgan bo’lar edilar.
II-BOB. IJTIMOIY ISH XODIMININNG O’Z MIJOZLARI VA
HAMKASBLARIGA NISBATAN MUNOSABATIDA NAMOYON
BO’LADIGAN AXLOQIY MAJBURIYATLARI.

I. Ijtimoiy ish xodimining o’z mijozlari bilan bo’lgan
munosabatlarida bajaradigan majburiyatlari.
Ijtimoiy ish etikasi: tamoyillar va nazariyasi – 1994 yilda Kolomba shahri
(Shri-lanka)da ijtimoiy xodimlar xalqaro federasiyasi umumiy yig’ilishda “Ijtimoiy
ish etikasi: tamoyillar va nazariyasi” nomli hujjat qabul qilindi. Bu hujjat ikki
qismdan iborat. “Ijtimoiy ish tamoyillarining xalqaro deklerasiyasi” va “Ijtimoiy
xodimlarning xalqaro axloqiy andozalari”. Bu hujjatlarning qabul qilinishi
federasiya tomonidan uzoq yillar davomida orqaga surib kelindi, bunga
ajablanmasa ham bo’ladi. Bu tashkilotga a’zo bo’lgan yuzlab mamlakatlarning
a’zolari bo’yicha juda xilma-xil. Ularni yo’llagan davlatlar o’zlarining to’zilishi,
boshqaruv shakllari, madaniyati bo’yicha xilma-xil bo’lib, o’zlarining an’analariga
va ijtimoiy ishning shakllanish tarixiga ega. Qizg’in munozaralardan keyin
umumiy xulosaga kelishga muvaffaq bo’lindi, shuning natijasida mazkur
deklerasiyalar dunyoga keldi. “Ijtimoiy ishning axloqiy tamoyillari dererasiyasida”
quyidagi tamoyillar bayon qilingan:
1. Har bir odam noyob xodisa bo’lib, unga axloq nuqtai nazardan e’tibor
berish lozim;
2. Har bir odam o’z ehtiyojlarini qondirishda boshqalarning huquqlariga
zarar yetkazmasdan harakat qilish huquqiga ega va u jamiyat farovonligini
oshirishdagi o’z hissasini qo’shishi lozim.
3. Har bir jamiyat, boshqaruv shaklidan qat’iy nazar, o’zining har bir
a’zosini maksimum darajada noz-ne’matlar bilan ta’minlashga intilishi lozim.
4. Ijtimoiy soha xodimlari ijtimoiy adolat tamoyillariga dohildir.
5. Ijtimoiy soha xodimi o’zining bilimlarini, ko’nikma va malakalarini
alohida odamlar, guruhlar, jamoa va jamiyatlar taraqqiy etishi uchun, shaxsiy-
ijtimoiy nizolarni hal qilish, ularning oqibatlarini bartaraf etish uchun sarf qilishi
lozim.
6. Ijtimoiy ish diskriminasiyani rad etish asosiga quriladi. Demak, u
mijozlarning jinsi, yoshi, millati, diniy e’tiqodi, tili, siyosiy e’tiqodlari, jinsiy
yo’naltirilganligidan qat’iy nazar amalga oshiriladi.

7. Ijtimoiy xodimlar har bir odam va ijtimoiy guruh huquqlarini, uning
mustaqilligi va sha’nini hurmat qilar ekan “BMT ning inson huquqlari xartiyasi”
va boshqa xalqaro hujjatlarga asoslanadi.
8. Ijtimoiy ish mijozlarning daxlsizligini hiomyalash tamoyiliga asoslanadi,
bunga tanlov erkinligi va kasbiy sir, mijozning o’z huquqlari va shaxsiy delosi
mohiyatini tushuntirib berishga bo’lgan huquqi ham kiradi.
9. Ijtimoiy xodimlar kasbiy sir saqlaydilar, hatto u amaldagi
qonunchiligimizga zid bo’lsa ham. Ijtimoiy ish mijozning ishtiroki va u bilan
hamkorlikka asoslanadi. Ijtimoiy xizmatchilar o’zlari duch keladigan har qanday
murakkab vazifani hal qilishda mijozlar bilan hamkorlik qilishlari lozim
Ijtimoiy soha xodimlari xizmatlaridan foydalanayotgan shaxslar o’z
muammolarini hal etishda juda faol ishtirok etishlari lozim. Mijozlar har doim
ijtimoiy soha xodimi tomonidan ana shu birlikdagi harakatlarning maqsadi va
oqibatlari haqida ma’lumotolishlari zarur.
Ijtimoiy ish mijozlarining ixtiyoriyligi tamoyiliga asoslanadi. Demak, u har
qanday majburiylikni minimum darajaga tushirish uchun yo’naltirilgan bo’ladi.
Ijtimoiy ish o’z fuqarolarini ezadigan, terrorizm, qiynoqlari, va shunga o’xshash
shafqatsiz vositalardan foydalanadigan biror shaxs, guruh, siyosiy kuchlar yoki
hokimiyat to’zilmalari qo’llab-quvvatlashga mutlaqo zid.
Ijtimoiy soha xizmatchisi o’zining bilimlarini, ko’nikma va malakalarini
alohida odamlar, guruhlar, jamoa va jamiyatlar taraqqiy etishi uchun, shaxsiy-
ijtimoiy nizolarni hal qilish, ularning oqibatlarini bartaraf etish uchun sarf qilishi
lozim.
Ijtimoiy ish diskriminasiyani rad etish asosiga quriladi. Demak, u
mijozlarning jinsi, yoshi, millati, diniy e’tiqodi, tili, siyosiy e’tiqodlari, jinsiy
yo’naltirilganidan qat’iy nazar amalga oshiriladi.
Ijtimoiy soha xizmatchilari har bir odam va ijtimoiy guruh huquqlarini,
ularning mustaqilligi va sha’nini hurmat qilar ekan, “BMTning inson huquqlari
hartiyasi” va boshqa xalqaro hujjatlarga asoslanishadi.

Ijtimoiy ish mijozlarning daxlsizligini himoyalash tamoyiliga asoslanadi,
bunga tanlov erkinligi va kasbiy sir, mijozning o’z huquqlari va shaxsiy delosi
mohiyatini tushuntirib berishga bo’lgan huquqi ham kiradi.
Ijtimoiy xizmatchilar kasbiy sirni saqlaydilar, hatto u amaldagi
qonunchilikka zid bo’lsa ham. Ijtimoiy ish mijozning ishtiroki va u bilan
hamkorlikka asoslanadi. Ijtimoiy xizmatchilar o’zlari duch keladigan har qanday
murakkab vazifani hal qilishda mijozlar bilan hamkorlik qilishlari lozim, bunda
mijozning manfaatlarini eng yaxshi usulda himoya qilish uchun harakat qilish
kerak. Ijtimoiy soha xizmatchilari xizmatlaridan foydalanayotgan shaxslar o’z
muammolarini hal etishda juda faol ishtirok etishlari lozim. Mijozlar har doim
ijtimoiy soha xizmatchisi tomonidan ana shu birgalikdagi harakatlarining maqsadi
va oqibatlari (xatar va foyda) haqida ma’lumot olishlari zarur.
Ijtimoiy ish mijozlarning ixtiyoriyligi tamoyiliga asoslanadi. Demak, u har
qanday majburiylikni minimum darajaga tushirish uchun yo’naltirilgan bo’ladi.
Ishtirokchilardan bir guruhining muammolarini boshqa guruh muammolari
hisobiga hal qilish zaruriyati tug’ilganda majbur qilish har doim muqobil
guruhning manfaatlarini batafsil ko’rib chiqish, har ikki guruhni to’la eshitib
bo’lgandan keyingina tamoyil tanlashga asoslanishi kerak. Ijtimoiy xizmatchilar
muqobil guruhlarning har ikkisini ham malakali vakillar bilan ta’minlashlari zarur.
Ijtimoiy xizmatchilar, shuningdek, o’z mamlakatlari qonunchiligida ochiq majbur
qilish imkoniyatlarini minimum darajaga tushirishlari kerak.
Ijtimoiy ish o’z fuqarolarini ezadigan, terrorizm, qiynoqlar va shunga
o’xshash shafqatsiz vositalardan foydalanadigan biror shaxs, guruh, siyosiy
kuchlar yoki hokimiyat tuzilmalarini qo’llab-quvvatlashga mutlaqo zid.
“Ijtimoiy ishning xalqaro axloqiy andozalari”da 5 guruh ko’rsatilgan:
axloqiy xulq-atvor andozalari; mijozlar bilan o’zaro munosabatlar; agentliklar va
tashkilotlar bilan o’zaro munosabatlar; hamkasabalar bilan o’zaro munosabatlar;
kasbga munosabat.
Axloqiy xulq-atvor andozalari.

1. Har bir inson unikal ekani , inson xulq - atvorini va unga ko ’ rsatiladigan
yordam harakterini belgilaydigan sharoitlar unikal ekanini tushunishga intiling .
2. Kasbiy qadriyatlarni tadbiq qiling , bilim va ko ’ nikmalaringizni
takomillashtiring ; kasbingiz obro ’ sini tushiradigan hatti - harakatlar qilmang .
3. Shaxsiy va kasbiy imkoniyatlaringizga ortiqcha baho bermang .
4. har doim paydo bo ’ layotgan muammolarni hal qilishda bilimlaringiz ,
ko ’ nikmalaringiz va ilmiy bilish metodlaridan foydalaning .
5. Jamiyat hayotining sifatini yaxshilashga xizmat qiladigan siyosatning
asosiy yo ’ nalishlarini va ijtimoiy dasturlarni ishlab chiqishda kasbiy tajribangizdan
foydalaning .
6. Ijtimoiy ehtiyojlar , shaxsiy , guruh va jamoa , milliy va xalqaro ijtimoiy
muammolarning mohiyati va harakterini aniqlang va ularni tushuntiring .
7. o ’ zingizning xususiy shaxs sifatida ham , kasbiy uyushma , agentlik yoki
tashkilot vakili sifatida ham bajarayotgan harakatlaringiz va ustanovkalaringizni
tushunarli shaklda aniq va ravon izohlang .
Ijtimoiy ish mijozlarning dahlsizligini himoyalash tamoyiliga asoslanadi,
bunga tanlov erkinligi va kasbiy sir, mijozning o’z huquqlari va shaxsiy delosi
mohiyatini tushuntirib berishga bo’lgan huquqi ham kiradi.
Ijtimoiy xodimlar kasbiy sir saqlaydilar, hatto u amaldagi qonunchilikka
zid bo’lsa ham. Ijtimoiy ish mijozning ishtiroki va u bilan hamkorlikka asoslanadi.
Ijtimoiy xizmatchilar o’zlari duch keladigan har qanday murakkab vazifani hal
qilishda mijozlar bilan hamkorlik qilishilari lozim, bunda mijozning manfaatlarini
eng yaxshi usulda himoya qilish uchun harakat qilish kerak. Ijtimoiy soha
xodimlari xizmatlaridan foydalanayotgan shaxslar o’z muammolarini hal etishda
juda faol ishtirok etishlari lozim. Mijozlar har doim ijtimoiy soha xodimi
tomonidan ana shu birgalikdagi harakatlarningmaqsadi va oqibatlari (hatar va
foyda) haqida ma’lumot olishlari zarur.
Ijtimoiy ish mijozlarining ixtiyoriyligi tamoyiliga asoslanadi. Demak, u har
qanday majburiylikni minimum darajaga tushirish uchun yo’naltirilgan bo’ladi.

