Ijtimoiy nazoratni samarali qilishda siyosiy mafkuralarning o‘rni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	37.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ijtimoiy nazoratni samarali qilishda siyosiy mafkuralarning o‘rni

Купить

Ijtimoiy nazoratni samarali qilishda siyosiy mafkuralarning o‘rni
Reja
1.S iyosiy mafkuralarning vujudga kelish va rivojlanish tarixi
2.I jtimoiy adolatni qaror toptirish da O‘zbekiston sotsial-demokratiya
mafkurasi ning o‘rni .
3.Nazorat tizimida siyosiy partiyalar nazoratining o‘rni

1.S iyosiy mafkuralarning vujudga kelish va rivojlanish tarixi
O‘zbekiston mustaqillikni qo‘lga kiritgandan so‘ng o‘z rivojlanish
imkoniyatini tugatgan totalitar tizimdan voz kechib , demokratik taraqqiyot yo‘lini
tanladi. Bugungi kunda mamlakatimizda ma’muriy buyruqbozlik va rejali
taqsimlash tizimiga asoslangan totalitar davlat o‘rniga huquqiy demokratik davlat
va fuqarolik jamiyati asoslari shakllanib bormoqda. “O‘zbek modeli” deb nom
olgan taraqqiyotning ushbu yo‘li tarixan qisqa vaqt ichida xom ashyo bazasi
bo‘lgan mamlakatimizning har taraflama rivojlangan m amlakatga aylanishini
ta’minlamoqda. “O‘zbek modeli” ning mazmun mohiyati – besh tamoyilga, ya’ni
iqtisodning mafkuradan x oli va siyosatdan ustunligi, davlat bosh islohotchiligi,
qonun ustuvorligi, kuchli ijtimoiy siyosat va bosqichma-bosqich rivojlanish
tamoyillariga asoslanib davlat va jamiyat tuzilishini tubdan o‘zgartirishdan iborat.
Mamlakatni modernizatsiyalash borasida siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy
sohalarda erishilgan yutuqlar jahon hamjamiyati tomonidan tan olinib , yuqori
baholanmoqda. Taraqqiyotning “O‘zbek modeli” asosida bugungi kunda ustuvorlik
qilayotgan liberal demokratiya g‘oyalari bilan birgalikda sotsial demokratiya
g‘oyalari ham o‘z o‘rniga ega bo‘lmoqda. Shuning uchun mamlakat i mizda amalga
oshirilayotgan modernizatsiyalash jarayonida erishilgan yutuqlarimizda siyosiy
partiyalarning, jumladan, O‘zbekiston “ Adolat ” SDPning o‘rnini o‘rganish
jamiyatshunos va, eng avvalo, siyosatshunos olimlar oldida turgan dolzarb
muammolardan hisoblanadi. Chunki modernizatsiyalash jarayonida siyosiy
partiyalarning rolini o‘rganish ushbu jarayonda, jumladan, nazorat jarayonida
yanada faol bo‘lish uchun kerak bo‘ladigan takliflarni ishlab chiqish mumkin
bo‘ladi. Jamiyat taraqqiyotida siyosiy mafkuralarning o‘rnini anglab olish uchun
ularning vujudga kelish va rivojlanish tarixiga nazar solish lozim.
Siyosiy mafkuralar XVIII asrda shakllana boshlagan bo‘lsa ham, ularning
kurtaklari ancha oldin paydo bo‘lgan edi. Siyosiy mafkuralarning paydo bo‘lishi
XIV asrda dunyodagi birinchi ijtimoiy inqiroz ro‘y bergan Uyg‘onish davri bilan
bog‘liq. Uyg‘onish davri sekulyarizatsiya, ya’ni ijtimoiy va individual ongning
dindan ozod bo‘lish jarayoni bilan xarakterlanadi. Sekulyarizatsiya jarayoni asta-

sekinlik bilan dunyoga diniy qarashdan ratsional, ya’ni aqliy qarashga o‘tishni
keltirib chiqaradi. Oldin mavjud bo‘lgan diniy dunyoqarash ijtimoiy hayotni va
siyosiy tartib masalalarini diniy tushunchalar bilan asoslar edi. Hayotning yaxshi
yomonligini inson aqli bilan anglab bo‘lmaydigan u dunyo bilan bog‘liq bo‘lgan
oxirat, ruh, qalb, omad va taqdir kabi terminlar bilan tushuntirilgan. Inson faoliyati
hamma uchun ahamiyatli bo‘lgan diniy qadriyatlar bilan belgilangan. An’anaviy
jamiyatlarning asosida turgan ushbu diniy qadriyatlar ijtimoiy munosabatlarning va
individlarning xulqini boshqarib, ijtimoiy tartibni ta’minlab kelgan. Diniy
qadriyatlarning roli va ahamiyatining yuqoriligi individni ng tabiat va jamiyatga
tobeligi bilan bog‘liq bo‘lgan. Ijtimoiy tartib va jamiyat jipsligi irratsional omillar
(e’tiqod, hissiyot, an’ana, urf-odat) asosida ta’minlangan.
Ijtimoiy mehnat taqsimotining rivojlanishi va bu bilan bog‘liq bo‘lgan
erkin shaxsni ng shakllanish jarayoni emansipatsiyani, ya’ni siyosiy tizimning
dinga tobeligining tugatilishini va ozod bo‘lishini keltirib chiqardi. Ijtimoiy
madaniy hayotning dunyoviylashuvi natijasida siyosat din vakolatidan chiqib,
dunyoviy ishlar sirasiga kira boshlaydi. Jamiyatning diniy dunyoqarash ta’siridan
emansipatsiyalashuvining birinchi qadami diniy plyuralizmning e’lon qilinishi
bo‘ldi. Diniy plyuralizm reformatsiyaning natijalaridan biri hisoblanadi.
Reformatsiya qadriyatlarni qayta baholashni va inson hayoti, dunyoviy farovonlik
u dunyoning qadriyatlaridan muhimroq degan tushunchani keltirib chiqardi.
Dunyoviy qadriyatlarning ustuvorligi ijtimoiy munosabatlarning
ratsionallashuvida, maqsadga muvofiqlik, sog‘lom fikr, foydaga intilish tamoyillari
asosida shakllanadigan yangi ijtimoiy - siyosiy voqeylikni vujudga keltirishda
muhim qadam bo‘ldi.
Endi siyosiy tartibot diniy normalar orqali emas, balki fuqarolarning
o‘zaro kelishuvi asosida ta’minlanishi tan olina boshlandi. Buning uchun fuqarolar
o‘zlarining huquq va erkinliklarini himoya qilishga xizmat qiladigan davlatni
tuzishadi. Dunyoga diniy dunyoqarash orqali qarashning ratsional qarash bilan
almashuvi ijtimoiy anomiya (ijtimoiy me’yorlarning buzilishi) holatini keltirib
chiqaradi. Bunday holatdan chiqish zaruriyati yangi ideal va mazmunlarga

