Ijtimoiy konfliktologiya - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	75.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ijtimoiy konfliktologiya

Купить

IJTIMOIY KONFLIKTOLOGIYA
REJA:
1.Ijtimoiy konfliktologiya fanining boshka ijtimoiy fanlar bilan alokasi.
2. Konfliktlar to ’¦ risida karashlarning yuzaga kelishi va xozir zamon
konsepsiyalari :
a) Konfliktlar xakida ilk tasavvurlar;
b ) Yan davr ;
v ) Konfliktologiya ;
g ) Konfliktlar xakida xozir zamon k onsepsiyalari.
d) Ijtimoiy konfliktologiya fanining metodlari.

1. Konfliktologiya fani tushunchasi va predmeti. Konflikt xozirgi zamonga
eng ko’p darajada xos bo’lgan tushunchadir.
Ijtimoiy konfliktlar kundalik xayotimizda real vokelikka aylandi. Turli
mamlakatlarda sh axtyorlarning ish tashlashlari, siyosiy raxbarlar va partiyalarning
o’zaro kurashi, millatlararo va xududiy nifoklar, jinoyatchilik dunyosida
«yechimlar» deyarli doim odamlarni o’ylantirib ko’ymokda, davlat va jamiyat
xayotida butun lay yan muammolarni yuzaga keltirmokda. Kishi lar konfliktlar bilan
tinimsiz «kurash olib boradi lar », birok ular kamaymay, balki ortib bormokda. Ro’y
berayotgan iktisodiy, siyosiy va huquqiy institutlarning kayta tashkil etilishi turli-
tuman konfliktlarning avj olish tendensiyalarining o’zgarishiga xozircha jiddiy
ta’sir ko’rsatgani yo’k. Buyuk Britaniyalik konfliktolog tadkikotchilarning
ta’kidlashlaricha, « Xozirda konfliktlarni xal qilishga ko’p kuch-g’ayrat
sarflanmokda. XX asr 80-yillarining oxiriga kadar bo’lib o’tgan urushlarning
aksariyati mamlakatlar o’rtasida yuz bergan. Endilikda urushlarning ko’pchili
fukarolik va o’zaro urushlar bo’lib, kurbonlarning ko’pi tinch axoliga to’¦ri keladi.
Ayni paytda ko’pincha erkaklar nobud bo’ladi, «bedarak yo’koladi» yoki xarbiy
xarakatlarda katnashishga majbur bo’ladilar, ayollar, keksalar va bolalar ko’chib
yurishga yoki kochok bo’lishga majbur bo’ladilar.Ko’pchilik bu xolatni dunyoda
«bipolyar» tartib inkirozidan so’ng sovuk urushning tugashi hamda millatchilik va
etnik o’z-o’zini anglashning tulishi bilan tushuntiradilar. Sobik Sovet Ittifoki
ta’sirining yo’kolishi xam kapitalizmning mavkeini ortishiga olib keldi, bu esa
kishilarning demokratik jamiyatlar va iktisodiy tizimlarni kurish yo’lida
intilishlariga o’z ta’sirini ko’rsatdi. Keyingi vaktda butun jaxon banki va Xalqaro
valyuta jamg’armasi kabi xalqaro moliya institutlari xam kashshok, xam boy
mamlakatlarning siyosiy, iktisodiy va ijtimoiy xayotida xal kiluvchi rol o’ynay
boshladilar. Iktisodning erkinlashuvi ko’pincha bu mamlakatlar ichkarisida
ziddiyatlar va konfliktlarni chukurlashtirdi. Ichki konfliktlar sonining ortishi
ularning globallashuvi bilan birgalikda ularni aloxida buyuk davlatlar nazoratidan
chikib ketishiga olib keldi, shuningdek, xarbiy diktatura, siyosiy korrupsiya va

iktisodning kriminallashuvi kabi o’zaro boglik tendensiyalar chukurlashuvining
natijasi bo’lib koldi.
Bunga javoban majburiy konfliktlarni kamaytirish uchun ko’pgina amaliy
va tadkikotchilik tashabbuslari paydo bo’ldi. Xukumatlar xam, fukarolik jamiyati
xam ko’p soxalarda tarakkiyotga xalakit beruvchi yoki uni umuman to’xtatib
ko’yuvchi muammolarning yechimini topishga urina boshladi. Yan tadkikotlar
paydo bo’ldi va yan atamalarni ishlab chikish yuzasidan ishlar olib borildi” 1 .
Xozirda ko’p davlatlar inkirozlar, shu jumladan, ziddiyatli vaziyatlarni
yenshga tayyor emas lar . XX asrning 80-yillariga kadar amal kilib kelgan jamiyatni
konfliktsiz tarakkiyot modeli turli darajada davlat boshkaruvini yuzaga kelgan
inkirozlar oldida kuchsizlini namoyish kildi. Bunda konflikt nazariyasining ishlab
chikilmaganli va teshli tajribaning yo’kli xam o’z ta’sirini ko’rsatdi. Garchi
axolining tartibli makbul xayot tarzini jamiyat fakat kelishuv orkali ta’minlay
olishini tarixiy tajriba ko’rsatsada, birok, amaliyotchilar uchun «konflikt-kelishuv»
tushunchalarining nisbati avvaldek noanik bo’lib keldi. Konflikt va murosa qilish
muammolarini o’rganish turli ixtisoslikda olimlardan katta kuch- g’ ayrat sarflashni
takozo etadi. F arb davlatlarida mana bir necha o’n yillar davomida va ayniksa XX
asrning oxirida bu ilmiy yo’nalish asosli ravishda rivojlantirildi. Konfliktlar va
ularni xal qilish usullari xakida yuzlab kitoblar chop etilgan, muntazam ravishda
jurnallar, referatlar va makolalar to’plami nashr kilib borilmokda. Endilikda
mustakil majmuaviy fan sifatida konfliktologiyani yaratish uchun barcha asoslar
mavjud . Bu fanning predmeti bo’lib kishilik jamiyatida konfliktlarning tabiatini,
sabablarini o’rganish hamda ularning oldini olish va xal qilish yo’llarini ishlab
chi k ish xisoblanadi.
Ta’kidlash joizki, konfliktli muammolarni ijtimoiy fan xulosalari, koidalari
bilan ko’shib o’rganish aloxida axamiyatga ega. Gap shundaki, ko’p ijtimoiy
konfliktlar huquqiy munosabatlar doirasida bo’lib o’tadi, ijtimoiy vaziyatlarda
yuzaga keladi va nixoyat ijtimoiy vositalar bilan xal etiladi. Huquqni muxofaza
kiluvchi organlar o’z faoliyatlarining aksariyat kismini konfliktlar bo’yicha tergov

qilish, ularni ko’rib chikish, xal qilish va oldini olishga sarflaydilar. Shu tarika
ijtimoiy konfliktologiya deb nomlanuvchi fanni ishlab chikishga extiyoj yetildi.
Ijtimoiy konfliktologiya umumiy konfliktologiyaning bir kismi (yo’nalishi)
bo’lib, uning predmeti milliy (ichki) yoki xalqaro huquq doirasida yuzaga
keladigan, rivojlanib boradigan va xal kilinadigan konfliktlarni o’rganish
xisoblanadi.
Ma’lumki, kishilik jamiyatida konfliktlar: yakka va guruxiy, etnik,
davlatlararo darajalarda yuz beradi. Ijtimoiy konfliktning o’ziga xosli shundaki, u
shu sanab o’tilgan darajalarning xar birida u yoki bu huquqiy normalarni bajarish
(tadbik etish) yoki buzish va teshlicha jismoniy va ijtimoiy shaxslar o’rtasida
huquqiy munosabatlarning yuzaga kelishi, o’zgarishi yoki tugatilishi bilan bog’lik.
Xar kanday mamlakatning huquq tizimi va , shu ningdek , xalqaro huquq
normalari davlat yoki xalqaro xamjamiyat tomonidan sanksiyalanganli va
ko’riklanganli bois ijtimoiy konfliktda ko’pincha konfliktlashuvchi ikkita tarafdan
tashkari, uchinchi taraf sifatida huquqni muxofaza kiluvchi (huquqni ko’llovchi)
organlar timsolida davlat ishtirok etadi, bu organlar ertami-kechmi konfliktlarni xal
qilishga yoki oldini olishga jalb kilinadi.
Aynan shu xolat bilan ijtimoiy konfliktologiyaning muxim tomoni bog’lik,
bu fan fakatna ijtimoiy konfliktlar tabiati, sabablari va rivojlanish dinamikasini
o’rganib kolmay, shu bilan birga ularning oldini olish va xal qilish huquqiy
mexanizmlarini xam o’rganadi. Jamiyat va davlat konfliktlashuvchi taraflarni
murosaga keltirishga yoki ularning karama-karshiliklarini majburiy tugatishga
yo’naltirilgan sud, arbitraj, parlament tartiblari kabi bir kator mexanizmlarni
yaratadi va ulardan foydalanadi. Konfliktlarni oldini olish va xal qilishning
ijtimoiy vositalari - bu ichki va xalqaro tanglikni, keskinlashuvni yumshatishning
eng ta’sirchan kurollari xisoblanadi.
2.Ijtimoiy konfliktologiya fanining boshka ijtimoiy fanlar bilan alokasi.
O’z-o’zidan ma’lumki, konfliktologiya, xar kanday fan singari boshka
fanlar bilan xam uzviy boglik . Konfliktologiya birinchi navbatda sosiolo gi ya va
ijtimoiy psixolo gi ya bilan umumiy jixatlarga ega bo’lishi bilan juda yakindir,

chunki bu fanlar kishi lar o’rtasida munosabatlarni o’rganadilar. Konfliktologiya
inson xatti-xarakatlarining sabablari xakida muloxaza yuritish uchun boy ozuka
beruvchi tarix fani bilan bo g’ lik. Va nixoyat, konfliktologiya turli xil konfliktlar
tabiatini, rivojlanish mexanizmini va okibatlarini aniklashtiruvchi siyosatshunoslik,
iktisod, etnoloya kabi boshka ijtimoiy fanlar bilan xam yakin dan xamkorlik kiladi.
3. Konfliktlar to ’ g ’ risida karashlarning yuzaga kelishi va xozir zamon
konsepsiyalari .
a) Konfliktlar xakida ilk tasavvurlar.
Xozir zamon fani insoniyatning tarixiy o’tmishiga nazar tashlar ekan,
konfliktni xamisha ijtimoiy tarakkiyotning doimiy yo’ldoshi ekanliga shubxa
kilmaydi, chunki odamlar bor joyda konfliktlar mavjud bo’lgan va bo’laveradi.
Ijtimoiy xayotda konfliktlarning tutgan o’rni va keng tarkalganli uzok o’tmishda
xam e’tiborni o’ziga tortgan.
O’tgan asrlarda ijod kilgan faylasuflar, tarixchilar, yozuvchilarning
asarlarida, afsonalarida va goyalarida vujudga kelishi extimol bo’lgan
konfliktlarning yuzaga kelish sabablari va ularni tugatish yo’llari xakida muayyan
fikrlar bildirilgan. O’tmishda konfliktlarni xal etishning asosiy usuli sifatida uru¦-
kabila oksokollari, doxiylarining yakka xokimli tushunilgan. Birok ilk davlatchilik
tuzilmalarining vujudga kelishi xar doim xam jamiyatda uygnlikka olib kelmagan,
ba’zida ijtimoiy notenglikni keskinlashtirgan, konfliktlarni yakkol namoyon etgan
va kuchaytirgan. Shu bois asr lar davomida insonlar urushlar bo’lmaydigan, nizolar
va adovat barxam topadigan mukammal kelajakka ishonch xissi bilan yashaganlar.
Kadim yunon faylasuflari birinchi lardan bo’lib ijtimoiy konfliktlarning
tabiatini to’ g’ ri tushunishga uringanlar. Mashxur kadim faylasuf-dialektik olim
Geraklit (er.av. 530-470 y.y.) urushlar va ijtimoiy konfliktlar xakida fikrlarini
borlikning tabiatiga bo’lgan karashlarning umumiy tizimi bilan bo¦lashga xarakat
kilgan. Uning fikricha , «koinotda xukm suruvchi yagona umumiy qonun - bu
urushdir, u xamma narsaning otasi va shoxidir. U kimlarnidir xudolar va
kimlarnidir insonlar kilib yaratadi, insonlarining ba’zilarini kul, boshkalarini erkin
kilib bellaydi. Xamma narsa, shu jumladan inson mulokoti normalari xam abadiy

aylanma xarakat va bir-biriga aylanish ta’sirida bo’ladi. Dunyoda barcha narsa
adovat va nifok orkali tuladi» 1 . Geraklitning bu so’zlari ijtimoiy tarakkiyot
jarayonida kurashning ijobiy rolini to’ g’ ri asoslashga bo’lgan dastlabki
urinishlardan biri ekanlini ko’rsatadi. Konfliktlar o’zining yan xususiyati bilan
ijtimoiy xayotning muxim atributi, ijtimoiy tarakkiyotning eng muxim va zarur
sharti sifatida namoyon bo’l a di. Geraklitning konfliktlar va kurash barcha
narsaning asosi sifatida xisoblanishi xakida goyalari boshka kadim faylasuf-
materialist - Epikur (er.av. 341-270 y.y.) tomonidan rivojlantirildi, ayni paytda u
to’knashuvlarning salbiy okibatlari kachonlardir insonlarni doimiy tinch-totuv
sharoitda yashashga majbur kiladi deb xisoblagan. Shunday kilib, jamiyatning
konfliktsiz xolatda bo’lishi xakida goyalar dastlabki nazariy xulosalar bilan
to’ldirildi.
Xristian falsafasi o’z rivojining dastlabki boskichida insonlar o’rtasida
tinchlik, xamjixatlik, kardoshlikning afzallini isbotlashga xarakat kilgan. II - III
asrlar arafasida Kliment Aleksandriyskiy Origen va Tertullion kurolli
to’knashuvlarga karshi karatilgan nazariy fikrlarni rivojlantirganlar, birok ular
tarixiy tarakkiyot tabiiy jarayoniga jiddiy ta’sir ko’rsata olmaganlar.
I U asrning boshiga kelib, «Iso ta’limoti»ning urushlar bilan sisha olmasli
xakida tamoyiliga shubxa bilan karaldi. O’rta asrlardan Yan davrga o’tishda F arbiy
va Markaziy Yevropa mamlakatlarida sodir bo’lgan madaniy va goyaviy
rivojlanish davrida ijtimoiy konfliktlarga murakkab va o’ta ziddiyatli baxolar
berildi. Bu davrda tarakkiyparvar olimlardan T.Mor, E.Rotterdamskiy, F.Rabl,
F.Bekonlar ijtimoiy to’knashuvlarni va kurolli konfliktlarni keskin koralaganlar.
Konfliktlar tabiati xakida ingliz faylasufi Frensis Bekon (1561-1626)
tomonidan bildirilgan fikrlar xam o’ziga xosdir. U birinchi bo’lib mamlakat
ichkarisida ijtimoiy konfliktlar sabablari majmuini chukur nazariy tahlil kildi,
ijtimoiy tartibsizliklarning moddiy, siyosiy, ruxiy sharoitlarini hamda ularni
bartaraf qilish usullarini karab chikdi. U ijtimoiy tartibsizliklarni yuzaga kelishida
moddiy sabablarning xal kiluvchi rolini chukur anglab yetdi. Shulardan biri
xalqning nochor moddiy axvoli xisoblanadi.

F.Bekon konfliktlarni oldini olishning muayyan vositalariga xam e’tibor
karatgan. U ijtimoiy konfliktlarning moddiy sabablarini mumkin bo’lgan barcha
usullar bilan, ular ichida aloxida o’ringa ega bo’lgan jamiyatda ayrim
tabakalarning konikarsiz axvolini mumkin kadar barcha vositalar bilan bartaraf
qilish zarurlini ta’kidlagan.
b) Yan davr.
Bu davrda XVII asr ingliz demokratlari va fransuz ma’rifatparvarlari
D.Pristli, Sh.Monteskye, D.Didro, J.J.Russo, Volter kabilar kurolli konfliktlarni,
boskinchilik va zo’rlikni keskin tankid kilib chikdilar. Ular kurolli konfliktlarga
« yovvoyi davr » koldi deb karaganlar va feodal tuzum asoslarini tugatish « abadiy
tinchlik »ka olib keladi deb o’ylaganlar. Shu sababli bu davrda asarlarda jamiyat
xayotini tashkil etishning okilona shakllarini axtarishga, davlat tuzilishining
eskirgan shakllarida ildiz otgan ijtimoiy konfliktlar sabablarini tugatishga ko’p
e’tibor berilgan.
XVIII asrda mutafakkirlar jamiyat xayotini umumjaxon tarixi doirasida
tushuna boshlaganlar. Bu jixat J.J.Russo (1712-1778) ning ijtimoiy falsafasida
ko’rinadi. U umumjaxon-tarixiy jarayonini kuyida uch tarkibiy kismga bo’ladi:
insonlar « tabiiy xolat »da erkin va teng bo’ladilar, so’ngra sivilizasiya rivojlanishi
insonlarni teng, erkin va baxtli bo’lishdan maxrum kiladi va, nixoyat, «ijtimoiy
shartnoma» tuzib ijtimoiy munosabatlarning yo’kotilgan uygnliga, «abadiy
tinchlik»ka, xamjixatlik va birlikka erishadilar.
J.J.Russoning «tabiiy xolat» tabiatiga doir karashlari uning ko’pchilik
zamondoshlari tomonidan ma’kullangan. Mashxur nemis faylasufi I.Kant (1724-
1804) esa, «ko’shnichilik asosida yashovchi insonlar orasida tinchlik xolati tabiiy
xolat emas, … aksincha, u urush xolatidir, ya’ni agar to’xtovsiz dushmanchilik
xarakatlari bo’lmasa xam ularning doimiy taxdidi mavjud. Demak, tinchlik xolati
o’rnatilishi lozim 2 ». Bu yerda muayyan karama-karshi nuktai nazarni borlini
ko’rish mumkin. Bir tomondan, T.Gobbs kabi «tabiiy xolat»ga «barchaning
boshkalarga urush qilish» xolati deb karash, boshka tomondan esa, J.J.Russo

singari kelgusida tinchlik va totuvlikning butunlay yan xolatini o’rnatilishi
imkoniyatiga bo’lgan ishonch aks ettirilgan.
Yangi davrning tarixiy doirasida xam ijtimoiy konfliktlarning sabablari va
ularni oldini olish istikbollari xakida turlicha fikrlar bildirilgan. Birok bu fikrlar
kanchalik turli-tuman bo’lmasin ularda jamiyat rivojlanishida odamlar o’rtasida
totuvlik va xamjixatlikning xal kiluvchi rolini, o’rta asr koldiklariga,
tartibsizliklariga va urushlarga umumiy salbiy baxo berish, kelgusida «abadiy
tinch» xayotga erishish imkoniyatiga bo’lgan umidlarni tan olinishi xosdir.
X I X asrga kelib bu masalaga bo’lgan munosabat tubdan o’zgara boshladi.
Nemis faylasufi Gegel urushlar va ijtimoiy konfliktlarga baxo berishga boshkacha
yondash a di. Eng avvalo, u jamiyatning rivojlanishida urushlarning ijobiy rol
o’ynashi xususida muayyan fikrlarni bildir a di. Shu bilan birga kuchli davlat
xokimiyati tarafdori bo’lgan Gegel davlatning yaxlitlilini zaiflashtiruvchi
mamlakat ichkarisida ijtimoiy tartibsizliklar va ko’zgolonlarga karshi chik a di.
Ijtimoiy tarakkiyotning murakkab jarayonlarini va jamiyat xayotida ijtimoiy
konfliktning o’rnini yanada chukur anglash tarixiy jarayonlarning borishi bilan
obyektiv tarzda bellandi. X I X asrda jamiyat xayotining iktisodiy, siyosiy,
ma’naviy va boshka soxalarida bo’lib o’tgan keskin o’zgarishlar ijtimoiy
nazariyalar mazmuniga ta’sir etmasdan kolmadi. B u nazariyalarda izoxlani-shicha,
i jtimoiy tarakkiyot davomida kurash, konfliktlar va to’knashuvlar nafakat bo’lishi
mumkin, balki ijtimoiy borlikning mukarrar vokeliklari xisoblanadi.
Ingliz iktisodchisi, ruxoniy Tomas Maltus (1766-1834)ning “Axoli o’sishi
qonuni xakida tajriba“ nomli asarida (1798) mamlakatda o’sib boruvchi ishsizlik
xolati yancha tushuntirilgan. Xalqning nochorlini tabiatning “abadiy biolok
xususiyatlari“ bilan tushuntirib, u axoli sonining o’sishi geometrik progressiya,
yashash vositalari arifmetik progressiya bo’yicha ko’payib borishi xakida “tabiiy
qonun“ni ishlab chikkan. Mexnatkashlarning kamba¦allashuvi sabablarini sanoat
to’ntarishi va dexkon larni yersizlantirish siyosatining tarixiy okibatlarida emas,
balki ishchi sinfining “telbalarcha ko’payish“ga bo’lgan munosabatida deb bilgan.

Yashash uchun kurash muammosi ingliz biolo Charlz Darvinning (1809-
1902) ta’limotida xam markaziy o’rinni egallagan. Uning biolok evolyusiya
nazariyasining asosiy mazmuni “Tabiiy tanlanish yo’li bilan turlarning kelib
chikishi“ nomli kitobida (1859) bayon etilgan. Kitobda asosiy goya – bu yashash
uchun doimiy kurash sharoitida amalga oshadigan jonli tabiat rivojlanishi bo’lib, u
eng moslashgan turlarni tanlashning tabiiy mexanizmidan iborat. Ch.Darvinning
bu goyalarini ijtimoiy tarakkiyot jarayonlariga ko’llash xakida bir narsa aytish
kiyin. Uning ijodini o’rganuvchilar o’rtasida bu masalada yagona fikr yo’k. Birok
uning ta’limotidan so’ng ijtimoiy xayot evolyusiyasini yashash uchun kurash va
tabiiy tanlanish biolok qonunlari asosida tushunishga urinuvchi yo’nalish -
“ijtimoiy darvi-nizm“ shakllangan.
Yashash uchun kurash tamoyiliga asoslangan sof sosiolok konsepsiya
pozitivizm asoschilaridan biri Gerber Spenser (1820-1903) tomonidan ishlab
chikilgan. Ijtimoiy tarakkiyotning asosiy qonuni bu eng moslashgan individlarning
yashash qonuni deb xisoblaydi. G.Spenser ta’limotiga ko’ra, o’zaro kurashish
xolati universaldir. U aloxida olingan jamiyat doirasidana emas, shuningdek,
jamiyat bilan uni o’rab turgan tabiat o’rtasida bo’ladigan muvozanatni xam
ta’minlaydi.
Konfliktlarni nazariy tahlil qilishda yan bir yo’nalish ijtimoiy darvinizmning
polyak-avstriyalik vakili yurist Lyudvig Gumplovich (1838-1909) ijodida
namoyon bo’ldi. U umumjaxon tarixi irklarning yashash uchun doimiy kurashidan
kelib chik kanlini ta’kidlab , irkiy tafovutlarning moxiyatini bioloya fani xulosalari
bilan emas, balki madaniy xususiyatlar bilan tushuntiradi. Aloxida irk - bu
madaniyatning maxsus tipidir. Konfliktlar manbaini fakat inson tabiatidan emas,
shuningdek madaniyatning o’z tipi bilan farklanuvchi ijtimoiy xodisalardan xam
kidirish kerak.
L . Gumplovichning fikricha , konfliktlar birna muxim ijtimoiy jarayon emas .
Ijtimoiy birlashish jarayoni xam muximdir , uning asosida yanada kengrok ijtimoiy
uyushmalar , davlatlar paydo bo ’ ladi .

L . Gumplovichning ijtimoiy konflikt tabiatiga bo ’ lgan karashlarini uch
asosiy yo ’ nalishga bo ’ lish mumkin :
1) konfliktlar tarixiy jarayonning moxiyatidir , ularning xarakteri turlicha ,
biro k ularning xammasi tarakkiyot omilidir ; 2) jamiyatning xukmronlar va
karamlarga bo ’ linishi abadiy xodisadir ; 3) konfliktlar jamiyatning birlashuviga
yordam kiladi .
X 1 X - XX asrlar arafasida sosioloya konflikt muammolarini ishlab chikishga
tobora ko ’ prok ta ’ sir ko ’ rsata bordi . Konflikt muammolarini ishlab chikish
sosioloyada turli yo ’ nalishlar tomonidan amalga oshirildi . Ularning xammasi xam
konfliktni sosiolok konsepsiyalarning boshlanch kategoriyasi deb tan olmasalar - da ,
birok ular konfliktlarning jamiyat xayotida muxim axamiyatga ega ekanlini va
ularni nazariy tahlil qilishning zaruratini muayyan darajada ta ’ kidlaganlar .
Nemis sosiologi Georg Zemmel (1858-1918) birinchi bo’lib ilmiy
muomalaga “konflikt sosioloyasi“ atamasini kiritgan. U tarixiy jarayon moxiyatini
bilishdan voz kechishni hamda ijtimoiy mulokot va o’zaro ta’sirning “sof
shakllari“ni tahlil qilish bilan shugllanishni tavsiya etgan. Ijtimoiy o’zaro ta’sirning
nisbatan kat’iy shakllari ichida avtoritet, kelishish , bo’ysunish, xamkorlik va
boshkalar bo’lib, konflikt o’zining aloxida o’rniga ega. Konflikt ijtimoiy
xamkorlikka olib keladi, muayyan ijtimoiy tuzilmalar xarakterini bellaydi, ularni
tashkil etish tamoyillari va normalarini mustaxkamlaydi.
G.Zemmelning nazariy karashlarini XX asrning 20-yillarida Chikago
maktabining yirik vakillari Robert Park (1864-1944), Ernst Berdjess (1886-1966),
Albion Smoll (1854-1926)lar ko’llab-kuvvatlaganlar.
Ular ijtimoiy jarayonga o’zaro ta’sirning o’zaro boglik 4 ta tipi nuktai
nazaridan karaganlar: musobakalar, konflikt, moslashish va assimilyasiya.
Konfliktlar ijtimoiy o’zaro ta’sirning bu tiplari orasida markaziy o’rinni egallaydi,
musobakadan moslashishga va assimilyasiyaga o’tish rolini bajaradilar, shu tarzda
ijtimoiy o’zgarishlarning muxim manbai xisoblanadilar. Sosioloyaning amaliy
maqsadi - konfliktlarni xamkorlikka aylanishiga yordam qilish, ijtimoiy guruxlar
o’rtasida uygn munosabatlarga ta’sir etishdir.

v) Konfliktologiya .
X I X asrning oxiri va XX asrning boshida konfliktologlar orasida sosiolok
nazariyasiga bo’lgan kizikish yakkol namoyon bo’la boshladi. Bunga sabab
sosioloya jamiyat tarakkiyoti jarayonlari xakida mavjud tasavvurlarga jiddiy
o’zgarishlar kiritgan edi.
Jamiyatning tuzilmasini kuyida 4 ta asosiy elementdan iborat deb bilgan :
ishlab chikaruvchi kuchlar – ishlab chikarish munosabatlari – siyosiy ustkurma -
ijtimoiy ong shakllari. Bu elementlarning o’zaro ta’siri va mutanosiblining tartibga
solingan tizimi umumiy sosiolok nazariyasining asosini tashkil etadi.
Shu bilan birga umumiy sosi o lok nazariyani ilmiy asoslantirib berishdan
tashkari konfliktlar nazariyasining barkaror tizimini xam ishlab chikdi.
Ijtimoiy jarayonlarni bilishning barcha darajalarida ijtimoiy konfliktlar,
kolliziyalar va antogonizmlarni ro’y berishi mumkin bo’lgan, keskin sinfiy kurash
sharoitida esa, jamiyat xayotining mukarrar ravishda sodir bo’ladigan vokeliklari
deb tan olgan.
Shu bilan birga o’z davrini tushunish chegarasida kolib ketgan. Kelgusida
jamiyat xayotida ijtimoiy konfliktlarni istisno kilinishi mumkinliga ishongan.
Siyosiy inkiloblar yo’k bo’lishi, moddiy ne’matlarning to’kinli ijtimoiy
munosabatlarning tabiatini keskin o’zgartirishi, konfliktlar fakat sanoat fabrikasi
doirasida o’zaro munosabatlar darajasida kolishi mumkinli xakida fikr bildirgan.
O’sha davrda burjuaziya va proletariatning sinfiy manfaatlari karama-
karshilini fakatna ijtimoiy inkilob jarayonidana xal kilinishiga ishonganlar. Bunday
ishonish ularni bu inkilobni amalga oshirish jarayonida yuzaga kelishi mumkin
bo’lgan anik masalalarni ishlab chikishga undagan. Bu xolat konflikt muammosiga
bevosita alokador bo’lgan boshka bir kator masalalarni xam keltirib chikardi.
Inkilob ning xarkatlantiruvchi kuchlari va ular o’rtasida munosabatlar dialektikasi,
kurolli ko’zgolonga raxbarlik qilish san’ati va ishchilar sinfi tarafiga ittifokchilarni
jalb etish siyosati, aksilinkilobning oldini olish va tinch sharoitda ishni tashkil etish
kabi ko’pna masalalarni kun tartibiga ko’yish va xal etish turli konfliktli
vaziyatlarni nazardan anik tahlil etishning tarixiy tajribasiga misol bo’la oladi.

Inkilobiy xarakatga yakkol ustunlik bergan. Uning bu inkilobiy jo’shkinli
uni burjuaziyaning mukarrar o’limga maxkumli xakida noto’¦ri xulosalar
chikarishga va isloxotlarga inkilobning ko’shimcha maxsuli deb karashga olib
keldi.
XX asrning birinchi yarmida fanda yana bir yo’nalish shakllandiki, uning
vakillari V.Pareto, G.Mosk i , J.Sorel, F.Oppengeymer, A.Bentli kabilar jamiyat
xayotida sodir bo’ladigan o’zgarishlar va konfliktlarni o’rganish zarurliga e’tiborni
karatdilar.
Italiyalik tadkikotchi Vilfredo Paretoning (1848-1923) fikricha, elitalarning
almashib turishi va ular o’rtasida kurash jamiyatning moxiyatini tashkil etadi. Ko’p
sonli va turli konfliktlar jamiyatning rivojlanish jarayoni bilan boglik xolda
muntazam ro’y beradi, birok ularning roli va axamiyati xukmron elita
rivojlanishining muayyan boskichiga boglik. Ular dinamik muvozanatni ta’minlab,
siyosiy tizimning barkarorliga xizmat qilishlari mumkin, birok revolyusion
xarakterda tub o’zgarishlarga xam olib kelishlari mumkin, bunda elitalarning
xukmronli almashishi ro’y beradi.
Italiyalik yurist Gaetano Mosk i (1858-1941) jamiyatni ikki sinfga : barcha
davlat funksiyalarini o’z ko’liga oluvchi va shu bois imtiyozlarga ega xukmron
“siyosiy sinf“ga hamda uyushmagan ko’pchilikni tashkil etuvchi boshkariluvchi
sinfga bo’linishini abadiy deb xisoblagan. Xakikiy xokimiyat doimo “siyosiy sinf“
ko’lida bo’lgan. Xalq xokimiyatchili, xakikiy demokratiya va ijtimoiyizm jamiyat
qonunlari va inson tabiati bilan sishmaydigan utopiyadir. Xokimiyat xech kachon
xalq xokimiyati bo’lmagan, eng yaxshi xolatda fakat xalq manfaatlariga xizmat
qilishi mumkin.
U xukmron elita ko’lida muxim kurol bo’la oladigan, vakti yetib xukmron
sinfni mulkiy asosda emas, balki akl, kobiliyatlari, ma’lumoti, xizmat ko’rsatish
xususiyatlari asosida shakllanishini, xokimiyat tepasida shunga loyiklar bo’lishini
ta’minlay oladigan “ilmiy siyosat“ni ishlab chikishga intilgan. Bu davrgacha tarix
sinflar kurashidan iborat bo’lib kolaveradi, bunda zo’rlik va konfliktlar ijtimoiy
barkarorlik va ijtimoiy o’zgarishlar jarayonida muxim rol o’ynaydi.

Fransuz faylasufi Jorj Sorel (1847-1922) ijtimoiy tar a kkiyot jarayonida
muxim o’rinni siyosiy kurashga va zo’rlikka ajratgan. U zo’rlikni boshkaruvning
boshlanch asosiy shakli va tarixning eng oliy ijodiy asosi deb xisoblagan.
Konfliktlarning siyosiy konsepsiyasini bir muncha boshka tipi germaniyalik
Frans Oppengeymer (1864-1943) tomonidan ishlab chikildi. Uni ko’prok
davlatning kelib chikishi masalalari va unda kechadigan ijtimoiy jarayonlar
xususiyatlari kiziktirgan. Uning fikricha, davlatning vujudga kelishida iktisodiy
sabablar xal kiluvchi rol o’ynamagan. U davlatni – “ bir gurux kishilar –
boskinchilar tomonidan boshka gurux kishilarga - bosib olinganlarga nisbatan
zo’rlik bilan ko’llanilgan huquqiy institut “ deb tushungan. U sinflar va davlatning
kelib chikishini ichki ijtimoiy va iktisodiy rivojlanish omillari bilan tushuntiruvchi
nazariyani keskin tankid kilib, ularni “nazariya va amaliyotda barcha ijtimoiy
illatlarning manbai“ deb e’lon kilgan. Davlat fakat odamlarni bo’ysundirish va
kullikka solish yo’li bilan vujudga kelishi mumkin. Shu vaktdan boshlab sinflar
o’rtasida munosabatlar moxiyati o’zgarmay kolaveradi. Fakat ekspluatasiya
shakllari – jismoniy zo’rlikdan to iktisodiy va siyosiy majburlovga kadar -
o’zgaradi.
Shunday kilib, X I X-XX asrlar arafasida ijtimoiy tarakkiyotning ijtimoiy-
siyosiy va huquqiy konsepsiyalarida konflikt muammosiga bo’lgan nazariy
kizikish yakkol ko’rinadi. Uning tahlili asosan ijtimoiy darvinizm va G ’arb
sosioloyasi, siyosatshunosli va yurisprudensiyalarining metodolok koidalari
asosida amalga oshirilgan. Bu ilmiy yo’nalishlarning metodolok xususiyatlari
muayyan darajada konflikt kabi murakkab xodisaning moxiyatiga kirib borishda
xam kuchli, xam zaif tomonlari bilan bellanadi. Bu davr ijtimoiy tarakkiyot
nazariyalarida bildirilgan asosiy goyalar xakida so’z yuritganda umumiylik
xususiyatiga ega bo’lgan va ijtimoiy konfliktning xozir zamon konsepsiyalari
uchun o’z dolzarblini saklagan goyalarni ajratib ko’rsatish maqsadga muvofikdir,
ya’ni :

1) konfliktni odatda ijtimoiy vokelik ekanliga kat’iy ishonish. Inson va
jamiyat tabiatining o’ziga ko’pna va turli konfliktli vaziyatlarni mukarrar tarzda
yuzaga keltiruvchi biolok, ruxiy, ijtimoiy , siyosiy va boshka kator omillar xosdir;
2) konfliktlar ijtimoiy tarakkiyot jarayonida kator ijobiy funksiyalarni
bajaradilar. Ular jamiyat xayotining umumiy tarakkiyotini ta’minlaydilar, ijtimoiy
tuzilmalar birlini saklashga, umumaxamiyatli normalar va ijtimoiy kadriyatlarning
karor topishiga yordam kiladilar;
3) ijtimoiy tarakkiyotning konfliktli vaziyati bilan bu xolatni yuzaga
keltirgan ijtimoiy tuzilma tipi o’rtasida bogliklik va alokadorlik tushuniladi, ya’ni
tuzilmaviy konflikt xolati aniklanadi;
4) xukmron ozchilik bilan boshkariladigan tobe ko’pchilik o’rtasida karama-
karshilik mukarrar va abadiy xodisa bo’lib, uning xar kanday kelishmovchiliklar,
kolliziyalar, konfliktlarni yuzaga keltirishi xakida tezis ilgari suriladi;
5) jamiyat xayotining iktisodiy, siyosiy, ma’naviy soxalarida o’zgarishlar
bilan bu o’zgarishlar natijasida vujudga keladigan konfliktli vaziyatlar o’rtasida
aloka va o’zaro bogliklik mavjudi, ya’ni funksional konflikt xolati aniklanadi ;
6) muayyan ijtimoiy muvozanatni yaratuvchi konfliktlar yordamida turli
ijtimoiy guruxlarning bir xil bo’lmagan manfaatlari o’zaro tenglashtirilgan vaktda
ijtimoiy tarakkiyot jarayonida dinamik muvozanat xolati tadkik etiladi.
g)Konfliktlar xakida xozirgi zamon konsepsiyalari. Eng yangi davrga kelib
konfliktlar nazariyasi yanada rivojlantirildi.
Konfliktlarni tadkik qilishning nazariy jixatlarini ishlab chikishda amerikalik
sosiolog Tolkott Parsons (1902-1979) tomonidan asoslantirilgan tashkilotning
tuzilmaviy funksional modeli muxim o’rin egallaydi. U jamiyatga insonlar
o’rtasida munosabatlar tizimi, normalar va kadriyatlarga uni bo¦lovchi bo’n deb
karagan. U kuyida koidalarga amal kilgan: a) xar kanday ijtimoiy tizim nisbatan
barkaror, doimiy va yaxshi tashkil etilgan tuzilmadan iborat ; b) bu tizimning xar
bir elementi muayyan funksiyani bajarishi bilan tizim barkarorlini saklashga o’z
ulushini ko’shadi; v) bu ijtimoiy tuzilmaning amal qilishi zarur barkarorlik va
xamkorlikni ta’minlovchi jamiyat a’zolarining ko’llab-kuvvatlashiga asoslanadi.

Parsonsning fikricha, ijtimoiy xarakatning me’yoriy komponenti kuyida
to’rtta darajada namoyon bo’ladi: organizm, shaxs, ijtimoiy tizim, madaniyat.
Konfliktning bo’lishi ijtimoiylashuv jarayonining o’zida mavjud, bunda inson
nafakat ijtimoiy tizimning namoyon bo’lish usullariga, shuningdek, teshli
madaniyatning me’yorlari va kadriyatlariga xam jalb kilinadi. Ijtimoiylashuv
jarayonida organizmning ichki fiziolok extiyojlari bilan insonning ijtimoiy
munosabatlarda extiyojlari o’rtasida shakllanadigan nomuvofiklik, muayyan
tanglik konfliktga aylanishi mumkin.
Bunda ijtimoiy tizimning ichki karama-karshilini, va demak, konfliktlarni
vujudga kelishining reallini tan olinishi juda muxim edi. Birok , umuman olganda,
Parsons tizim elementlari o’rtasida konfliktsiz , “uygn“ munosabatlar tarafdori
bo’lgan. U konfliktni ijtimoiy anomaliya, o’ziga xos kasallik va uni yensh zarur
deb xisoblagan.
Ijtimoiy konflikt tabiatiga nisbatan Parsons tomonidan bildirilgan nuktai
nazar XX asrning 30-40-yillarida “kishilar munosabatlari “ maktabi vakillari
tomonidan ko’llab-kuvvatlangan. Ular xam sanoati rivojlangan mamlakatlar
kurishi kerak bo’lgan jamiyatning tabiiy xolati uygnlik va ijtimoiy konsensus
xolati bo’lishi lozim deb xisoblaganlar.
Bu maktabning yirik vakili, Garvard universiteti professori Elton Meyo
(1880-1949) “xozir zamonning bosh muammosi“ bo’lgan “sanoatda tinchlik“ni
o’rnatishga yordam qilish zarur deb ta’kidlagan. U konfliktni xavfli “ijtimoiy illat“
deb bilgan. Undan iloji boricha kochish kerak, “ijtimoiy muvozanat“ga va
“xamkorlik xolati“ga intilish kerak.
Turli mamlakatlar olimlari xech bir nuksonsiz faoliyat ko’rsatadigan va
boshkariladigan tashkilotlarda xam konfliktlar paydo bo’lishiga e’tibor karatganlar.
Bu xolat barkaror konsensusni ta’minlashga kodir kandaydir ijtimoiy tizim modeli
borliga shubxalanishga olib keldi. Shu bilan birga konfliktlarga o’sib o’tuvchi
ijtimoiy ziddiyatlarning tabiiy mukarrarli va qonuniy xarakter kasb etishini xisobga
olish zarurlini tushunish xam mustaxkamlanib bordi. Natijada XX asrning 50-

yillarida AKSh, Germaniya, Fransiya va kator ¦arb mamlakatlarida konfliktning
xozir zamon konsepsiyalari shakllandi va keng tarkaldi.
Xozir zamon tadkikotchisi amerikalik Lyuis Kozer 1956 yilda nashr kilgan
“Ijtimoiy konflikt funksiyalari“ nomli kitobida konfliktli munosabatlarsiz ijtimoiy
guruxlar mavjud bo’lmaslini hamda ijtimoiy tizimlarning amal qilishi va
almashinishida konfliktlarning ijobiy amaliy axamiyat kasb etishini to’¦ridan-to’¦ri
ko’rsatdi. Uning fikricha, butun jamiyatning barkarorli unda mavjud konfliktli
munosabatlarning mikdoriga va ular o’rtasida alokalar tipiga boglik.
L.Kozerning ijobiy-funksional konflikt nazariyasining moxiyati shundaki,
konfliktlar jamiyat uchun begona, anomal xodisa emas ; ular ijtimoiy tizim ichki
xolatining, unda aloxida shaxslar va ijtimoiy guruxlar o’rtasida odatiy
munosabatlarning elementi, maxsulidir. Uning fikricha, konfliktlar muxim
funksiyalarni bajaradilar, ular vakti-vakti bilan jamiyatda tarang vaziyatni
yumshatish, aloxida shaxslar va ijtimoiy guruxlar o’rtasida ziddiyatlar va
kolliziyalarni xal etish usuli sifatida zarurdir.
Nemis sosiolo Ralf Darendorf jamiyatning konfliktli modeli konsepsiyasini
ishlab chikka n . Uning 1965 yilda chop etilgan “Sinfiy tuzilma va sinfiy konflikt“
asarida xar bir jamiyat xukmronlikka, majburlash va bo’ysunishga asoslangan deb
xisoblaydi. Karama-karshiliklar, konfliktlarning bo’lishiga sabab fakat
odamlarning ijtimoiy notenglikka maxkumli emas, shu bilan birga xokimiyat,
shon-shuxrat, avtoritet uchun bo’lgan kurash, boshkaruv munosabatlarida noteng
mavkega ega bo’lishdir, bunda bir xil odamlar fakat buyruk berish huquqiga,
bo sh ka odamlar bu buyruklarni bajarishga va bo’ysunishga majburdirlar.
Darendorf konfliktlarni ijtimoiy xayotda bartaraf etib bo’lmaydi gan va xar
kanday iyerarxik tizimga xos xususiyat deb xisoblaydi. Birok, odamlar
konfliktlarni tartibga solish imkoniyatiga egadirlar. Buning uchun uchta shartning
bo’lishi zarur: birinchi dan, konfliktlashuvchilarning tafovutlan ishini va karama-
karshilini tan olish ; ikkinchi dan, taraflarning, shu jumladan , jamiyatning
uyushganlik darajasi kanchalik yukori bo’lsa, bitimga kelishish shuncha yengil

bo’ladi; uchinchi dan, konfliktda ishtirok etuvchi taraflar o’rtasida munosabatlarni
saklashga olib keluvchi muayyan koidalarning o’zaro makbulli.
Konfliktlarning umumiy nazariyasi deb nomlangan konsepsiyaga amerikalik
sosiolog va iktisodchi Kennet Boulding asos solgan. U xam konfliktlar xamma
yerda uchrashi, odamlar o’ziga o’xshaganlarga nisbatan doimiy dushmanlik
qilishga va kurash olib borishga intilishlarini ko’rsatib, zo’rlik ishlatish
eskalasiyasi inson tabiatida yotadi deb bilgan. Shu bilan birga konfliktlar umumiy
xususiyatlar bilan paydo bo’ladi va rivojlanadi, yagona elementlar orkali namoyon
bo’ladi deb ko’rsatgan hamda ularni ijtimoiy sharoitlardan ajratib bo’lmaslini ,
ularning oldini olish va yensh mumkinlini ta’kidlagan. Boulding fikricha,
konfliktlarni barxam toptirishga karatilgan “ijtimoiy terapiya“ asosini uchta narsa
tashkil kiladi : yuzaga keluvchi karama-karshiliklar sababini tushunish; ularni
tugatishning kelishilgan usullarini okilona tanlash; insonlarning ma’naviy
takomillashuvi .
Konfliktning xozir zamon konsepsiyalarida kishilarning xar kanday
xarakatlari, shu jumladan, konfliktli xarakatlari xam ijtimoiy moxiyat kasb etishi,
ularning u yoki bu darajada ijtimoiy muxit bilan boglikli xakida fikr mavjud.
Konfliktni, uning sababini, namoyon bo’lish soxasi va shaklini, tartibga solish
usulini fakatna jamiyat , ayniksa, inson tabiatini, ijtimoiy munosabatlar moxiyatini
va insonlarning o’zaro munosabatlarga kirishish qonuniyatlarini chukur anglash
asosida tushunish mumkin.
“Inson“ mezoni, inson moxiyati, uning jamiyatda tutgan o’rni va ijtimoiy
tayinlanishi xakida masalalar xozirda xam konfliktlarni tushunishda bellovchi
muxim asosdir.
Xozir zamon konflikt tadkikotlarida ikkita asosiy yo’nalish uzil-kesil
shakllangan. Birinchi yo’nalish Farbiy Yevropada( Fransiya, Gollandiya, Italiya,
Ispaniya) keng tarkalgan bo’lib, u konfliktlarni o’rganish bilan shugllanuvchi
institutlar faoliyati bilan boglik. Ikkinchi yo’nalish AKShda keng tarkalgan bo’lib,
tinchlik muammolari ni tadkik etuvchi institutlar faoliyati bilan boglik. Bu
institutlarning maqsadlari bir-biriga juda o’xshash, birok ularga turli metodolok

yondoshuvlar asosida erishiladi. Bir xil tadkikotlarda ¦alabaga erishish yo’llari
xakida fikrlar birlamchi axamiyatga ega, ya’ni: “Tinchlikni xoxlasang, urushni
o’rgan“. Tinchlikni tadkik kiluvchi institutlar xodimlari tinchlik va kelishuv
muammolariga birinchi darajali axamiyat beradilar. Konfliktlar va ularni xal qilish
yo’llariga bo’lgan umumiy kizikishning ortishi shu darajaga yetdiki, siyosiy fanlar
Xalqaro assosiasiyasining Butun jaxon kongressi (Seul,1997) mazkur masalaga
bashlandi.
Sobik Sovet Ittifokida ijtimoiy konflikt muammolari uzok yillar davomida
ijtimoiy fanlar uchun yopik mavzu bo’lib keldi. Garchi turli darajada
konfliktlarning muayyan turlarini huquqiy fanlar an’anaviy tarzda o’rgangan
bo’lsalar-da ( xalqaro huquq - davlatlar o’rtasida konfliktlarni, fukarolik huquqi –
mulkiy nizolarni, jinoyat huquqi – jinoiy vaziyatlarni o’rgangan), ijtimoiy
konfliktologiya fan sifatida umuman rivojlanmagan.
Xozirda dunyo mamlakatlarida va MDX davlatlarida konfliktning umumtan
olingan nazariyasi uzil-kesil ishlab chikilmagan, konfliktologiyaning axamiyati va
o’rnini tavsiflovchi metodolok yondoshuvlarda jiddiy tafovutlar mavjud.
4.Ijtimoiy konfliktologiya fanining metodlari
Konfliktli vaziyatlarni xal etishda kuch ishlatishga bo’lgan yondoshuvning
inkor etilishi. Xar kanday fan muayyan metodga, ya’ni o’rganadigan xodisalar va
jarayonlarni bilishning usuli (yoki usullari yindisi)ga ega. Ijtimoiy konfliktologiya
fan sifatida jadal shakllanish boskichida. Shu bois unga tayyor, mukammal
xakikatlar va bilimlar majmu i sifatida karash mumkin emas. Unda xali davlat-
huquqiy amaliyotning ko’p kiyin muammolarini xal qilishga yo’naltirilgan
metodlar va yo’llarning keng tizimi uzil-kesil karor topmagan.
Ijtimoiy konfliktologiya psixoloya, huquq nazariyasi, huquq sosioloyasi
tamoyillari asosida olib boriladigan ilmiy tadkikotlarning kompleks yo’nalishi
bo’lganli sababli bu fanlarda mavjud bo’lgan ilmiy bilishning metodolok
tamoyillari va usullaridan foydalanadi. O’z navbatida u ning o’zi bu fanlarni o’z
tadkikotlarining natijalari va metodolok yutuklari bilan boyitadi.

Metodoloya demokratik jamiyat uchun eng makbul bo’lgan xamkorlik
strateyasini, konfliktlarni kelishish orkali xal etish, konsensusga erishish yo’llarini
nazarda tutadi. Shu nuktai nazardan kelib chikib , ijtimoiy konfliktologiyaning
muxim metodolok tamoyili - konfliktli vaziyatlarni xal qilishda kuch ishlatishni
inkor etish ekanlini ta’kidlash o’ta muximdir.
Insoniyatning tarixiy o’tmishi zo’rlikning okibatda bexuda ekanlini
tushunishga, makbul va mukobil karorlarni izla b topishga undaydi.
Asosiy yondoshuvlar. Fan metodoloyasi. Ilmiy metodoloyaga falsafiy
dunyokarash bilan bellanuvchi tadkikotning muayyan bosh tamoyillari, mantikiy
usullari va maxsus metodlarini ko’llash sifatida karash mumkin.
Ijtimoiy konfliktologiyaning metodolok asosi yetarli darajada murakkabdir.
U umumlashganlik darajasi va bilish vazifalariga karab turlicha usullarni o’z ichiga
oladi, ya’ni:
- barcha anik fanlarda va ilmiy bilishning turli boskichlarida ko’llaniladigan
umumiy falsafiy metodlar ;
- muayyan huquqiy xodisalar va jarayonlarni bilishda foydalaniladigan
maxsus yoki xususiy metodlar: statistik, anik-sosiolok, kiyosiy-huquqiy, psixolok,
matematik metodlar.
Falsafiy ta’limotga ko’ra, xissiy va nazariy yondoshuvlar ilmiy bilishning
asosiy yondoshuvlari, ilmiy bilishning ikki bosh shakllaridir. Xissiy va nazariy
yondoshuvlarning farklanishi nezida ilmiy bilish, ijtimoiy soxada esa huquq va
davlat xodisalarini, shuningdek konfliktli jarayonlarni ajratib o’rganish yotadi.
Birinchi yo’nalish bevosita obyektga yo’naltiriladi, kuzatuv va eksperiment
ma’lumotlariga tayanadi, ikkinchisi konfliktologiyani o’rganish va tushunish
jarayonini rivojlantirish hamda takomillash-tirish bilan boglik va obyektiv borlikni
xar tomonlama va mukammal bilishni o’z maqsadi deb biladi. Ikkala yondoshuv
o’zaro alokador va biri ikkinchisini takozo etadi. Xissiy yondoshuv kuzatuv va
eksperiment natijasida yan ma’lumotlarni aniklashga karatiladi, nazariy
tadkikotning rivojlanishiga turtki bo’ladi, uning oldiga yan vazifalarni ko’yadi.
Nazariy yondoshuv fanning nazariy mazmunini boyitadi va rivojlantiradi, yan

istikbollarni bellaydi, faktlarni izoxlaydi, xissiy tadkikotlarni umumlashtir a di va
yo’naltiradi.
Mantikiy va tarixiy metodlar fanning mavxumlikdan aniklikka o’tishi bilan
boglik. Ular nazariyaning mazmunini tashkil etuvchi tushunchalar, ta’riflar,
kategoriyalarni ishlab chikishning tartibi va ketma-ketlini bellaydi.
Konfliktlarni o’rganishda kaysi metod yoki yondoshuv ko’llanilmasin ular
ijtimoiy-huquqiy xodisalarning rivojlanish dialektikasini e’tiborga olishi kerak.
Fan kategoriyalari. Dialektika qonunlari huquqiy tadkikotlarda muxim
axamiyat kasb etuvchi bilishning mantikiy vositalari bilan uzviy alokada
bo’ladilar. Masalan, analiz yordamida yaxlit huquqiy tizim aloxida tarkibiy
kismlarga bo’linadi (huquq normalari, huquqbuzarlik, ijtimoiy faktlar va x.),
ularning xar biri mustakil o’rganiladi, so’ng barcha kismlar sintez yordamida
o’ziga xos jixatlari bilan umumlashtiriladi.
Dialektikaning asosiy kategoriyalari - umumiy bellar va alokadorlikni aks
ettiruvchi tushunchalardir, ya’ni bu bellar va alokadorlik ijtimoiy xayot xodisalari
va predmetlariga xech bir istisnosiz taallukli bo’ladi, demak, ijtimoiy konfliktlarga
xam xos xususiyatlardir.
Serbiyalik olim R.Lukichning ta’kidlashicha, “Huquqka xos maxsus
metodlarni ko’llash uchun zarur bilimlarga ega bo’lmagan “sof“ dialektikdan
yaxshi yurist chikmaydi. Shuningdek, fakat maxsus, sof professional metodlar
doirasida kolib huquqka eng umumiy, dialektik metod nuktai nazaridan
yondoshmaslik xam yaxshi yurist uchun xos bo’lmagan xususiyat xisoblanadi“ 1 .
Asosiy falsafiy kategoriyalar bo’lib, yakka va umumiy, saba b va okibat,
zaruriyat va tasodif, mazmun va shakl, moxiyat va xodisa, imkoniyat va borlik
kabi juft kategoriyalar kiradi. Masalan, sabab va okibat kategoriyalarini o’rganish
shuni ko’rsatadiki, “ijtimoiy munosabatlar - huquq normalari“ nisbatida ijtimoiy
munosabatlar - sabab, huquq normalari - okibat sifatida namoyon bo’ladi. Huquqni
ko’llash jarayonida insonning xakikiy faktik xulk-atvori ijtimoiy normani ko’llash
uchun sabab (asos) bo’ladi. Huquq normasi va unda nazarda tutilgan ijtimoiy
okibatlar xulk-atvorga nisbatan okibat xisoblanadi.

Metodlar. Ijtimoiy konfliktologiya ilmiy bilishning maxsus va xususiy
metodlaridan foydalanadi.
Ijtimoiy bilimning bir tarmo sifatida ijtimoiy konfliktologiya tafakkurning
mavxum faoliyati natijalari aks etgan huquq moxiyati, mazmuni va shakllari, bir
butun huquqiy tizimni va qonunchilikni takomillashtirish, huquq ijod etishning
umumiy ilmiy tushunchalarisiz, huquq tadbik etish, uni sharxlash, huquqiy
munosabatlar, qonuniylik va huquqiy tartibot, huquqiy xulk-atvor va ijtimoiy
javobgarlik, shuningdek, demokratiya, jamiyatning siyosiy tashkiloti, davlat, uning
moxiyati, mazmuni va shakllari, mexanizmi va funksiyalari, huquq ijod etish va
huquq ko’llash faoliyati kabi kategoriyalarsiz rivojlanishi mumkin emas.
Fanning umumiy kategoriyalari xususiy metodlarni inkor etmay, balki
takozo etadi.
Mantikiy metod huquqni mantikiy o’rganish izoxlash vositalari va usullarini
o’z ichiga oladi, tafakkur shakllariga va dialektika, mantik qonunlariga asoslanadi.
Mantik qonunlarining xar biri (ayniyat, karama-karshilik, uchinchisini
istisno etish, yetarli asoslantirish va x.) huquq xususiyatlarini ifodalash orkali
huquqda o’zini to’la namoyon etadi. Barcha asosiy huquqiy va tartibga solish
jarayonlari ( eng avvalo, huquq ijod etish va huquq ni ko’llash) tushunchalar,
xulosalarni tahlil etish koidalari - tafakkur shakllari bilan kat’iy mos xolda amalga
oshiriladi.
Huquqda konfliktli xolatlarni o’rganishda va tushunishda mantik
vositalaridan foydalanish qonunchilikni shakllantirishda ziddiyatlarga yo’l
ko’ymaslikka, mantikan ziddiyatli bo’lmagan va shu bilan huquqning eng samarali
tizimini bunyod etishga, ijtimoiy normalarni to’¦ri va o’rinli ko’llashga imkon
beradi.
Kiyosiy metod ijtimoiy tushunchalar, xodisalar va jarayonlarni taqqoslashni
hamda ularda o’xshash yoki farklanuvchi jixatlarni aniklashni takozo etadi.
Taqqoslash natijasida yaxlit huquqiy tizimning yoki aloxida huquqiy institutlar va
normalarning, ularning uygnlik va muvofiklik sifat xolati aniklanadi.

Sosiolok(anik-sosiolok) metod ijtimoiy konfliktlarning turli xillarini, qabul
kilinadigan karorlarning kanday natija berishlini, shuningdek, huquqiy tartibga
solish yoki huquqiy muxofazaning ishonchlili va o’z vaktida bo’lishini o’rganishda
samarali foyda berishi mumkin. Bunday metod ko’pna an’anaviy muammolarga
ijtimoiy amaliyot talablarini e’tiborga olgan xolda chukur yondoshib kolmay, balki
shu bilan katorda yan muammolarni xam keltirib chikaradi. Gap shundaki, bozor
munosabatlariga o’tish jarayonida fakat davlat va huquqning xususiyatlari va
rivojlanish tendensiyalarini, umumiy koidalarini, tamoyillarini aniklash yetarli
emas. Bunda bu omillar real munosabatlarda kanday amal qilishi mumkin, davlat-
huquqiy tizimning butun xolida va tizim doirasida uni tashkil etuvchi
elementlarning xar birini samarali amal qilishini ta’minlash kanday yo’llar bilan
erishiladi kabi masalalar yechimini topish kerak.
Konflikt muammmosini o’rganishda ilmiy yondoshuv xavola etilayotgan
tavsiyalarning huquqiy soxada karorlarning ijtimoiy axamiyati va okibatlarini to’la
baxolay olishga imkon beruvchi barcha - ijobiy yoki salbiy bo’lishi mumkin
ijtimoiy omillarni atroflicha o’rganish va xisobga olish asosida ishlab chiqilishini
talab etadi.
Bu xollarda huquqiy material mavxum kategoriyalar darajasida emas, balki
anik faktlar asosida karaladi. Huquqni o’rganishda sosiolok metod statistik
ma’lumotlar va turli xil xujjatlarni tahlil etish, ijtimoiy-huquqiy eksperiment, axoli
o’rtasida so’rovnoma o’tkazish , ma’lumotlarni kayta ishlashning matematik va
statistik metodlar i ni o’z ichiga oladi.
Qonunchilikni rivojlantirish, huquqni ko’llash, jinoyatchilik bilan kurashish
faoliyatini yaxshilash fakat kundalik huquqiy xayotning ishonchli faktlariga
tayangan xolda olib borilsana asoslantirilgan va xakikiy bo’ladi.
Huquqiy soxada sosiolok metodning ko’llanilishi ijtimoiy fan tarkibida
nisbatan mustakil tarmok bo’lgan huquq sosioloyasini shakllanishiga olib keldi.
Sosiolok maktab namoyondalarining fikricha, davlat huquqni ijod etmaydi,
balki jamiyatning o’zida vujudga keladigan va rivojlanadigan huquqni “kashf

etadi“, xolos. Bunday yondoshuv jamiyatda ro’y beruvchi xakikiy jarayonlarni
o’rganishga e’tiborni yo’naltiradi.
Huquq sosioloyasi huquqiy xodisalarni o’rganishning bir kator metodlaridan
foydalanadi, masalan, qonun chikarish faoliyati va jarayoni (“qonunchilik
sosioloyasi“), sudyalar korpusi va karyerasining sosiolok jixatlarini, axoli aloxida
guruxining huquqka va huquq institutlariga bo’lgan munosabatlari ni o’rganish.

Adabiyotlar:
Asosiy adabiyotlar
1. Анцупов А.Я., Баклановский В.С. Конфликтология в схемах и
комментариях: Учебное пособие. 2-е изд., перераб. – СПб.: Питер, 2009. –
304 с.
2. Конфликтология: учебное пособие / И.В.Брылина; Томский
политехнический университет. − Томск: Изд-во Томского
политехнического университета, 2011. – 133 с.
3. Конфликтология. Социальные конфликты: учебник для студентов вузов /
Т.Н. Кильмашкина. – 2-е изд., перераб. и доп. – М.: ЮНИТИ-ДАНА:
Закон и право, 2012. – 287 с.
4. Конфликтология. Учебник для студентов / под ред. В.П.Ратникова.3-изд.
– М.:ЮНИТИ-ДАНА, 2012. – 543с.
Tavsiya qilinadigan qo shimcha adabiyotlarʻ
1. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 02.02.2017 yildagi “O’zbekiston
Respublikasining “Korrupsiyaga qarshi kurashish to’g’risida”gi Qonuni
talablarini amalga oshirish chora-tadbirlari haqidagi” PQ-2752- sonli qarori //
www.lex.uz.
2. Mirziyoyev Sh.M. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoyevning “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim sifatini oshirish va ularning
mamlakatda amalga oshirilayotgan keng qamrovli islohotlarda faol ishtirokini
ta’minlash bo’yicha qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida” gi Qarori.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 5 iyundagi 05.06.2018 y.N
PQ-3775Qarori. – Toshkent, 2018.
3. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga
quramiz. Toshkent. O’zbekiston nashriyoti, 2017.
4. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va manfaatlarini ta’minlash – yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent. O’zbekiston nashriyoti,
2017.
5. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. Toshkent. O’zbekiston nashriyoti, 2017. Mirziyoyev
Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir
rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. Toshkent. O’zbekiston
nashriyoti, 2017.
6. Громова О.Н. Конфликтология. Курс лекций. – М.: Ассоциация авторов и
издателей «Тандем», ЭКМОС, 2000.
7. Дарендорф Р. Элементы теории социальных конфликтов //
Социологическое исследование. №5. – М., 2000.

Ijtimoiy konfliktologiya

Купить

Похожие документы
Buralish
Bug‘, gaz turbinalari va reaktiv dvigatellar
Buxgalteriya schyotlari va ikki yoqlama yozuv
Buxgalteriya xisobi aio‘ ni yaratish
Buxgalteriya balansi