Ishtirokchilardan bir guruhining muammolarini boshqa guruh muammolari
hisobiga hal qilish zaruriyati tug’ilganda majbur qilish, har doim muqobil
guruhning manfaatlarini batafsil ko’rib chiqish, har ikki guruhni to’la eshitib
bo’lgandan keyingi tamoyil tanlashga asoslanishi kerak. Ijtimoiy soha xodimlari
muqobil guruhning har ikkisini ham malakali vakillar bilan ta’minlashlari zarur.
Ijtimoiy xodimlar, shuningdek, o’z mamlakatlari qonunchiligida ochiq majbur
qilish imkoniyatlarini minimum darajaga tushirishlari kerak.
Ijtimoiy ish o’z fuqarolarini ezadigan, terrorizm, qiynoqlar va shunga
o’xshash shafqatsiz vositalardan foydalanadigan biror shaxs, guruh, siyosiy
kuchlar yoki hokimiyat tuzilmalarini qo’llab-quvvatlashga mutlaqo zid.
«Ijtimoiy ishning xalqaro ahloqiy andozalari» da 5 guruh ko’rsatilgan
ahloqiy hulq-atvor andozalari; mijozlar bilan o’zaro munosabatlar; agentliklar va
tashkilotlar bilan o’zaro munosabatlar; hamkasabalar bilan o’zaro munosabatlar;
kasbga munosabat.
Ahloqiy hulq-atvor andozalari:
Har bir inson unikal ekani, inson hulq-atvorini va unga ko’rsatiladigan
yordam harakterini belgilaydigan sharoitlar noyob ekanini tushunishga intiling;
Kasbiy qadriyatlarni tadbiq qiling, bilim va ko’nikmalaringizni takomillashtiring;
kasbingiz obro’sini tushiradigan hatti-harakatlar qilmang;
Shaxsiy va kasbiy imkoniyatlaringizga ortiqcha baho bermang;
har doim paydo bo’layotgan muammolarni hal qilishda bilimlaringiz,
ko’nikmalaringiz va ilmiy bilish metodlaridan foydalaning.
Jamiyat hayotining sifatini yaxshilashga xizmat qiladigan siyosatning
asosiy yo’nalishlarini va ijtimoiy dasturlarni ishlab chiqishda kasbiy tajribangizdan
foydalaning.
Ijtimoiy ehtiyojlar, shaxsiy, guruh va jamoa, milliy va xalqaro ijtimoiy
muammolarning mohiyati va harakterini aniqlang va ularni tushuntiring.
O’zingizning huquqiy shaxs sifatida ham, kasbiy uyushma, agentlik yoki
tashkilot vakili sifatida ham bajarayotgan harakatlaringizni tushunarli shaklda aniq
va ravon izohlang.

Mijozlar bilan o’zaro munosabatlar:
1.Mijozlarga nisbatan majburiyatlaringizni birinchi o’ringa qo’ying, biroq
boshqa odamlarning ahloqiy jihatlarini ham hurmat qiling.
2. Mijozning o’zaro ishonch, sir va konfidensiallikka, axborotdan mas’uliyatli
foydalanishga bo’lgan huquqlarini himoya qiling.
Axborot to’plash va uni boshqa shaxslarga berish faqatgina mijozning
manfaatlari yo’lida amalga oshiriladigan kasbiy faoliyat doirasida yuz berishi
mumkin, bu harakatlarning zarurligi haqida mijoz oldindan xabardor qilmay turib
va uning roziligisiz boshqalarga berilmaydi. Bundan mijoz o’z hatti-harakatlari
uchun mas’ul bo’la olmaydigan va bu harakatlar boshqa shaxslar uchun jiddiy xavf
tug’diradigan holatlar mustasno. Mijoz o’z haqida ijtimoiy xodimda mavjud
bo’lgan har qanday axborot bilan tanishish huquqiga ega.
Mijozning shaxsiy intilishlari, tashabbuslari va hususiyatlarini qadrlang va
hurmat qiling. Agentlik va ijtimoiy muhit doirasida ijtimoiy xodim mijozga o’z
hatti-harakatlari uchun mas’uliyatli bo’lishda ko’maklashadi. Biror sababga ko’ra
mana shu darajada kasbiy yordam ko’rsatilishini imkoni bo’lmasa, bu haqda
mijozga habar beriladi va u o’z bilganicha harakat qiladi.
Mijozga (alohida odamga, guruhga, jamoaga, jamiyatga) o’zini namoyon
qilishi va shaxsiy saloxiyatini maksimal rivojlantirishda yordam bering, shu bilan
birga boshqa odamlarning ham huquqlarini mazkur darajada saqlang. Mijozga
xizmat ko’rsatish asosida uning mutaxassis bilan muloqotlarida o’zining qonuniy
istaklari va foydasiga erishish uchun foydalanish zarurligini tushuntirish yotadi.
Agentliklar va tashkilotlar bilan o’zaro munosabatlar .
Ijtimoiy siyosatlari, metodlari va amaliyoti mijozlarga sifatli yordam
ko’rsatish va kasbiy ijtimoiy ishni qo’llab-quvvatlashga qaratilgan agentliklar va
tashkilotlar bilan mustahkam hamkorlikda ishlash.
Agentlik yoki tashkilotning nizomdagi maqsadlari va vazifalariga to’la
mas’uliyat bilan munosabatda bo’lish; Ijtimoiy ishning eng yuksak andozalariga
erishish maqsadida amalga oshirilayotgan ijtimoiy siyosatni, uning uslubiyoti va
amaliyotini ishlab-chiqishga o’z hissasini qo’shish.

Mijoz taqdiriga to’la mas’uliyat bilan munosabatda bo’lish; Ijtimoiy
siyosatga, uning uslubiyoti va amaliyotiga zarur o’zgarishlarni tegishli agentliklar
va tashkilotlar orqali kiritish; Barcha imkoniyatlardan foydalansangiz-u, biroq
o’zgartirishlarni kiritishning imkoni bo’lmasa, unda yuqori tashkilotlarga yoki
manfaatdor keng jamoatchilikka murojaat qilish.
Mijozga yoki jamoga ijtimoiy ish samaradorligi to’g’risidagi hisobotni
mijozlarga, agentlik va tashkilotlar oldida vujudga keladigan muammolarni davriy
tahlil qilish, shuningdek, shaxsiy faoliyatingizni tahlil qilish shaklidagi kasbiy
hisobot sifatida taqdim qilish.
Ijtimoiy ish ahloqiy tamoyillari harakati, prosedurasi va amaliyotiga zid
bo’lgan harakatlarni qilmaslik.
Kasbga munosabat.
1. Kasbning qadrini, bilimlar va metodologiyasini himoya qiling; ularni
ommalashtirish va takomillashtirishga o’z hissangizni qo’shing.
2. Ijtimoiy ishdagi professionalizmni ko ’ taring , uni har tomonlama
takomillashtirishga harakat qiling .
3. Kasbingizni o ’ rinsiz tanqiddan himoya qiling , kasbingiz zarur ekani
to ’ g ’ risidagi ishonchni mustahkamlash uchun imkoni bor ishlarning barchasini
qiling .
4. Kasbingizni , uning nazariyalari , usullari va amaliyotini konstruktiv
tanqid qiling .
5. Yangi va mavjud bo ’ lgan ehtiyojlarni qondirish uchun zarur bo ’ lgan
ijtimoiy ishning yangicha yondashuvlari va usullarini ishlab chiqishni har
tomonlama rag ’ batlantiring .
Ijtimoiy xizmatchining majburiyatlari:
1) va’zxonlik qilmaslik, buyruq bermaslik, ta’qiqlamaslik. Mijoz shaxsining
sha’ni va unikalligini hurmat qilib uni harakatga, tashabbusga, ijodga undash;

2) mijozga quloq tuta bilish, sabr-toqat ko’rsatish, muammo va vaziyatni
tushunish, uning o’rniga o’zini qo’ya bilish, nazokat va odob ko’rsata bilish;
3) muloqotmand bo’lish, ochiq bo’lish, mijozni “gapirtira bilish”, birgalikda
muammolarning yechimini aniqlash; atrofdagilar uchun kerakli va qiziqarli
bo’lish;
4) mijoz va uning atrofidagilar o’rtasida vosita, bog’lovchi xalqa bo’lish,
mijozga ko’rsatilayotgan xayriya yordami orqali uning sha’ni pastga urilishiga yo’l
qo’ymaslik;
5) mijoz bilan ishlashda norasmiy bo’la bilish, mijozning o’z muammolarini
hal qilishda maslahatchi, ko’makchi vazifasini bajarish; o’zaro munosabatlarni
tenglik asosidagi dialogga qurish;
6) doimo insonparvarlik va mehribonlik nuqtai nazaridan yondashish .
Mijozni muhokama qilmaslik va unga tanbeh bermaslik ; shaxs yoki odamlar
guruhiga g ’ ayriinsoniy va diskriminasion yondashuvlarning oldini olish ; mijozni
jismoniy yoki ruhiy o ’ ng ’ aysizlikdan , asabiylashishdan , xavfdan va haqoratlardan
himoya qilish ;
7) o ’ z xulq - atvorining yuksak axloqiy andozalarga mosligini saqlash , har
qanday makrlar , birovlarni aldash , nopok hatti - harakatlarni istisno qilish . Doimo
faqatgina mijoz manfaatlari yo’lida harakat qilish;
8) o’ziga ko’makchilarni topa bilish, ijtimoiy ishni rivojlantirishda
jamoatchilik ko’magini ta’minlash;
9) faqatgina o’zi vakolatli bo’lgan doirada ish yuritish, o’z ishining sifati
uchun shaxsan mas’ul bo’lish; tashqi ta’sir va bosimlarga berilmaslik; mijozni
qo’llanilayotgan tadbirlar, unga ko’rsatilayotgan yordam harakteri, yozuvlar,
to’planayotgan ma’lumotlar haqida xabardor qilish;
10) o’zining kasbiy munosabatlaridan shaxsiy maqsadlar yo’lida
foydalanmaslik; vaziyatlarni muhokama qilish va baholashda faqat kasbiy
maqsadlar bilan ishtirok etish; mijoz ishonib bildirgan sirni hurmat qilish va uni
fosh etmaslik. Ko’rsatilgan xizmatlar uchun haqni faqat qonuniy asoslarda olish.
Bajarilgan ish uchun qimmatbaho sovg’alar olmaslik;

11) kasbiy bilimlari, mahorati, malakasini uzluksiz oshirib borishga intilish.
o’z amaliy faoliyatini kasbiy bilimlar asosida tashkil etish;
12) kasbning obro ’ si va pokligini himoya qilish va orttirishga intilish . Kasbiy
o ’ zaro munosabatlar va o ’ zaro ta ’ sir jarayonida hamkasblar ishonchiga hurmat
bilan qarash , nazokat va adolatni saqlash . Kim bo ’ lishidan qat ’ iy nazar , hamkasbi
axloqqa zid harakat qilsa , unga qarshi choralar ko ’ rish ( V . G . Bocharova ).
Odatda , sovuqqonlik deb baholanadigan kasbiy me ’ yorlarni buzish yoki
xatolar “ beg ’ amlik , malakasizlik yoki oldindan o ’ ylangan niyat tufayli kasbiy
me ’ yorlarni buzish ” sifatida baholanadi . Ijtimoiy soha xizmatchilari maxfiylikni
buzganlari , bolalar bilan yomon munosabatda bo ’ linayotgani haqidagi shubha
to ’ g ’ risida xabar bermaganlari , suiiste ’ molliklar , so ’ z bilan haqoratlash yoki
jismoniy zo ’ ravonlik tahdidi singari holatlarga befarqlik , hatti - harakatlar
yordamida haqoratlash , davolash yoki axloq tuzatish muassasasiga xato natijasida
yotqizish tufayli erkinlikni cheklagani uchun sud tomonidan ta ’ qib qilinishi
mumkin .
Malaka tavsifi bilan belilangan majburiyatlarni bajarish uchun ijtimoiy
pedagog va ijtimoiy soha xizmatchisi o ’ zining quyidagi huquqlaridan keng
foydalanadi :
 mijozlarning manfaatlarini qonun chiqaruvchi va ijroiya hokimiyati
organlarida ifodalash va himoyalash ;
 maxsus ma ’ lumot to ’ g ’ risidagi va lisenziyaga mos bo ’ lgan diplom yoki
sertifikat bo ’ lgani taqdirda davlat yoki xususiy ijtimoiy amaliyotni
yuritish ;
 mijozlar ehtiyojlari bilan bog ’ liq ma ’ lumotlarni to ’ plash , aholi orasida
sosiologik so ’ rovlar , diagnostik tadqiqotlar o ’ tkazish ;
 mijozlarning ijtimoiy va shaxsiy muammolarini hal qilish to ’ g ’ risidagi
rasmiy so ’ rovlar va iltimoslari bilan jamoat tashkilotlariga , davlat
muassasalariga murojaat qilish ;
 o ’ z faoliyati doirasidagi u yoki bu muammoning holati to ’ g ’ risida davlat
idoralariga axborot berish ;

 ijtimoiy tashabbus va faollik ko ’ rsatganlari uchun ota - onalar , oilalar ,
ijtimoiy ish volontyorlarini taqdirlash to ’ g ’ risida korxonalar va
muassasalar , tijorat tuzilmalari va jamoat birlashmalariga takliflar
kiritish ;
 oiladagi tarbiya , ijtimoiy ishdagi tajribani ommaviy axborot vositalari
yordamida targ ’ ib qilish uchun faol ish yuritish ;
 muayyan ijtimoiy muammolarni hal qilishga qaratilgan jamoat
tashabbuskorlik harakatlariga boshchilik qilish .
Ijtimoiy ishchilarning axloq to’g’risidagi bilimlari kasbiy amaliyotining
muhim qismi hisoblanadi. Ularning axloqiy xushmuomalalik bilan yo’l tutishga
intilishlari va qobiliyatlari taqdim etilgan xizmatlar sifatining muhim jihati
hisoblanadi. IIXF va IIMXA larning axloqqa qaratilgan maqsadlari bu ijtimoiy ish
tashkilotlari, ijtimoiy ish maktablari va ijtimoiy ish sohasi bilan shug’ullanadigan
talabalar tomonidan axloqiy muammolarning tahlili va muhokama jarayonlarini
osonlashtirish va bajarilishiga yordam berish hisoblanadi. Ijtimoiy ish xodimlari
duch keladigan axloqiy muammolarning ba’zilari o’zlari yashaydigan xududga xos
bo’lishi, boshqalari esa barcha davlatlar uchun umumiy bo’lishi mumkin. Umumiy
tamoyillarga rioya qilgan holda, umumtasdiqlangan IIXF va IIMXA o’z oldilariga
butun dunyo ijtimoiy ish xodimlarining o’zlari duch keladigan muammolar va
dilemmalar orasida fikr yuritishi va mulohazalarni kuchaytirishi va
rag’batlantirishi hamda ular tomonidan aniq qabul qilinadigan qarorlar, xulosalarni
axloqiy muammolar majmuasining umumiy bilimlariga asoslanishini maqsad qilib
qo’ydilar. Ijtimoiy ish sohasi axloqiy tomonlarining muammoli jabhalari
quyidagilar hisoblanadi:
- nizolarni barcha tomonlariga sodiq va xolis bo’lgan holda bartaraf qilish
zarurligi;
- ijtimoiy ishchilar yordamchilar sifatida harakat qilishlari bilan bir vaqtning
o’zida yordam ko’rsatilishi jarayonini nazorat qilishi zarurligi;
- ijtimoiy ishchilar o’zlari ish olib borayotgan mijozlarining talab-
ehtiyojlarini himoya qilish majburiyati va jamiyat talablari bilan o’z faoliyatlarini

ko’rsatilgan xizmat ma’qulligi va samaradorligi asosida muvofiqlashtirilishi
zarurligi o’rtasidagi nizo.
- jamiyat ixtiyorida bo’lgan resurslarning cheklanganligi.
IIXF va IIMXA tegishli uchrashuvlarda 2000 yilda Monrealda (Kanada)
alohida qabul qilingan, keyinchalik 2001 yil may oyida Kopengagenda birgalikda
kelishilgan ijtimoiy ishning ta’rifi mazkur xujjatning boshlang’ich nuqtasi
hisoblanadi. Ushbu hujjatda inson huquqlari va ijtimoiy adolatning amal qilinishi
tamoyillarini belgilab beradi. Keyingi bo’lim ijtimoiy ish sohasi bilan bog’liq
bo’lgan inson huquqlari to’g’risidagi turli xil konvensiyalar va deklarasiyalar
haqida bayon qiladi. 4-bo’limda inson qadr-qimmatini hurmat qilish, shuningdek
ijtimoiy adolat va inson huquqlariga amal qilish bo’limlarida ko’rsatilgan asosiy
axloqiy tamoyillar belgilab o’tilgan. Yakunlovchi bo’lim IIXF va IIMXA ning
tegishli tamshkilot a’zolari tomonidan detallashtirilishi kerak bo’lgan ijtimoiy ish
axloqiy xulq-atvorining asosiy qoidalarini o’z ichiga oladi.
2. Ijtimoiy ish ta’rifi.
Ijtimoiy ish kasbi insonlarning tinchligini ta’minlash maqsadida jamiyatdagi
o’zgarishlarga, insoniy munosabatlar muammolarining hal qilinishiga, shuningdek
insonlarning ozodligi va imkoniyatlarini kengayishiga imkon yaratadi. Ijtimoiy
ishning asosi bo’lib, ijtimoiy adolat va inson huquqlarining amal qilinishi
tamoyillari hisoblanadi.
3. Xalqaro konvensiyalar.
Inson huquqlarining xalqaro deklarasiya va konvensiyalari hammaga ma’qul
bo’ladigan asosiy standartlarni (mezonlarni) shakllantiradi. Ijtimoiy ishning amaliy
faoliyati bilan quyidagi hujjatlar bog’liq:
Inson huquqlarining umumiy deklarasiyasi.
- Fuqarolikka oid va siyosiy huquqlariga qaratilgan xalqaro shartnoma.
- Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlari to’g’risida xalqaro shartnoma.
- Irqiy taxqirlashning barcha shakllarini istisno qilish to’g’risidagi
konvensiya.

- Ayollar tahqirlanishining barcha shakllarini istisno qilish to’g’risidagi
konvensiya.
- Inson huquqlari to’g’risidagi konvensiya.
- Aborigen va qabilaga oid xalqlar to’g’risida konvensiya.
4. Tamoyillar.
4.1. Inson qadr-qimmatining hurmat qilinishi va inson huquqlari.
Ijtimoiy ish barcha insonlarning azaliy qadriyatlari va qadr-qimmatining tan
olinishi va shulardan kelib chiqadigan huquqlarini hurmat qilinishiga asoslanadi.
Ijtimoiy ishchilar har bir insonning tinchligini va jismoniy, fiziologik, emosional
va ruhiy yaxlitligining himoya qilishlari va qo’llab-quvvatlashlari kerak. Bular
quyidagilarni anglatadi:
Mijozning o’z o’rnini, yo’lini mustaqil belgilab olishi huquqini hurmat
qilish.
Insonlarning ishtirok etish huquqi. Mijozlarning shaxsiy hayotiga
qiladigan mustaqil qarorlarni qabul qilishlariga imkon yaratish.
Insonga butun shaxs sifatida nazar solish.
Kuchli tomonlarni aniqlash va rivojlantirish.
4.2.Ijtimoiy adolat.
Ijtimoiy o’zlari ish olib boradigan insonlarga va umuman jamiyatga aloqador
bo’lgan ijtimoiy adolatning o’rnatilishiga yordam berishga majburdirlar. Bu
quyidagilarni anglatadi:
Negativ (salbiy) tahqirlashga qarshi chiqish.
Tafovutlarni tan olinishi.
Chora-imkoniyatlarning teng taqsimlanishi.
Adolatsizlikka qarshi chiqish.
Mustahkam birdamlikda ish olib borish.
5. Kasbiy xulq-atvor.
IIXF va IIMXA – a’zolari kasbiy axloq va mazkur hujjatning mohiyati bilan
bog’liq bo’lgan, o’zlariga tegishli bo’lgan qoidalar va qo’llanmalar to’plamini
ishlab chiqishlari va to’ldirib borishlari kerak. Milliy tashkilotlar ijtimoiy

ishchilarni mazkur xujjatlar va qoidalardagi o’zgartirishlari bilan xabardor
qilishlari kerak. Ijtimoiy ishchilar o’zlarining mamlakatlari spesifikasini (o’ziga
xosligini) inobatga olgan holda qabul qilingan qoidalar va normativ xujjatlarga
binoan harakat qilishlari kerak. Shu bilan bir qatorda ular o’z ishlarida kasbiy xulq-
atvorning quyidagi umumiy qoidalarga amal qilishlari kerak:
Ijtimoiy ishchilar o’zlarining ishlarini samarali bajarilishi uchun zarur
bo’lgan malaka va kompetensiya (huquq, vakolat) darajasini doimo ko’tarib
turishlari va rivojlantirishlari kerak.
1. Ijtimoiy ishchilar o’z malakalarini (mahoratlarini) odamlarning
azobga solinishi yoki terrorizm kabi noinsoniy maqsadlarda qo’llanilishiga yo’l
qo’ymasliklari kerak.
2. Ijtimoiy ishchilar vijdonan, halol yo’l tutishlari kerak.
3. Ijtimoiy ishchilar birga ishlaydigan insonlarga hamdardlik,
xayrixoxlik va g’amxo’rlik bilan muomala qilishlari kerak.
4. Ijtimoiy ishchilar mijozlarining qiziqish va talab-ehtiyojlarini shaxsiy
qiziqish va talab-ehtiyojlariga bo’ysindirmasliklari kerak.
5. Ijtimoiy ish xodimlari sifatli xizmat ko’rsatish imkoniyatlariga ega
bo’lishlari uchun o’z ish joylarida, umuman, jamiyatda o’zlari haqida ham
g’amxo’rlik qilishlari kerak.
6. Ijtimoiy ishchilar mijozlari to’g’risidagi ma’lumotlarni
konfidensialligini saqlashlari kerak.
7. Ijtimoiy ishchilar mijozlari, hamkasblari, ishchilari, professional
tashkilotlar va qonun oldida o’z harakatlari uchun javobgar bo’lishlarini
anglashlari kerak.
8. Ijtimoiy ishchilar ijtimoiy ish maktablari bilan hamkorlik qilishlari va
bu maktablar talabalariga sifatli amaliy treninglar va zamonaviy amaliy bilimlarni
taqdim etgan holda ularni qo’llab-quvvatlashga tayyor bo’lib turishlari kerak.
9. Ijtimoiy ish xodimlari hamkasblari bilan doimo kasbiy axloq
masalalarini muhokama qilishlari va axloqiy tomonlariga e’tibor bergan holda
qarorlar qabul qilishlari kerak.

10. Ijtimoiy ishchilar o’zlari qabul qilgan qarorlarining sabablarini va
izohini tushuntirib berishga doimo tayyor bo’lishlari kerak.
11. Ijtimoiy ishchilar xujjatlarda bayon etilgan tamoyillar, shuningdek
mamlakat xujjatlarida qabul qilingan qoidalar doimo muhokamada bo’lib
qadrlansa, mazkur hujjatning bajarilishi uchun o’z agentligi va davlatida kerakli
bo’lgan shart-sharoitlarning yaratilishi ustida ishlashlari kerak.
II.Ijtimoiy ishchining mijozlarga nisbatan belgilangan axloqiy burchlari.
Ijtimoiy ishchi mijozining mustaqilligini tan olishi va rivojlantirishi uchun
maksimal kuch qo’shishi kerak. Ijtimoiy ishchining burchlari - mijoziga qaratilgan
burchlari hisoblanadi:
- ijtimoiy ishchi mijoz bilan shaxsiy qiziqishi asosida munosabatda
bo’lmasligi kerak;
- ijtimoiy ishchi insonlarning tahqirlanishlari bilan kurashib, millati, yoshi,
e’tiqodi, oilaviy mavqyei, aqliy va jismoniy nuqsoniga asoslangan tahqirlashning
turli xil shakllarida ishtirok etmasligi va amalda sinamasligi kerak;
- ijtimoiy ishchi mijoziga ziyon keltiradigan aloqa va munosabatlardan
chekinishi kerak;
- ijtimoiy ishchi mijozini ijtimoiy xizmat bilan bog’liq bo’lgan
tavakkalchilik huquqi, imkoniyatlari va majburiyatlari haqida xabardor qilishi
kerak;
- ijtimoiy ishchi hamkasblari va ustozlari bergan maslahatlarga amal qilishi
kerak, agar bu uning qiziqishlari va ishi bilan aloqador bo’lsa;
- ijtimoiy ishchining mijozi bilan olib borilayotgan ishi mijozi va oilasi
uchun zarur bo’lmay, qiziqishlari va muhtojligiga xizmat qilmasa, ijtimoiy ish
xodimi bu ishni va professional munosabatlarni yakunlashi kerak.
Konfidensiallik(maxfiylik) va sir saklashi
Ijtimoiy xizmat xodimi mijozlarning sirlarini hurmat qilishi va kasbiy
ijtimoiy yordam davomida ko’rsatilgan ma’lumotlarni tarqatmaslikka majburdir:
- ijtimoiy ishchi faqatgina professional sharoit taqozo etsagina mijozning
ruxsatisiz maxfiy ma’lumotlar bilan bo’lishishi mumkin.

- ijtimoiy ishchi mijozlarini maxsus vaziyatda konfidensial ma’lumotlar
chegaralari va bu ma’lumotlar qay maqsadda ishlatilishi haqida to’liq xabardor
qilishi kerak.
- ijtimoiy ishchi zarurat tug’ilganda mijozlarini har qanday rasmiy hujjatlar
bilan ta’minlab berishi kerak.
- mijozlarni zaruriy hujjatlar bilan ta’minlab, ijtimoiy xizmat xodimi
hujjatlarda saqlanayotgan qolgan ma’lumotlarning konfidensialligiga rioya qilishi
kerak.
- ijtimoiy ishchi magnitafon yozuvlarini va ma’lumotlarni bosmadan
chiqarishdan oldin mijozlarining roziligini olishi kerak.
Gonorarlar
Ijtimoiy xizmat xodimi ijtimoiy yordamning turli xil ko’rinishlari uchun
belgilangan gonorarlar adolatli, idrokli, andishali va ko’rsatilgan ijtimoiy
yordamning turlari mijozning to’lash qodirligi bilan kelishiga ishonch hosil qilishi
kerak.
«Ijtimoiy ishning etikasi: tamoyillarining tasdiqlanishi» deb nomlangan
hujjat 2004 yil oktyabrda Adelaidada (Avstraliya) ijtimoiy ishchilarning xalqaro
Federasiyasi va ijtimoiy ish maktablarining xalqaro Assosiasiyasining umumiy
uchrashuvida tasdiqlangan.
II.2.Ijtimoiy ish xodimining o’z hamkasblari bilan bo’lgan
munosabatlarida amalga oshirilishi zarur bo’lgan axloqiy majburiyatlari.
XX asrning 90-yillarida Rossiyada “ijtimoiy ish” kasbining kiritilishi
uchun poydevor sifatida boshqa mutaxassisliklar: tarbiyachilar, psixologlar,
madaniyat, sog’liqni saqlash va sport, ijtimoiy ta’minot va tartibni muhofaza qilish
organlari vakillarining ishlanmalaridan foydalanildi, ularda odamlarni ijtimoiy
himoya qilishning turli modellari, amaliy ijtimoiy ish shakllari va usullari, ilmiy
tadqiqotlar natijalari mujassamlashgan edi.

Rossiyada ijtimoiy ish shaklanishining o’ziga xosligi aynan mana shunda,
o’zining davlat sifatida “tug’ilish” davrida bu ish ancha yetuk holatda, boy
salohiyatga, chuqur tarixiy ildizlarga, mehribonlik an’analari va jamoaviylik
ruhiga, hamkorlik, ijtimoiy g’amxo’rlik va o’zaro yordam tajribasiga ega edi.
Mamlakatda ijtimoiy ishning paydo bo’lishidan to hozirgi kungacha
ijtimoiy pedagogikaning yetakchilik roli xos bo’lib, bu holat Rossiyaning ijtimoiy
ish bo’yicha boshqa mamlakatlardan orqada qolishi tafovutini qisqartirishga,
shuningdek, hozirgi kunda ko’pchilik mamlakatlardagi ijtimoiy ish modellarida
yetishmayotgan va jahon amaliyoti va “ijtimoiy ish” integrativ fani uchun
tashvishli hol bo’lgan “ijtimoiy-pedagogik urg’u” berishga imkon yaratdi.
Rossiyada “ijtimoiy ish” kasbiga dastlabki yo’lni ochgan mutaxassislar
ijtimoiy pedagoglar edi. Bu, avvalo, shuning uchun ham tabiiyki, har qanday
ijtimoiy xizmatchi kasbiy vakolatliligi asosini axloqiy, psixologik, pedagogik
xususiyatlar tashkil etadi.
Mamlakatda XX asrdagi ijtimoiy ish taraqqiyotida (V.G. Bocharovaga
ko’ra) uch bosqich farqlanadi:
1) 60-yillar;
2) 70-80-yillar;
3) 80-yillar - hozirgi davr.
1-bosqich – 60-yillar tajriba to’plash, izlanish, ijtimoiy-pedagogik
amaliyotda sosiumdagi tarbiyaviy ishni tashkil etishga maxsus yo’naltirilgan
xizmatchilar toifasi (maktabda sinfdan tashqari va maktabdan tashqari ish
tashkilotchisi, maktabdan tashqari muassasalar xizmatchilarining turli toifalari,
boshqa idoralar: madaniyat, sport, uy-joy kommunal va ijtimoiy ta’minot, huquqni
muhofaza qiluvchi organlar, kasaba uyushmalari tizimida, yotoqxonalarda va
boshqa muassasalarda ishlaydigan) tashkilotchi-pedagog va tarbiyachilar
shakllanishi davri edi.
2-bosqich – 70-80-yillar davomida ijtimoiy ehtiyoj, ijtimoiy ish, ijtimoiy
tarbiyadagi ilg’or tajribalar muammoni yechish mumkin bo’lgan yangi sifat
bosqichiga olib chiqdi. Mamlakatda turli majmualar: ijtimoiy-pedagogik, ta’limiy-

madaniy, jismoniy tarbiya-sog’lomlashtirish, qishloq maktab-majmualari va
boshqalar tarmog’i rivojlana boshladi. Pedagogika fanida bu davr
tadqiqotchilarning ijtimoiy pedagogika muammolariga bo’lgan e’tiborining
kuchayishi bilan xarakterlanadi.
Biroq, ijtimoiy ishning rivojiga uning tashkiliy, kadrlar, moddiy-texnik va
ilmiy-pedagogik tomondan yetarli ta’minlanmagani to’siqlik qilib turardi. Bu
jarayon yana ijtimoiy siyosat, ijtimoiy faoliyatning turli sohalari (ta’lim, sog’liqni
saqlash, madaniyat, sport, ijtimoiy ta’minot va boshqalar)ni taqdim qiladigan
institutlar faoliyatining o’zaro bog’lanmagani va funksional pala-partishliklar
tufayli; ikkinchi tomondan, eng ustuvor va murakkab soha – oilaviy-maishiy
muhitdagi, katta yoshlilar va bolalar turar joyidagi ijtimoiy ish to’g’risida
shaklangan an’naviy tasavvurlar, “jek” pedagogikasi tufayli qiyinlashib borardi.
Ijtimoiy xizmatlarning maxsus tayyorlangan mutaxassislar bilan
ta’minlanmaganligi boshqa bir qator kasblar (ayniqsa, maktablardagi pedagogik
kadrlarning) o’ziga xos bo’lmagan funksiyalar bilan shug’ullanishiga olib keldi.
Bu ijtimoiy ishning samaradorligi, ta’lim muassasalarining pedagogik
funksiyalarini bajarishdagi va ayniqsa, bolalarning muloqot va kattalar bilan
munosabatlar muhiti bo’lgan oila pedagogik ta’limida salbiy iz qoldirdi.
Sosiumdagi ish oilani ijtimoiy faoliyatdan, ijtimoiy tarbiyadan
begonalashtirish, uning funksiyalarini turli davlat tuzilmalariga olib berishga
intilish, bu sohaga maktab usullarini ko’chirishga urinishlar tufayli cheklanar edi.
Tadbirlar pedagogikasi“ga aylanib qolgan maktab usullari ochiq muhitdagi bolalar
va ularning mikroijtimoiy iqlimi intilishlari, ehtiyojlari, imkoniyatlarini yetarli
darajada hisobga olmas; ijtimoiy yordam mazmuni shakllari va usullarining
muayyan adressizligi, bu shakl va usullarning ko’pincha tasodifiy omillar bilan
belgilanishi shaxsga yo’naltirilmagan edi.
Tibbiy ijtimoiy xodimlarning yo’qligi tufayli sog’liqni saqlash tizimida
ham murakkab vaziyat vujudga keldi, ularning vazifalarini qisman va nokasbiy
darajada odamlarni davolashi lozim bo’lgan mutaxassis-vrachlar bajarisha
boshladi.

Deviant (noijtimoiy) xulq-atvorli o’smirlar va “xatar guruhi”ga mansub
oilalar bilan ijtimoiy ish masalalari mutaxassis ijtimoiy xizmatchilar yo’qligi
tufayli uzoq davr davomida milisiya organlari zimmasiga yuklandi.
Nogironlar, qariyalar, ijtimoiy muhofazaga qattiq muhtoj bo’lgan
odamlarning boshqa toifalari bilan olib boriladigan ijtioiy ish tizimi to’liq emas
edi.
Biroq, qiyinchiliklar va ziddiyatlarga qaramasdan, bu bosqich ijtimoiy-
pedagogik amaliyot va ijtimoiy ish sohasining boshqa tarmoqlari intensiv
rivojlanishi bilan xarakterlanadi. Turli idoralar faoliyatini integrasiyalash,
idoralararo asosda ijtimoiy ish mazmunini muvofiqlashtirish, turli idoralarga
tegishli muassasalar o’zaro ta’siri xususiyatlarini o’zgartirish singari tamoyillar
ko’zga tashlana boshladi.
Jamiyatdagi chuqur inqiroz oilalar, aholi guruhlari katta qismining ijtimoiy
qashshoqligini ochib qo’ydi va keskin kuchaytirdi, har bir shaxs manfaatlari va
huquqlarining kafolati bo’lgan jamiyatni iqtisodiy va ma’naviy-axloqiy jihatdan
tubdan sog’lomlashtirish yo’llarini izlab topishni birinchi masala qilib qo’ydi.
3-bosqich – 80-yillar oxiriga kelib, mamlakatda ijtimoiy ish muammolarini
davlat darajasida hal qilishga o’tish, ijtimoiy xizmatlarning keng infratuzilmaga
ega bo’lgan yagona tizimini yaratish, uni retrospektiv ilmiy tahlil qilish, ijtimoiy
ish sohasidagi jahon nazariyasi va amaliyoti rivojining yetakchi tamoyillarini
anglash asosida kadrlar bilan ta’minlashga o’tish uchun barcha shart-sharoitlar
yetildi. Ijtimoiy ishning o’z ichiga ko’plab mintaqalarga yo’naltirilgan, muayyan
milliy-mintaqaviy va mahalliy sharoitlarda umumiy yondashuvlarni amalga
oshirish usullari va vositalariga ko’ra farqlanadigan variantlarni qamrab oladigan
konsepsiyasi shakllandi. Ijtimoiy ishga turli xayriya tashkilotlari, ko’ngillilar
jamiyatlari, uyushmalar, jamg’armalar, Cherkov faol qo’shildi.
Hozirgi kunda ijtimoiy ishning sof davlat tizimidan jamoat homiyligini
ham qamrab oladigan tizimga o’tish yuz bermoqda. qaysidir darajada biz
homiylikning inqilobgacha bo’lgan murvatlariga qaytmoqdamiz, ayni paytda
sho’rolar davrida vujudga kelgan ba’zi elementlarni saqlab qolmoqdamiz.

Rossiya homiyligi tizimini qayta yaratish yo’lida ziddiyatlar va
qiyinchiliklar bo’lishi muqarrar. Xatolarni chetlab o’tishda faqat hozirgi xorij
tajribasinigina emas, balki o’z Vatanimiz tarixiy tajribasini o’rganish ham yordam
beradi. Uni o’rganish quyidagilardan guvohlik beradi: muhtojlarga beriladigan
ko’mak uni keng jamoatchilikni jalb etib nomarkazlashtirilganda samaraliroq
bo’ladi; uning individual xususiyatini saqlab qolish lozim; jarayonda ishtirok
etayotgan barcha tomonlar – xayriya, xususiy, jamoat tashkilotlari, Cherkov va
davlatning yordamga muhtoj bo’lganlar to’g’risida axborot olishda ham, ularga
yordam berishda ham o’zaro ta’sirini saqlab qolish zarur.
Davlat o’z zimmasiga xayriya muassasalari faoliyati, ulardan ba’zilari
ishining qisman moliyalashtirish, eng muhimi muhtojlarga imtiyozlar, rag’batlar
tizimi orqali yordam ko’rsatish bo’yicha qonunlarning yagona tizimini, me’yoriy
asosini yaratish bo’yicha funksiyalarni olishi zarur.
Homiylik ishlariga ommaviy axborot vositalari tomonidan doimiy e’tibor
qaratish va jamoatchilik tomonidan nazorat qilish zarur.
Hozirgi paytda Rossiya Federasiyasida oila va bolalarga ijtimoiy xizmat
ko’rsatishning bir necha moddellari tashkil etilib ishlayapti. Ularni davlat
yordamida moliyalashtirishni nazarda tutib, quyidagicha tasniflashtiramiz.
- davlat ijtimoiy xizmatlari;
- aralash xizmatlari;
- mustaqil yoki xayriya fondlari, diniy va ijtimoiy tashkilotlari qoshida ish
yurituvchi tajorat xizmatlari.
Davlat xizmatining ustun modeli – oila va bolalarga xizmat ko’rsatishning
xududiy markazlaridir. Ijtimoiy xizmat ko’rsatishning boshqa muassasalaridan farq
qilgan holda ularning faoliyati va xizmatlari turli-tuman bo’lib, o’z kuchlari bilan
oila muammolarini yechishga, hayotning turli sohalarida yuzaga kelgan mushkul
vaziyatlarni bartaraf etishga harakat qiladilar. Har yili davlat xizmatlari ro’yxatini
Rossiya Federasiyasi xukumati tasdiqlaydi, bular quyidagilar:
a) Ijtimoiy-maishiy xizmatlar, moddiy va natural yordam:
- shoshilinch xizmat va shoshilinch moddiy yordam;

- og’ir kasal, nogiron bolalari bo’lgan oilalarga yordam; harakat qilishga
qiynaladigan, birovning qaroviga, oziq-ovqatlar, dori-darmonlarni olishda
boshqalar yordamiga muhtoj oilalarga va alohida fuqarolarga yordam;
- beg’arazlik asosida yoki muayyan to’lov hisobiga aholidan buyumlar
(kiyim-kechak, poyafzal va boshqalar)ni qabul qilish;
- xayriya va insonparvarlik yordamini taqsimlash (tovarlar va oziq-ovqatlar
va boshqalar);
- yetim bolalarga, ota-ona qo’arovisiz qolganlarga, vasiy oilalarga ijtimoiy
yordam;
- adresli ijtimoiy yordam ko’rsatish uchun mablag’lar topishda tadbirlar
tashkil etish;
- muassasalar qoshida buyumlar fondi, yolg’iz onalarning voyaga
yetmagan bolalariga va boshqa kategoriyada muhtojlarga bolalar buyumlari
fondini tashkil etish;
- ishga joylashtirish (shu jumladan, vaqtincha) va kasbga ega bo’lish
(mutaxasislik olishda) yordam berish;
- bolalarning teatrlar, ko’rgazmalar va boshqa madaniy tadbirlarga
borishini tashkil etishga yordam berish;
- bolalar uchun xayriya ziyofatlari, yozgi dam olish, sanatoriya-kurort
davolanishlarni tashkil etish;
- juda muxtojlarga oziq-ovqat va maishiy xizmatlarni tashkil etishda
yordam berish;
- pul mablag’lari, oziq-ovqat mahsulotlari, sanitariya-gigiyena vositalari,
bolalarga qarash uchun vositalar, birinchi navbatda zarur bo’lgan kiyim-kechaklar,
poyafzallar va boshqalar, pul yordamlari, imtiyozlar, qo’shimcha to’lovlar,
tovonlarni ajratishda yordam berish;
- xat, arizalar yozishda, xujjatlarni, shu jumladan vasiylik hujjatlarini
tayyorlash va rasmiylashtirishda yordam berish;
- mehnatga noqobil kam ta’minlangan oilalarga uyda ijtimoiy maishiy
xizmat ko’rsatish;

- nogiron bolalarga uy mehnatini tashkil etish va ularning keyinchalik
ishga joylashtirishni tashkil etish;
- markaz qoshida o’smirlar va ishsizlar uchun ustaxonalar va sexlar tashkil
etish;
- nogiron bolalarni davolash, dam olish joylariga yetazish, hujjatlarni
rasmiylashtirishda ko’mak berish.
b) Ijtimoiy huquqiy xizmatlar:
- mijozlar, shu jumladan bolalar huquqlari va manfaatlarini himoya qilish
bilan bog’liq hujjatlarni yozish va rasmiylashtirishda yordam berish;
- ijtimoiy to’lovlarni yetkazishda ko’mak berish;
- aholining huquqiy savodini (mahalliy axborot vositalarida, ma’ruzalar
bilan chiqish va boshqalar), huquqiy xabardorligini oshirish (qo’llanmalar, axbarot
varaqalari va boshqalarni) tayyorlash;
- bolalar shaxsiy manfaatini huquqiy jihatdan himoya qilishda ishtirok
etish.
v) Ijtimoiy reabilitasion xizmatlar:
- «ijtimoiy (psixologik-tibbiy-pedagogik ko’rik) konsiliumi»ni tashkil
etish;
- aijtimoiy va jamiyatga qarshi hatti-xarakatli voyaga yetmaganlarning
ijtimoiy patronaji;
- individual korreksion dasturlarni tuzish.
g) Psixologik xizmatlar:
- psixoprofilaktika va psixogigiyena;
- psixodiagnostika va mijoz shaxsini ko’rikdan o’tkazish;
-psixoterapevtik (individual, guruxiy, oilaviy) yordam;
-oilaviy psixologik (individual, guruhiy) maslahat;
-ijtimoiy psixologik konsilium;
- kishilar bilan ularning og’ir emosional holatlarida ish olib borish;
- sog’liqni saqlashning stasionar muassasalariga ma’naviy psixologik
madad berish niyatida tashriflar uyushtirish;

- psixososial maslahatlar;
- psixologik patronaj;
- keskin, tushkun vaziyatlarda psixologik aralashuv;
- munosabatlar va xulq-atvorlarni korreksiyalash;
- kommunikativ muloqotlar bo’yicha trening o’tkazish;
- hissiyotni o’zi to’g’ri yo’lga solish ko’nikmasini rivojlantirish;
- vositachilik xizmatlarini tashkil etish;
- testlashtirish asosida kasbga yo’naltirish;
- o’zaro yordam guruhlari faoliyatlarini tashkil etish;
- psixologik ma’rifat;
- nogiron bolalar ota-onalarini psixokorreksion va psixoterapevtik metodlar
bilan tanishtirish.
d) Pedagogik xizmatlar:
- bolalar qiziqishlarini himoya qilishda pedagogik yordam berish;
- bolalarda muloqot va emosional doirasidagi ko’nikmalarni o’stirish
bo’yicha guruxiy ish yuritish;
- nutqni rivojlanmagan, autizm, nevrozga uchragan bolalarga korreksion
yordam berish;
- bolalarning madaniy dam olish faoliyatiga ko’maklashish;
- nogiron bolalarni uyda o’qitishni tashkil etishda amaliy yordam berish;
- nogiron bolalarning o’yin va o’quv faoliyatini tashkil etishning usullarini
ota-onalarga o’rgatish.
e) Ijtimoiy tibbiy xizmatlar:
- muhtoj shaxslarni, shu jumladan bolalarni stasionar tibbiy narkologik
muassasalariga yo’nallashda ko’mak berish;
- oilada, jinsiy munosabatlarni va psixojinsiy buzilishlarni bartaraf etishni
astalashtirish, sog’lom turmush tarzini tarbiyalashda maslahatlar berishni tashkil
etish;
- nogiron bolalarni zaruriy yordam beruvchi vositalar bilan ta’minlashda
ko’mak berish;

- jismoniy yoki aqliy imkoniyatlar cheklangan bolalari bo’lgan oilalarda
patronaj yordam;
- ota-onalarga nogiron bolasiga qarashni o’rgatish;
- homilador va emizikli bolalari bo’lgan ayolarni uylariga borib, doimiy
ravishda tibbiy-profilaktik yordam ko’rsatish 1
.
Ijtimoiy xizmat hodimlarining asosiy vazifasi ijtimoiy ishning ijtimoiy
psixologik, ijtimoiy pedagogik, ijtimoiy iqtisodiy va boshqa metodlar yordamida
me’yoriy hayot faoliyatiga xalaqit beruvchi muammolarni anglashda oila a’zosiga
yordam berish (yoshi va ijtimoiy mavqyeidan qatiy nazar). Bu yerda oila
a’zosining reabilitasiya darajasi, ya’ni uning mehnat faoliyatiga avvalgi
qobiliyatini tiklash, uni jamiyatga qaytarish samara o’lchovi bo’ladi.
Biz qarab chiqayotgan konkret ijtimoiy psixologik xizmat aholining turli
kotegoriyalari bilan o’zaro harakatda bo’ladi. Oldindan yordamga muhtoj bolalar
va o’smirlar doirasini belgilab olinadi; shuningdek ota-onalarga, yolg’iz onalarga,
maktab o’qituvchilariga-bola muhitidagi barcha yordam ko’rsatiladi; hayot
qiyinchiligini bartaraf etilishida manfaatdor kishilarni qo’shgan holda guruhlar
tuziladi: xulq-atvorida psixologik qiyinchiliklari bor bolalarning ota-onasiga
ko’mak berish guruhi-zo’ravonlik qurboni bo’lgan ayollar va bolalarga; nogiron
bolali ota-onalarga; ko’p bolali ota-onalarga, tarbiyasi og’ir o’smirlar bilan
ishlovchi o’qituvchilarga. Madad (o’zaro yordam) guruhlari xizmat hodimlari
tomonidan maqsadga muvofiq tuziladi. Avval shaxslar, muammolar doirasi aniqlab
olinadi va katta tayyorgarlik ishlaridan so’ng kishilar 2-4 kunlik seminarga taklif
etiladi (guruhiy maslahat metodi). Ishtirokchilarning tashabbusi bilan seminar va
individual konsultasiya berishdan so’ng madad guruxini tashkil etish uchun asos
yuzaga keladi.
Boshqalarga yordam bergan holda, xizmat hodimlari o’zlariining ko’ngilli
yordamchilari (valonter)ning keng bazasini yaratadilar, bular o’z navbatida
boshqalarga yordam beradilar.
Rossiyaning ko’pgina xududlarida teritorial-hududiy xizmatlar (TIX-
teritorial ijtimoiy xizmat tashkilot TS) shakllana boshlandi, ular barcha muhtojlar

(kattalar va bolalar)ga kompleks ijtimoiy xizmat ko’rsatadi, u o’ziga ijtimoiy
struktura muassasalarni, ijtimoiy xizmatlar ishini boshqarish organlari, o’quv va
ilmiy-tadqiqot muassasalarini kiritadi. Bu hududiy ij xizmatlar konkret shahar yoki
qishloq rayoni hududida faoliyat yuritgan uchun aholiga maksimal yaqinlashish va
hammaga daxldor bo’ladi.
TIX strukturasi quyidagi ixtisoslashgan xududiy markazlardan tashkil
topgan:
- ijtimoiy reabilitasiya va profilaktik ishlar, konsultativ yordam, oilaviy
tadbirkorlikni rivojlantirish va hokozo, bo’limlari, shuningdek amaliy yordam
ko’rsatuvchi quyidagi bo’limchalari bor: ko’chma kompleks brigadalar;
shoshilinch psixologik yordam xizmati; yuridik va psixologik-pedagogik
konsultasiya; tanishish xizmatlari; ijtimoiy boshpana; bolalar va onalarga kunduzgi
boshpana berish bo’limi;
- oiladagi ziddiyatni bartaraf etishda yordam beruvchi, oilaviy, er-xotin,
ota-onalar muloqoti doirasida aholining psixologik madaniyatini oshirishga;
bolalarni tarbiyalashda, emosional va ps i xik tanazzulni bartaraf etishda
qiynalayotgan oilalarga yordam beruvchi; turli xavfli vaziyatlarda shaxslarga
malakali psixologik-pedagogik yordamni ta’minlashga yordam beruvchi oila va
bolalarga psixologik-pedagogik yordam markazi;
- telefon orqali shoshilinch psixologik yordam xizmati (ishonch telefoni),
uning vazifasi, psixologik diskomfortni, oila a’zolarining tajavuzkorlik darajasini
pasaytirish;
- voyaga yetmaganlar uchun ijtimoiy reabilitasion markaz, bu hayotda
tanazzulli vaziyatga tushib qolganlarga ijtimoiy va tibbiy psixologik yordam,
madad beradi. Voyaga yetmagan o’zlarining reabilitasiyasi uchun zarur bo’lgan
vaqt mobaynida Markazga qatnaydilar va u yerda vaqtincha bo’ladilar. Markaz
o’ziga shoshilinch ijtimoiy yordam, tibbiy-psixologik diagnostika va orreksiya,
bolalar va o’simrlarni ijtimoiy adabtasiya va ijtimoiy reabilitasiya qilish
xizmatlarini, ba’zida stasion sharoitdagi boshpana xizmatini kiritadi;
- qarovsiz qolgan bolalar va o’smirlarni qutqarib qolish uchun vaqtincha

boshpanalar, ularga tibbiy-psixologik yordam, ularni hayotini yo’lga qo’yish
masalalarini hal etish maqsadida tuzilgan bolalar va o’smirlarning ijtimoiy
boshpanasi. Boshpana TIXning mustaqil muassasasi yoki voyaga yetmaganlar
uchun ijtimoiy reabilitasion markazning bir qismi sifatida tashkil etilishi mumkin;
- ota-onalar qarovisiz qolgan bolalarga yordam berish markazi, bu ota-
onalar qarovisiz qolgan (tug’ilganidan 18 yoshgacha bo’lgan) bolalarni ta’minlash,
ularni oilalarga yoki davlat muassasalariga joylashtirishni amalga oshiradi;
- imkoniyati cheklangan bolalar va o’smirlar uchun reabilitasion markaz,
bu jismoniy va aqliy kamchiliklari bo’lgan bolalarni ijtimoiy adaptasiyalash, unda
hayotga, jamiyatga, oilaga kompleks tibbiy, ijtimoiy, pedagogik-psixologik va
boshqa tadbirlar yordamida ijobiy munosabatlarni shakllantirishga yordam beradi.
TIX o’ziga sharoitlar va rayonning o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olib
yoshlar markazi, maktabgacha tarbiya va maktabdan tashqari ishlarning yangi
shakllari markazlarini; tabiiy ofatlar va jinoyatlardan zarar ko’rganlar, jinoiy jazoni
o’tab kelganlar, qochoqlarga yordam berish markazlari; bepul va imtiyozli
oshxonalar, oziq-ovqat, kiyim-kechak, bolalar oziq-ovqati tarqatish punktlarini
kiritish mumkin;
Ijtimoiy xizmat ko’rsatish boshqaruvi organlari tomonidan qonunchilik
bo’yicha boshqarish funksiyalarini davlat va ijtimoiy muassasalar amalga oshiradi.
Xududiy daraja (shahar, qishloq rayon, shahar rayonlari)da davlat-ijtimoiy
(jamoatchilik) organlarini-vasiylik kengashlari (ijtimoiy kengashlar) tuziladi
(ma’muriyat qoshida, ijroya organlari tarkibida). Ular o’zlariga manfaatdor
tashkilot vakillarini kiritadilar: moliya fondlari, kasaba uyushmalari, jamoatchilik
assasiasiyalari, xayriya fondlarini kiritadilar.
I .Ijtimoiy ishchining ko’rinishi va xulq-atvori
1.1 Uslub
Ijtimoiy ish xodimi xulq-atvorining yuqori axloqiy standartlariga amal qilishi
lozim. Ijtimoiy ishchi turli xil xiylalardan, birovni yanglishtirishdan, vijdonsizlik

bilan qilingan harakatlardan mustasno bo’lib, kasb vakili sifatida bayonot va
harakatlarni aniq farqlay olishi kerak.
1.2 Kompetentlik (chu q ur bilimga egalik) va professional takomillashish.
Ijtimoiy ishchi o’z kasbiy amaliyotida va kasbiy vazifalarini bajarishida
mutaxassis-ekspert bo’la olishi uchun bor kuchini qo’shishi kerak. U o’z ishini
faqatgina o’zining bilimi doirasida olib borish huquqiga ega. Ijtimoiy xizmat
xodimi individual tarzda olib borayotgan yoki bajarayotgan ishining sifati uchun
personal javobgarlikni o’z bo’yniga olishi kerak.
1.3 Haqiqatguylik
Ijtimoiy ishchi o’zining harakatlarini professional haqiqatguylikning yuqori
standartlari bilan o’lchashi kerak:
a) ijtimoiy ishchi o’z professional faoliyati yo’lida paydo bo’ladigan ta’sirlar va
bosimlarga berilmasdan, professional vazifalarini odilona (xolis) bajarishi kerak;
b) ijtimoiy ishchi professional munosabatlarini shaxsiy maqsadi (manfaati)
yo’lida qo’llashga haqqi yo’q;
1.4 Ta’lim va tadqiqot ishi
Ijtimoiy ish sohasida mutaxassis doimo kasbiy bilimlari va mahoratini mutassil
oshirib borishga harakat qilib, ta’lim va tadqiqot ishi tizimiga qo’shilishi kerak:
- tadqiqot ishida qatnashayotgan ijtimoiy ishchi bu ishning inson va
muayyan shaxs uchun oqibati qanday bo’lishini aniq anglay olishi kerak;
- tadqiqot ishida qatnashayotgan ijtimoiy ishchi tadqiqot ishtirokchilarining
shaxsiy erkinligi va qadr-qimmatiga to’liq amal qilgan holda, ularni ixtiyoriylik va
xabardorlik asosida birlashganligiga ishonch hosil qilishi kerak;
- tadqiqot davomida qatnashchilar to’g’risida olingan ma’lumotlarni maxfiy
tarzda ko’rilishi kerak;
- eksperimentga jalb kilingan ijtimoiy ishchi ishtirokchilarni noqonuniy
jismoniy va ruhiy tartibsizlikdan, xavfdan va kamsitilishdan himoya qilishi kerak;
- u yoki bu xizmat jarayonni baholash uchun taklif qilingan ijtimoiy ishchi
buni professional maqsad uchun va faqatgina bu jarayonga bevosita kasbiy aloqasi
bor shaxslar bilan muhokama qilishi kerak.

Ijtimoiy ishchining hamkasblariga nisbatan belgilangan axloqiy
normalari (me’yorlari).
3.1. Hurmat, rostgo’ylik, xushmuomalalik.
Ijtimoiy ishchi odob va adolatga rioya qilgan holda hamkasblariga hurmat,
adolat, xushmuomalalik va ishonch bilan muomala qilishi kerak.
-ijtimoiy ishchi hamkasblari bilan kasbiy qiziqishlari asosida muomala
qilishi kerak.
-ijtimoiy ishchi kasbi bilan bog’liq o’zaro munosabatlar yo’lida
xodimlarning ishonchini hurmat qilishi kerak.
-ijtimoiy ishchi hamkasblarining axloqiy, kasbga asoslangan harakatlarini
yengillashtiruvchi vaziyatlarni yarata olishi va ushlab tura olishi kerak.
-hamkasbining vazifasini vaqtinchalik bajarayotgan ijtimoiy ishchi
hamkasbining obro’-e’tibori foydasiga harakat qilishi kerak.
-ijtimoiy ishchi o’z manfaatlari yo’lida hamkasbi va boshliq o’rtasidagi
nizodan foydalanmasligi kerak.
-ijtimoiy ishchi arbitrajni (hakamlar sudini) talab qilishi kerak: 1)
munozarali masalalarni arbitrlar tomonidan hal qilinishini.
2) bunday ziddiyatlarni hal qilinishi bilan shug’ullanadigan tashkilotlarga murojaat
qilish.
-ijtimoiy ishchi o’z ishi sohasiga taalluqli bo’lmagan hamkasblarini ham
hurmat qilishi kerak.
-boshqa xodimlarining bahosi uchun javobgar bo’lgan ijtimoiy ishchi ularni
bahosi bilan xabardor qilishi kerak.
3.2. Hamkasblarining mijozlari bilan bo’lgan munosabat.
Ijtimoiy xizmat xodimi hamkasbining ijoziga e’tiborli bo’lib, ishlarini
qo’ldan kelgancha professional darajada bajarilishi kerak:
-ijtimoiy ishchi hamkasblarining vaqtinchalik yo’qligida mijozlariga xizmat
ko’rsatganda, o’zining mijoziga xizmat ko’rsatgandek ularga ham e’tiborli bo’lishi
kerak.
H amkasabalar bilan o’zaro munosabatlar .

1. hamkasblaringiz va boshqa mutaxassislarning kasbiy tayyorgarligi va
amaliy faoliyatiga hurmat bilan munosabatda bo’ling, ularga ijtimoiy ish
samaradorligiga erishishlarida qo’lingizdan kelgan yordamni bering.
2. hamkasblaringiz va boshqa mutaxassislarning turlicha fikrlari va amaliy
yondashuvlariga hurmat bilan munosabatda bo’ling, tegishli instansiyalarda
tanqidiy mulohazalaringizni to’la mas’uliyat bilan bayon qiling.
3. xamkasabalaringiz, boshqa mutaxassislar va ko’ngillilar orasida bir-
birlarini o’zaro mukammallashtirish va o’zlarini namoyon qilish maqsadida
bajarilayotgan bilimlar, ko’nikmalar va g’oyalarni olishga va tarqatishga bo’lgan
harakatlarga ko’maklashing.
4. Mijozlar manfaatlari yoki axloq normalari buzilishi to’g’risidagi har
qanday ma’lumotlarni tegishli idoralarga yetkazing.
5. hamkasblaringizni adolatsiz xurujlardan himoya qiling .
IV . Ijtimoiy ishchining boshliqlari va boshqarmaga nisbatan belgilangan axloqiy
burchlari .
4.1. Boshqarmaga nisbatan belgilangan burchlari.
Ijtimoiy ishchi boshqarayotgan tashkilot belgilangan burchlarga qattiq rioya
qilishi kerak.
-Ijtimoiy ishchi tashkilot siyosatining kamol topishi ustida ishlashi kerak.
-Ijtimoiy ishchi tashkilotida ishga qabul qilishda siyosat va amaliyotdagi
kamchiliklarni, xatolarni, ogohlantirish va bartaraf etish uchun harakat qilishi
kerak.
V. Ijtimoiy ishchining kasbi oldidagi axloqiy burchlari.
5.1. Kasbning xalloligini va daxlsizligini himoyalash.
Ijtimoiy ishchi kasbining ahamiyatini, axloqini, bilimini va maqsadini
oshirishi va qo’llab-quvvatlashi kerak.
-Ijtimoiy ishchi kasbining halolligi va qadr-qimmatini oshirishi va himoya
qilishi kerak.
Kasbining takomillashishish borasidagi munozaralarda javobgar va faol
bo’lishi kerak.

5.2. Sosiumda ish olib borish.
Ijtimoiy ishchi sosium aholisiga ijtimoiy xizmat ko’rsatib va xabardor qilib,
insonlarga yordam berish uchun bor imkoniyatlardan foydalanishi kerak.
Ijtimoiy ishchi kasbining foydali, halol va kompetentli bo’lishiga yordam
beradigan o’z vaqtini, kasbiy tajribasini, bilimi va faoliyatini qo’shishi kerak.
5.3. Bilimning rivojlanishi.
Ijtimoiy ishchi kasbiy bilimlarining to’liq ishlatishi va rivojlanishi uchun
javobgarlikni o’z bo’yniga olishi kerak.
-ijtimoiy ishchi kasbiy bilimlarini amaliy faoliyatida asoslamog’i kerak.
-ijtimoiy ishchi kasbiga doir bo’lgan yangi ko’nikmalardan, bilimlardan
xabardor bo’lishi, baholay olishi va ularni tanqidiy tahlil qila olishi kerak.
-ijtimoiy ishchi aholiga ijtimoiy yordam ko’rsatish sohasini rivojlantirishga
o’z hissasini va bilim ko’nikmalarini qo’shishi kerak.
Hamkasblari va aamaliy tajribalari va bilimini baham ko’rishi kerak.
VI.Ijtimoiy ishchining jamiyat oldidagi axloqiy burchlari.
6.1. Umumiy faravonlikni qo’llab-quvvatlash.
Ijtimoiy xizmat xodimi jamiyat farovonligining rivojlanishiga
ko’maklashishi (o’z hissasini qo’shishi) kerak.
-ijtimoiy ishchi aholining nochor qatlamiga e’tibor bergan holda turli xil
oilalarning va barcha insonlarning shaxsiy imkoniyatlarini kengaytirishga harakat
qilishi kerak.
-ijtimoiy ishchi turli madaniyatlar hurmatini qo’llab-quvvatlash uchun
sharoit yaratishi kerak.
1. 1 Karimov I. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka taxdid,
barqarorlik shartlari va tarakkiyot kafolatlari. - Toshkent, 1997.
2. Karimov I. Konstitusiya - mamlakatimizda yangi xayot, yangi jamiyat barpo
etishning huquqiy asosi // Halk suzi. 2003 yil 6 dekabr.
3. Karimov I. Mamlakatning tarakkiyoti va halqimizning turmush darajasini
oshirish - barcha demokratik yangilanishlar va iqtisodiy isloxotlarning pirovard
maqsadi. - Toshkent: O’zbekiston, 2007.

4. Karimov I. Asosiy maqsadimiz - yurtimizda erkin va obod, farovon xayot
barpo etish yulini katiyat bilan davom ettirishdir. - Toshkent: O’zbekiston, 2008.
5. Karimov I. Vatanimizning bosqichma-bosqich va barqaror rivojlanishini
ta’minlash - bizning oliy maqsadimiz. - Toshkent: O’zbekiston, 2009.
6. Karimov I. O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 2 1 yilligiga
ba g’ ishlangan tantanali yi g’ ilishdagi ma’ruza // Xalq so’zi . 20 13 yil 6 dekabr.
7. Agapov Ye . P . Sosialnaya rabota kak fenomen kultur ы. - Rostov - na - Donu ,
1999.
8. Amerikanskaya sosiologiya. Perspektiv ы , problem ы , teorii. - M.,1972.
9. Ganiyeva M.X. XIX vek - vek sosialnogo rabotnika. // J. Bola va Zamon.
2005, №1,-S. 24-25.
10. Pniyeva M . X Paradigma « Izucheniye , diagnoz , lecheniye ». Istoriya razvitiya
sosialnoy rabot ы kak vida deyatelnosti . // J . Bola va Zamon . 2007. - № 1 (6).-S.
34-36.
11. Tendernыy kaleydoskop. - M., 2002.
12. Grigoryev S.I. Sosiologiya i sosialnaya rabota. - Barnaul, 1991.
13. Istoriya sosialnoy rabotы. - M., 2002.
14. Kim L. Na puti k resheniyu kadrovыx voprosov v sisteme sosialnoy zaщitы
detey: organizasiya kursov perepodgotovki po sosialnoy rabote v O’zbekistane
/Materialы Mejdunarodnogo foruma «Inklyuzivnoye obrazo vaniye i
sovremennыye tendensii v razvitii form sosialnoy podderjki detey». 28-29
oktyabrya 2008 g. - Tashkent: Respublikanskiy Sentr sosial noy adaptasii detey,
2008.
15. Kravchenko . Sosiologiya - spravochnoye posobiye . - M ., 1996.
16. Kozlov A . A . Sosialnaya rabota za rubejom : sostoyaniye , tendensii ,
perspektiv ы. - M .,1998.
17. Kratkiy slovar terminov sosialnoy rabot ы . - Saratov. Izd-vo Povoljskogo
filiala Rossiyskogo uchebnogo sentra, 1996.
18. Kuzmin K.V., Sut ы rin B.A. Istoriya sosialnoy rabot ы za rubejom i v Rossii
(s drevnosti do nachala XX veka). - M.: Akademicheskiy proyekt, 2002.

$19. Pavlenok P.D. Vvedeniye v professiyu «Sosialnaya rabota»: Kurs leksiy. - M., 1998. 20. Pavlenok P.D. Sosiologicheskiye metod ы i texnika izucheniya sosialn ы x problem. -M., 1995. 21. Osnovы sosialnoy rabotы. - M., 1997. 22. Spravochnoye posobiye po sosialnoy rabote. - M.,1997. 23. Sosiologiya dlya sosialnoy rabot ы . - M.: Magistr-Press, 2002. 24. Sosialnaya rabota /Pod red. V. I. Kurbatova. - 2-izd., - Rostov n\D, 2003. 25. Sosialnaya rabota: teoriya i praktika. - M.: Infra, 2002. 26. Sosialnaya rabota: Slovar spravochnik /Pod red. V.I. Filonenko. Sost.: Ye.G. Agapov, V.I. Akopov, V.D. Alperovich, A.O. Buxanovskiy i dr. - M: Kontur, 1998. 27. Sosialnaya rabota: metodologiya, teoriya, texnologiya. - Saratov, 1998. 28. Teoriya sosialnoy rabot ы : Uchebnik /Pod red. Prof. Ye.I. Xolostovoy. - M.: Yurist, 1998. 29. Teoriya i metodika sosialnoy rabot ы : Kratkiy kurs / Pod red. S.I. Grigoryeva. - M., 1994 30. Teterskiy S . V . Vvedeniye v sosialnuyu rabotu . - M ., 2003. 31. Myorfi T . Razvitiye sosialnoy rabot ы v O ’ zbekistane v mejdunarodnom kontekste / Material ы Mejdunarodnogo foruma « Inklyuzivnoye obrazo vaniye i sovremenn ы ye tendensii v razvitii form sosialnoy podderjki detey ». 28-29 oktyabrya 2008 g. - Tashkent: Respublikanskiy Sentr sosial noy adaptasii detey, 2008. 32. Toщyenko J.T. Sosiologiya. Obщiy kurs. - M., 1999 33. Xrestomatiya k treningu « Vvedeniye v sosialnuyu rabotu ». Proyekt « Razvitiye sosialnoy rabot ы na akademicheskom urovne v O ’ zbekistane ». - Tashkent , 2006. 34. Xrestomatiya po uchebnomu kursu « Osnov ы sosialnoy rabot ы». Rasprostraneniye programm ы perepodgotovki po sosialnoy rabote i prodvijeniye$

professii « sosialnaya rabota » v O ’ zbekistane ». / Sostaviteli : M . X . Ganiyeva , M . X .
Karamyan . - Tashkent : MinVUZ - RSSAD - TashGIK - YuNISEF , 2008.
35. Chuprunov V . I . Molodyoj v ob щ yestvennom vosproizvodstve // Sosiologi -
cheskiye issledovaniya . 1998. №3
36. Erikson E. Detstvo i ob щ yestvo. - M., 1992
Yarskaya-Smirnova Ye. Professionalnaya etika sosialnogo rabotnika. - M.:
Klyuch, 1998.
TAVSIYa ETILADIGAN ADABIYoTLAR RUYXATI
37. Karimov I. O’zbekiston XXI asr busagasida: xavfsizlikka taxdid, barqarorlik
shartlari va tarakkiyot kafolatlari. - Toshkent, 1997.
38. Karimov I . O ’ zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 11 yilligiga
batishlangan tantanali yigilishdagi ma ’ ruza // Pravda Vostoka . 2003 yil 6 dekabr.
39. Karimov I. Konstitusiya - mamlakatimizda yangi xayot, yangi jamiyat barpo
etishning huquqiy asosi // Halk suzi. 2003 yil 6 dekabr.
40. Karimov I. Mamlakatning tarakkiyoti va halqimizning turmush darajasini
oshirish - barcha demokratik yangilanishlar va iqtisodiy isloxotlarning pirovard
maqsadi. - Toshkent: O’zbekiston, 2007.
41. Karimov I. Asosiy maqsadimiz - yurtimizda erkin va obod, farovon xayot
barpo etish yulini katiyat bilan davom ettirishdir. - Toshkent: O’zbekiston, 2008.
42. Karimov I. Vatanimizning bosqichma-bosqich va barqaror rivojlanishini
ta’minlash - bizning oliy maqsadimiz. - Toshkent: O’zbekiston, 2009.
43. Agapov Ye . P . Sosialnaya rabota kak fenomen kultur ы. - Rostov - na - Donu ,
1999.
44. Amerikanskaya sosiologiya. Perspektiv ы , problem ы , teorii. - M.,1972.
45. Ganiyeva M.X. XIX vek - vek sosialnogo rabotnika. // J. Bola va Zamon.
2005, №1,-S. 24-25.
46. Pniyeva M . X Paradigma « Izucheniye , diagnoz , lecheniye ». Istoriya razvitiya
sosialnoy rabot ы kak vida deyatelnosti . // J . Bola va Zamon . 2007. - № 1 (6).-S.
34-36.
47. Tendernыy kaleydoskop. - M., 2002.

$48. Grigoryev S.I. Sosiologiya i sosialnaya rabota. - Barnaul, 1991. 49. Istoriya sosialnoy rabotы. - M., 2002. 50. Kim L. Na puti k resheniyu kadrovыx voprosov v sisteme sosialnoy zaщitы detey: organizasiya kursov perepodgotovki po sosialnoy rabote v O’zbekistane /Materialы Mejdunarodnogo foruma «Inklyuzivnoye obrazo vaniye i sovremennыye tendensii v razvitii form sosialnoy podderjki detey». 28-29 oktyabrya 2008 g. - Tashkent: Respublikanskiy Sentr sosial noy adaptasii detey, 2008. 51. Kravchenko . Sosiologiya - spravochnoye posobiye . - M ., 1996. 52. Kozlov A . A . Sosialnaya rabota za rubejom : sostoyaniye , tendensii , perspektiv ы. - M .,1998. 53. Kratkiy slovar terminov sosialnoy rabot ы . - Saratov. Izd-vo Povoljskogo filiala Rossiyskogo uchebnogo sentra, 1996. 54. Kuzmin K.V., Sut ы rin B.A. Istoriya sosialnoy rabot ы za rubejom i v Rossii (s drevnosti do nachala XX veka). - M.: Akademicheskiy proyekt, 2002. 55. Pavlenok P.D. Vvedeniye v professiyu «Sosialnaya rabota»: Kurs leksiy. - M., 1998. 56. Pavlenok P.D. Sosiologicheskiye metod ы i texnika izucheniya sosialn ы x problem. -M., 1995. 57. Osnovы sosialnoy rabotы. - M., 1997. 58. Spravochnoye posobiye po sosialnoy rabote. - M.,1997. 59. Sosiologiya dlya sosialnoy rabot ы . - M.: Magistr-Press, 2002. 60. Sosialnaya rabota /Pod red. V. I. Kurbatova. - 2-izd., - Rostov n\D, 2003. 61. Sosialnaya rabota: teoriya i praktika. - M.: Infra, 2002. 62. Sosialnaya rabota: Slovar spravochnik /Pod red. V.I. Filonenko. Sost.: Ye.G. Agapov, V.I. Akopov, V.D. Alperovich, A.O. Buxanovskiy i dr. - M: Kontur, 1998. 63. Sosialnaya rabota: metodologiya, teoriya, texnologiya. - Saratov, 1998. 64. Teoriya sosialnoy rabot ы : Uchebnik /Pod red. Prof. Ye.I. Xolostovoy. - M.: Yurist, 1998.$

65. Teoriya i metodika sosialnoy rabot ы : Kratkiy kurs / Pod red. S.I.
Grigoryeva. - M., 1994
66. Teterskiy S . V . Vvedeniye v sosialnuyu rabotu . - M ., 2003.
67. Myorfi T . Razvitiye sosialnoy rabot ы v O ’ zbekistane v mejdunarodnom
kontekste / Material ы Mejdunarodnogo foruma « Inklyuzivnoye obrazo vaniye i
sovremenn ы ye tendensii v razvitii form sosialnoy podderjki detey ». 28-29
oktyabrya 2008 g. - Tashkent: Respublikanskiy Sentr sosial noy adaptasii detey,
2008.
68. Toщyenko J.T. Sosiologiya. Obщiy kurs. - M., 1999
69. Xrestomatiya k treningu « Vvedeniye v sosialnuyu rabotu ». Proyekt
« Razvitiye sosialnoy rabot ы na akademicheskom urovne v O ’ zbekistane ». -
Tashkent , 2006.
70. Xrestomatiya po uchebnomu kursu « Osnov ы sosialnoy rabot ы».
Rasprostraneniye programm ы perepodgotovki po sosialnoy rabote i prodvijeniye
professii « sosialnaya rabota » v O ’ zbekistane ». / Sostaviteli : M . X . Ganiyeva , M . X .
Karamyan . - Tashkent : MinVUZ - RSSAD - TashGIK - YuNISEF , 2008.
71. Chuprunov V . I . Molodyoj v ob щ yestvennom vosproizvodstve // Sosiologi -
cheskiye issledovaniya . 1998. №3
72. Erikson E. Detstvo i ob щ yestvo. - M., 1992
Yarskaya-Smirnova Ye. Professionalnaya etika sosialnogo rabotnika. - M.:
Klyuch, 1998.
Tavsiya etiladigan adabiyotlar
1. O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi. -T.:O’zbekiston, 2010.
2. I.A.Karimov. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.: O’zbekiston, 2008.
3. G’aniyeva M.X. Ijtimoiy ish asoslari. Toshkent. 2012y.

4. Uvatov U. O’zbekiston – buyuk allomalar yurti. – T.: Ma’naviyat. 2010.
4. Antologiya sosialnoy rabotы. Istoriya sosialnoy pomoщi v Rossii / Sost.
M.V.Firsov.-M.:Svarog’-IVFSPT,1994.T.1.
5. Barnz Dj.G. Sosialnaya rabota s semyami v Anglii. M.: Sentr obщyestvennыx
sennostey,1993.
6. Berbeshkina Z.A. Etika sosialnogo rabotnika // Teoriya i praktika sosialnoy
rabotы: problemы, prognozы, texnologii: Sb. M.: RGSI. 1992.
7 . Vasilyeva-Gangnus L. Pravila etiketa: Kratkiy sprav. M.: Delta MKS, 1992.
8 .Gosudarstvenn ы y obrazovateln ы y standart v ы sshego professionalnogo
obrazovaniya / Goskomitet Rossiyskoy Federasii po v ы sshemu obrazovaniyu. M.,
1995.
9 . Medvedeva G.A. Etika sosialnoy rabot ы . M., 2000
10 . Pinkus A., Minaxan A. Praktika sosialnoy rabot ы (form ы i metod ы ). M.:
Soyuz, 1993.
1 1 . Professionalno-eticheskiye norm ы sosialnoy rabot ы . M: Sosialnoye zdorovye
Rossii, 1993.
1 2 . Eticheskiye osnov ы sosialnoy rabot ы // Teoriya i metodika sosialnoy rabot ы
( kratkiy kurs). M.: Soyuz, 1994.

Ijtimoiy ish xodimining ma’nayiy axloqiy majburiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Ijtimoiy ish xodimining ma’nayiy axloqiy majburiyatlari

Похожие документы