Ijtimoiy pedagogikaning kategoriyalari va mexanizmlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ijtimoiy pedagogikaning kategoriyalari va mexanizmlari

Купить

MAVZU: Ijtimoiy pedagogikaning kategoriyalari va mexanizmlari.
REJA:
1. Pedagogika va ijtimoiy pedagogika kategoriyalari.
2. Ijtimoiy-pedagogik faoliyat.
3. Ijtimoiy ta’lim. Tarbiya va ijtimoiy tarbiya
4.. Ijtimoiy pedagogik mexanizmlar

Ijtimoiy pedagogikaning asosiy kategoriyalari
Ijtimoiy pedagogikaning asosiy kategoriyalari
Xar bir fanni shu fanning o`rganish predmetiga asoslangan bilimlar tizkmi ajratib turadi.
Fanning bilimlar tizimi uning tushuncha va kategoriyalarida o`z aksini topadi. Tushuncha
— real olamni bilish jarayonida aks etish shakllaridan biri. Reallikning o`zgaruvchanligi va
ko`p qirraliligi tufayli tushunchalar dinamik, rivojlanadigan tavsifga ega. Ular tarixiy holat
va hayot sharoitlariga bog`lik, ravishda o`zgaradi.
Xar qanday fanning rivojlanishi jarayonida tushunchalar ana shu fan
kategoriyalariga birlashadi. Fan kategoriyalari shu fanda qo`llaniladigan yanada
kattaroq,, amaliy tushunchalardir.Hammamizga ma'lumki, pedagogika fanining
asosiy kategoriyalariga “ta'lim”, “tarbiya”, “ma'lumot” singari tushunchalar kiradi.
Shu kategoriyalar asosida “shaxs”, “rivojlanish”, “faoliyat”, “jamiyat”,
“ijtimoiylashuv” singari ijtimoiy-gumanitar fanlar uchun umumiy bo`lgan
tushunchalar qo`llaniladi. So`nggi yillarda «pedagogik faoliyat” kategoriyasi ham
keng qo`llanilmoqda. Ijtimoiy pedagogika fani pedagogikaning yo`nalishlaridan
biri sifatida “Ijtimoiy pedagogik faoliyat”, “Ijtimoiy ta'lim” va “Ijtimoiy tarbiya”
singari kategoriyalarga ega. Pedagogika va ijtimoiy pedagogika fani
kategoriyalarining bir-biridan farqli jihati quyidagi jadvalda aks etgan.
Pedagogika hamda ijtimoiy pedagogika fani kategoriyalari
P e dagogika Ijtimoiy p e dagogika
 · ta'lim
 o`qitish
 tarbiya
 pedagogik faoliyat  ijtimoiy ta'lim
 o`qitishning ijtimoiy ji h atlari
 ijtimoiy tarbiya
 ijtimoiy pedagogik faoliyat
 ijtimoiylashuv
 ijtimoiy institut
 ijtimoiy adaptatsiya
 ijtimoiy reabilitatsiya

Pedagogika faoliyat - bu ta'lim-tarbiya vositasida o`quvchilarga ijtimoiy
madaniyat tajribalarini singdirishga qaratilgan kasbiy faoliyatdir.
Ijtimoiy pedagogik faoliyat - bu bolaning ijtimoiylashuviga, ularga ijtimoiy
madaniyat tajribalarini singdirishga, jamiyatda o`z-o`zini boshqarishga sharoitlar
yaratishga qaratilgan kasbiy faoliyatdir. U ma'lum shaxsga qaratilgan bo`lib, aniq
manzilga yo`naltirilgan faoliyatdir. Ijtimoiy pedagogik faoliyat quyidagi
xususiyatlarga ega.
▪ Ta'lim muassasalaridagi ijtimoiy-pedagogik faoliyat,
▪ bolalar tashkilotlaridagi ijtimoiy-pedagogik faoliyat,
▪ bolalarning ijodkorligini oshirish va dam olishini tashkil etishga mas'ul
tashkilotlardagi ijtimoiy-pedagogik faoliyat.
Ijtimoiy-pedagogik faoliyatning asosiy yo`nalishlari qo`yidagilar hisoblanadi.
▪ dezadaptatsiyaga uchragan bolalarni profilaktika qilish,
▪ ijtimoiy me'yorlardan chekingan (o`qish) bolalarni ijtimoiy
reabilitatsiya qilish .Bu ishlar ikki shaklda amalga oshiriladi:
1.Bevosita bolaning o`zi bilan olib boriladigan ishlar.
2.Bolaning ijtimoiy muhit bilan aloqasida vositachilik qilishi.
Ijtimoiy pedagogikaning asosiy kategoriyalaridan biri bo`lgan ijtimoiy ta'lim
kategoriyasi ikki tomonlama xususiyatga ega. Birinchidan, ijtimoiy ta'lim-bu
bolaning ijtimoiylashuviga yordam beruvchi ijtimoiy bilim, ko`nikma va
malakalarni shakllantirish jarayonidir.
Ikkinchidan, ijtimoiy ta'lim-bu ijtimoiy soqada ishlash uchun maxsus tayyorgarlik
ko`rish jarayonidir.
Ijtimoiy tarbiya esa bolaning ijtimoiylashuviga qaratilgan ijtimoiy
ahamiyatga molik fazilatlarni shakllantirish jarayonidir. Ijtimoiy tarbiya
muammolari xususida A.V.Mudrik, V.D.Semyonova, G.N.Filova singari olimlar
tadqiqotlar olib borgan.
Ijtimoiylash u v jarayonida bola jamiyat, ijtimoiy m u nosabatlar, ijtimoiy makrm, ijtimoiy
xulk.-atvorning me’yor va k o idalari h a qid agi t u rli bilimlarni, jamiyatga k o` nikishiga
yordam ber u vchi t u rli k o` nikma va malakalarni u u zlashtiradi. B u j a r a yon, a yni qsa ,

b o l a likd a j u d a j a d a l s u r’ a tl a r bil a n a m a lg a o sh a di. Ma’lumki, bola besh yoshgacha
u ning keyingi h ayotida o` z aksini top u vchi ni h oyatda k o` p bilimlarni oladi.
Bola ijtimoiylash u vining ajralib t u r u vchi x u s u siyati, u ning jamiyat ilgari s u rayotgan
yurish-t u rish me’yorlariga baxo berishi va nazorat q ilishin i ng q iyinligidadir. U b u larni
fa qat o `zlashtirib boradi, sh u ning u chun h am bola shaxsining ijtimoiylash u v jarayonida
ota-onalar, q arindoshlar, u lar bilan ishlayotgan m u taxasislarning (psixolog, shifokor,
pedagog va sh u kabilar) ta’siri katta b o `lib, bolalarni, h ayotda zar u r ijtimoiy bilimlarni
e rtaro q ; va yaxshiro q ; o `zlashtirishlari, u larni h ayotda qo `llashga intilishlari aynan u larga
bog`li q dir. B u ning ijtimoiy pedagogika bilan bog`li ql igi sh u ndaki, maktab yoki bosh q a
ta’lim m u assasida ta’lim olish jarayonida bola, avvalo, akademik bilimlarni o `zlashtiradi.
Bir oq sh u bil a n bir v aq td a u nd a m ua yyan tiziml a shg a n ijtim o iy bilim, k o `nikm a v a
m a l a k a l a r sh a kll a n a di. Bu bilim, k o `nikma va malakalar ijtimoiylash u v jarayonida —
bolaga maxs u s yordam kerak b o `lganda — j u da zarur b o `ladi.
Bolaning ijtimoiylash u viga yordam beradigan ijtimoiy bilimlarni yetkazish, ijtimoiy
k o `nikma va malakalarni shakllantirish jarayoni ijtimoiy ta’lim deyiladi.
Tarbiya va ijtimoiy tarbiya. Tarbiya pedagogikaning asosiy ob’ekti sifatida
pedagogikaning rivojlanish tarixi mobaynida olimlarning di qq at markazida b o `lib kelgan.
S hu bilan birga, “tarbiya” t u sh u nchasining mazm u ni amaliy a h amiyatga e ga. C hu nki b u
t u sh u ncha pedagogik faoliyatning vazifa va ma qs adlariga asosiy yondash u vlarni
belgilaydi.
Tarbiya ijtimoiy h ayotning doimiy va u m u mi y kategoriyasidir. Tarbiyaning
ijtimoiy qamrovi u ning l u g`aviy ma’nosidan ancha kengdir. S hu ni h isobga olib,
ijtimoiy tarbiyani insonning qo biliyati, bilimi, qa driyatlar, u yashayotgan
jamiyatga m u nosabatidan iborat imkoniyatlarini rivojlantirishga yordam ber u vchi,
maxsus tarbiya tashkilotlarida amalga oshiriladigan jarayon sifatida ko’rib chiqish
lozim. Boshqa so’zlar bilan ifodalaydigan bo’lsak ijtimoiy tarbiyaning
maqsadi insonni ijobiy rivojlanishga qaratilgan sharoitlar yaratish jarayoniga
yo’naltirishdir. Bu sharoitlar individual va guruxiy sub’ektlarning uchta o’zaro
bog’liq va shu paytning o’zida mazmuni, shakli va usuli jixatidan nisbatan
mustaqil bo’lgan jarayonlarni qamrab oladi: bolalar, o’smirlar, o’spirinlar ijtimoiy

tajribasini tashkil qilish, ularning ta’lim olishlarini ta’minlash hamda ularga
individual yordam ko’rsatish.
Ijtimoiy tajribani tashkil qilish gurux (jamoa) larning maishiy va xayotiy
faoliyatini tashkil qilish, guruxdagi o’z- o’zini bopqarish faoliyatini
rag’batlantirish va norasmiy mikroguruxlarga ta’sir etish orqali amalga oshiriladi.
Ijtimoiy tajriba keng ma’noda turli ko’nikma va malakalar, bilim va fikrlash
usullari, yurish-turish me’yori va stereotiplari, qadriyatlar, odamlar bilan
munosabatga kirishish tajribasi, moslashish tajribasi, shuningdek o’z- o’zini
anglash, o’ziga ishonch, o’z ijtimoiy xayot yo’lini belgilash va shu yo’ldan borish
tushuniladi. Ta’lim o’z ichiga qo’yidagilarni oladi: uzliksiz tizimli ta’lim (rasmiy
ta’lim), madaniyatni targ’ib qilish va tarqatish, o’z-o’zini shakllantirishga va
mustaqil ta’lim olishga yo’naltirish. Individual yordam
insonga muammolarni hal qilishda, o’z- o’zini rivojlantirishda, jamiyatdagi
mavqeini, o’rnini yuksaltirishda namoyon bo’ladi. Individual yordam boshqa
insonlarning ehtiyojlarini qondirishga zarur bo’lgan bilim, malakalarni
o’zlashtirishda insonga ongli yordam berish, uning o’z qadrini bilishi, o’z-o’zini
anglashi hamda unda oila, gurux va jamiyatga mansublik hissini rivojlantirishdir.
Tabiiyki, ijtimoiy tajriba ta’lim va individual yordamning usul, shakl,
mazmun, tavsifi va jadalligi bevosita tarbiyalanuvchilarning yoshi, jinsi, qaysi kasb
egasi ekanligi va ularning qaysi ijtimoiy madaniy soxaga mansubligiga bog’lik. Bu
jihatlar turli ta’lim muassasalari va tashkilotlarida farqlanib, bu farq tashkilot
turiga, unda faoliyat yuritadigan pedagoglarning amalga oshirayotgan ishlariga
bosg’iq.
Ijtimoiy tarbiya jarayonidagi o’zaro munosabat shu jarayonning sub’ektlari
orasidagi axborot, faoliyat usullari va qadriyatlar almashinuvidir. Bunday
munosabat ijtimoiy jihatdan tabaqalashgan, alohida ko`rinishga ega. Chunki o’zaro
munosabatning aniq ishtirokchilari muayyan etnik ijtimoiy va ijtimoiy psixologik
guruhlar vakili bo’la turib, o’z munosabatlarida u yoki bu darajada ular mansub
guruxlarga tegishli ijtimoiy xulqni amalga oshirishadi. - Umuman olganda, o’zaro

munosabat tarbiyachilar va tarbiyalanuvchilarning birgalikdagi faoliyati, bu
faoliyatning mazmuni, xarakteri, tarbiyaviy samaradorligi, faoliyat ishtirokchilari
va ular o’zlarini qay darajada shaxs deb xisoblashlariga bog’liq. O’zaro
munosabat jarayonida amalga oshirilayotgan ijtimoiy tarbiya insonning ijobiy
ijtimoiy, ma’naviy bilim va ko’nikmalarni o’zlashtirishda qulay sharoitlar yaratadi.
Ijtimoiylashuv mexanizmlari .
Insonning ijtimoiylashuvi turli omillar, agentlar bilan hamkorlikda va bir
qator mexanizmlar asosida amalga oshadi. Fransuz olimi Gabriel Tard Amerikalik
Uri Bronfenbrener, rus olimlari V.S.Muxina va A.V.Petrovskiylarning tadqiqotlari
ijtimoiylashuv mexanizmlariga turli yondoshuvlarni keltirib chiqaradi. Mavjud
ma’lumotlarning umumlashtirilishi quyidagi mexanizmlarni alohida ajratib
ko’rsatish imkonini beradi:
1. I.P.Podlaso’vga tasnifi bo’yicha:
Bostirish mexanizmi, uning mazmuni muayyan g’oya, fikr, xohish, istaklarni
ongdan chiqarib tashlashdan iborat. Bu mexanizmning tashqi va ichki turlari
mavjud. Ichki mexanizm ham o’z o’rnida ixtiyoriy va g’ayri ixtiyoriyga bo’linadi.
g`ayri ixtiyoriy mexanizm-unutishdir. Ixtiyoriy bostirish mexanizmi esa iroda
kuchi bilan amalga oshiriladi. Tashqi bostirish mexanizmi tarbiyaning keng
tarqalgan usulidir;
ajratish mexanizmi, bu mexanizm ijtimoiylashuv mexanizmi sifatida inson
o’zi uchun yomon taassurotlardan voz kechishi bilan bog’liq. Ajratish mexanizmi
odatda nizolarni hal qilishda kuzatiladi.
o’z-o’zini cheklash mexanizmi, bu mexanizm ijtimoiylashuv jarayonida
muhim o’rin tutadi. Agar tarbiyalanuvchiga uning yutuqlari do’stlarinikidan ko’ra
ahamiyatsizroq tuyulsa, uning o’z-o’ziga hurmati pasayadi, yomon o’qiy
boshlaydi. Bu o’z menini cheklab qo’yish, qiyinchiliklar oldida ojiz qolishdir.
Ba’zi hollarda o’z-o’zini cheklash mexanizmini qo’llashni oqlasa bo’ladi. CHunki
bu holatda moslashuv sodir bo’lishi mumkin. Biroq uzoq muddatli o’z-o’zini
cheklash, o’z-o’ziga baho berishning pasayishiga olib keladi. Buning natijasida o’z

salohiyatini bilmay turib tarbiyalanuvchi ilk muvaffaqiyatsizlikdan so’ng
boshlagan ishini tashlab qo’yadi, oqimda suza boshlaydi;
o’z kamchiliklarini boshqalarga tegishli deb hisoblash loyihalash
mexanizmining mohiyatini tashkil qiladi. O’ziga, boshqalarga qarshi qaratilga
qaratilgan salbiy hissiyotlar bilan inson o’ziga bo’lgan hurmatni saqlab qoladi.
SHubhali inson hammadan gumonsiraydi, xudbin hammani xudbin hisoblaydi;
ijtimoiylashuvning yana bir asosiy mexanizmlaridan biri bu-
identifikatsiyadir. Identifikatsiya jarayonida tarbiyalanuvchi hayolan o’zini
o’rtoqlari bilan qiyoslaydi. Identifikatsiya ob’ekti nafaqat real insonlar, balki
tasavvurlardagi insonlar ham bo’lishi mumkin. Identifikatsiyaning to’liq, qisman,
ongli, ongsiz turlari mavjud.
identifikatsiya mexanizimi introyeksiya mexanizimi bilan juda bog’liq. Bunda
boshqalarning xislatlari o’zgarmagan holda o’zlashtirib olinadi. Garchi bu
mexanizm xayolan amalga oshirilsa ham uning natijalarini anglab olish qiyin
emas;
empatiya mexanizmi, ya’ni boshqa odamning hissiy holatiga hamdard bo’lish.
SHaxsning muammo, qiyinchiliklarini yengishga yordam berish hisiyotga boy
shaxslarning ijtimoiylashuvida muhim ahamiyatga ega;
qiyin holatlarda intellektuallashuv mexanizmi ishga tushadi. Katta yoshdagi
tarbiyalanuvchi abstrakt fikrlay boshlaydi va vaziyatdan chiqib ketish yo’lini o’zi
uchun emas, go’yoki boshqa odam uchun qidiriyotgandek tuyuladi. Bu mexanizm
tarbiyalanuvchi hayotiy muhim muammolarga (kasallik, boshqa maktabga o’tish,
institutga kirish) duchor bo’lganda namoyon bo’ladi.
ratsianallashuv mexanizmida tarbiyalanuvchi o’z xatti-harakatlarining mantiqiy
xulosasini chiqaradi. YOsh ratsianalizatorlar odatda maqsadning diskreditatsiyasini
qo’llashadi. fikr, xissiyot, harakatlarni susaytirish uchun harakatlarni bekor qilish
mexanizmi qo’llaniladi. Tarbiyalanuvchi kechirim so’raganida, uning harakatlari
kechirilishi va sof vijdon bilan harakat qila boshlashiga ishonadi. Ko’p shaxslar
shu tarzda komillikka erishishadi.

2. I.V.Mudrikning fikricha psixologik va ijtimoiy psixologik
mexanizmlarga quyidagilarni kiritsa bo’ladi:
imprinting (xotirada saqlab qolish)-insonga ta’sir qiladigan hayotiy muhim
ob’ektlarni eslab qolishi. Bu mexanizm odatda go’daklik davrida ko’p qo’llaniladi.
Biroq keyingi yosh davrlarida ham imprintingni kuzatishimiz mumkin.
eksiztensial bosim mexanizmi-tilni o’zlashtirish va munosabatga kirishganda
kerak bo’ladigan ijtimoiy xulq-atvor normalariga anglamagan holda ega bo’lish.
taqlid -biror bir namunaga o’xshashga harakat qilish. Bu holat insonning
ijtimoiy tajriba to’plashining ixtiyoriy va asosan ixtiyorsiz yo’llaridan biridir.
refleksiya mexanizmi -ichki suhbat. Unda inson jamiyatning turli institutlari,
oila, tengdoshlar jamoasi, obro’ e’tiborli shaxslarga xos xususiyatlarga baho
beradi, ularni ko’rib chiqadi yoki inkor etadi. Refleksiya insonning turli “men”
obrazlari orasidagi real va hayoliy shaxslarning ichki suhbatidir. Bu mexanizm
yordamida insonning shakllanishi ro’y beradi.
Bundan tashqari ijtimoiylashuvning
1) ijtimoiy pedagogik mexanizmlariga quyidagilarni ham kiritsa bo’ladi:
ijtimoiylashuvning an’anaviy mexanizmi inson tomonidan oila, atrof-muhit,
qo’shnilar, o’rtoqlariga xos norma, qarash steriotiplarini o’zlashtirishni ko’zda
tutadi. Bu o’zlashtirish ongsiz holatda amalga oshib taasurotlar yordamida sodir
bo’ladi.
2)institutsional mexanizm insonning jamiyat institutlari va turli tashkilotlari
bilan o’zaro munosabati jarayonida kuzatiladi. Bu jarayonda inson turli bilim va
tajribalarni to’plashi mumkin.

Adabiyotlar
1. Egamberdiyeva H.M. «Ijtimoiy pedagogika» (darslik) - T., 2009 y.
2. Mavlonova R. va boshkalar “Ijtimoiy pedagogika” (O’kuv kullanma) - T.,
2009 y.
3. Galaguzova M. A. Sotsialnaya pedagogika (Uchebnoye posobiya) - M.,
4. Xarlamov I.F. Pedagogika v voprosax i otvetax (Uchebnoye posobiya) -1.
Munavvarov A.K. Pedagogika (O’quv qullanma). - T., 1996 u.
5. Munavvarov A.K. Pedagogika(o`quv qo`llanma). - T., 1996 u.
6 .Munavvarov A.K. Oila pedagogikasi (o`quv qo`llanma a). - T., 1994 u.
7. Yo‘ldoshev J. Ta’lim yangilanish yo‘lida (o`quv qo`llanma). - T., 2000 u.
8 . Podlasыy I L .Pedagogika. V 2x kn. (o`quv qo`llanma). - M., 2003 g.
9.Yu.Asadov, R.Musurmanov.O’smirlar deviant hatti-harakatning ijtimoiy
psixologik xususiyatlari T;-Sano-standart-2011

Ijtimoiy pedagogikaning kategoriyalari va mexanizmlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish