Ijtimoiy konfliktlarning tabiati va turlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	103.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ijtimoiy konfliktlarning tabiati va turlari

Купить

IJTIMOIY KONFLIKTLARNING TABIATI VA TURLARI
REJA:
1.Konflikt tushunchasi, predmeti va obyekti.
2. K onflikt chegaralari.
3. Konflikt sabablari va motivlari.
4. Shaxsni huquqiy begonalashtirish.
5.Konflikt funksiyalari.
6.Konfliktlar soxalari va tipoloyasi.

1.Konflikt tushunchasi, predmeti va obyekti.
Konflikt tushunchasi va t a ’ rifi . Konflikt tushunchasi ilmiy adabiyotda
bir xil ma ’ noda ko ’ llanilmaydi . « Konflikt » atamasining juda ko ’ p ta ’ riflari mavjud .
« Konflikt » tushunchasiga nisbatan eng umumiy yond osh uvga ko ’ ra , u ziddiyatga
umumiy tushuncha sifatida , eng avvalo , ijtimoiy ziddiyat sifatida karaladigan
tushunchadir . Xar kanday ziddiyatning rivojlanishi murakkab jarayon bo ’ lib , u
obyektiv ziddiyatlarning yuzaga kelishi , avj olishi va xal etilishi asosida ro ’ y
beradi . nazariyasida ijtimoiyizm goyasi sinfiy konfliktlarni inkor etib kelgan . XX
asrning 30- yillari oxirida bir kator mualliflar tomonidan ijtimoiyistik jamiyatni
« konfliktsiz » rivojlanishi , ant a gonistik karama - karshiliklarning bo ’ lmasli xakida
goya ilgari surilgan . Bu goya ijtimoiyizmda ishlab chikarish munosabatlarining
ishlab chikaruvchi kuchlar xarakteriga to ’ lik mos kelishi xakida shiorda o ’ zining
to ’ la ifodasini topgan . Keyinchalik bunday mos kelish fakat bir-biriga karshi
turgan ikki tomonning birli bilan uygnlashgandana namoyon bo’lishi tan olingan.
Mos kelishlik kara ma -karshiliklar birl i doirasida ko’shilgan (birlashgan) vaktda
ziddiyatlar rivojining muayyan boskichi sifatida talkin kilingan. Boshka gurux
faylasuflar esa ijtimoiyizmning asosiy ziddiyatlari bu ishlab chikaruvchi kuchlar
bilan ishlab chikarish munosabatlari o’rtasida, ba’zan ishlab chikarish bilan
iste’mol o’rtasida, eski bilan yan o’rtasida ziddiyat deb tushunganlar. Bir gurux
ingliz olimlarning fikricha, «Konfliktlar bu xayotning mukarrar va ko’pincha
ijodiy bo’lgan bir kismidir. Konfliktlar insonlarning maqsadlari farklanganda
yuzaga keladi. Kelishmovchiliklar va konfliktlar odatda zo’rlik ko’llanilmasdan
xal kilinadi va ko’pincha barcha jalb kilingan tomonlarning axvolini
yaxshilanishiga olib keladi. Bu xolat konfliktlar bizning mavjudlimizning bir kismi
bo’lganli bois to’la adolatli xisoblanadi.» 1 .
Demak , ziddiyatlar muammolari muayyan darajada ilmiy adabiyotda olimlar
e ’ tiborini o ’ ziga tortgan . Birok , bu xolatni konfliktlar nazariyasiga taallukli deb
bo ’ lmaydi , chunki moxiyat jiqatidan unga umuman e ’ tibor berilmagan . Shunga
karamasdan ziddiyatlar va konfliktni , bir tomondan , sinonimlar sifatida xisoblash
mumkin emas , boshka tomondan esa , ularni bir - biriga karama - karshi ko ’ yib xam

bo ’ lmaydi . Ziddiyatlar , karama - karshi turishlik , tafovutlar - bular konflikt uchun
zarur , birok yetarli shartlar emas . karama - karshi turishlik va ziddiyatlar , kachonki
ularni ifodalovchi kuchlar o ’ zaro ta ’ sirga , o ’ zaro munosabatga kirisha boshlaganda
konfliktga aylanadi . Shunday kilib , konflikt obyektiv yoki subyektiv karama -
karshiliklar , ziddiyatlar bo ’ lib , u taraflarning bir - biriga nisbatan karama - karshi
kurashida ifodalanadi .
Shuni yoddan chikarmaslik kerakki , bu fikrni jamiyatga taqqoslaganda gap
mavxum kuchlar , kosmik va boshka tabiiy xodisalar , shuningdek ¦ ayrioddiy
fenomenlar ( takdir , tanilmagan obyekt va sh.k. ) xakida emas , balki ijtimoiy
subyektlar sanalgan muayyan odamlar , individlar , ijtimoiy guruxlar va katlamlar ,
siyosiy partiyalar yoki davlatlar xakida boradi .
Gap aynan ijtimoiy ( ijtimoiy ) konflikt xakida boradi , bunda ikki yoki undan
ortik individ yoki guruxning muayyan maqsadga erishish yo ’ lida bir - biriga xalakit
berish , rakobatdoshining manfaatlarini kondirishni yo ’ kka chikarish yoki uning
karashlarini va ijtimoiy mavkeini o ’ zgartirish imkoniyatini astoydil , faol tarzda
ro’yobga chikarish jarayoni nazarda tutiladi . « Konflikt » atamasi analoya bo ’ yicha
go ’ yoki ko ’ p narsaga , x atto jonsiz predmetlarga xam ko ’ llanilishi mumkin . Birok
ijtimoiy konfliktlarda ishtirok etuvchi taraflar fakat shaxslar bo’ladi. Ba’zi
tadkikotchilarning fikricha, « Xar kanday ishni yoki biror faoliyat turini , shu
jumladan , konflikt bilan bevosita bo’ladigan ishni yoki biror faoliyat turini
boshlashdan avval vaziyat kanday va nima sodir bo’layotganlini bilish shart. Bu
“tahlil” deb nomlanadi. Turli insonlar nuktai nazarlarida tafovutlardan xalos
bo’lishning imkoni yo’k. Odamlar u yoki bu muammoni birgalikda o’rgana
boshlaganlarida ko’pincha aynan bir xil faktlar mavjudli sharoitida ularni go’yoki
bir xil tushunganlardek bo’lib tuyuladi. Aslida bunday emas. Farklar butun bir
kator ko’rsatkichlar bilan bellanadi: makom, xokimiyat, boylik, yosh, jins bilan
bog’¦lik rol, muayyan ijtimoiy guruxga taalluklik va x. Insonning jamiyatda o’rnini
tavsiflovchi bunday ko’rsatkichlar ko’pincha insonlarning aynan bir vaziyatdan
turli narsalarni kutishlarini anglatadi: ularning maqsadlari farklansa yoki bir-biri
bilan sishmasa konflikt yuzaga keladi » 1 . Ijtimoiy konflikt deganda, odatda

taraflarning xudud yoki resurslarni egallab olish, muxolifatda individlar yoki
guruxlarga, ularning mulki yoki madaniyatiga taxdid solishga karatilgan karama-
karshi turish turi tushunilib, bunda kurash xujum yoki mudofaa shaklida kechadi.
Ijtimoiy konflikt o’z ichiga shuningdek, individ yoki guruxning dushman
taraf faoliyatini cheklashga, boshka shaxs yoki guruxlar manfaatiga zarar
yetkazishni cheklashga karatilgan faollini xam oladi. Konfliktlar muammosi yana
kator atamalar: nizolar, debatlar, munozaralar, kim oshdi savdosi, rakobatchilik,
nazorat ostida kurashlar, egri va to’¦ri zo’ravonlik kabilardan foydalanadi. Ko’p
tadkikotchilar konfliktni umumiy va tarixiy o’zgarishlar bilan ko’shib o’rganadilar.
Boshkacha kilib aytganda, biz jamiyatning tabiat bilan yoki insonning o’zi
bilan bo’ladigan «konflikt»larini o’rganmaymiz. Bu xollarda shubxasiz ziddiyatlar
bo’ladi, birok «konflikt» so’zi bunday vaziyatlarda ishlatilganda ko’shtirnok ostida
yoziladi, chunki u konfliktning asl ma’nosi bilan aynan emas.
Shunday kilib, ijtimoiy konfliktda doimo kamida ikkita karama-karshi
kurashuvchi taraflarning bo’lishi zarur. Ularning xatti-xarakatlari odatda o’zaro
bir-birini istisno kiluvchi manfaatlarga erishishga yo’naltiriladi va demak, ular
to’knashadilar. Barcha konfliktlar uchun taranglashuv xos bo’lib, unda odamlar o’z
xarakatlarini u yoki bu tarzda o’zgartirishga, bunday vaziyatdan saklanishga yoki
moslashishga majbur bo’ladilar.
Ijtimoiy konfliktga nisbatan eng to’larok ta’rif adabiyotlarda tadkikotchi
olim Ye.M.Babasov tomonidan berilgan: «Ijtimoiy konflikt (lotincha «conflictus» -
to’knashuv) - bu ijtimoiy ziddiyatlar keskinlashuvining eng oxir xolati bo’lib, unda
turli ijtimoiy uyushmalar - sinflar, millatlar, davlatlar, ijtimoiy guruxlar, ijtimoiy
institutlar va boshkalarning manfaatlari, maqsadlari, rivojlanish tendensiyalarida
karama-karshiliklar yoki muxim tafovutlar bilan boglik bo’lgan xolda ular orasida
bo’ladigan to’knashuv namoyon bo’ladi. Ijtimoiy konflikt ijtimoiy muammo
yechimini takozo etuvchi muayyan vaziyatda shakllanadi va xal kilinadi. U yetarli
mikdorda sabablarga, o’zining ijtimoiy ifoda etuvchisi (sinflar, millatlar, ijtimoiy
guruq va sh.k.)ga, muayyan funksiyalarga, keskinlikning davomiyliga va
darajasiga ega» 1 .

Bu ta’rifda konfliktning ba’zi, xususan, ruxiy jixatlari o’z aksini topmagan.
Tadkikotchi Yu.G.Zaprudskiy esa aynan shu jixatga aloxida e’tiborni karatgan:
«Ijtimoiy konflikt - bu ijtimoiy subyektlar manfaatlari, maqsadlari va rivojlanish
tendensiyalarida obyektiv farklar karama-karshilining oshkora yoki yashirin xolati,
mavjud ijtimoiy tartibga nisbatan karshi turish asosida ijtimoiy kuchlarning
bevosita to’¦ridan-to’¦ri va bilvosita to’knashuvi, yan ijtimoiy birlikka olib
boradigan tarixiy xarakatning aloxida shaklidir» 2 . B oshka b ir guru x mualliflar esa,
konfliktga kuyidacha ta’rif beradilar , ya’ni :» Konflikt - sishmaydigan maqsadlarga
ega yoki shunday maqsadlar xakida fikr yurituvchi ikki va undan ortik tomonlar
( odamlar va guruxlar) o’rtasida munosabatlardir» 3 .
Bu ta’rif keng va umumiy ko’lamda berilgan, shu bilan birga unda «kuyi
darajada» - turmush, ro’zgor, oila, mexnat konfliktlari xakida gapirilmaydi.
T.V.Novikovaning ta’rifiga ko’ra, «Ijtimoiy konflikt - bu taraflar (subyektlar)
o’zaro munosabatlarida bir-birini istisno kiluvchi yoki bir-biriga zid bo’lgan
muayyan o’z maqsadlariga erishishga yo’naltirilgan vaziyatdir» 4 .
Ijtimoiy xayotning turli soxalarini o’rganishda tadkikotchilar odatda
konfliktolok yondashuvni ko’llaydilar. Xalqaro siyosatda konfliktolok yondashuv
katta axamiyatga ega. Bu yondashuv yurisprudensiyada xam ko’llanishi mumkin,
masalan, jinoyatga odamlar o’rtasida konflikt natijasi deb karalgan vaktda uning
paydo bo’lish mexanizmini kuzatish mumkin. Konflikt sud jarayonida xam
namoyon bo’ladi (bir tomondan - ayblanuvchi va uning ximoyachisi, boshka
tomondan - jabrlanuvchi va koralovchi).
Konfliktga yakin turuvchi boshka xodisalar xam bor, ya’ni: musobaka,
tortishuv, rakobat. Bu xollarda xam taraflarning karama-karshi turishi kuzatiladi .
Birok bu karshi kurash koida bo’yicha dushmanlik darajasigacha keskin tus
olmaydi yoki agar bunday yovuzkorlik mavjud bo’lsa xam (masalan, rakobatda), u
boshka tomonning qonuniy xarakatiga to’skinlik kiluvchi birgalikda xarakatga
aylanmaydi. Xar kaysi taraf yutukka erishishga intilib, karshi tomonni yenshga
xarakat kilib «O’z maydonida» ish ko’radi. Lekin bunda taraflarning xarakatlari
ijobiy (pozitiv) bo’lib, ular o’zlarining maksimal yutuklariga intiladilar, rakibini

yensh ular uchun pirovard maqsad emas. Shunday kilib, konflikt va musobaka
aynan bir xil emas, birok musobaka konfliktga aylanishi mumkin. Bu xol
rakobatga xam taallukli, rakobatdoshlar bir-biriga to’¦ridan-to’¦ri tazyik
ko’rsatishga o’tishlari mumkin.
Ba’zi o’yinlar, ayniksa, sport o’yinlari konflikt tarzida tashkil kilinadi
(masalan, boks). Lekin bu yerda moxiyat bo’yicha gap konfliktga taklid qilish
xakida borayotganli ravshan. O’yin tugashi bilan «konfliktli» munosabatlar xam
tugaydi. Musobaka o’tgandan so’ng turli komandalar o’yinchilari o’rtasida
kelishmovchilikning saklanishi bu koida emas, balki istisnodir, bu xolat sportda
ra¦batlantirilmaydi.
Konflikt predmeti va obyekti. Konflikt predmeti deb taraflar o’rtasida nifo k
(kelishmovchilik)ga sabab bulgan obyektiv mavjud bulgan yoki fikran tasavvur
kilingan muammoga aytiladi . Xar kaysi taraf bu muammoni o’z foydasiga xal
qilishdan manfaatdor buladi. Konflikt predmeti - bu shunday ziddiyatki, subyektlar
u uchun va uning xal kilinishi uchun karama-karshi kurashga kirishadilar. Bu
xokimiyat ga intilish , biror boylikni egallash, ustun mavkega ega bo’lish kabi
muammolar bo’lishi mumkin.
Konfliktni xal qilish yo’llarini topishda uning predmetini aniklash muxim,
birok ko’pincha bu kiyinlik bilan kechadi. Ko’p konfliktlar o’ta chalkash va
murakkab xolatlar bilan boglik bo’ladi. Konfliktlarda bir necha muammolar ustma-
ust yuz berishi mumkin. Konflikt predmeti tarkibiy kismlarga bo’linishi mumkin.
Bu n ga uzok davom etadigan oilaviy kelishmovchiliklar yoki millatlararo
konfliktlar misol bo’ladi.
Ishtirokchi taraflar o’rtasida olib boriladigan muzokaralarda konflikt
predmeti oydinlashtiriladi, bunda taraflar bir-birining maqsad va pozisiyalarini
aniklashtiradilar.
Konflikt obyekti deganda taraflar egallashga yoki undan foydalanishga
intiladigan muayyan moddiy yoki ma’naviy boylik tushuniladi.
Konflikt obyekti bo’lib shaxsiy, guruxiy, ijtimoiy, davlat manfaatlarining
predmeti bo’lgan moddiy dunyo va ijtimoiy borlikning istalgan elementi

xisoblanadi. Bu element konflikt predmeti bo’lishi uchun turli ijtimoiy subyektlar
manfaatlari to’knashadigan nuktada bo’lishi kerak, subyektlar bunday element
ustidan shaxsiy kontrol yuritishga xarakat kiladilar. Bunday vaziyatlarga misol :
kichik yoshda bolalar chiroyli o’yinchok ustida talashadilar yoki u yoki bu
xududning teshlili xakida masala xal kilinmaganli uchun davlatlar o’rtasida
munosabatlarning taranglashuvi.
Munosabatlarning muayyan tizimida konflikt bu doimo birorta resursning
yetishmovchilidir : bitta direktor lavozimiga ikkita o’rinbosarning da’vogarli,
do’konda tankis maxsulot olish uchun navbatda turganlar o’rtasida bo’ladigan
janjal. Resurslar tankislini kompensasiya qilish ko’pincha yuzaga kelgan
muammoni birdaniga xal qilishi mumkin. Kishilar kundalik xayotlarida to’knash
keladigan ko’p sonli muammolarni shu tarika yo’k qilishga erishishi mumkin
emas. Oddiy, tipik konfliktlar obyektlarini ajratish eng umumiy xarakterda
muammolar darajasini aniklashga imkon beradi. Masalan, kundalik turmushimizga
xos bo’lgan transport va navbatda turishda bo’ladigan konfliktlar davlat mikyosida
transport katnovi va tovar ta’minoti tankisli bilan to’¦ridan-to’¦ri boglikdir.
Ba’zan konfliktlar anik obyektga ega bo’lmasli mumkin, ya’ni obyekti bor
konfliktlar bilan birga obyektsiz konfliktlar bo’lishi mumkin, bunda subyektlarning
birorta narsa ustidan nazorat qilishi o’zaro maqsad-intilishlari istisno kilinadi.
Masalan: ko’p kavatli uylarda yonma-yon yashovchi ko’shni xonadonlarning
birida uy egasi ilmiy asarni yozish bilan band bo’lganda, ko’shnisi pianinoda
mashk kila boshlaydi. Birinchi ko’shni ikkinchisiga murojaat kiladi va shu tarika
konflikt yuzaga keladi. Bu konfliktda ko’shnilar birorta narsa ustidan nazorat
o’rnatishga intilmaydilar, balki birinchisining samarali ishlashiga ikkinchisi xalakit
beradi. Yoki jinoiy ish yuritish amaliyotida shunday xolatlar uchraydiki, tasodifiy
o’tkinchi bezoriga tanbex beradi, shunda konflikt avj olishi mumkin. Bu nda
konflikt bir subyekt tomonidan ikkinchisining axlokiy karashlarini buzish orkasida
ro’y ber a di.
2.Konflikt chegaralari.

Konflikt tabiatini va uning o’xshash vokeliklardan farkini tushunish uchun
uning chegaralarini, ya’ni uning makon va vaktda tashki doirasini aniklash muxim.
Konflikt chegaralarini aniklashda uch xil nuktai nazarga asoslanish
mumkin : makon - fazoviy chegara , vakt chegarasi , ichki tizim chegarasi .
Konfliktning makon (maydon) chegarasi konflikt yuz beradigan joy, xudud
bilan bellanadi. Bu xudud turlicha bo’lishi mumkin, masalan, turar-joy
maydonidan boshlanib, butun yer shari bilan tugashi mumkin, ya’ni oshxonada
janjal yoki jaxon urushi. Konfliktning makonda chegaralarini anik bellash asosan
xalqaro munosabatlarda muxim bo’lib, konflikt ishtirokchilarining muammolari
bilan boglik. Bunday masala yakin o’tmishda Toli Korabo, Dnepr bo’yi ,
Tojikiston, Shimoliy Kavkaz, Checheniston va boshka joylarda millatlararo
konfliktlarda bir necha marta o’rtaga ko’yildi. Bu yerlarda zarur choralarni ko’rish
uchun konfliktning xududiy chegaralari zonasini anik bellash lozim bo’ldi.
Vakt chegaralari - bu konfliktning davomiyli, uning boshlanishi va
tugashidir. Konflikt boshlanganli, davom etayotganli yoki tugab bo’lganli xakida
xulosa qilish vaktning u yoki bu dakikasida konflikt ishtirokchilari xarakatlariga
ijtimoiy baxo berishga boglik. Bu xolat ayniksa konfliktga yandan kelib ko’shilgan
shaxslarning roliga to’¦ri baxo berishda o’ta muxim.
Konfliktning boshlanishi ikkinchi tarafga yo’naltirilgan ta’sir xarakatning
obyektiv (tashki) xarakatlari bilan boshlanadi, bunda ikkinchi taraf bu
xarakatlarning unga karshi yo’naltirilganlini tushunishi shart va shunda u xam
karshi kurash boshlaydi. Konfliktni boshlangan deb xisoblash uchun kamida uchta
shartning bo’lishi shart:
1)birinchi ishtirokchi ikkinchi ishtirokchiga, ya’ni o’z rakibi manfaatiga zid
ravishda faol va ongli tarzda xarakat kiladi; bu yerda xarakat deganda xam
jismoniy xarakat, xam axborot berish (o¦zaki so’z, matbuot, televideniye va b.)
tushuniladi;
2) ikkinchi ishtirokchi (rakib) ushbu xarakatlar uning manfaatlariga karshi
karatilganlini tushunib yetishi kerak;

3) yukorida xolatlardan kelib chikib, ikkinchi ishtirokchi birinchi
ishtirokchiga karshi karatilgan va unga javoban faol xarakat-choralarni ko’radi.
Shu dakikadan boshlab konflikt boshlangan deb xisoblanadi.
Agar fakat birna ishtirokchi xarakat kilsa (bir tomonlama) yoki xarakatlarini
fikran rejalashtirsa (xarakatlarini oldindan o’ylab reja tuzsa, rakib xarakatlarini
tasavvur etsa, bo’lajak konfliktni kanday kechishini bashorat kilsa) - bu xollarda
konflikt bo’lmaydi. Birok bo’lgsi xarakatlarni oldindan rejalashtirish konflikt
uchun poydevor bo’lib xisoblanishi mumkin, ba’zi olimlar buni konflikt
rivojlanishining latent (yashirin) boskichi deb ataydilar. Bunday boskichni ajratib
ko’rsatish xalqaro axamiyatda katta konfliktlarni tahlil qilish uchun muximdir.
S obik Ittifokka xujumni ko’zda tutgan «Barbaross plani» ni tler 1940 yilda
tasdiklaganda sobik Ittifok bilan Germaniya o’rtasida xarbiy konflikt xali
boshlanmagan edi, bu konfliktning latent boskichi bo’ lib, ochik konfliktning
boshlanishi 1941 yilning 22 iyuni ga to’¦ri kelgan .
Xalqaro munosabatlarda konflikt fakat taraflarning karama- karshi kurashi
sifatida birna xarbiy xarakatlardan iborat bo’lib kolmaydi. Zo’rlik vositalarisiz xal
kilinadigan diplomatik konflikt, savdo, chegara, siyosiy konfliktlar bo’lishi
mumkin. Birok, xamm a xolat da xam gap taraflarning o’zaro karama-karshi
xarakatlarida (xech bo’lmasa so’z orkali kurashish) xakida boradi. Shunday kilib,
konflikt doimo ikki tomonlama yoki ko’p tomonlama xarakat tarzida bashlanadi.
Koida bo’yicha konflikt taraflardan birining xarakati bilan boshlanadi, bu esa ko’p
xollarda konflikt sababchisini aniklash imkonini beradi.
Masalan, 1991yilda Irok va Kuvayt o’rtasida bo’lgan konfliktining
sababchisini aniklash kiyin bo’lmagan. Irokning ko’shni mamlakatga nisbatan
agressiv, bos k inchilik xarakati BMT va butun jaxon xamjamiyati tomonidan salbiy
baxolangan.
Rossiya va MDX davlatlarining xududida XX asrning 90-yillarida bo’lib
o’tgan ko’p sonli millatlaro konfliktlarning sababchisini aniklash esa kiyinrok.
Dastlabki kadamlarning noanikli, xarakatlarning chalkashli, o’zaro ayblovlar,

axborotlarning xolis emasli konfliktni borishini orkaga suradi, uning tez va
asoratsiz tugashiga to’skinlik kiladi, asl aybdorlarni aniklanishini kiyinlashtiradi.
Konfliktni tugashi bir xil natija bilan yuz bermaydi. Konflikt t a mom bo’lishi
(masalan, taraflarning kelishuvi bilan), konfliktdan taraflardan birining chikib
ketishi yoki uning yo’k kilinishi (urush tufayli yoki jinoyat sodir etilishida) bilan
ro’y berishi mumkin. Ni x oyat, konflikt tugatilishi va uning avj olishining
to’xtatilishi uchinchi shaxslarning aralashuvi natijasida xam sodir bo’lishi
mumkin. Masalan, ayrim xollarda jinoiy konfliktlar shu tarika tugaydi. Xalqaro
munosabatlar amaliyoti xalqaro konfliktlar ga barxam berish borgan sari uchinchi
shaxs lar xarakatlari va aralashuvi asosida xal etilayotganlini ko’rsatmokda (BMT
ko’shinlarini kiritish, diplomatik vositachilik va b). Aytish o’rinliki, «BMT tinchlik
o’rnatish maqsadida aralashishning bir necha turini farklaydi. Xavf ostida
bo’lganlarga tirik kolish uchun vositalarni zudlik bilan takdim etishni maqsad kilib
ko’ygan insonparvarlik yoki ekstern yordamdan tashkari aralashishning asosiy
kategoriyalari kuyidalar xisoblanadi :
tinchliksevarlik : adovatni to’xtatish va bitimga erishish maqsadida zarur
bo’lganda diplomatik, siyosiy va xarbiy choralardan foydalangan xolda aralashuv;
tinchlikni ko’llab-kuvvatlash : bitimning bajarilishini zarur bo’lsa kuch
ishlatish yo’li bilan ta’minlash va kuzatish;
tinchlikni barpo etish : uzok muddatga mo’ljallangan barkarorlik va adolatni
ta’minlash maqsadida konflikt sabablari va o’tmish arazlarini yo’kotish bo’yicha
dasturni amalga oshirish” 1 .
Shunday kilib, konfliktning tugatilishi deb barcha karama-karshi
kurashuvchi tomonlarning o’zaro xarakatlarining to’xtatilishiga aytiladi.
Konfliktning ichki tizim chegaralari - xar kanday konflikt muayyan tizim
ichida: oilada, xizmatdoshlar guruxida, davlatda, xalqaro xamjamiyatda bo’ladi.
Ichki tizim alokalari murakkab va turlichadir. Bir tizimga kiruvchi taraflar
o’rtasida konflikt juda chukur, keng ko’lamli yoki kisman va cheklangan bo’lishi
mumkin. Davlatlararo konfliktlarda keskinlashgan o’zaro munosabatlarning
yoyilib ketishi, tarkalish xavfi fakat xududda emas, shuningdek ijtimoiy, milliy,

siyosiy jixatdan xam kuchayishi hamda bunday konflikt jamiyatning eng keng
katlamlarini xam kamrab olishi mumkin.
Konflikt ning ichki tizim chegaralarini aniklash uning barcha
ishtirokchilarining ichidan aynan konfliktlashuvchi taraflarni anik ajratib olish
bilan uzviy boglikdir. Bevosita karama-karshi kurashuvchi taraflardan tashkari
konflikt ishtirokchilari bo’lib konfliktga to’¦ridan-to’¦ri aralashmagan uning
kiziktiruvchilari, yordamchilari, tashkilotchilari kabi shaxslar, shuningdek,
konfliktlashuvchi shaxslarning maslaxatchilari, tarafdorlari va rakiblari, xakamlik
sud’yalari xam bo’lish lar i mumkin. Bu shaxslar yoki tashkilotlarning barchasi
tizim elementlari sanaladi. Shunday kilib, tizimda konflikt chegaralari unga jalb
etilgan ishtirokchilar doirasining katta-kichikli bilan bellanadi. Konfliktning ichki
tizim chegaralarini aniklash bo’layotgan jarayonlarga ta’sir qilish, xususan, tizimni
buzilishdan saklash uchun muximdir.
3. Konflikt sabablari va motivlari.
Jamiyatda sababiy bogliklik. Ijtimoiy muxitda sababiylik ko’p murakkablik
va chalkashlik bilan xarakterlanadi. Xar bir ijtimoiy xarakat turli-tuman va
aksariyat xollarda ziddiyatli xodisalarni keltirib chikaradi. Konfliktlarning asl
sabablarini aniklash esa, xodisalar va kishilar o’rtasida o’zaro alokadorlikning
butun zanjirini chukur tahlil qilishni takozo etadi.
Turli konflik t larda taraflar xatti-xarakatlari sabablarini tahlil etishda ularning
odatda o’z manfaatlarini kondirishga bo’lgan intilishlaridan iborat ekanlini
tushunish kiyin emas. Faraz, o’ch olish, xasadgo’ylik, ko’rolmaslik, nosamimiylik,
araz, qabul kilingan karordan konikmaslik, bugun kunda yoki kelgusida o’zini
moddiy jixatdan ta’minlashga bo’lgan intilish sud amaliyotida uchrab turadigan
turmush konfliktlari sabablarining aksariyati xisoblanadi. Guruxiy konfliktlarning
motivlari xam bulardan far k lansa-da, ular xam o’ziga xos xilma-xil, masalan,
iktisodiy kiyinchiliklar, siyosiy extiroslar, raxbarlikka intilish, milliy g u rur va sh.k.
Xalqaro maydonda davlatlar xatti-xarakatlari motivlari xam shu kabi turli cha
bo’lishi mumkin. Aslini olganda konfliktlar sabablari xozir xayotning butun
murakkablini aks ettirishga kodir. Aytish joizki, “Konflikt ” tahlili kuyidalar :

-vaziyat sabablari va tarixini, shuningdek , joriy xodisalarni tushunish ;
-fakat asosiy yoki anik ko’rinib turgan taraflarni emas, balki konfliktga jalb
kilingan barcha ishtirokchi (gurux)larni aniklash ;
-barcha bu ishtirokchi(gurux)larning nuktai nazarlari va ularning o’zaro
munosabatlarini bilish ;
-konflikt nezida yotgan omillar va tendensiyalarni aniklash ;
-muvafakkiyatsizliklar va yutuklardan teshli xulosa va saboklar chikarish
uchun zarurdir.
Konflikt tahlili bu bir martalik tadbir emas, u o’zgaruvchan omillar,
dinamika va sharoitlarga xarakatlarni moslashtirishga yordam kiluvchi doimiy
jarayon bo’lib kolishi kerak.» 1 . Birok, individlar va ijtimoiy guruxlar xatti-
xarakatlarining (sabablari) motivlari konfliktlarning chukur sabablari bo’la
olmaydi, chunki bu motivlarni o’zi xam izox talab etadi. Inson tashki vaziyat
o’zgarishlariga befark bo’lmay, o’zgarib boradi; o’z navbatida psixolok omillar
iktisodiy va siyosiy jarayonlarning borishiga ta’sir o’tkazadi. Ijtimoiy ong
tafakkur, xissiyotlar, extiyojlar, motivlar , manfaatlar orkali namoyon bo’ladi,
bundan esa, muayyan kishilarning fikrlari, mavkei, xarakatlari, extiyojlari, xul k -
atvori shakllanadi. Bunda aynan xissiy darajada kayd etiladigan va guruxlar,
jamoalarning xatti-xarakati, xul k -atvori, nuktai nazari sifatida umumlashadigan
ijtimoiy ongning individual ifodalanish turli shakllarida ma’naviy soxada
ziddiyatlar oshkora va keskin ko’rinishda namoyon bo’ladi, borlik ziddiyatlari aks
etadi.
Umuman keng ko’lamli konfliktli vaziyat jamiyatda ijtimoiy tarkok
jarayonlarning kechishi xakida, muayyan jamiyatning barkarorlini yoki xududiy
yaxlitlikni ta’minlovchi muxim ijtimoiy tuzilmalarning kiska muddatli yoki uzok
davom etadigan ko’p yoki kam darajada, ba’zan esa tuzatib bo’linmaydigan
dezintegrasiyasi xakida guvoxlik beradi.
Xozir zamon jamiyatida konfliktlar okibat natijada obyektiv mavjud
ijtimoiy ziddiyatlarning tulishi va namoyon bo’lishidin iborat.

Ijtimoiy-tarixiy jarayonni bunday tushunish ba’zilar tomonidan jiddiy
asoslantirilgan e’tirozlarga sabab bo’ladi. Ijodiy merosini o’rganuvchi ba’zi
tadkikotchilar shu narsaga e’tibor beradilarki, bu ma’noda sinfiy konfliktga uning
turli xil xatti-xarakat shakllarini nazariy tahlil etmasdan karalgan. Ba’zi olimlar
esa, uning ta’limotida sinflar o’rtasida iktisodiy munosabatlarni mutlaklashtirishni
ko’rganlar.
M.Veber esa konfliktlarning paydo bo’lishini fakat kamba¦allik va boylik
tafovutlariga boglik deb xisoblamaydi. U notenglik xususiyatiga karab e’tibor,
xurmatning turli darajada bo’lishi, bir xilda bo’lmagan obro’, mavke, makomli
guruxlar tushunchasini kiritgan. Bunda Veber turli guruxlarning moddiy va
goyaviy manfaatlari bilan diniy ong o’rtasida bogliklikni ko’rsatib o’tgan.
R.Dorendorf esa aynan sinflarni konfliktlashuvchi ijtimoiy guruxlar deb
xisoblagan. Uning fikricha,sinfiy konflikt jamiyat xarakteri bilan bellanadi.
Konflikt odatda iktisodiy munosabatlar bilan emas, balki boshliklar va
bo’ysunuvchilar o’rtasida munosabatlar orkali vujudga keladi, uning bosh
sabablari kishilarning bir-birlari ustidan xukmronli, xokimiyatga esa bo’lishlaridir.
Konflikt uchun asos fakat ishchilar ustidan tadbirkorlar xokimiyatining o’rnatilishi
emas, konflikt boshkaruvchilar va bo’ysunuvchilar mavjud bo’lgan xar kanday
tashkilotda paydo bo’lishi mumkin (kasalxonada, xarbiy kismda, universitetda va
x.). Darendorf o’zining «Industrial jamiyatda ijtimoiy sinflar va sinfiy konflikt»
nomli mashxur asarida obyektiv «yashirin» va anglashilgan «oshkora»
manfaatlarning mavjudli xakida xulosani chikarish uchun ko’p nazariy
xulosalaridan foydalangan. Sinflar, uning fikricha, kachonki «yashirin» manfaatlar
«oshkora» manfaatlarga aylanganda vujudga keladilar.
Xozir zamon olimlaridan Pyer Burdye esa xozir konfliktlarning rivojlanish
xususiyatlari ustida fikrlash uchun amaliy tavsiyalar beradi. Uning fikricha, sinflar
to’¦risida nazariyaning kamchili obyektiv mavjud tafovutlar majmuini e’tiborga
olmaslik, ijtimoiy borlikning fakat iktisodiy maydon bilan cheklash natijasidir.
K.Boulding, L.Kraysberg, M.Krozyelar fikricha, konfliktning o’zi turli xil
maqsadlarga intiluvchi guruxlarning karshi kurashidan iborat. K.Bouldingning

ta’kidlashicha, xamma konfliktlar umumiy elementlarga hamda rivojlanishning
umumiy me’yorlariga ega bo’ladi, bu elementlarni o’rganish konflikt xodisasini
uning istalgan ko’rinishida o’rganish, tasavvur qilishga imkon beradi.
Demak, konfliktlarni tushunishda va asoslashda asosiy yondashuvlar yirik
ijtimoiy uyushmalar o’zaro munosabatlarining xususiyatlarini ko’rib chikish
doirasida shakllanganlini ko’rishimiz mumkin.
Notenglik konflikt manbai sifatida. Ijtimoiy notenglikning asosiy bellari
bo’lib mulkchilik, xokimiyat, makom munosabatlarida farklar xisoblanadi. Bu
xususiyatlar u yoki bu darajada jamiyatning ijtimoiy-sinfiy tuzilmasida aks etadi,
ijtimoiy guruxlar, individlar o’rtasida munosabatlarda notenglik bo’lib namoyon
bo’ladi. Ijtimoiy-siyosiy va ijtimoiy-iktisodiy notenglik bilan ijtimoiy guruxlar va
individlarning xayot tarzida, madaniyatida, ruxiyatida muxim farklar xam boglik
bo’ladi.
Moddiy va ma’naviy boyliklarni yaratish, ularni ayirboshlash va taksimlash
yuzasidan bo’ladigan ijtimoiy xarakatlar ijtimoiy guruxlar o’rtasida tanglikka,
muayyan sharoitlarda esa ochik konfliktga olib borishi mukarrardir.
So’ng o’n yilliklarning tarixiy tajribasi shundan guvoxlik beradiki, davlat
ijtimoiyizmi xususiy mulkchilikni va sinflarning ijtimoiy notenglini butunlay
tugata olmadi.U jamiyatni ijtimoiy konfliktlardan xam kutkara olmadi.
Bugun kunda bozor iktisodi ishlab chikarish tizimining eng yaxshisi
xisoblanadi, birok uning afzalliklari insonparvarlik xarakteriga ega bo’lishi uchun
demokratik davlat bozor iktisodi vujudga keltirishi mumkin bo’lgan insonni
kullikka solish va begonalashtirish tipik shakllarini yumshatish mas’uliyatini o’z
zimmasiga olishi kerak. Amalda bu davlat tomonidan daromadlarni yo’ksillar
foydasiga kayta taksimlashni, progressiv solikka tortishni joriy etishni anglatadi.
Bunday kayta taksimlashning mexanizmi va vositalari turli yullar bilan ishlab
chikilgan va amalga oshirilgan: muzokaralar, kelishuvlardan to konfliktlargacha.
Birok, kelajakda konfliktlarning bo’lishi istalmagan narsa, chunki bu o’zaro
ijtimoiy talofatlar bilan kechadi.Ijtimoiy adabiyotlarda bu xususda bildirilgan ba’zi
fikrlarga k o’ ra, «Mikrodarajada shaxslar o’zaro ta’siridan boshlab to guruxlar,

tashkilotlar, jamoalar va millatlar orkali insoniy o’zaro ta’sirning barcha
tiplarigacha, shu jumladan, ijtimoiy, iktisodiy munosabatlar va xokimiyatning
taksimlanishi masalalari - bularning xammasi konflikt orkali rivojlanadi, o’zgaradi
va sodir bo’ladi. Konflikt bu munosabatlarda muvozanat yo’kli sababli yuzaga
keladi, masalan, noteng : ijtimoiy makom, iktisodiy axvol, boylikka egalik yoki
xokimiyatning taksimlanishi. Bular o’z navbatida kamsitilish, ishsizlik,
kamba¦allik, jinoyatchilik va tazyik ostida bo’lishlik kabi muammolarga olib
keladi. Bu darajalarning xar biri boshkalari bilan alokador va kelgusida ijobiy
o’zgarishlarga yoki buzgnchi zo’rlikka olib keluvchi kudratli «shoxobcha»ni
shakllantirishga kodirdir» 1 .
Shuni ta’kidlash lozimki, jamiyatda katta ijtimoiy guruxlarning notengli
bilan boglik konfliktlarni butunlay bartaraf qilish ning samarali usullari mavjud
emas. Birinchidan, insoniyat tarixi shuni ko’rsatadiki, ijtimoiy notenglik doimo
karor topaveradi. Davriy tarzda takrorlanadigan inkilob lar notenglikni amalga
oshirilishi tiplari, shakllari va metodlarini ko’p darajada o’zgartiradi, birok uni
yo’kotishga kuchi yetmaydi. Xar kanday jamiyatda doimo turli ijtimoiy guruxlar
o’rtasida manfaatlar konflikti, xech bo’lmaganda xayotiy muxim resurslarga ega
bo’lish yoki ulardan foydalanishga bo’lgan huquq uchun kurash mavjud bo’lgan va
bunday keyin xam bo’ladi. Bu kurash uning obyekti bo’lgan resurslarni vakt
chegaralari ga boglik ravish da davom etadi.
Manfaatlar va extiyojlar. Ijtimoiy konfliktlar tabiatini tushunish manfaatlar
karama-karshi kurashini tahlil qilishdan iborat kadimiy an’anaga ega.
T urli-tuman konfliktlarni tahlil qilish shuni ko’rsatadiki, kurashuvchi
taraflar xatti-xarakatining nezida kandaydir anik sabablar yotmasin, ular taraflar
manfaatiga borib takaladi, konflikt bo’lganda bu manfaatlar karama-karshi yoki
bir-birini istisno kiladi. tler Germaniyasi o’zga davlatlar yerlarini egallashga
intilgan, Yevropa mamlakatlari esa mustakillik va suverenitetga intilganlar. O’¦ri
birovning mulkini o’rlasa, mulkdor uni ximoya kiladi. Er-xotinlar pul masalasida
janjal kiladilar, ularning xar biri oila mabladan mustakil foydalanishga xarakat
kiladi va ular o’z manfaatlarini ma’kullab o’zini xakli deb xisoblaydilar.

Konflikt asoslari sifatida manfaatlarni tahlil qilishda ba’zi tadkikotchilar
unga yakin turgan ijtimoiy va ruxiy xodisalarga e’tiborni karatadilar, ya’ni
manfaatni uzviy keltirib chikaruvchi xodisalarga. Masalan, biror narsaning tankisli
xolatini asoslovchi extiyojlar kategoriyasi, bunda organizm(shaxs, gurux, jamiyat)
shu yetishmovchilikni to’ldirishga xarakat kiladi. Extiyoj manfaatni keltirib
chikaradi, manfaat bu anglashilgan extiyoj, ba’zida esa, uni kanoatlashtirishning
anglashilgan yo’li xamdir.
K.Ledederning fikricha, ijtimoiy konflikt inson extiyojlarining butun
majmuini nomutanosib kanoatlantirish yoki unga putur yetkazish natijasidir.
Xavfsizlikka, tan olinishga, o’xshashlikka, ijtimoiy mansublikka va shu
kabilarga bulgan extiyojlar fakat aloxida individga emas, balki ijtimoiy guruxlarga,
etnik uyushmalarga, butun jamiyatga va davlatlarga xos. Dj.Bertonning fikricha,
«asosiy insoniy extiyojlarni to’lik kanoat - lantiradigan tashkiliy intilishlar,
xarakatlar konfliktni xakikiy yakunlanishiga olib kelishi mumkin». Shu munosabat
bilan ko’p mualliflar konfliktning psixolok sababi deganda asosiy insoniy
extiyojlarning birortasiga taxdid solish(frustrasiya)ni tushunadilar. Konfliktda
kurashuvchi taraflar o’z maqsadlari sari xarakat kiladilar, birok, bu maqsadlarga
bir vaktning o’zida ikki tomonning bir-birlariga zarar yetkazmasdan turib
erishishlari istisno kilinadi.
De privasiya konsepsiyasi. Yirik ijtimoiy kolliziyalar sabablarini aniklash
uchun deprivasiya deb ataladigan konsepsiyadan foydalanish mumkin. Bunda gap
shunday xolat to’¦risida ketadiki, bu xolat uchun talablar va ularni kondirish
imkoniyatlari o’rtasida yakkol farklanish xosdir. Vakt o’tishi bilan deprivasiya
kuchayishi yoki kamayishi yoxud o’zgarmasdan kolishi mumkin. Deprivasiyaning
kuchayishi bir tomonda talablar (kutilayotgan natijalar), ikkinchi tomondan, ularni
kanoatlantirish imkoniyatlari o’rtasida nisbatga boglik. Deprivasiyaning o’sishi,
birinchidan, shakllangan talablarning imkoniyatlarini kamayishida ro’y berishi
mumkin, masalan,iktisodiy krizis sharoitida. Bunday sharoitda talablar kuyida
formula bilan bellanadi: «fakat yomon bo’lmasa bo’ldi». Ikkinchidan shunday
vaziyat bulishi mumkinki, bunda kutilayotgan natijalar, talablar ularni kondirish

imkoniyatlaridan ko’pro k o’sib boradi. Mana shunda deprivasiya kuchayadi va
demak, konfliktlarni vujudga kelish extimoli kuzatiladi.
Deprivasiya barkaror darajasining saklanishi yoki uning kamayishi
extiyojlarni kondirish sharoitida talablar(kutilayotgan natijalar) darajasining
pasayishi yoki kutilayotgan natijalarga nisbatan talablarni kondirishning juda tez
o’sishi sharoitida yuz berishi mumkin, bu esa jamiyatda axlokiy-psixolok muxitni
barkarorlashtirish, keskinlikni yumshatishga imkon beruvchi ruxiy shart-sharoitni
yaratadi. Va aksincha, deprivasiyaning kuchayishi ijtimoiy tanglikni ortishiga,
ochik ijtimoiy, siyosiy va etnik konfliktlarni vujudga kelishiga olib keladi.
Irrasional elementlar. Konfliktlarning paydo bo’lishida ijtimoiy subyektlar
manfaatlarining to’knashuviga olib kelgan u yoki bu obyektiv sabablarni aniklash
mumkin.Masalan,bir ayolni sevuvchi ikki erkak o’rtasida konflikt yoki transport
vazirli bilan fermerlar o’rtasida ularning xududida avtomastral kurilishidan kelib
chikkan to’knashuv obyektiv shakllangan vaziyatdan qonuniy tarzda kelib
chikuvchi ziddiyatlarga asoslanadi, bu vaziyatda xar kaysi tarafning xakikiy
extiyojidan to’knashadi.
Birok jamiyatda ziddiyatlar va demak, konfliktlar xam juda ko’p uchraydi,
ularning xammasi xam biror jiddiy sabablar bilan boglik emas, balki odamlarning
asl extiyojlari va maqsadlariga to’¦ri alokador bo’lmagan subyektiv omillar va
kishilarning xarakterlari, kayfiyatlari, oddiy, arzimagan injikliklari kabi sabablar
bilan xam ziddiyatlar yuzaga kelishi mumkin.
Bunday «subyektiv» ziddiyatlar oilada, xizmatda va boshka ishlarda doimiy
mulokotda bo’lishga majbur bo’lgan ayrim individumlar o’rtasida tez-tez sodir
bo’lib turadi. Bu ziddiyatlar juda mayda, boshka kishilar nazarida
arzimaydigan,soxta bo’lishi mumkin, birok xarakter xususiyatlariga ko’ra normal
o’zaro munosabatlar uchun yenb bo’lmas to’siklar bo’lishi mumkin.
Psixologlarning ta’kidlashicha, xarakter yoki xulk-atvorning eng ta’sirchan
jixatlari bulib, me’yorda,tabiiy sifatlar bo’lishi, birok bunday sifatlar boshka
odamlarda bo’lmasli mumkin: punktuallik, tejamkorlik, aniklik, sabrlilik va b.

Boshka bir odamning kiyinish odati yoki ovkat yeyish usuli xam norozilikni
yuzaga keltirishi mumkin. Ko’pincha temperament, ta’sirlanishning tezlida
farklanuvchi kishilar o’rtasida to’knashuv - larni tushunish kiyin bo’ladi. Nixoyat,
konflikt sababi bo’lib kimningdir shunchalik ta’sirchanli, axmokona kili bo’lishi
mumkin.
Konflikt xakida odatda fikr shundan iboratki, konflikt doimo o’z
manfaatlarini okilona ko’llab-kuvvatlovchi kishilar o’rtasida mantikan
tushuniladigan ziddiyatdir.
Birok, dastavval bunday tushun i shga mutaxassislar tomonidan
kuzatiladigan ko’p omillar karama-karshi turadi. Masalan,oilaviy janjalda er
ziddiyatni iloji boricha yumshatishga xarakat kilib xotiniga yon bosadi , ayol esa,
erning bunday xarakatini «bejiz emas» deb tushunib, battar «to’nini teskari kiyib
oladi» va konflikt yan kuch bilan avj oladi. Davlatlararo muzokaralarda bir taraf
unga birinchi so’z berilmagani uchun o’zini xakoratlangan (kamsitilgan) deb biladi
va muzokaralar uziladi. Mana shunga o’xshash konfliktlar sabablarining
murakkablini tasdiklovchi shu kabi ko’p misollarni keltirish mumkin, birok bular
xar doim xam kat’iy mantikiy tuzilma (rekonstruksiya)da e’tiborga olinavermaydi
va ko’pincha yo’kotib bo’lmaydigan irrasional elementlari bilan kechadi, bu esa,
konfliktning individual o’ziga xoslini tashkil kiladi va uni oddiy vositalar bilan
xam qilishga yo’l ko’ymaydi.
Bu, ayniksa, milatlararo konfliktlarda ko’rinadiki, bu konfliktlar odamlar
xatti-xarakatining puxta ishlab chikilmaganli, okilona emasli (irrasional bo’lishi),
destruktiv (buzgnchi) xarakterda xissiyotlarning ustun kelishi okibatida boshkara
olinmaydi va mabodo ular kengayib, avj olsa, xakikiy xalokatga aylanishi mumkin.
Psixoterapevtik amaliyotdan ma’lumki, odamning mulokot jarayonida sodir
etadigan xulk-atvori, xarakatining noanikli, boshka kishilarda asabiy reaksiyani
tu¦dirishi mumkin va konfliktlarga olib kelishi mumkinki, bular guyo boshka
shaxslarga butunlay bema’ni va sababsizdek bo’lishi mumkin. Shu bilan birga
barcha muammo munosabatlarning tartibga solinmaganlida va chalkashlida,
psixolok jixatdan «turli tilda» ekanlidadir.

Shaxsiy konfliktda irrasional element, agar unda ruxiy kasal yoki akli
noraso shaxs ishtirok etsa, uning xakikiy asl sababi bo’lib xizmat qilishi mumkin.
Bunday xolatlar kam emas. Biz bu yerda shaxsning ichki konfliktlari ustida
tuxtalmaymiz, ayni vaktda milliy yoki diniy xislar bilan ko’z¦ a lgan omma orasida
ba’z an konfliktni kuchli keskinlashtirishga kodir odamlarning xozir bo’lib
kolishini yodimizdan chikarmaslimiz kerak. Shu bois kompleks fan bo’lgan
konfliktologiya shunday kam axamiyatli bo’lgan xolatni e’tiborga olish lozim.
O’z-o’zidan tushunarliki, «obyektiv» va «subyektiv» ziddiyatlar,
shuningdek «irrasional» elementlar deb atalgan narsalar real xayotda kat’iy
chegaralarga ega emas va bu yerda konfliktli xulk-atvor sabablarida bo’lishi
mumkin bo’lgan variantlar doirasini ko’rsatish uchun juda shartli kilib bellanadi.
Xamma xollarda biz u yoki bu tarzda kishilar manfaatlari bilan ish ko’ramiz, bu
manfaatlar ko’p yoki kam axamiyatli, barkaror va o’zgaruvchan, oshkora yoki
yashirish bo’lishi mumkin.
Ziddiyatlar darajasi. Ziddiyatlarning «obyektivli» va «subyektivli»ni
ularning ikki xil darajada manfaatlar bilan bogliklini e’tiborga olganda turli nuktai
nazardan tushunish mumkin. Sodda kilib aytganda bunday bo’lish u yoki bu tashki
faoliyatda extiyojlar bilan yoki mustakillikka, o’z-o’zini saklab kolishga, o’z-o’zini
xurmat kilinishiga bo’lgan extiyojlari bilan boglik.
Odamlar o’rtasida jiddiy to’knashuvga kator xolatlar sabab bo’lishi
mumkin,masalan, ikki odam restoranda bitta stolga da’vo kiladi, urushlar ikki
davlatning biror xududda o’z ta’sirini saklab kolish yoki birining ikkinchisi ustidan
xukmronlini o’rnatish, o’z mustamlakasiga aylantirishga bo’lgan intilishidan kelib
chikadi.
Yukorida ikki xolatda moxiyat bo’yicha turli darajada manfaatlar
to’knashadi. Birinchi xolatda xar kaysi subyekt o’zining xususiy manfaatidan kelib
chikib, o’ziga xalakit berayotgan boshka subyekt bilan kurashadi. Ikkinchi xolatda
ozodlik, daxlsizlik, asosiy huquqlarni xurmat kilinishini saklash bilan boglik
motivlar axamiyatli. Inson uchun muximro bu uning individual erkinli, jismoniy
daxlsizli, sha’ni va kadr-kimmati bo’lsa; davlat yoki millat uchun esa, mustakkilli,

xududi yoki chegarasining daxlsizli, jaxon xamjamiyatining teng huquqli subyekti
sifatida tan olinishi muximdir. Bunday manfaatlarda ziddiyatlarning eng keskin
ifodalanishi - bosh k a ijtimoiy subyekt bilan to’lik mos kelmaslik va uni yo’k qilish
uchun kurashish xisoblanadi.
Yukorida gap ijtimoiy ziddiyatlarning darajalari xakida bor a diki, bu
darajalar taraflarning manfaatlari kanchalik muximlini farklaydi. Ziddiyatlarni
darajalarga ajratish ularning bir biridan kanchalik chukurliga karab farklanishini
ko’rsatadi. Bu esa,subyektning konfliktga jalb kilinganli darajasini, konfliktni xal
qilish imkoniyati va usullarini bellab beradi.
4. Shaxsni huquqiy begonalashtirish.
Begonalashtirish fenomeni. Insonlar o’z mexnatlari natijalari , o’zlari
to’plagan moddiy va ma’naviy boyliklar, erishgan yutuklari nafakat ularning
o’zlaridan ajralib uzoklasha borishini, shu bilan ularni o’zlariga bo’ysundirib xuddi
o’z xususiy xayotiga ega bo’lishayotganini paykay boshlaganlarida ijtimoiy xayot
aloxida olingan inson xayoti bilan butun jamiyat yutuklari o’rtasida farklanishni,
nomuvofiklikni tasdiklovchi ko’plab misollarni namoyon eta boshlagan vaktda
ijtimoiy-siyosiy adabiyotda begonalashtirish muammosi tadkikotchilar dikkat
markazida turgan. Badiiy shaklda bu muammmo aka-uka Grimmlar, Gofman
asarlarida, ayniksa, avstriyalik yozuvchi Gustav Mayrinkaning “Golem“ nomli
fantastik romanida anik shaklda ifoda etilgan. Bu asarda XUII asrda bo’lib o’tgan
vokea tarixi bayon kilingan, bir koxin sun’iy odamni yasaydi, u ibodatxonada
ko’nrok chaluvchilik qilishi va turli or ishlarni bajarishi kerak edi. Golem shunday
yasa lgan ediki, uning tishlari bilan tutib turuvchi kogozga sexrli so’zlar yozilgan
bo’lib, bu yozuv uning ishlash kobiliyatini ta’minlar edi. Bir kuni kechki ibodatdan
so’ng koxin Golem o¦zida kogoz bo’lani olib ko’yishni yodidan chikaradi, u esa,
itoatkorlikdan chikib, koron ko’chalar bo’ylab yugurib ketadi, yo’lida o’ziga duch
kelganlarni o’ldiradi. Avstriyalik muallif kitobida vokea nisbatan yaxshi
yakunlanadi. Koxin Golemni kuvib yetadi va kogoz bo’lani yirtib tashlaydi, bu
uning xalokati edi. Bulgakovning “It yura“ asarida xam shu mazmunda vokea

bayon etiladi. Afsuski, xayotda insonlarning o’zlari tomonidan o’z farovonliklariga
xizmat qilish uchun yaratgan narsalarini jilovlashga osonlikcha erishib bo’lmaydi.
Begonalashtirish muammosini nazariy jixatdan ko’tarish masalasi Yan davr
mutafakkirlari asarlarida mufassal yoritilgan . Ular o’z zamondoshlarining
e’tiborlarini ijtimoiy munosabatlar soxasiga, burjua ijtimoiy munosab a tlarining
karor topishi jarayoniga karatdilar. J.J.Russo fikricha, jamiyat odamlarni buzadi va
ma’naviy kashshok kiladi. U inson faoliyati maxsulidan insonlarga karama-karshi
turuvchi kuchga aylanadi. Tabiiy jarayonlar dastlab xukmronlik kilgan davrda
erkin va karam bo’lmagan insonlar ijtimoiy munosabatlarning shakllangan tizimi
ta’siriga tushib koladilar, o’ziga o’xshaganlar kuliga aylanib koladilar. Insonni
bunday begonalashtirish xolatidan chiki b ketish i uchun Russo “ijtimoiy
shartnoma“ tuzish zarur deb biladi, ya’ni fukarolarning bunday bitimga ixtiyoriy
rioya etishlari avval tenglik, erkinlik va mustakillikni kaytarishga imkon beradi.
“Ijtimoiy shartnoma“ nazariyasi katta siyosiy ta’sirga ega bo’ldi, ijtimoiy
tartibsizlikni jilovlashga, ijtimoiy munosabatlarni barcha insonlar va tabakalar
manfaatlariga bo’ysundirishga bo’lgan umidni uygotib , ilk burjua munosabatlari
davri ilgor mutafakkirlarini ruxlantirib yubordi. Birok, tovar munosabatlarining
rivojlanishi nazariy konsepsiyalar va siyosiy shiorlardan mustakil va kat’iy tarzda
yuz o’ra boshladi. Aloxida shaxslar va sinflarning xususiy iktisodiy manfaati
jamiyatni adolat va tafakkur asosida kurishga bo’lgan xar kanday urinishlarni
chippakka chikardi. “Ijtimoiy shartnoma“ nazariyasining begonalashtirishni yenga
olmasli va uning tabiatini tushuntira olmasli oydin bo’lib koldi.
Bu muammoni xal qilishga yo’naltirilgan keyin nazariy urinishlar nemis
klassik falsafasi bilan boglik bo’ldi. Bu yerda begonalashtirish fenomeniga
odamning faol tabiatiga xos ichki xususiyat sifatida karaldi. Nemis klassik falsafasi
begonalashtirishni eng amaliy yo’llarini ko’rsatish o’rniga uning tabiatini
tushuntirishga xarakat kildi. Fixte fikricha, inson moxiyatiga ko’ra o’z-o’zini
anglash yoki sof “Men“dir bo’lib, u o’z faoliyatida predmet , ya’ni “Men emas“ni
begonalashtiradi. Bu Fixtening predmetlilikni asoslashi o’ziga xos tarzda
begonalashti - rishni anglatadi.

Gegel falsafasida begonalashtirish muammosi xam e’tiborga loyik. Bu
yerda begonalashtirish muammosi, birinchi dan, tabiat va jamiyat tarixida absolyut
ruxning ifodasi sifatida, ikkinchi dan, begonalashtirishning tarixan o’tkinchi
shakllari muammosi sifatida talkin kilinadi.
U o’zining “ R ux fenomenoloyasi“, “Huquq falsafasi“, “Estetika“ asarlarida
rim jamiyati, krepostnoylik va xozir zamon burjua huquqiy xolati sharoitlarida
begonalashtirishning tarixiy shakllari farklanishiga e’tibor karatdi, shu bilan
jamiyat tarixiy tarakkiyot qonuniyati va unda begonalashtirish jarayoni
muammosini ilgari surdi.
Begonal a shtirish muammos i ga bo’lgan yan karash tomonidan
shakllantirildi.
Shuni aytish joizki, nemis klassik falsafasi tomonidan muammoning xal
etilishini yaxshi bilgan xolda uning begonalashtirish muammosini xal qilishga
ko’shgan xissasini yukori baxoladi. U bu muammoga mantikiy darajada emas,
balki ijtimoiy tuzilma ning amaliy masalasi sifatida karash muximlidan kelib
chikdi.
Begonalashtirishning psixolok va ijtimoiy tabiati. Begonalashtirish fenomeni
doimo individ va jamiyat xayotida kayta ishlab chikilaveradi. Begonalashtirishni
bartaraf etib bo’lmaslik ko’pchilik olimlarning begonalashtirishni tarixiy o’tkinchi
xarakteri xakida goyalardan voz kechishlariga olib keldi. Mashxur rus faylasufi
Berdyayev begonalashtirishni buyumlarning o’z tabiatiga ko’ra bartaraf etib
bo’lmaydi degan fikrga kelgan. Insonning ijodkorlik moxiyati xamisha uning
tafakkuri va ko’llari yaratgan asarlarni uning o’zidan ajralib uzoklab borishini
keltirib chikargan va keltiraveradi, bu asarlar o’z mantiki va takdiri qonunlari
bo’yicha mavjud bo’ladilar. Xar kanday moddiylashgan borlikni Berdyayev
begonalashtirilgan borlik deb xisoblaydi. Ijtimoiylik kator xollarda muammoni
yanada kuchaytiradi. Insonni begonalashtirish va insonparvarlik inkirozini
Berdyayev inson va tabiatning uzviy birlini buzuvchi texnik tarakkiyot va o’ziga
zamondosh bo’lgan sivilizasiya bilan bo¦laydi. “Burjua sivilizasiyasi dunyo
nokoinotli ning chegarasidir. Unda inson ichki jixatdan xalok bo’ladi, tashki

jixatdan avtomatlashtirilgan inson bilan almashtirililadi... Birok sivilizasiyaning
texnik kuchlari insonning o’zini ustidan xukmronlik kiladi , uni kulga aylantiradi,
uning kalbini o’ldiradi“.
Mashxur nemis faylasufi Xaydegger xam begonalashtirishga ijtimoiy
munosabatlar mavjudligining atributi, ichki xususiyati sifatida karagan. Kundalik
tashvishlar dunyosini, inson kiyofasining yo’kolishini, uning jamiyat funksional
birliga aylanishini ijtimoiy xulk-atvorning begonalashtirilgan normalarida inson
moxiyatining erib ketishi deb tushuntirgan. U ijtimoiy mulokot vositalari va
normalaridan foydalanib, xar birimiz boshkalarga taklid kilib xarakat kilamiz,
o’kiymiz, ko’ramiz , adabiyot va san’at asarlari xakida fikr beramiz deb
tushuntiradi.
Psixologiya fani nafakat begonalashtirish mavjudli faktini inkor etib
kolmaydi, shu bilan birga bu fenomenni inson xayotining b a rkaror, uzok mavjud
bo’luvchi yo’ldoshi deb xisoblaydi.
Shaxsni huquqiy begonalashtirishning moxiyati va shakllari. Fukarolik
jamiyati amal qilishini tartibga soluvchi huquqiy institutlar va normalar tizimi
davlat faoliyati, boshkaruv va davlat tuzilishi shakllari xususiyatlari hamda siyosiy
rejim bilan bevosita boglik. Huquq fakat jamiyat iktisodiy tuzumiga boglik
bo’lmasdan, b alki xukmron tabakalar va guruxlarning siyosiy erklariga, fukarolar
siyosiy madaniyatiga va davlat faoliyati an’nalariga karab jiddiy o’zgarib boradi.
Huquq axolining ayrim guruxlari manfaatlarini ijtimoiy jixatdan mustaxkamlab,
ikkinchi tomondan bir vaktning o’zida uning boshka guruxlari erkinlini cheklaydi.
Tarixiy tarakkiyot jarayoni, bu xolatda odamlar manfaatlari va extiyojlarining vakt
ichida o’zgarishi jarayoni huquqiy begonalashtirish imkoniyatini yanada ko’prok
darajada kuchaytiradi. Shu bois huquq tarixi o’z huquqini ko’lga kiritish uchun,
huquqiy xujjatlar va koidalar tizimida begonalashtirishni bartaraf etish uchun olib
borilgan doimiy kurash tarixidan iborat ekanli tasodifiy emas.
Turli mamlakatlarning siyosiy va huquqiy tizimi bilan tanishish
begonalashtirish fenomeni ni siyosiy va huquqiy munosabatlarning xar kanday
tizimiga xoslini ko’rsatadi. Kishi larning ijtimoiy ijodi maxsuli bo’lgan huquqiy

tizim xamma yerda muayyan mustakillikka ega bo’ladi va o’zining bu sifatida
jamiyat individlari va ayrim guruxlarning xayotiy manfaatlari va huquqlarini u
yoki bu darajada begonalashtirib fukaro xulk-atvori omili rolini o’ynay boshlaydi.
Bu jarayonda huquqiy begonalashtirishning umumiy jixatlari, shakllarini ko’rish
mumkin. Masalan, xar kanday mamlakat huquqi ning nezi bo’lib muayyan jamiyat
xayotining uzok tarixi jarayonida shakllangan odat, huquqiy an’ana xisoblanadi.
Xar bir aloxida olingan xolda bu tarix o’ziga xosdir, birok u xamma yerda siyosiy
boshkaruv huquqiy shakllarining xalq ruxiyatiga mos kelishi kabi yagona
muammoni yuzaga keltiradi. Bu shaklda huquqiy begonalashtirish o’zgarishlarsiz
kolmaydi, uning o’zgarishlari huquqiy xujjatlar tizimida insonlar manfaatlarini
rasmiylashtirishning muayyan anik jarayonlariga ta’sir etadilar. Xatto davlat
siyosiy rivojlanish tarixiga doir yetarli tajribaga ega bo’lmagan xollarda xam
huquqiy begonalashtirishning bu shakli boshka mamlakatlar odatlari va
an’analarini o’zlashtirish ko’rinishida namoyon bo’ladi.
Huquqiy begonalashtirishning keng tarkalgan shakli bu xokimiyatning
muayyan institutlari va tashkilotlarida, mavjud huquqiy tizimda shaxsni
begonalashtirish xisoblanadi . Xar bir anik xolatda individ uning o’zigacha
mukammal ishlab chikilgan va shu bilan uning extiyoj va manfaatlari mustakillini
begonalashtiruvchi huquqning tayyor tizimiga duch keladi. Siyosiy-huquqiy
institutlar amalda tizimining o’rnatilgan normalari, tamoyillari, koidalarining
muayyan axvoli shaxsni huquqiy begonalashtirish darajasi xakida xulosa chikarish
uchun asos bo’lib xizmat kiladi. Bu tizimda kichik o’zgarishlar begonalashtirish
xolatiga jiddiy ta’sir etishi mumkin. Masalan, sovet huquqiy tizimi davlat (partiya)
da muxim raxbarlik lavozimida bo’lish muddati chegaralarini nazarda tutmagan.
Farb mamlakatlarining huquqiy tizimlarida anik yozib ko’yilgan bu norma xozir
zamon davlati ( eski tuzum parchalanishi natijasida karor topgan davlat) siyosiy
rivojlanish xususiyatlariga ta’sir etishi mumkin.
Tarixiy tajriba, xokimiyatning bir tomonlama uzurpasiya kilinishi va
xalqdan ajralib kolish jarayonlariga karshi turish institutlariga ega bo’lgan
jamiyatda yuz berayotgan o’zgarishlarni tez sezuvchan siyosiy tizimlar huquqiy

begonalashtirishning eng keskin shakllarini zudlik bilan yenga oladigan barkaror
vosita ekanlini ko’rsatadi.
Farbda siyosiy tizimla r jamiyatning davlat-huquqiy institutlari doimiy
takomillashganli bois eng barkaror xisoblanadilar.
Siyosiy va huquqiy kurilishda ishtirok etish jarayonida shaxsni huquqiy
begonalashtirish to’g’ridan-to’g’ri va vakillik demokratiyasi rivojlanishi bilan
bog’lik. Fukarolarning mitinglar va namoyishlar, ish tashlashlar va norozilik
xarakatlarini amalga oshirishga bo’lgan huquq va erkinliklari, bevosita
demokratiyaning boshka shakllari huquqiy begonalashtirishga, uning darajasini
kamaytirishga, jamiyat huquqiy va siyosiy xayotini rivojlantirish jarayoniga
fukarolarning bevosita daxldorlik muxitini yaratish orkali jiddiy ta’sir ko’rsatadi.
Ijtimoiy rivojlanishni tartibga solishda bevosita demokratiya shakllari orkali
fukarolar ishtiroki, shuningdek, shiddat l i ijtimoiy o’zgarishlar tarixiy davrlarida
(inkiloblar, kayta kurishlar va x.) bunday ishtirok etishga bo’lgan urinishlar
darajasi eng yukori baxolanadi.
Axoli ning aksariyat i erk-irodasini bevosita namoyon bo’lishi ta’sirida
jamiyat katta kadamlar bilan asr lar mobaynida omma tashabbuskorlini bo’b
ko’ygan, uni davlat ishida ishtirok etishdan begonalashtirgan normalar, qonunlar,
yurish-turish koidalarini rad etib, yanada yukori boskichga karab xarakat kila
boshlaydi.
Shaxsni huquqiy begonalashtirishni yenshda vakillik demokratiyasi shakllari
xam o’z ijobiy rolini o’ynaydi.
Fukarolarning jamiyat va davlat ishlarida bevosita va bilvosita ishtiroki
huquqiy tizimning shakllanishi va amal qilishi jarayonida yuzaga keladigan
begonalashtirish xolatini barxam toptirish imkonini beradi.
Huquq ijod etish faoliyati natijalari shaxsni huquqiy begonalashtirish omili
bo’lishi mumkin bo’ladigan vaziyat xayotda o’z tabiatiga ko’ra boshkacha xolatlar
asosida yuzaga kelishi mumkin. Masalan, huquqiy madaniyat past bo’lgan
jamiyatda odamlar garchi davlat tomonidan ko’p qonunlar qabul kilinsada, ular
go’yoki mavjud emas dek bo’lib ko’rinadigan vaziyatga tez-tez duch keladilar.

Qonunlar mavjudli sharoitida fukarolar o’z kundalik xayotlarida ularga rioya
etmaydilar. Bunday xol at da odamlar presedent, boshlik fikri, kuch ishlatish , tanish-
bilishlik yoki majburlovni ma’kul ko’radilar. Xozirda xam qonun matbuotda e’lon
kilinishi bilan kuchga kirishi odat iy xol bo’lsada, birok fukarolar ulardan uzok vakt
davomida foydalana olmaydilar, chunki teshli mansabdor shaxslar ularni qabul
kilingan qonun bo’yicha yukori turuvchi organ ning tushuntirish va sharxlarini
kutishga “sodda“ tarzda ishontiradilar.
Shaxsni huquqiy begonalashtirishning turli shakllari o’zaro uzviy bo¦langan,
ular o’z birlida siyosiy huquqlar, erkinliklar va majburiyatlar ma ydoni ni tashkil
etadi. Bu ijtiomiy tarakkiyotning o’tkinchi bo’lmagan va doimiy o’zgaruvchan
omilidir. Inson fakat o’z huquqlari va manfaatlari uchun bo’lgan kurashdana
jamiyatda begonalashtirish xolatini yenshi va istagan darajada erkinlikni ko’lga
kiritishi mumkin.
Huquqiy begonalashtirishning konfliktlili. Xar bir inson voyaga yetganidan
so’ng uning o’zidan oldin va uning shaxsiy extiyojlari, odatlarini xech bir darajada
e’tiborga olmagan tarzda shakllangan fukaro xulk-atvori normalari va koidalari
tizimini uchratadi. Bunday vaziyatda inson mavjud huquqiy tizimga moslashishi
yoki uni o’z manfaatlaridan kelib chikib o’zgartirishi kerak. Ikki xolatda xam
konfliktlar bo’lishi extimol, birok ikkinchi xolatda esa, mukarrardir.
Totalitar tip jamiyatlarda ijtimoiy konfliktlar kam uchraydigan vokelik
xisoblanadi. Bu yerda gap fakat xokimiyatga karshilik ko’rsatishning xar kanday
urinishlariga nisbatan zo’rlik va majburlov ishlatish ijtimoiy “tinch-totuvlik“ning
kafolati bo’lib xisoblanishida emas. Bunday jamiyatlarda muxitning o’zi ijtimoiy
munosabatlarni me’yorda amal qilishining kator muxim sharoitlariga ega
bo’lmaydi. Bu yerda ijtimoiy guruxlarning umumiy manfaatlarini shakllantirish va
unga aloxida individlarning ko’shilish jarayonini ta’minlay oladigan zarur tashkiliy
shakllar yo’k. Mashxur fransuz tadkikotchisi A.Tokvil fikricha, guruxlarning
birortasi xam karshilik ko’rsata olmaydigan markazlashgan davlat xokimiyati
yetakchi mavkega erishsa ijtimoiy konfliktlar “yo’kolib boradi“.

Totalitar tizimlarda ochik konfliktlarning vujudga kelishini ijtimoiy
tashabbus va o’zaro tashkillashuv mexanizmlarining yo’kli xam kiyinlashtiradi.
Bunday tizimlar yukoridan sanksiyalanmagan tashabbus bilan chikisha olmaydi.
Bunday sharoitlarda siyosiy konfliktlar fakat davlat byurokratik apparatining
o’zida elementlar o’rtasida, uning nezida yuzaga kelishi mumkin. Yopik jamiyatda
konfliktlilik xam yopik xarakterga ega bo’ladi. Xokimiyat tuzilmalarida yuz
bergan konfliktlar xakida xakikatni jamiyat ular tugab bo’lganidan so’ng ma’lum
bo’lgan natijalar va ijtimoiy okibatlarga ko’ra bila oladi.
Xozir zamon totalitarizmining asosiy xususiyatlari fakat fashistik rejimlar
uchun xos bo’lmagan, shuningdek ular asta-sekinlik bilan turli darajalarda deyarli
barcha ijtimoiyistik mamlakatlarda amalda namoyon bo’ldi. Bu ijtimoiy
konfliktlilikning umumiy axvoliga xam ta’sir etdi. Birinchi karashda karor topgan
ijtimoiyizmning uzok tarixi davomida jamiyatga jiddiy ijtimoiy ziddiyatlar va
konfliktlar ma’lum bo’lmagandek ko’rinishi ajablanarli. Xakikatda ular ko’p
bo’lmagan. Xozirda ijtimoiyizm mamlakatlarida ro’y bergan yirik ijtimoiy
konfliktlar sonini barmok bilan sanash mumkin. Bunday xolatning sababi fakat
ijtimoiyistik tuzumning ijtimoiy xususiyatlaridana emas, shu bilan birga ijtimoiy
konfliktga aylanishga kodir bo’lgan norozilikning erkin namoyon bo’lishiga sun’iy
tarzda to’skinlik kiluvchi totalitarizmning o’ziga xos xususiyatlari bilan xam
izoxlanadi. Sobik Ittifokda “ijtimoiy uygnlik“ insonlar onga kudratli tarbot apparati
vositasida ta’sir etish orkali erishilgan.
Demokr a tik jamiyatda fakat totuvlik emas, shuningdek konfliktlilik xam
ijtimoiy tarakkiyotning odatiy xolatiga aylanadi.
Demokratik jamiyat o’z ining mustaxkam yaxlit birli va konfliktlar yo’kli
bilan emas, balki o’z xarakatchanli bilan barkarordir. U nafakat ijtimoiy
konfliktlarni barxam toptiradi, balki ularning erkin namoyon bo’lishi uchun sharoit
yaratadi. Birok totalitar tizimda konfliktlardan fark kilib, ular qonun doirasida,
koida bo’yicha nisbatan tinch kechuvchi konfliktlardir. Ijtimoiy o’z-o’zini tartibga
solish rivojlangan mexanizmlarining mavjudli demokratik sharoitda ko’p darajada
ijtimoiy to’knashuvlar keskinlashuvning eng so’ng shakllarining bo’lmaslini

bellaydi. Ilmiy asoslangan va tekshirilgan uslublar bo’yicha muzokaralar,
kelishuvlar, munozaralarning muayyan tartibini nazarda tutgan ijtimoiy texnoloya
yordamida ijtimoiy konfliktlar umumdemokratik yo’nalishda keskin salbiy ijtimoiy
okibatlarsiz kechadi.
Jamiyatning totalitar va demokratik tiplari sharoitida konfliktlilik tavsifi
(eng umumiy jixatda) shaxsni huquqiy begonalashtirishni barxam toptirishning
xukmron siyosiy rejim xarakteriga karab turli darajada bo’lishi xakida xulosa
qilishga olib keladi. Ijtimoiy munosabatlarni konfliktsiz tartibga solishning ideal
huquqiy tizimi mavjud bo’lmaydi. Fakat aloxida fukarolar va ular
birlashmalarining xususiy manfaatlarini ifodalash va ko’llab-kuvvatlash erkinli
orkali xakikiy umumiy manfaatni shakllantirish mexanizmiga o’tish mumkin.
Shunday kilib, shaxsni huquqiy begonalashtirish muammosini kiskacha
tahlil etish asosida kuyida umumlashtiruvchi xulosalarni chikarish mumkin:
1) begonalashtirish falsafiy kategoriya bo’lib, uning mazmuni aloxida fanlar
tomonidan o’rganiladigan uning xususiy jixatlariga karganda mislsiz boy, kuchli
va ko’p kirralidir ;
2) begonalashtirish fenomeni inson xayotiy faoliyatining ajralmas
xususiyati, uning sharoitlari, jarayoni va natijasining individlar ustidan xukmronlik
kiluvchi va ularga majburiy bo’lgan muayyan xulk-atvor normasiga, mustakil
kuchga aylanish imkoniyatidir ;
3) begonalashtirish fenomeni inson tabiati va jamiyat bilan uzviy boglik, shu
bois uning salbiy jixatlarini barxam toptirish fakat yakka individlar va jamiyat
xayotini doimiy insonparvarlik yondoshuvi asosida takomillashtirish orkali ro’y
berishi mumkin ;
4) begonalashtirishning namoyon bo’lish xususiyatlari va shakllari muayyan
tarixiy davr umumiy xususiyatlariga uzviy boglik xolda tarixiy tarakkiyot
jarayonida ko’p darajada o’zgaradi. Birok mavjud bo’lgan xar bir davr
begonalashtirish fenomenini butunlay yo’k kila olmadi. “Yan jamiyat“ni barpo
etish, “yan inson“ni yaratishga bo’lgan urinishlar insonni begonalashtirish yan
shakllarining ko’rinishlari bo’ldi, xolos;

5) shaxsni huquqiy begonalashtirishni yo’kotish jarayoniga konfliktlilik xos.
Jamiyatning konfliktlilik darajasiga ta’sir etuvchi ko’p sonli omillar ichida unda
begonalashtirishning muayyan anik xolati xam o’z o’ringa ega. Birok, jamiyatda
konfliktlilik axvoli bilan begona-lashtirishning bogliklikli bir xil emas.
Begonalashtirishning yukori darajasi kichik konfliktlilik bilan yuz berishi
mumkin, kam darajada konfliktlilik esa begonalashtirishning salbiy okibatlarini
umumiy barxam toptirishga kodir shakllariga ega bo’lishi mumkin.
5.Konflikt funksiyalari.
Konfliktning ijtimoiy roli va funksiyasi. Konfliktning ijtimoiy xayotga
ta’siri jamiyat va inson xayotining barcha soxalarida kuzatiladi. Bunday ta’sirni
oydinlashtirishga funksiya tushunchasini kiritish orkali erishiladi. Bu tushuncha bir
tomondan jamiyat xayotida ijtimoiy konfliktning umumiy axamiyatini , boshka
tomondan esa, ijtimoiy konflikt bilan ijtimoiy xayotning boshka jixatlari
(komponentlari) o’rtasida bogliklikni ifodalaydi. Birinchi xolatda funksiya
deganda konfliktli munosabatlar ijtimoiy okibatlarining muayyan majmui
tushuniladi. Ikkinchi xolatda funksiya deganda bu faoliyat yo’nalishi deb
tushuniladi. Nazariy tahlilda bu ikki nuktai nazarni e’tiborga olish muxim,
shuningdek ikki xolatda xam funksiyaning ichki ziddiyatli bo’lishini yoddan
chikarmaslik kerak, chunki unga xos ziddiyatlar xarakteri fakat jamiyatningna
emas, shuningdek konfliktning o’zini tabiatiga xam boglik.
Konflikt funksiyalarini ijtimoiy xayotning ikki asosiy soxasiga karab ikkita
katta guruxga bo’lish mumkin : moddiy va ma’naviy. Moddiy funksiyalar xar
kanday konfliktlar, shu jumladan ijtimoiy konfliktlar xam asosan ijtimoiy
xayotning iktisodiy tomonlari bilan boglik bo’lganlari bois namoyon bo’ladilar. Bu
bogliklik moddiy manfaatlarda, foyda ko’rishda, shuningdek ijtimoiy
yo’kotishlarda, zarar ko’rishlarda ifodalanadi.
Iktisodiy rivojlangan mamlakatlarda aloxida konfliktlarning salbiy okibatlari
juda sezilarli bo’ladi. Kimmatbaxo texnikaning ko’llanilishi, texnolok
jarayonlarning murakkabli kam axamiyatli ishlab chikarish konfliktini iktisodiy
jixatdan juda noxush xodisaga aylantirishi mumkin. Bunday sharoitda konfliktli

vaziyatlarni o’z vaktida xal etilmasli korxona uchun katta zararni keltirib chikaradi.
Moddiy zarar mikdori konfliktni o’zining ko’lamiga xam boglik. Xozir zamon
sharoitida yadro kurolini ko’llash bilan kechadigan xalqaro konflikt sivilizasiya
kelajaga xavf soluvchi xalokatni keltirib chikarishi mumkin.
Moddiy funksiyalar fakatna konfliktning xalokatli okibatlarida namoyon
bo’lmaydi. Ba’zida ular yaratuvchilik mazmuniga xam ega bo’ladilar. Konflikt
jarayonida taraflardan biri konflikt boshlanguniga kadar o’z tasarrufida bo’lmagan
moddiy kiymatlarni ko’lga kiritishi mumkin. Boshka tomondan, konflikt moddiy
ishlab chikarishni rivojlanishida umumiy yuksalishga olib keluvchi ijtimoiy
kuchlarning kayta taksimlanishiga yordam qilishi mumkin. Mulkiy xarakterda
ijtimoiy konfliktlar boyliklarni kayta taksimlanishiga, bir tarafning foyda va
ikkinchi tarafning zarar ko’rishiga olib keladi.
Konfliktlarning jamiyat ma’naviy xayotiga ta’siri bekiyosdir. Bu yerda
konfliktlar ma’naviy soxada tub va tez sodir bo’ladigan o’zgarishlarning
ra¦batlantiruvchi vositasi rolini o’ynashi mumkin. Ular xodisalarga odatda bir
tomonlama baxo berish jarayonini to’xtatib, ijtimoiy xayotga boshka tomondan ,
ijtimoiy e’tibordan chetda kolgan xususiyatlarini anglab olib karash imkoniyatini
yaratadi. Shaxslar aro konfliktlar uning ishtirokchilari ruxiy xolatiga jiddiy ta’sir
eta oladi.
Ogoxlantiruvchi funksiya konfliktni jamiyat muayyan xolatining
ko’rsatkichi sifatida xarakterlaydi. Konflikt bu yerda odatda ijtimoiy alokalar va
munosabatlarda nimadir izdan chikkanlini, nimadir tub o’zgarishlarga muxtojlini
ko’rsatadi. Koidaga ko’ra, konfliktning o’zi uni yuzaga keltirgan sabablarni chukur
aks ettirmaydi. Birok uning mavjudli kator masalalarni amaliy ko’rib chikish
uchun yetarli xisoblanadi. Agar analoya ko’llanilsa, konfliktning ogoxlantiruvchi
funksiyasini tirik organizm rivojlanishida o¦rikning fiziolok roliga kiyoslash
mumkin.
Axborot funksiyasi ogoxlantiruvchi funksiyaga yakin xisoblanadi. Konflikt
doimo anik sabablarga ko’ra yuzaga keladi, ular bilan obyektiv boglik va unda bu
sabablar o’z ifodasini topadilar. Konfliktli vaziyatning avj olishi , kechishi,

o’zgarishlari uni yuzaga keltirgan sabablar xakida muayyan axborot yuklamasini
ifodalaydi, ularni o’rganish ijtimoiy jarayonlarni bilishning muxim vositasi
xisoblanadi.
Ijtimoiy konfliktlarda konflikt subyektlari va ishtirokchilarining extiyojlari ,
manfaatlari , intilishlari, shuningdek ularning ijtimoiy norozili va konikmaslik
sabablari to’lalicha aynan o’z ifodasini topadiki, bu xolat odatda faoliyatda va
xulk-atvorda yashirin bo’ladi. Konflikt xolatida taraflar o’zlarining xam, ular
manfaatiga karshi turganlarning xam xarakatlarini yanada anik tasavvur kiladilar,
ijtimoiy tarakkiyot ziddiyatlari va obyektiv muammolarining mavjudlini yanada
chukur anglaydilar.
Differensiasiya funksiyasi konflikt ta’sirida vujudga keluvchi ijtimoiy
differensiasiya jarayonini xarakterlaydi, bu xolat ko’pincha avval ijtimoiy
tuzilmalarni buzish va o’zgartirish orkali yuz beradi. Bu funksiya konfliktda
ijtimoiy xulk-atvorning umumiy xususiyatini ifodalaydi, unga jalb etilgan ijtimoiy
kuchlarning kayta joylashuvi va kayta guruxlashuvidan iborat. Konflikt ta’sirida
ijtimoiy differensiasiya jarayoni ikki karama-karshi yo’nalishda rivojlanadi. Agar
jonli tabiat analoyasidan foydalanilsa, yirik va uzok davom etuvchi konfliktda
ijtimoiy differensiasiya jarayoni jonli xujayraning bo’linishini yodlatadi. Dastavval
xarakat yagona markazni cho’zishga yo’naltiriladi, avval butunning aloxida
elementlarini o’ziga tortuvchi karama-karshi kutblar shakllanadi. Bu yo’nalishda
karama-karshi kurashuvchi kuchlar kutblanishi yuz beradi. Shu bilan birga karama-
karshi jarayon xam yuz beradi, ya’ni birlashish jarayoni, yandan paydo bo’lgan
markazlar atrofida parchalangan kuchlarning jipslashish jarayoni yuz beradi.
Masalan, konfliktlashuvchi davlatlar o’z ittifokchilarini safarbar kiladilar,
janjallashuvchi odamlar o’z nuktai nazarlari tarafdorlarini to’playdilar.
Konfliktning bu ta’siri shu darajada kuchli bo’lishi mumkinki, u ijtimoiy
konfliktning differensiyalovchi ta’siridan, ijtimoiy kuchlarning kutblanishi va yan
jipslashish jarayonidan chetda kolishni xoxlagan shaxslar yoki ularning
birlashmalarini xam o’z ta’sir doirasiga tortishi mumkin.

Dinamik funksiya . Ijtimoiy konflikt dinamik funksiyasining siyosiy
axamiyati o’z vaktida tomonidan sinfiy kurash va ijtimoiy inkilobga oid
xulosalarida ishonchli kilib ochib berilgan. Tushunchalarda xar kanday ijtimoiy
konflikt ijtimoiy tarakkiyotni tezlashtiruvchi va ijtimoiy o’zgarishlarga olib
keluvchi vosita ekanli umumiy tarzda aks ettirilgan. Tub kayta o’zgarishlarning
umuman bo’lmasli ijtimoiy xayotning tinch va bir maromda kechishini
ta’minlaydi, kichik o’zgarishlar muammo moxiyatiga ta’sir etmaydi va vakt ichida
sekinlik bilan yuz beradi. Birok konflikt yuzaga kelsa xamma narsa xarakatga
keladi. Odamlarni yillar davomida koniktirib kelgan xulk-atvor va faoliyatning
odatiy normalari xayratlanarli darajada keskinlik va afsuslanishsiz uloktirib
tashlanadi. Konflikt zarbalari ta’sirida jamiyat kayta o’zgaradi, avval tinchlik xolati
yo’koladi. O’zgarishlar avvalcha kam axamiyatli va sezilarli emasdek tuyuladi,
birok insonlar o’rtasida munosabatlarda , karashlarda, xulk-atvorda darz ketishlar
kuzatiladi. Ijtimoiy konflikt kanchalik kuchli bo’lsa, uning ijtimoiy jarayonlarni
borishiga bo’lgan siyosiy ta’siri shunchalik yakkol bo’ladi, yuzaga kelgan
o’zgarishlar va ularni amalga oshirish tezli shunchalik sezilarli bo’ladi.
Konfliktning funksional z iddiyatlili. Konflikt funksiya - larini tavsiflashda
shuni kayd etish zarurki, ular jamiyatda karama-karshi yo’naltirilgan
tendensiyalarning o’zaro ta’siri orkali namoyon bo’ladilar. Bu esa ularning
dialektik, ichki ziddiyatli tabiatga ega ekanlini ko’rsatadi.
Konflikt funksiyalari - ziddiyatlarni aniklash va xal qilish usuli bo’lib xizmat
kiladi. Agar karam-karshi kuchlar, ularning manfaatlari ochik kurashga aylanuvchi
tanglikni yuzaga keltirsa, tabiiyki unda bu kurash ertami-kech tugaydi. Konflikt va
uning xal kilinishi yuzaga kelgan berk xolatdan chikish yo’llaridan biridir.
Konflikt funksiyasiga bunday yondashuvda kuyidacha savol yuzaga keladi:
konfliktning yuzaga kelishi yaxshimi yoki yomonmi? Odatda xar kanday
konfliktga bir tarzda salbiy baxo berish qabul kilingan. Aslida xam odamlar fakat
turmushda janjallar va kelishmovchiliklardan, xizmatda ko’nl-sizliklardanna emas,
balki keyin paytlarda millatlararo, xududiy, ijtimoiy-siyosiy va boshka karama-
karshiliklar, kurashlardan charchagan. Shu bois ko’pchilik tomonidan konflikt

salbiy, noxush xodisa deb baxolanadi va xakikatda xam u taraflardan biri uchun
keraksiz vokelikdir. Shu bilan birga konflikt fakatna mukarrar ijtimoiy vokelik
emas, balki shu bilan birga yana foydali ekanli to’¦risida nuktai nazar xam mavjud.
Konfliktni noxush, keraksiz vokelik deb tan oluvchi tadkikotchilar un i
me’yorda amal kiluvchi ijtimoiy tizimga putur yetkazuvchi xodisa deb
xisoblaydilar. Ularning fikricha, konflikt dastlab tizimda mavjud emas va odatda
tizimni barkaror va muvozanat xolatiga kaytaruvchi kuchlar yuzaga kelganda (yoki
faollashganda) u yuz beradi. Birok bundan konfliktning o’zida tizimni barkaror
xolatda tutib turish uchun zarur bo’lgan institutlarni paydo bo’lishiga sababchi
omillar yotganli tushuniladi. Bu institutlarga: qonunchilik faoliyati, turli nizolarni
xal etish uchun qabul kilingan tartiblar, siyosiy baxslar, munozaralar,
tortishuv(debat)lar, bitimlar vositasida sotuvchi va xaridorlarning rakobatlashuvchi
manfaatlari xal kilinadigan bozor va shu kabilar kiradi. Bundan shunday xulosa
chikadiki, konfliktni umuman salbiy xodisa deb xisoblovchi mutaxassislar xam
unda ba’zi ijobiy xususiyatlarning borliga e’tibor beradilar.
Boshka bir ilmiy yondashuv esa, konfliktni normadan chetga chikuvchi va
o’tkinchi vokelik deb emas, balki ijtimoiy munosabatlarning doimiy va xatto eng
muxim tarkibiy kismi deb karaydi. Bunday yondashuv Aristotel, Gobs, Gegel,
Veber karashlariga asoslanadi. Bu karashga ko’ra, jamiyatda xar kanday tankislik
fakti o’z-o’zicha konfliktni yuzaga keltirish uchun yetarlidir; xar kanday inson
istalgan doirada (guruxda) o’zining tankis resurslarga bo’lgan ulushini, zarur
bo’lsa, boshkalar xisobidan ko’paytirishga xarakat kiladi. Xudud va boyliklar
(resurs) uchun kurashuvchilarda yana yo’lboshchilikka, xokimiyatga va mavke
uchun kurashga moyillik bo’lsa, konflikt bo’lishi mukarrar. Darendorfning
fikricha, «Real borlik uchun turli karashlarning kesishuvi, konfliktlar,
o’zgarishlarning bo’lishi zarur. Aynan konflikt va o’zgarishlar insonlarga erkinlik
beradi; bularsiz erkinlikning mavjud bo’lishi mumkin emas».
Uchinchi gurux olimlar esa, konflikt ziddiyatni u yoki bu tarzda xal kilganli
uchun uni foydali deb xisoblaydilar. Birok, konflikt nimaning evaziga xal etiladi?
Tizimni buzish yoki unga jiddiy zarar yetkazish yo’li bilan yoki taraflardan birini

yo’kotish vositasida xal etilishi mumkin. Yaxshisi, obyektiv mavjud ziddiyatni
konflikt darajasiga yetkazmasdan, uni tinch, ma’rifiy vositalar yordamida
yo’kotish kerak. Shu sababli konfliktlarning foydalili xakida fakat muayyan
konkret xolatlarda va shartli ma’noda gapirish mumkin.
Ziddiyatni xal etish - ijtimoiy konfliktning obyektiv funksiyasidir.
6.Konfliktlar soxalari va tipoloyasi.
1. Konflikt soxalari. Konflikt subyektlari va ularning namoyon bo’lish
soxalariga karab konfliktlarni kuyida turlarga bo’lish mumkin: iktisodiy, siyosiy,
millatlararo, turmush, madaniy va ijtimoiy konfliktlar.
Jamiyatning bozor iktisodiyotiga o’tish davrida iktisodiy konfliktlarning
moxiyati va yoyilish darajasi sezilarli darajada o’zgardi. Negaki, davlat mulkchili
xukmronlik kilgan va bozor munosabatlari mavjud bo’lmagan jamiyatda iktisodiy
konfliktlar uchun nez juda cheklangan va tor bo’ladi. Bunda Sovet Ittifoki da
ishsizlik, ish tashlashlar, sinflar kurashi bo’lmagan degan fikrlar tarbot ma’nosida
bo’lmaganli ma’lum, umumdavlat mikyosida ko’p yillar davomida iktisodiy
soxada konfliktlar amalda uchramagan yoki juda maxalliy va kiska muddatli
bo’lgan.
Bozorga o’tishda boshkacha manzarani kuzatish mumkin. Moxiyatiga ko’ra
bozorning o’zi doimiy konfliktlar uchun maydondir, birok u rakobat kurashi yoki
rakibini sikib chikarish ko’rinishida emas, balki, avvalo, dialog, ba’zida sherini
foydali kelishuvga majburlovchi turli xarakatlar (taxdid solish, shantaj, zo’rlik)
bilan birga ro’y beradigan savdo bitimlari shaklida yuzaga chikadi. Shu bilan birga
bozor iktisodiyoti sharoitida boshka kuchli konfliktli vaziyatlar xam yuz beradi: ish
tashlashlar, pul muomalasida inkirozlar va b. Bozor iktisodi maxsus ishlab
chikilgan koidalar bilan tartibga solinuvchi, doimo yuzaga keluvchi mexnat
konfliktlarini xam takozo etadi. Garchi mexnat nizolari xar kanday ijtimoiy
tuzumda mavjud bo’lsada, ular aynan istagan tovarni (ishchi kuchini xam) oldi-
sotdisiga asoslangan bozor iktisodi uchun ko’p darajada xosdir.
Katta ko’lamda iktisodiy konfliktlarning xususiyati shundaki, ularga
axolining keng katlamlari jalb kilinadi. Aviadispetcherlarning ish tashlashi fakat

aviasiya kompaniyalariga emas, shuningdek minglab yo’lovchilarga xam tallukli.
Agar ish tashlash vrachlar tomonidan amalga oshirilsa, millionlab jabrlanuvchilar
paydo bo’ladi. Shu bois ba’zi turda ish tashlashlarni man qilish jamiyat xayotini
barkarorlashtirishning muxim vositasi xisoblanadi.
Siyosiy soxada konfliktlar - bu umuman demokratik jamiyatda odatiy
vokelikdir. Ularning xususiyati shundaki, ular katta mikyosda ijtimoiy xodisalarga,
ko’zgolonlarga, ommaviy tartibsizliklarga, okibat natijada fukarolik urushiga
aylanishi mumkin. X ozir davrda ko’pchilik siyosiy konfliktlar uchun millatlararo
jixat xarakterlidir. Deyarli barcha xollarda siyosiy konflikt bir vaktning o’zida
milliy xam xisoblanadi yoki xar kalay uning milliy tomoni bo’ladi (vatanparvar li k,
separati zm yoki diniy xarakat).
Mexnat, so¦likni saklash, ijtimoiy ta’minot, ta’lim soxasida manfaatlar
karama-karshili bilan kechuvchi konfliktlar yukorida bayon kilingan
konfliktlarning ikki turi - iktisodiy va siyosiy konfliktlar bilan uzviy boglik. Bu
konfliktlar bevosita ijtimoiy tuzum tabiatiga boglik emas va ularning ko’lami
unchalik katta emas. Xuddi shunday fikrni kishilar o’rtasida ularning ish yoki
yashash joylarida sodir bo’ladigan turmush konfliktlariga nisbatan xam bildirish
mumkin.
Ijtimoiy konflikt tipoloyasi.
Konfliktl i o’zaro munosabatlarning aralash variantlari ko’p uchrab turadi.
Masalan, jamoat tashkilotlari (siyosiy partiya, kasaba uyushmasi) bilan davlat
organlari o’rtasida konflikt dastlab yuzaga kelganda, ijtimoiy xarakterga ega
bo’lmasli mumkin, birok keyinchalik huquqiy konfliktga aylanib, u yoki bu
qonunchilik normalari (konstitusiyaviy, ma’muriy, moliyaviy) ta’siriga tushishi
mumkin. Ijtimoiy konfliktlarning aralash tiplari fukarolar o’rtasida o’zaro
munosabatlarda, ayniksa, ish joyida yoki turar joyida uzok davom etuvchi
nizolarda uchrab turadi. Masalan, oilaviy janjal sifatida boshlangan konflikt -
ma’muriy huquqbuzarlik, xatto jinoyatga (kaltaklash, bezorilik) o’tishi mumkin;
muassasada ma’muriy o’zaro munosabatlar mexnat, ba’zida huquqning turli
soxalari bilan tartibga solinadigan siyosiy konfliktga aylanishi mumkin. Milliy

munosabatlar soxasida konfliktlar ijtimoiy nuktai nazardan ko’pincha ko’p
tarmokli xarakterga ega. Ularga: konstitusiyaviy, ma’muriy, fukarolik, jinoiy,
prosessual, xalqaro huquq normalari ko’llan ilishi mumkin.
Teshli huquqiy normalar tabiatiga karab ijtimoiy konfliktlar tipoloyasiga
to’xtalsak, bunda konflikt sifatida istalgan huquq normasini: vakolat beruvchi,
majburiyat yuklovchi, yoki man etuvchi normalarni turlicha sharxlash va tushunish
yotadi (yoki ularga rioya etmaslik, ularni buzish). Man etuvchi normalar bilan
boglik konfliktlar tez-tez bo’lib turadi. Birok normaning xarakteri fakat konfliktlar
soniga emas, balki, uning subyektlariga xam ta’sir kiladi.
Vakolat beruvchi normada konflikt vakolatli subyekt bilan xususiy shaxs -
jismoniy yoki ijtimoiy shaxs o’rtasida yuzaga keladi, bunda xususiy shaxsning
manfaatlari vakolatli subyekt tomonidan buzilgan bo’ladi yoki shunday bo’lgan
deb taxmin kilinadi.
Misol, 1993 yili davlat tomonidan viloyat xududida yer uchastkalari fukarolar
uchun dala xovli barpo etish uchun ajratilgan. Birok, dala xovlilar uchun ajratilgan
yer uchastkalaridan avval chorva mollarini o’tlatish va yem-xashak tayyorlashda
foydalanib kelayotgan ko’shni kishloklar axolisi tomonidan norozilik bildirilgan.
Bu yerda konflikt yer uchastkalariga huquqi bor shaxslar bilan yozilmagan koida
tarzida foydalanuvchilar o’rtasida yuzaga kelgan.

Adabiyotlar:
Asosiy adabiyotlar
1. Анцупов А.Я., Баклановский В.С. Конфликтология в схемах и
комментариях: Учебное пособие. 2-е изд., перераб. – СПб.: Питер, 2009. –
304 с.
2. Конфликтология: учебное пособие / И.В.Брылина; Томский
политехнический университет. − Томск: Изд-во Томского
политехнического университета, 2011. – 133 с.
3. Конфликтология. Социальные конфликты: учебник для студентов вузов /
Т.Н. Кильмашкина. – 2-е изд., перераб. и доп. – М.: ЮНИТИ-ДАНА:
Закон и право, 2012. – 287 с.
4. Конфликтология. Учебник для студентов / под ред. В.П.Ратникова.3-изд.
– М.:ЮНИТИ-ДАНА, 2012. – 543с.
Tavsiya qilinadigan qo shimcha adabiyotlarʻ
1. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 02.02.2017 yildagi “O’zbekiston
Respublikasining “Korrupsiyaga qarshi kurashish to’g’risida”gi Qonuni
talablarini amalga oshirish chora-tadbirlari haqidagi” PQ-2752- sonli qarori //
www.lex.uz.
2. Mirziyoyev Sh.M. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoyevning “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim sifatini oshirish va ularning
mamlakatda amalga oshirilayotgan keng qamrovli islohotlarda faol ishtirokini
ta’minlash bo’yicha qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida” gi Qarori.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 5 iyundagi 05.06.2018 y.N
PQ-3775Qarori. – Toshkent, 2018.
3. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga
quramiz. Toshkent. O’zbekiston nashriyoti, 2017.
4. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va manfaatlarini ta’minlash – yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent. O’zbekiston nashriyoti,
2017.
5. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. Toshkent. O’zbekiston nashriyoti, 2017. Mirziyoyev
Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir
rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. Toshkent. O’zbekiston
nashriyoti, 2017.
6. Громова О.Н. Конфликтология. Курс лекций. – М.: Ассоциация авторов и
издателей «Тандем», ЭКМОС, 2000.
7. Дарендорф Р. Элементы теории социальных конфликтов //
Социологическое исследование. №5. – М., 2000.

Ijtimoiy konfliktlarning tabiati va turlari

Купить

Похожие документы
Buralish
Bug‘, gaz turbinalari va reaktiv dvigatellar
Buxgalteriya schyotlari va ikki yoqlama yozuv
Buxgalteriya xisobi aio‘ ni yaratish
Buxgalteriya balansi