ehtiyojni tug‘diradi. Inson o‘z aqli bilan ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qodirligini
asoslaydigan yangi g‘oya va ideallarni, siyosiy mafkuralarni ilgari sura boshlaydi.
Ular individlarni birlashtiradigan va harakatlantiradigan diniy emas, balki yangi
dunyoviy ideallarni taklif qilishadi. Bunday ideallardan birinchi qatorda erkinlik,
mulkchilik va individning yashash huquqi, qadriyati paydo bo‘ldi. Ushbu g‘oyalar
eng oldin paydo bo‘lgan liberal siyosiy mafkura mutafakkirlari tomonidan ilgari
suriladi. Bu g‘oyalar keng aholi qatlami ongu tafakkuriga singdirilgandan so‘ng
ommaviy ijtimoiy - siyosiy harakatni ng asosiga aylandi.
Dunyoning bugungi siyosiy manzarasi ijtimoiy hayotning tuzilishi, siyosiy
boshqaruv, jamiyatni isloh qilishning shakllari xilma-xilligi bilan ajralib turadi.
Rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar amaliyotida foydalanilayotgan
ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy modellarning xilma-xilligi muayyan siyosiy
mafkuraning hukmronligi natijasi hisoblanadi. Eng oqilona va takomillashgan
jamiyat to‘g‘risidagi tushunchalarni tanlash ijtimoiy - madaniy muhit,
rivojlanishning tarixiy va milliy o‘ziga xosligi, har bir mamlakat urf-odatlarining
o‘zgaruvchanligiga bog‘liq bo‘ladi. Bunday ijtimoiy o‘zgaruvchanlik jamiyatda
hukmronlik qiladigan va dunyo siyosiy xaritasini shakllantiradigan me’yor va
qadriyatlar majmuini belgilab beradi. Takomillashgan jamiyat va unda individning
roli, davlatning maqsad va vazifalari, jamiyatni isloh qilish usullari ijtimoiy
o‘zgaruvchanlik, ya’ni mavjud ijtimoiy muhit bilan belgilanadi. Ma’lum bir tarixiy
davrda jamiyat tuzilishi va faoliyat olib borishi uchun kerak bo‘lgan tamoyillar va
mexanizmlar to‘g‘risidagi tushunchalar majmui ijtimoiy-siyosiy paradigma
mazmunini tashkil qiladi. Paradigma – har qanday siyosiy mafkuraning asosiy
tamoyili hisoblanadi va siyosiy yo‘nalish turini belgilab beradi, chunki u siyosiy
harakatning mazmunini ifodalaydi. Siyosiy harakatning mazmuni mafkuraning
boshlang‘ich asosi bo‘lgan ideal va qadriyatlar bilan belgilanadi. Bu qadriyatlar o‘z
navbatida ijtimoiy voqealikni takomillashtirish yo‘llarini va vositalarini belgilab
beradi.
Siyosiy mafkuralar ikki asos bo‘yicha bir - birlaridan farq qiladi. Birinchisi,
ijtimoiy siyosiy paradigmasi, ya’ni orzu qilinayotgan jamiyat modeli bilan;

ikkinchisi, taraqqiyotga munosabati va uni amalga oshirish texnologiyasi bilan
farqlanadi. Birinchi asosga ko‘ra siyosiy mafkuralar o‘ng, markaz va so‘l
mafkuralarga bo‘linadi. Ikkinchi asosga ko‘ra siyosiy mafkuralar radikal,
konservator va m o‘ tadil mafkuralarga bo‘linadi. M o‘ tadil siyosiy mafkuralar
radikal va konservatorlar o‘rtasidagi bosqichma-bosqich islohotlar yo‘lini tanlagan
siyosiy yo‘naltirilgan kuchdir.
Feodalizmdan kapitalizmga o‘tish davridagi ya’ni, ma’rifat davrida
vujudga kelgan ilg‘or g‘oyaviy oqim va siyosiy mafkuralar taraqqiyot g‘oyasini
har xil asoslashadi va shuning uchun taraqqiyotni ta’minlashga qodir bo‘lgan har
xil jamiyat modellarini taklif qilishar edi. O‘ng mafkurachilar taraqqiyot g‘oyasini
erkin raqobat, bozor, x ususiy mulkchilik va tadbirkorlik ideallariga asoslangan
jamiyat bilan bog‘lashgan. Ammo o‘ng siyosiy-ijtimoiy qarashlar avval boshdanoq
bir xil bo‘lmagan. Ularga o‘ta o‘ngchilardan bo‘lgan fashistlardan tortib to liberal
demokratlargacha bo‘lgan siyosiy mafkuralar kirgan. So‘l mafkurachilar taraqqiyot
g‘oyasining mazmunini tenglik va ijtimoiy adolatga erishish, shaxsning har
taraflama rivojlanishi uchun sharoit yaratish maqsadida jamiyatni doimiy
takomillashtirib borishda ko‘rishgan. Lekin ular tenglik va adolat qadriyatlarini
joriy qilish usullarini har xil tushunishgan. Masalan, kommunistlar jamiyatni
takomillashtirshning radikal usullarini ma’qul ko‘rishadi, tenglik va adolatni rejali
taqsimlash iqtisodi sharoitida ta’minlashga intilishadi. Kommunizmning birinchi
bosqichi bo‘lgan sotsializmdayoq ijtimoiy mulkchilik, “mehnatga yarasha”
tamoyilini amalga oshirish zarur deb hisoblashadi. Sotsial - demokratlar ijtimoiy
o‘zgarish va taraqqiyotning revolyusion usullaridan foydalanishga qarshi bo‘lib,
islohotlar usulini ma’qul ko‘rishadi. Tenglik va adolatni ular natijani ng tengligi
sifatida emas, balki startni n g , sharoitni ng tengligi sifatida tushunishgan. Sharoit
tengligi deganda mustaqil hayotga qadam qo‘yayotgan individlar uchun taxminan
teng ijtimoiy imkoniyatlar yaratish tushuniladi.
Siyosiy mafkuralar ichida eng birinchi mafkura liberalizm mafkurasi
bo‘lgan. Liberalizm shakllanayotgan burjua elementlari shaxsida mustaqil
individning shakllanayotganligini asoslab berdi. Iqtisodiy faol, lekin siyosiy

jihatdan huquqsiz bo‘lgan burjuaziya hokimiyatga bo‘lgan o‘z da’vosini liberal
siyosiy mafkurada ifodalaydi. Bugungi kunda liberalizm barcha liberal
qadriyatlarni o‘zida mujassamlashtirgan eng ta’sirli siyosiy mafkura hisoblanadi.
Liberal mafkuraning boshlang‘ich tezisi bo‘lib shaxsning tabiiy huquq va
erkinliklari (yashash, erkinlik va x ususiy mulk huquqi) muqaddasligi va
daxlsizligi, ularning jamiyat va davlat manfaatlaridan ustunlik g‘oyalari
hisoblanadi. Individning o‘zini namoyon qilish sharoitlari – ye tuk fuqarolik
jamiyatining mavjudligi, fuqarolarning huquqiy tengligi, siyosiy plyuralizm, ya’ni
xilma-xillik asosida jamiyat hayotini takomillashtirish tamoyili sifatida, fuqarolik
jamiyati sohasiga aralashuvi cheklangan huquqiy davlat mavjudligidan iborat
bo‘lgan.
XX asrning birinchi chora gida G‘arb mamlakatlarida ro‘y bergan kuchli
inqiroz liberalizm ning ijtimoiy tengsizlikning kuchayish jarayonini to‘xtatishga
qodir emas l igini ko‘rsatdi. Bu esa, o‘z navbatida, liberalizm siyosiy mafkurasini
modernizatsiyalash zaruriyatini keltirib chiqardi. Klassik liberializm asosida
yuzaga kelgan neoliberializm ayrim g‘oyalarni o‘zgartirdi. Masalan, davlatning
iqtisodiy va ijtimoiy sohaga aralashuv funksiyalarini kengaytirdi. Bundan tashqari,
boshqaruvchi va boshqariluvchilarning qat’iy belgilangan roli to‘g‘risidagi tartibot
barcha siyosiy kuchlarning konsensusi tezisiga almashtirildi. Liberalizm G‘arb
demokratiyasining mafkuraviy asosiga aylandi.
2.I jtimoiy adolatni qaror toptirish da O‘zbekiston sotsial-demokratiya
mafkurasi ning o‘rni .
Liberalizm singari sotsial-demokratiya mafkurasi ham o‘zining
ya sh ovchanligi va ijtimoiy samaradorligini amaliyotda isbot qildi. Dunyodagi tub
o‘zgarishlarga qaramasdan sotsial-demokratiya mafkurasi o‘zining yashovchanlik
imkoniyati kuchliligini ko‘rsatdi. Bugungi kunda dunyoda sotsial - demokratiya
mafkurasi ta’siri kuchayib bormoqda. Sotsial - demokratiya mafkurasi
nazariyasining moslashuvchanligi ijtimoiy hayotning o‘zgarishi bilan
takomillashib borishini ta’minladi. Sotsial - demokratiya mafkurasi jahon siyosiy

tafakkur yutuqlarini (jumladan, marksizm va liberalizm g‘oyalarini)
mujassamlashtirib, sinfiylik xarakteridan xoli bo‘lib, keng aholi qatlamlarini –
ishchilar, ziyolilar va tadbirkorlarning manfaatini ifodalaydigan mafkuraga
aylandi.
Sotsial-demokratiya mafkurasining nazariy asoslari E.Bernshteynning
“Sotsializm shart-sharoitlari va sotsial-demokratiya vazifalari” nomli asarida ishlab
chiqilgan. Asarda kapitalizmning o‘z ichki imkoniyatlaridan kelib chiqib
rivojlanishi va o‘zgaruvchanlik qobiliyati to‘g‘risidagi tezis asoslab berilgan va
shu asosda klassik marksizm xulosalari taftish qilingan. Marksizm asoschilaridan
farq qilib , E.Bernshteyn burjua jamiyatini vayron qiladigan jarayonlarni emas,
balki X I X asrning oxirlarida kapitalizm negizidagi yangi rivojlanish
tendensiyalarini ilg‘ab oldi va ko‘rsatdi. Kapitalizmning rivojlanish jarayonida
proletariat bilan burjuaziya o‘rtasidagi ziddiyat kuchayib ketishining oldi olinib,
ular o‘rtasida integratsiya jarayoni kelib chiqdi. Sotsial - demokratiya bozor
iqtisodini va ishlab chiqarish vositalariga umumiy mulkchilik bilan birga hususiy
mulkchilik bo‘lishi mumkinligini tan oldi. Mulkchilik shakllari xilma-xilligi burjua
jamiyatining differensiallashuvini keltirib chiqardi. Ayniqsa, ko‘p sonli o‘rta
sinfning shakllanishi jamiyatda ijtimoiy tartibni o‘rnatishda muhim rol o‘ynadi.
Sotsial-demokratiya o‘zining asosiy qadriyatlari bo‘lgan erkinlik, adolat va
birdamlik g‘oyalari asosida “sotsial davlat” konsepsiyasini ishlab chiqdi. “Sotsial
davlat” konsepsiyasini ng ishlab chiqilishi sotsial- demokratiyaning siyosiy
nazariya va amaliyotga qo‘shgan ulkan hissasi hisoblanadi. Bu konsepsiya ijtimoiy
taraqqiyot faqat tadbirkor va yollanma ishchi o‘rtasidagi hamkorlik va sheriklik
orqali ta’minlanishi mumkin degan g‘oyaga asoslanadi. Bunda har bir tomon
ikkinchi tomonni ng manfaatini inobatga olishi kerak bo‘ladi. Davlat tadbirkor
bilan yollanma ishchi o‘rtasidagi munosabatni muvofiqlashtiruvchi rolini bajaradi.
Davlat taraqqiyotning harakatlantiruvchi kuchi bo‘lgan x ususiy mulk institutini va
x ususiy mulkka egalik qilish huquqini himoya qiladi. Shu bilan birgalikda, ijtimoiy
himoyaga muhtoj aholi qatlamlarini qo‘llab-quvvatlaydi. Ijtimoiy himoya tizimi
nafaqat yordamga muhtojlarni, balki barcha ijtimoiy qatlamlarni va guruhlarni o‘z

himoya doirasi bilan qamrab oladi. Sotsial davlat tizimi orqali daromadlar
differensiatsiyasi pasayishiga erishiladi, buning natijasida jamiyatda o‘ta boy va
o‘ta kambag‘allikning kuchayib ketishi oldi olinadi. Bu esa, o‘z navbatida, ijtimoiy
barqarorlikni va ijtimoiy munosabatlarning uyg‘unligini ta’minlaydi.
Bugungi kunda sotsial-demokratiya g‘oyalariga e’tiqod qiladigan
dunyoning rivojlangan mamlakatlari (Norvegiya, Shvesiya, Avstriya, Shvesariya
va b.) ijtimoiy makrokonsensus, hokimiyatning bo‘linishi, siyosiy kuchlarning
ijtimoiy hamkorligi va kompromisi tamoyillariga asoslanmoqda. Bu siyosiy
madaniyatning yuqoriligi va erkinlik, demokratiya, adolat, birdamlik tamoyillariga
sodiqlik orqali ta’minlanmoqda.
Xalqaro sotsial-demokratiya singari O‘zbekiston sotsial-demokratiya
mafkurasi ham asosiy e’tiborni ijtimoiy adolatni qaror toptirish masalasiga
qaratmoqda. O‘zbekiston ijtimoiy adolatni qaror toptirish masalasini “K uchli
dalatdan – kuchli fuqarolik jamiyati sari ” tamoyil i asosida amalga oshirmoqda.
Ushbu konsepsiya asosida 2010 yilda ishlab chiqilgan “Mamlakatimizda
demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini
rivojlantirish konsepsiyasi ”, 2017 yilda ishlab chiqilgan “2017-2021 yillarda
O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning besh ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha
Harakatlar strategiyasi”da belgilab berilgan ustuvor vazifalarni amalga oshirishda
O‘zbekiston “ Adolat ” SDP si o‘zining munosib o‘rniga ega bo‘lmoqda.
Mamlakatni modernizatsiyalash siyosiy tizimni modernizatsiyalash bilan bog‘liq
bo‘lganligi uchun ” Adolat ” SDPsi asosiy e’tiborni jamiyatning siyosiy-huquqiy
madaniyatini oshirish masalalariga qaratmoqda. Chunki siyosi y -huquqiy
madaniyat siyosiy faoliyatni olib borishni va uni takomillashtirishning muhim
sharti hisoblanadi.
Mamlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasi va Harakatlar strategiyasi
mazmun - mohiyatida jamiyatda tartib o‘rnatish masalasi yot ibd i. Ijtimoiy tartibning
o‘rnatilishi faqat yuqoridan amalga oshiriladigan davlat nazoratigagina bog‘liq
emas. Buning uchun quyidan amalga oshiriladigan kuchli jamiyat nazorati ham
lozim bo‘lmoqda. Shuning uchun mamlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasida

jamiyatni kuchli qilishga xizmat qiladigan ustuvor vazifalar belgilab berilgan.
Bunda asosiy e’tibor jamiyatning siyosiy-huquqiy madaniyatini oshirish
masalasiga qaratilagan, chunki jamiyat o‘zining nazorat funksiyasini amalga
oshirishga qodir bo‘lishi uchun uning siyosiy-huquqiy madaniyati demokratiya
talablari darajasida bo‘lishi lozim. Siyosiy-huquqiy madaniyat siyosiy va huquqiy
ong hamda siyosiy-huquqiy jarayonlarda ishtirok etish tajribasidan tashkil topadi.
Siyosiy-huquqiy bilim va , umuman, har qanday bilim, jumladan , nazoratga doir
bilim ham, eng avvalo, ta’lim tizimida shakllanadi. Hozircha biror-bir fan
nazoratga doir bilimni kompleks tarzda o‘rganmaydi va shuning natijasida
talabalarga nazoratga doir bilimni beradigan alohida fan ta’lim tizimida joriy
qilingan emas.
Yoshlarga nazoratga doir bilim berish uchun partiyaning tashabbusi bilan
oliy ta’lim tizimi o‘quv dasturiga “Ijtimoiy nazorat” o‘quv kursi joriy qilindi.
“Ijtimoiy nazorat” o‘quv kursi hozirgi vaqtda faqat SamDUda joriy qilingan, xolos.
Endigi vazifa ushbu o‘quv kursini mamlakatimizning butun oliy ta’lim tizimiga
kiritishga erishishdan iborat. Chunki “Ijtimoiy nazorat” fani beradigan bilim
yoshlarning ham siyosiy, ham huquqiy madaniyatini oshirishga xizmat qiladi.
Jamiyatning siyosiy-huquqiy madaniyatining yuksakligi sotsial-demokratiya
g‘oyalarini a malga oshirishning muhim sharti hisoblanadi. O‘zbekiston “ Adolat ”
SDPsining mafkurasi asosida yotgan ijtimoiy adolatni qaror toptirishga xizmat
qiladigan siyosiy-huquqiy madaniyatni yuksaltirish jarayonidagi faoliyati
samaradorligini yanada oshirish uchun partiya a’zolari va tarafdorlari o‘rtasida
ijtimoiy nazoratga doir bilimlar ni keng targ‘ib qilish chora-tadbirlarini ko‘rish
lozim.
O‘zbekistonda sotsial - demokratiya g‘oyalari shakllanishining o‘ziga
xosligi davlatning tashabbuskorligi bilan xarakterlanadi. Jahon sotsial-demokratiya
g‘oyalari quyidan amalga oshirilgan kurashlar natijasida shakllangan bo‘lsa,
mamlakat i mizda yuqoridan – davlat tomonidan ko‘rsatilgan tashabbuslar orqali
shakllanib , rivojla n ib bormoqda. Bu taraqqiyotning o‘zbek modeli davlat bosh
islohotchi tamoyili orqali ta’minlanmoqda. Mamlakatni modernizatsiyalash

konsepsiyasi va Harakatlar strategiyasida asosiy e’tibor nazorat tizimini
takomillashtirish muammolariga qaratilganligi uchun “ Adolat ” SDPsi ham asosiy
e’tiborini nazorat faoliyatini kuchaytirish ga qaratmoqda. Nazorat tizimini
takomillashtirish siyosiy-huquqiy madaniyatga, siyosiy-huquqiy madaniyat esa
ma’naviyatga bog‘liq hisoblanadi. Boshqacha qilib aytganda, nazorat tizimi
adolatli ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qodir bo‘lishi uchun ma’naviyat yuksak
bo‘lishi lozim. Chunki adolatni o‘rnatishda ma’naviyat hech qanday mubolag‘asiz
hal qiluvchi rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoev
ushbu xususda gapirib, “Adolat va ma’naviyat – o‘zaro chambarchas bog‘liq
tushunchalardir. Ma’naviyat bo‘lmagan joyda hech qachon adolat bo‘lmaydi” 1
, –
deb ta’kidlagan.
Insonda ijtimoiy ong shakllangandan boshlab, farovon jamiyatni orzu qilib ,
bunday jamiyat qurishni esa u davlat va xokimiyat bilan bog‘lab kelmoqda.
Farovon jamiyat qurish ijtimoiy taraqqiyot bilan bog‘liq, ijtimoiy taraqqiyot esa
ijtimoiy tartib bilan bog‘liq bo‘lganligi tufayli jamiyatda tartib o‘rnatish masalasi
har doim dolzarb bo‘lib qolmoqda va bugungi kunda ham u o‘z dolzarbligini
yo‘qotgan emas . Insoniyat ijtimoiy tartib ning nazorat faoliyati orqali ta’minlanishi
mumkinligi n i allaqachonlar anglab yetgan. Lekin nazorat faoliyati ijtimoiy tartibni
o‘rnatishga qodir bo‘lishi uchun u tizimli xarakterda bo‘lishi va nazorat
mexanizmining ishlab turishini ta’minlash muammo bo‘lib qolmoqda. Shuning
uchun nazorat tizimini takomillashtirishga qaratilgan har qanday ilmiy tadqiqot
bugungi kunda ijtimoiy-gumanitar fanlar oldida turgan dolzarb muammo
hisoblanadi.
Ijtimoiy tartibni o‘rnatish ko‘proq yuqoridan amalga oshiriladigan davlat
nazoratiga bog‘liq deb hisoblab kelindi. Lekin bugungi kunda tarix shundan
guvohlik bermoqdaki, faqat yuqoridan amalga oshiriladigan davlat nazoratini ng
o‘zigina ijtimoiy tartibni o‘rnatish uchun yetarli emas ekan. Buning uchun quyidan
amalga oshiriladigan jamiyat nazorati ham kerak bo‘lmoqda. Boshqacha qilib
aytganda, nazorat faoliyati davlat va jamiyat nazoratidan iborat bo‘lgan tizimdan
1
Мирзиёев Ш.М. Қонун ва адолат устуворлигини таъминлаш – барча эзгу мақсадларимизга эришишнинг
муҳим шарти. Халқ сўзи, 2017 йил 14 июнь.

tashkil topishi lozim. Hozircha bizda yuqoridan amalga oshiriladigan davlat
nazorati kuchli, quyidan amalga oshiriladigan jamiyat nazorati nisbatan kuchsiz.
Jamiyat esa o‘z nazorat funksiyasini amalga oshirishi uchun u kuchli bo‘lishi
lozim. “Kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati sari ” tamoyili ham aynan
shuni taqozo etadi. Ushbu tamoyil asosida ishlab chiqilgan Mamlakat n i
modernizatsiyalash konsepsiyasi hamda Harakatlar strategiyasi jamiyatni kuchli
qilishga qaratilgan.
3.Nazorat tizimida siyosiy partiyalar nazoratining o‘rni
Bugungi kunda mamlakatimizda jamiyat tomonidan nazoratni amalga
oshiradigan uchta asosiy vosita, ya’ni deputatlar korpusi, siyosiy partiyalar va
mahalla instituti shakllanib rivojlanmoqda. Bu nazorat vositalari ichida davlat va
jamiyatga daxldor bo‘lgan siyosiy partiyalar nazorati alohida ahamiyat kasb etadi.
Bugungi kunda mamlakatim i zd a besh ta siyosiy partiya mavjud bo‘lib, ular
o‘zlarining nazorat funksiyasni amalga oshirishga harakat qilmoqda. Lekin siyosiy
partiyalarning nazorat faoliyati ularga yaratilgan siyosiy-huquqiy sharoitlarga
qaramasdan demokratiya talablari darajasidan bir oz orqada qolmoqda. Siyosiy
partiyalar o‘zlarining nazorat funksiyalarini demokratiya talablari darajasida
amalga oshirishlari uchun ular kuchli bo‘lishlari lozim. Shuning uchun siyosiy
partiyalar faoliyatini kuchaytirish masalasi bugungi kunning eng dolzarb
masalalaridan biri b o‘lib qolmoqda.
Xalqaro siyosiy tajribadan ma’lumki, siyosiy partiyalarning kuchliligi
asosan uchta mezon bilan, ya’ni partiya apparatining kuchliligi, partiya a’zolari
sonining ko‘pligi va partiya tarafdorlari sonining ko‘pligi bilan belgilanadi.
Demak, mamlakat i mizda faoliyat olib borayotgan besh ta siyosiy partiyaning har
biri o‘zining kuchliligini ta’minlash uchun yuqorida qayd etilgan uchta m e zonni
shakllantirishga harakat qilishi lozim. Bu borada asosiy e’tibor xalqning ishonchini
qozonishga qaratilishi lozim, chunki xalq kimga ishonsa, o‘shanga ergashadi. Xalq
ishonchini qozonishda “ Adolat ” SDP si ning imkonyatlari kuchliroqdir, chunki
insonning asriy orzusi bo‘lgan baxtli hayot adolat qaror topishi bilan bog‘liq.

Insonning baxtli bo‘lishining muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy adolatni qaror toptirish
g‘oyasi sotsial demokratiya mafkurasining bosh g‘oyasi hisoblanadi. Buning uchun
partiya faollari keng aholi qatlamlariga o‘zlarining g‘oyalari mazmun mohiyatini
oddiy, xalqona so‘zlar bilan tushuntira olishlari lozim. Bunda asosiy e’tibor,
umuman, siyosiy partiya, jumladan, “ Adolat ” SDP si ularga nima uchun kerakligini
tushuntirishga qaratilishi lozim. Siyosiy partiyaning kuchliligi a’zolarining va
tarfdorlari sonining ko‘pligiga bog‘liq ekan, partiya apparati va faollari aholini
o‘zlarining g‘oyalari to‘g‘ri ekanligiga ishontira olishga qodir bo‘lishlari lozim.
Partiya apparatining bunga qodirligi esa, ularning bilim va ma’naviyatining
kuchliligiga bog‘liq. Bilim i , ma’naviyati yuksak partiya lideri va faollari
odamlar ning partiya menga nima beradi degan savollariga ishonarli javob qaytara
oladi.
Aslida ushbu savolning javobi fuqarolarda siyosiy hayotda ishtirok etish
ehtiyojining shakllanishi bilan bog‘liq. Siyosiy hayotda ishtirok etish ehtiyojini
shakllantirish masalasi alohida izlanish ob’ekti bo‘lishi mumkin. Shuning uchun
biz ushbu xususda to‘xtalib o‘tirmasdan partiya menga nima beradi degan
savolning javobini topishga harakat qilamiz. Bu savolga javob berishdan oldin
boshqa bir savolga javob berish lozim, ya’ni inson o‘zi nimani xo h laydi degan
savolga javob berish kerak bo‘ladi. Ma’lumki, inson unda ijtimoiy ong
shakllangandan boshlab baxtli yashaydigan farovon jamiyatni orzu qilib kelmoqda.
Demak, har bir odam, eng avvalo, yaxshi, baxtli yashashni xo h la r ekan. Xo‘sh,
baxtli yashash degani nimani anglatadi? Lug‘atlarda baxt – insonning moddiy va
ma’naviy ehtiyojlarining to‘liq qondirilganlik holati deb ta’rif berilgan. Bu, albatta,
to‘g‘ri, lekin inson baxtliligining yana bir muhim sharti bor, bu insondagi
qo‘rquvsiz, erkin yashash hissining mavjudligidir. Inson qachon qo‘rquvsiz , erkin
yashashi mumkin? Adolat qaror topganda . Adolat qaror topmagan joyda hech kim
erkin va, demak, baxtli ham bo‘la olmaydi. Shunday e kan, “ Adolat ” SDP si inson
baxtli bo‘lishining muhim sharti bo‘lgan qo‘rquvsiz erkin yashash hissini
ta’minlashga xizmat qiladi. Buni anglab olgan har qanday sog‘lom fikrlay oladigan
odam, albatta, Adolat SDPsi g‘oyalarini ng tarfdori bo‘ladi va uni qo‘llab-

quvvatlaydi. Hamma gap yuqoridagi fikr - mulohazalarni oddiy va jonli so‘zlar,
misollar bilan tushuntira olishda.
Fuqarolarda siyosiy hayotda ishtirok etish ehtiyojini shakllantirish ularning
siyosiy-huquqiy madaniyatini oshirish bilan bog‘liq bo‘lgan evolyusion jarayon
hisoblanadi. Lekin shunday bo‘lsa ham, oddiy bir haqiqatni anglash bunday
ehtiyojni osonroq shakllantirshga yordam berishi mumkin. Ya’ni siyosiy hayotda
ishtirok etish ehtiyoji odamda tabiiy ravishda shakllanadigan baz a viy ehtiyojlarini
qondirishga xizmat qilishini anglab olgan odam siyosiy hayotga befarq bo‘lmay,
daxldorlik hissi bilan yashaydi.
Siyosiy partiyaning kuchliligi uning mafkurasining kuchliligiga ham
bog‘liq bo‘ladi. “ Adolat ” SDPsi mafkurasining kuchliligi uning g‘oyalarini zamon
talablaridan kelib chiqib, real ijtimoiy voqelik k a moslashib borishni
ta’minlaydigan egiluvchanlik x ususiyatidir. “ Adolat ” SDP si mafkurasidagi tenglik,
ijtimoiy adolat va shaxsni har taraflama kamol toptirish g‘oyalari hech kimni
befarq qoldirmaydigan qadriyatlar hisoblanadi. Lekin real ijtimoiy voqelik siyosiy
mafkuralarni yangi g‘oyalar va qadriyatlar bilan to‘ldirishni talab qilmoqda.
Masalan, insoniyat jamiyatining keyingi taraqiyotini gumon osti g a qo‘yadigan
oilaning global inqirozini bartaraf etish masalasi siyosiy mafkuralar e’tiboridan
chetda qolmasligi lozim. Buning uchun sotsial-demokratiya mafkurasida oila
manfaati ustuvorlik qiladigan ideal jamiyat g‘oyasi hukmronlik qilishi lozim.
Shaxs manfaatining ustuvorligi oila global inqirozining sabablaridan biri
hisoblanadi. Sotsial-demokratiya mafkurasida oila instituti oliy qadriyat sifatida
e’tirof etilishi lozim. Bugungi kunda insoniyat jamiyatini halokat yoqasiga olib
kelib qo‘ygan global muammolarning sababi bo‘lgan ma’naviy qashshoqlik
muammosi ham siyosiy mafkuralarda o‘z aksini topishi lozim. Chunki sotsial
demokratiya mafkurasi bilim ustuvorlik qilgan G‘arbda yuzaga kelgan, ma’naviyat
ustuvorlik qilgan Sharqda esa siyosiy mafkurada ma’naviyat o‘z o‘rniga ega
bo‘lishi lozim. Ma’naviy qashshoqlik masalasini hal qilish uchun sotsial-
demokratiya mafkurasida ma’naviy yuksalish ustuvor tamoyil sifatida belgilab
qo‘yilishi lozim.

“ Adolat ” SDP si mafkurasidagi tenglik, ijtimoiy adolat va shaxsni har
taraflama kamol toptirish g‘oyalari hech kimni befarq qoldirmaydigan qadriyatlar
hisoblanadi. Hamma gap ana shu g‘oyalarni odamlarning ongu qalbiga singdira
olishda. Buning uchun partiya apparati rahbari, liderlari bilim va ma’naviyati
yuksak odamlardan tashkil topgan bo‘lishi lozim. Partiya o‘zining mafkuraviy
faoliyatida asosiy e’tiborni partiya a’zolarini, tarafdorlarini va, umuman, barcha
aholi qatlamlarining bilim va ma’naviyatini yuksaltirish masalalariga qaratishi
lozim. Ayniqsa, ma’naviyatning yuksalishi fuqarolik jamiyatini kuchli qilishda va
fuqarolik jamiyati instituti bo‘lgan siyosiy partiyani kuchli qilishda muhim
ahamiyatga ega. Chunki ma’naviyat insonning o‘z ustidan bo‘lgan hokimiyatini
kuchli qilib, kuchli fuqaroni shakllantiradi. Kuchli fuqaro fuqarolik jamiyatini va,
demak, siyosiy partiyani kuchli qilishning muhim sharti hisoblanadi. Kuchli fuqaro
deganda o‘z ustidan hokimiyatga ega bo‘lgan va befarqlik kayfiyatidan xalos
bo‘lib, daxldorlik hissi bilan yashayotgan, fuqarolik pozitsiyasi shakllangan fuqaro
tushuniladi. Fuqarolik pozitsiyasi fuqarolik jamiyati shakllanishining va, xuddi
shunday, fuqarolik jamiyati nazoratini amalga oshirishning muhim sharti
hisoblanadi
Nazorat faoliyati ijtimoiy tartibni o‘rnatishi uchun nazorat tizimining ishlab
turishini ta’minlaydigan mexanizm shakllangan bo‘lishi lozim. Davlat va jamiyat
nazorat vositalaridan iborat bo‘lgan nazorat tizimi mexanizmini harakatga
keltiradigan biror bir kuch bo‘lishi kerak, chunki har qanday mexanizm ma’lum bir
kuchlar ta’sirida harak a tga keladi. Nazorat mexanizmini harakatga keltiradigan
kuch m a ’naviyatdir, chunki ma’naviyat insonda o‘zini - o‘zi nazorat qiladigan ichki
nazoratni shaklla n tiradi. Ma’naviyat negizida shakllanadigan ichki nazorat orqali
o‘zini tartibga sola olgan odamgina o‘zgalarni nazorat qilib, tartibga chaqirishi
mumkin. Nazorat tizimi bir - biriga bog‘liq bo‘lgan bir qancha elementlardan iborat
bo‘lgan yaxlitlikdir. Nazorat tizimining elementlari ichida siyosiy partiyalar
nazorat mexanizmini harakatga keltiruvchi kuch bo‘lib xizmat qilishlari lozim.
Chunki fuqarolik jamiyati institutlari ichida faqat siyosiy partiyagina ham davlatga,
ham jamiyata tegishli institut va shuning uchun ham hokimiyatga ta’sir etish

imkoniyati keng bo‘lgan real siyosiy kuch hisoblanadi. Siyosiy partiya nazorat
mexanizmini harakatga keltirishi uchun uning boshlang‘ich partiya tashkilotlari
kuchli bo‘lishi kerak. Chunki nazorat mexanizmini harakatga keltiradigan va
harakatni boshlab beradigan qismi boshlang‘ich tashkilotlardir. Nega deganda
mamlakatdagi ijtimoiy tartib har bir jamoadagi tartibdan tashkil topadi va nazorat
ob’ekti bo‘lgan ijtimoiy regulyator me’yor lari ko‘pincha quyida buziladi.
“ Adolat ” SDP si nazorat faoliyatini yanada kuchaytirish uchun partiya
mafkurasining ma’naviy asoslarini yanada kuchaytirish i lozim. Chunki sotsial-
demokratiya mafkurasi bilim ustuvorlik qilgan G‘arbda yuzaga kelgan, ma’naviyat
ustuvorlik qilgan Sharqda esa siyosiy mafkurada ma’naviyat o‘z o‘rniga ega
bo‘lishi lozim. Boshqacha qilib aytganda, siyosiy mafkura asosida bilim va
ma’naviyat yotishi kerak, chunki bilimning o‘zi ham, ma’naviyatning o‘zi ham
alohida-alohida harakat qilganda ijtimoiy tartibni o‘rnata olmaydi. I jtimoiy tartibni
o‘rnatish uchun bilim va ma’naviyat hamkorligi, sherikligi talab qilinadi.
Ma’naviyat nazorat mexanizmini harakatga keltiradi va nazorat tizimining samarali
ishlashiga xizmat qiladi. Chunki, ma’naviyat nazorat mexanizmini harakatga
keltiruvchi kuch hisoblanadi. “Adolat” SDP si ning mafkurasida ma’naviyat muhim
qadriyat sifatida e’tirof etilishi lozim.
Sotsial-demokratiya mafkurasida ideal jamiyat qurish g‘oyasi “ I jtimoiy
taraqqiyot – ijtimoiy tartib – ijtimoiy nazorat – ijtimoiy buyurtma – bilim va
ma’naviyat” konsepsiyasiga asoslanishi lozim. Bundan tashqari, mafkurada oila
institutining ustuvor ahamiyatga ega ekanligi qayd etilishi lozim. Oilaning global
inqirozi insoniyat jamiyatining keyingi taraqqiyotini gumon osti g a qo‘ydi. Jamiyat
taraqqiyotini ta’minlashdan oldin uning mavjud bo‘lishini va barqarorligini
ta’minlash kerak. Buning uchun sotsial-demokratiya mafkurasida oila manfaati
ustuvorlik qiladigan ideal jamiyat g‘oyasi hukmronlik qilishi lozim. Shaxs
manfaatining ustuvorligi oila global inqirozining sabablaridan biri hisoblanadi.
Chunki shaxs manfaati ustuvor bo‘lgan joyda odamlarning huquqlari ortib boradi
va , tabiiy ravishda , odamlar o‘z harakatlarida o‘zlarini erkinroq his qila
boshlaydilar. Erkinlik kengayib borgani sari odam o‘z egoistik manfaatlarining

quliga aylanib boradi va o‘zi angalamagan holda to‘g‘ri yo‘ldan og‘a boshlaydi.
Oilaning global inqirozi shaxsning o‘z manfaatini oila manfaatidan ustun qo‘yishi
bilan bog‘liq. Oila insoniyatning shunday bir noyob evolyusion kashfiyotiki, u
ming yillar davomida hayot muzmuni bo‘lgan hayotning davomiyligini ta’minlab
keldi. Hayot mazmunini ifodalaydigan oila instituti muqaddas hisoblanadi va uning
manfaati shaxs manfaatidan ustun turishi lozim. Inson shunday mavjudotki, u
mutlaq erkin bo‘la olmaydi, chunki mutlaq erkinlik faqat hayvonga xosdir, hatto
hayvon ham bolasi manfaatiga xizmat qilishi uchun o‘z manfaatidan voz kecha
oladi.
Bugungi kunda mamlakat i mizda fuqarolik jamiyati institutlarini va,
jumladan, siyosiy partiyalarning nazorat funksiyalarini kuchli qilishga qaratilgan
kompleks chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Lekin yaratilgan ushbu
sharoitlarga qaramasdan siyosiy partiyalarning nazorat funksiyalarini kuchli
qilishga asosan ikkita sabab to‘siq bo‘lmoqda. Birinchisi, jamiyatning nazoratga
doir bilimining yetarli emasligi va , ikkinchisi, odamlardagi ma’anaviy qashshoqlik
oqibatida kelib chiqadigan befarqlik kayfiyati.
Siyosiy partiya o‘zining nazorat faoliyatini amalga oshirishi uchun unga
nazoratga doir bilim kerak. Lekin hozircha biror bir fan nazoratga doir bilimni
kompleks tarzda ishlab chiqmaydi va targ‘ib qilmaydi. Shuning uchun
mamlakatimiz oliy ta’lim tizimi o‘quv dasturiga nazoratga doir bilimlar kompleks
tarzda ber il adigan “Ijtimoiy nazorat” o‘quv kursini joriy qilish lozim. Befarqlik
kayfiyatini pasaytirib , daxldorlik hissini shakllantirish va rivojlantirishimiz uchun
markaziy televideni e huzurida ma’naviyatni yuksaltirishga xizmat qiladigan
“Motiv” teleko‘rsatuvini joriy qilish zarur. Teleko‘rsatuv jarayonida befarqlikning
sababi va motivi aniqlanib ularni bartaraf etish masalalari muhokama qilinadi.
Befarqlikni jilovlab , daxldorlik hissini kuchaytirishning ahamiyati shundaki,
befarqlik bo‘lgan joyda nazoratga doir bilim kuchli bo‘lgan taqdirda ham nazorat
mexanizmi ishlamaydi. Shuning uchun “ Adolat ” SDP si bugungi kunda asosiy
e’tiborni “Ijtimoiy nazorat” o‘quv kursini mamlakat oliy ta’lim tizimi o‘quv

dasutriga kiritish va markaziy televidenieda “Motiv” ko‘rsatuvini joriy etish
masalasini hal qilishga qaratishi maqsadga muvofiqdir.

Foydalanilgan manba va adabiyotlar:
.Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, kat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik
barcha darajadagi rahbarlarning kundalik hayot qoidasi bo‘lishi kerak. Toshkent.
O‘zbekiston. 2017 yil.
2. Mirziyoev Sh.M. 2017-2021 yillvarda O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning besh ustuvor yo‘nalishi bo‘ycha Harkatlar strategiyasi. Toshkent.
O‘zbekiston. 2017 yil.
3.Mirziyoev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent, 2021 yil.- 464 b.
4.Karimov I. A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish
va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. T. O‘zbekiston. 2010 y.
5.Bafoev Sh. Jamoatchilik nazorati demokratik huquqiy davlat va fuqarolik
jamiyati qurishning muhim omili sifatida // Ijtimoiy fikr. Inson huquqlari. – 2007
№ 1.
6.Mustafoev M. Jamoatchilik nazorati – jamiyat muvozanati // Muloqot 2004 y. №
4
7.Muxtorov N. Amnistiya aktlarini qo‘llanilishida jamoatchilik nazorati: davlat
boshqaruv organlari va fuqarolik jamiyati institutlarining hamkorligi // Fuqarolik
jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 y. № 3
8.Nabiev T., Soleev A. O‘zini o‘zi boshqarish organlari jamoatchilik nazoratining
sub’ekti sifatida // Fuqarolik jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society.
2008 y. № 4
9.Nabiev F. X. Obespechenie i sovershenstvovanie obщestvennogo kontrolya v
programmnыx dokumentax politicheskix partiy Uzbekistana // Fuqarolik jamiyati
– Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 № 3
10.Nabiev F. X. Ijtimoiy nazorat. Samarqand. 2016 yil.

Ijtimoiy nazoratni samarali qilishda siyosiy mafkuralarning o‘rni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish