Информация о документе

Цена 10000UZS
Размер 233.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ijtimoiy pedagogning oilalar bilan olib boradigan ishlari shakl, metod va vositalari

Купить
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O`RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI Pedagogika fakulteti IJTIMOIY PEDAGOGIKA kafedrasi ______-guruh talabasi _________________________________________ning “ Ijtimoiy pedagogning oila lar bilan olib boradigan ishlari shakl, metod va vositalari ” mavzusida KURS ISH SAMARQAND -20 21 MUNDARIJA KIRISH 3 I BOB IJTIMOIY PEDAGOGNING OILA BILAN OLIB 6 1 BORADIGAN ISHLARINING MAZMUN-MOHIYATI 1.1 Oilada bolalarni muvaffaqiyatli tarbiyalash jarayonining mazmuni 6 1.2 Oilada ijtimoiy pedagogik yordam shakllari 14 II BOB OTA-ONA QARAMOG’IDA BO’LMAGAN BOLALAR BILAN ISH OLIB BORISHNING SHAKL, METOD VA VOSITALARI 17 2.1 Ota-ona qaramog’ida bo’lmagan bolalar bilan ijtimoiy pedagogik ish yuritish shakllari 17 2.2 Oilada bolalarni muvaffaqiyatli tarbiyalash shakl, metod va vositalari 22 XULOSA 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI 35 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O`zbekiston Respublikasi o`z mustaqilligini qo`lga kiritgan dastlabki kunlardan boshlab, yangi hayot, yangi jamiyat qurishga kirishdi. 2 O`zbekistonda bozor iqtisodiyotiga asoslangan erkin – demokratik davlat va fuqarolik jamiyatining mustahkam poydevori barpo etildi. Siyosiy, iqtisodiy, ma’naviy sohalarda ulkan o`zgarishlar amalga oshirildi. Davlatimiz dunyodagi taraqqiy yetgat mamlakatlar qatoridan mustahkam o`rin egallay boshladi. XXI asrning dastlabki yilidanoq ozod va obod Vatan, erkin va faravon hayot barpo etish – O`zbekiston xalqining milliy taraqqiyot yo`lidagi bosh g`oyasiga aylandi. Asosiy maqsad yurt tinchligi, Vatan ravnaqi va xalq farovonligini ta’minlashga xizmat qilish, jamiyat a’zolarini, aholining barcha qatlamlarini O`zbekistonnning buyuk kelajagini yaratishga safarbar etish, millati, tili va dinidan qat’iy nazar, mamlakatimizning har bir fuqarosi qalbida mustaqillik g`oyalariga sadoqat va o`zaro hurmat tuyg`usini qaror toptirish bo`lib qoldi. Albatta, milliy istiqlol mafkurasining bosh g`oyasi va uning maqsadlarini bola – yoshlar ongiga singdirishda ta’lim – tarbiya bilan bir qatorda oilaning ahamiyati beqiyosdir. Chunki, oila mafkuraviy tarbiyaning eng muhim ijtimoiy omillaridan biri hisoblanadi. Oila – jamiyat negizi bo`lib, ko`p asrlik mustahkam ma’naviy manbalarga ega. O`zbekiston mustaqilligining dastlabki kunlaridanoq jamiyat hayotida milliy qadriyatlarni tiklash va ular asosida barkamol avlodni voyaga yetkazish davlat siyosatining ustivor yo`nalishiga ko`tarildi. O`zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida “Oila jamiyatning asosiy bo`g`inidir hamda jamiyat va davlat muhofazasida turish huquqiga ega” deb ta’kidlanishi bilan birga ota-onalar o`z farzandlarini voyaga yetgatlariga qadar boqish va tarbiyalashga, voyaga yetgat, mehnatga layoqatli farzandlar o`z ota-onalari haqida g`amho`rlik qilishga majbur ekanliklari 64, 66 – moddalarda ko`rsatilgan. Darhaqiqat, oilada bolalarni ma’naviy-ahloqiy tarbiyalash kelajagimiz garovidir. Shuning uchun ham bolalarda yoshligidanoq bolalarni muvaffaqiyatli tarbiyalash, urf-odatlar, udumlar, an’analar va ahloqiy madaniyat haqidagi tushunchalarni ularda shakllantirish oilaga bog`liq. Bolaning pok va sof sadoqat, ma’naviy jihatdan yuksak bo`lib o`sishi, oilaga oiladagi mustahkam, tinch va 3 totuvligiga bog`liq. Chunki, unda tarbiyalanayotgan yosh avlod ham ma’naviy jihatdan yetuk, sog`lom, mustaqil fikrli komil inson bo`lib voyaga yetadi. Albatta bolaning ma’naviy-ahloqiy tarbiyasi oila totuvligi, uning davomiyligi oila a’zolarining ruhiyatiga o`zligini qanchalik darajada anglaganligida, o`z mustaqil fikriga, dunyoqarashiga, chinakam insoniy fazilatlarga ega bo`lgandagina to`laligicha ta’minlanadi. Oila – tarbiya maskani. Tarbiya uning eng muhim vazifalaridan sanaladi. Shu maskanda dunyoga kelgan farzand ota-onadan nafaqat irsiy xususiyatlarini, balki ulardagi xatti-harakat, ahloq-odob, muomala qoidalarini ham o`zlashtirib boradi. Ota-ona o`rtasidagi o`zaro hurmat, mehr-oqibat, halollik, poklik, mehnatsevarlik, insonparvarlik kabi oliy maqom qadriyatlar ona suti, oila a’zolarining mehri va namunasi bilan bola xulqi, ongiga singiydi. Bolaning aqliy, ahloqiy, estetik, iqtisodiy, ekologik, jismoniy, ma’naviy, gigienik, jinsiy tarbiyasida oila asosiy omil va vosita hisoblanadi. Bu o`rinda misoli ota-ona – san’atkor, bola – san’at asari, tarbiya jarayoni esa san’atning o`zidir. O`zbek oilalariga xos yana boshqa xarakterli xususiyatlar ham mavjud. Ular uzoq yillar davomida shakllanib, qadriyat darajasiga ko`tarilgan va bugungi kunda ham o`z qimmatini saqlab qolmoqda. Ya’ni, bolajonlilik, serfarzandlik, mehnat taqsimotining qat’iyligi, oila byudjetining ota-ona tomonidan boshqarilishi, kichiklarning kattalarga izzat-ikromi, oila g`ururi, sha’nini himoya qilish uning har bir a’zosi uchun burchga aylanib qolganligi, tug`ilib o`sgan joyga alohida mehr- muhabbat tuyg`usini rivojlantiradi. Oilada amalga oshiriladigan tarbiyaning mazmuni farzandlarda o`z ota- onasidan, oilasi, ajdodlari, tug`ilib o`sgan o`lkasi, Vatani, millati, xalqi, tili, dini, an’analaridan g`ururlanish hissini uyg`otishdan iborat. Xullas, insonning dastlab oila sharoitida shakllanib yetiladigan barkamol ma’naviyati yuksak ma’naviyatli jamiyat barpo etishda muhim rol o`ynaydi. Ma’lumki, bola o`z tarbiyasiga ko`ra g`oyat ta’sirlanuvchan bo`ladi. Ota-onalar o`z bolalarini bilishlariga nisbatan bolalar o`z ota-onalarini yaxshiroq biladilar. Bola ilk yoshligidanoq kattalarning 4 harakatlariga taqlid qiladi, ularning so`zlarini takrorlaydi. Kishi ulg`aygach, bolaligida ko`rgan hamma narsani takrorlamaydi, ammo ana shu narsalarning barchasi uning qalbida, ongida o`zidan qandaydir iz qoldirgan holda saqlanib qoladi. Shuning uchun ham oilada bolalarga beriladigan nasihat va o`gitlar, ma’rifiy g`oyalar shaxs tarbiyasi kabi masalalar muhim ahamiyatga ega. Kurs ishning maqsadi: ijtimoiy pedagogning oilalar bilan olib boradigan ishlari shakl, metod va vositalari ilmiy nazariy asoslarini o`rganish Kurs ishning vazifalari: - oila tarbiyasining ijtimoiy-pedagogik asoslari bilan tanishish; - ajdodlarimizning oila tarbiyasi borasidagi qarashlarini to`plash va tahlil etish; - oilada bolalarni muvaffaqiyatli tarbiyalash jarayonining mazmuni bilan tanishish; - oilada bolalarni muvaffaqiyatli tarbiyalash shakl, metod va vositalarini aniqlash. Kurs ishining obyekti : Oilada bolalarni muvaffaqiyatli tarbiyalash jarayoni. J amiyatimizdagi oilalar, ularning turmush tarzi, oilaviy ahvoli, oilaviy madaniyati va jamiyatda tutgan mavqeyi. Kurs ishning predmeti . Oilada bolalarni muvaffaqiyatli tarbiyalash yo`llari, usul va vositalari. Kurs ishining hajmi: kirish asosiy qism,xulosa va foydalanilgan dabiyotlar ro’yxatidan iborat I BOB. IJTIMOIY PEDAGOGNING OILA BILAN OLIB BORADIGAN ISHLARINING MAZMUN-MOHIYATI 1.1. Oilada bolalarni muvaffaqiyatli tarbiyalash jarayonining mazmuni 5 O`zbek oilasidagi bola tarbiyasida mehnat va turmushdagi ijobiy milliy an’analar katta rol o`ynaydi. Uzoq tarixga ega bo`lgan mehmondo`stlik an’anasi keyingi paytlarda ijtimoiy tushuncha va shakllar bilan boyib bormoqda. Yosh avlodni tarbiyalash - murakkab va ko`p qirrali jarayon. Darhaqiqat, yoshlarni har tomonlama, ham aqlan, ham jismonan barkamol, ahloqan yetuk, ma’naviy pok qilib tarbiyalash shu kunning muhum va dolzarb muammolaridan biriga aylanib qoldiki, bu davr va bugungi turmushimizni taqozosidir. Inson va uning baxt-saodati haqida, uning qadriyatlari haqida g`amho`rlik qilish, qayg`urishni hayriyatki, hechdan ko`ra kech bo`lsada tushunib angladik. Bu yo`qotib qo`ygan milliy urf-odatlarimiz, qadriyatlarimiz yana qaror topdi. Bu albatta kelgusi avlod uchun katta baxt. Oila jamiyatning ajralmas zarur qismidir. Unda inson dunyoga keladi. SHu paytda oila insoniyatning uzluksiz naslini davom ettiruvchi bo`lib qolaveradi. Shundan kelib, oila ikkita ulkan ijtimoiy vazifani farzandlarni dunyoga keltirish hamda ularga to`g`ri tarbiya berishni yo`lga qo`yish muhim ahamiyatga ega. CHunki oilada katta yoki kichik narsa bo`lmaydi. Hamma narsa, hatto eng oddiy bo`lib ko`ringan oilaviy munosabatlar bolaga katta ta’sir ko`rsatadi. Ayniqsa, rostgo`ylik, samimiylik, sadoqatli, shirinsuhan bo`lish bola kamolotida beqiyos hayotiy muhim vositadir. Bu borada ahloq–odobga oid “Hadis” namunalarida shunday deyiladi: Gaplarning yomoni bu yolg`onchilikdir. Yolg`onni hazil bilan ham jiddiy, ham gapirib bo`lmaydi. Ota o`z bolalariga biron narsani va’da qilib so`ng uni bajarmay qo`ymasin! Rostgo`ylik ezgulikka boshlaydi, yovuzlik esa jahannamga. Rostgo`y odamga yaxshi baho, yomon odamga yomon baho beriladi. CHaqimchilik ham yomon illatdir, chunki u tufayli odamlar o`rtasi buziladi. Oilada yoshlarga yaxshiroq ta’sir ko`rsatish uchun avvalambor ularni sevish va hurmat qilish lozim. Chunki kuzatishlardan ma’lum bo`lishicha bolalar ularni 6 seva olgan hurmat qila olganlarning qadrlaydilar, bergan maslahat va yo`l- yo`riqlarning, turli topshiriqlarni bajonidil ado etadilar. Zero ota-onaning mehr- muhabbati, chinakam hurmati bolalarda eng go`zal ahloqiy tuyg`ularni, ayniqsa qadriyatni his qilishda yordam beradi. Bu esa unda kattalar orasida ham noyob bo`lib qolgan insoniylik sifatlardan hisoblanadi. Bolaning kelajakda qanday inson bo`lib etishishi ko`proq ota-onasi va o`z oilasiga hamda unda tarkib topgan muhitga bog`liq. “Bola ota-onasidan qayerga ortib boradi” degan gap ayni haqiqat. Demak, farzandlar ota-onalarini davomchilaridir. Yusuf Xos Hojib “oiladagi” eng ulug` fazilat ezgu qiliq va go`zal xulqdir. Ikkinchisi rostlik, uchinchisi hayo hisoblanadi. Mana shu uch fazilat birlashsa kishi baxtiyor bo`ladi, qut-iqbol uning huzuriga bosh urib keladi. Chunki kishining xulqi go`zal bo`lsa uni barcha xalq sevadi. “Xulqi yuz bo`lgan kishiga to`rdan joy tegadi” - degan edi. Oilada bola tarbiyasi xususida gapirilganda yuqorida eslatib o`tganimizdek, uning asosiy manbasi muhabbat, ishonch, o`zaro hurmatni tashkil qiladi. Hech kimga sir emaski oilaning ko`rki ham, totuvligi ham, bekamu ko`stligi ham, farzandlarning qobilu mo`minligi ham asosan ana shu allomamizning onalik mahoratiga, ayollik nozik qalbiga, yuksak hayosiga, qaynoq mehru muhabbatiga bog`liqdir. Oilada ota-onaning shu oiladagi kattalarni yurish turishidan tortib so`z madaniyati, kiyinishi, kishilar bilan muomalasi, hatto atrof-muhitga munosabati va shu singari oddiy bo`lib ko`rinadigan holatlar ham bola tarbiyasiga katta ta’sir qiladi. Hozirda yoshlarni yetuk kishilar qilib tarbiyalashga e’tibor keng tus oldi. Chunki jamiyatimizning kelajagi shu yoshlar qo`lida. Yoshlarni ahloqan pok, jismonan sog`lom, yetuk kishilar qilib tarbiyalash oilaning oldiga qo`yilayotgan eng muhimm talablardan biridir. Buning uchun har bir ota-ona o`z farzandining ezgu maqsadga intiluvchan, kattalarni e’zozlaydigan kichiklarga muruvvatli, o`qish va ishda matonatli qat’iy, tashabuskor, uyushqoq, qiyinchiliklardan 7 qo`rqmaydigan kishilar qilib tarbiyalashlari lozim. Ayniqsa oilada katta yoshli bolalar bilan to`g`ri munosabatda bo`lish juda muhim ahamiyatga ega. Bola ulg`aygan sari kattalar buyrug`ini yoqtirmaydigan bo`lib boradi. Bu buyruq ko`pincha qarshilik ko`rsatish, hatto oqilona talablarni bajarishdan bosh tortish hollarini ham keltirib chiqaradi. Shunday paytlarda bolaga muomala tarzini o`rgatish lozim. Buyruq berish o`rniga ishontirish usulini qo`llash kerak, toki ana shu bola shu ishni bajarish shartligini tushinsin. Ana shunda bola har bir ishni ongli ravishda bajarishga harakat qilsin. Agar katta yoshdagi bolaga doimiy ravishda pand-nasihat qilinaversa uning g`ashiga tegishi mumkin. Shunday hollarda pedagogik usulga murojat qilinsa yanada yaxshi bo`ladi. Kuzatishlar natijasi shuni ko`rsatadiki, bolaga ota-onalarnig yoki oilaning katta a’zolarini hadeb nasihat qilaverishi ham doim ham ularga ma’qul bo`lmas ekan. Buning o`rniga u bilan hamfikr, do`stona munosabatda bo`lish yaxshi samara berar ekan. O`zbek milliy urf-odatiga ko`ra ko`pincha bolalarning tabiatiga baHo berilganda, uning ota-onasidagi mavjud xislatlariga nisbat berib baholanadi. Tarbiya ishi bilan doimo shug`ullanish kerak. Tarbiya g`oyat nozik, ko`zga darrov ko`rina qolmaydigan murakkab ish. Uning natijasi birdaniga yuzaga chiqavermaydi. Tarbiya uzoq muddatga cho`ziladigan ota-ona va kattalardan bilimdonlik, qunt, sabr-chidam talab qiladigan jarayondir. Tarbiya ishi muntazam shug`ullanishni taqozo etadi. Tarbiyada paysalga solish “keyin”, “vaqtim yo`q”, “bu arzimas”, “mayda-chuyda” deb qarash yaramaydi. Bunday munosabat keyinchalik katta-katta hatolarga olib kelishi mumkin. Tarbiyada hamma narsa muhim deb qilinishi lozim. Bolalarga qo`yiladigan talablar asta-sekin izchillik bilan murakkablashtirib boriladi. Shuni alohida uqtirish zarurki, ota bilan ona o`z farzandida ahloqiy sifatlarni tarbiyalashi, ya’ni bir dasturhon ustida bolani ozoda ovqatlanishga o`rgatib bo`lmaganidek, bolaga qo`yilgan tarbiyaviy talablarni bajarilishini va qay tarzda bajarilayotganini sinchkovlik bilan kuzatib turib ma’lum ahloqiy sifatlar tarbiyalanishi mumkin. SHaroitni yoritmay turib bu qo`yilgan natijalarga erishib bo`lmaydi. 8 Tarbiya ishi avvalo oilada, maktab va tarbiya muassasalarida, jamoatchilik tomonidan muntazam, maqsadga muvofiq olib boriladi. Demak, tarbiyaning muhim xususiyatlaridan biri uning tizimli olib borilishi hamda muayyan maqsadga qaratilganligidir. Bola tarbiyasida bu printsipning buzilishi bolaning xulq-atvoriga o`z ta’sirini ko`satmay qolmaydi. Bola tarbiyasida ota-onaning obro`si hal qiluvchi omillardan biridir. Ba’zi ota-onalar, bolam menga quloq solmayapti deb shikoyat qiladilar. Bolalarning gapga quloq solmasligi ota-onalarni obro`si yo`qligini ko`rsatuvchi belgilardir. Xo`sh ota-onalar obro`si nima va oilada qanday qilib obro` qozonish mumkin degan savol tug`iladi. 1. Tazyiqli obro`- bu dahshatli to`r, chunki bunday obro` do`q qilish, jazolash, qo`rqitishga asoslanadi. Bunday obro` bolani ota-onadan bezdirib qo`yadi. 2. Sohta obro`ning yana bir turi mehr obro`si. Ba’zi ota-onalar bolalariga o`zlarini mehribon ekanliklarini ko`rsatish uchun hadeb ularni erkalaveradilar. Oilada bunday o`zaro munosabatlar natijasida bola bora-bora ikkiyuzlamachi bo`lib o`sadi. 3. Ba’zi oilalarda ota-onalar obro`ni sotib olishga urinadilar. Ba’zi ota-onalar bolaning yaxshi xulqli bo`lishini sotib olmoqchi bo`lishadi. Bunday obro` bolaning tarbiyasiga zarar etkazadi. Chindan ham obro` nima degan savol tug`ilishi tabiiy. Ota-onaning bu hayoti, jumladan, ijtimoiy burchiga bo`lgan munosabati, mehnatsevarligi, ota-onaning oiladagi burchini qay darajada o`tayotganini oilasi haqida qayg`urishi pok va halol bo`lishi, odamlarga e’tibor va jonkuyarligi ular qozonadigan obro`ning asosidir. Bolalarni oilada to`g`ri tarbiyalashda butun oilaviy ho`jalikni oqilona tashkil etilishi bolalarni qo`llaridan keladigan ishlarga jalb qilinishi katta ahamiyatga ega. Bolani muayyan mehnatni bajara olishga nechog`lik o`rgatilishi va uni kundalik mehnat qilishga odatlantirgan bolada oilaning foydali a’zosi bo`lish istagini 9 oladigan ahloq tarbiyasi vazifalarini ham shu qadar muvaffaqiyatli hal qiladigan bo`lib qoladi. O`z bolalarining, hatto o`z-o`zlariga xizmat qilish mehnatidan ham ozod qilib qo`ygan ota-onalar bu bilan katta hatoga yo`l qo`yadilar, natijada bolani mehnat qilishga odatlantirish juda qiyin bo`lib qoladi. Bolaga doimiy topshiriq berib qo`yish, shu topshiriqlarni bajarilishini va qilingan ishning sifatini nazorat qilib borish, bola bajargan ishga ijobiy yoki salbiy baho berish natijasidagina bolada mehnatga ishtiyoq paydo bo`la boradi. Bola o`sa borgan sari unga beriladigan mehnat topshiriqlari murakkablashtirib boriladi. Yoshlik chog`idanoq mehnat qilishga odatlangan bola kattalarning mehnatini qadrlaydigan, moddiy boyliklarni tejab-tergab asraydigan bo`lib o`sadi. Ota-onaning rizqsevar bo`lishi, mehnat bilan topilgan har bir tiyin pulni joy-joyiga ehtiyotlab sarflashi, bolalarning ham kichikligidan bu ishlarga o`rganib borishi bola tarbiyasida muhim o`rin tutadi. Bolaga mehr qo`yish bir-biridan kamsitmaslik kerak. H ar qanday ota-ona h am o`z farzandiga me h r qo`yadi. Uni jon dilidan yaxshi ko`radi. Ba’zilar bolani oqilona sevsa, ba’zilar ko`r-ko`rona sevadilar. Demak, bolaga me h r qo`yish uni sevishda h am farq bor. Bolani yaxshi ko`rish kerak, albatta ota-ona me h ri bola uchun bamisoli quyoshdir. Shu me h r tufayli bola qalbi yorishadi. Butun olam unga iliq va munavvar tuyiladi. Lekin bolani beparvo sevishga oilaning ovunchog`iga aylantirib yuborishiga yo`l qo`ymaslik lozim. Bolani oqilona sevish to`g`ri tarbiya asosidir. Uning qiziqishlarni bilish jismonan bardam inson qilib tarbiyalash imkonini beradi. Bunday farzand , o`z navbatida , ota-onaga me h r qo`yadi, ularga g`amho`r bo`ladi. Ayrim ota-onalar bolaga h addan tashqari me h r i bonlik bilan girgitton bo`ladilar. Uning h amma vazifalarini o`z zimmasiga oladilar va barcha injiqlik h amda o`jarliklarni ko`taradilar. Natijada bola beme h r bo`lib o`sadi. Bolani ko`r- ko`rona sevish, ko`pincha, ko`ngilsiz oqibatlarga olib keladi. Bolaga oqilona me h r 10 qo`yish ularning birini-biridan kamsitmaslikni taqozo qiladi. Oil a da o`sayotgan h ar bir bolani o`ziga xos qilig` i , odati bor. Xalq imiz “O`nta bo`lsa o`rni, qirqta bo`lsa qilig`i boshqa ”, - deb bejiz aytishmagan. Ota-onaning hamma bolalarini bir xilda ko`rishi to`g`ri tarbiyaning mu h im tomoni bo`lib, u aka-ukalarning a xil , bir-biriga me h ribon, oqibatli bo`lishga o`rgatadi. Bola oldida ota-onaning obro`si, h urmatini oshiradi. O`z tuyg`ulari va boshqa odamlarga yaxshi munosabatda bo`lishga, ular to`g`risidagi g`amho`rlik qilishga, o`rtoqlari bilan chiqishib o`rtoq, do`st bo`lib yashashga , odamlar bilan h isoblashishga ular ko`nglini ranjitmaslikka o`rgatadi. Bir ota- onadan tug`ilib bir oilada katta bo`lgan bolalar, ko`pincha fe’l-atvor jihatidan bir- biriga o`xshaydi. Bir muhim gapga quloq soladigan bo`lsa uni to`g`ri kundalik tartibga o`rgatishdir. Oila tarbiyasi sharoitlarini o`rganishning tahminiy rejasi. 1.Oila tarbiyasining sharoitlari (moddiy va sanitarik gigienasi sharoitlari, kun tartibiga rioya qilishlari, bola sog`lig`ini, ahvoli, oilaning ahloqiy muhiti, ota- onalarning qiziqishlari, uy vazifalarining bajarilishi ustidan nazorat) 2. Oiladagi munosabatlarning xarakteri, ota-onalar obro`yi. 3. Bolaning oiladagi xulqi, o`z mehnatida ishtirok etishi, mehnat va dam olish tartibining bajarilishi, bolaning o`rtoqlari bevosita o`quvchining mavqei. 4. Oila tarbiyasining xarakteri rag`batlantirish va jamlash sistemasi, to`g`ri ahloq odatlarini shakllantirilgani, ota-onalari, akalari va opalarining namuna bo`lishi. O`qituvchi o`z o`quvchilarining oilasi bilan tanishishida dastlab diqqatini oila tarbiyasining umumiy sharoitiga qaratadi. Keyinchalik o`qituvchi bolaning oila sharoitini chuqurroq o`rganishi mumkin. O`qituvchi oilaga borish rejasini ilgariroq o`ylab ko`radi. Oilaga borish maqsadiga qarab ota-onalar bilan ishlashning tegishli dasturini belgilaydi. O`qituvchi bolaning ota-onalariga u haqida qanday ahborotlarni etkazish mumkinligini belgilab oladi. Avvalo ota-onalarga bolaning ijobiy tomonlarini, yaxshi sifatlarini to`g`ri, batafsil gapirib berishi lozim. 11 O`quvchini oila a’zolariga xushmuomalalik munosabati ota-onaning unga ihlos qo`yishga ularning ishonchini qozonishga, samimiy bo`lishga yordam beradi. O`qituvchi ota-onalar bilan birga bo`lgan suhbatda bolaning kamchiliklarini birgalikda yo`qotish yo`llarini belgilaydi. Ota-onalarga pedagogik adabiyotlarni tavsiya etadi. O`z o`quvchilarining oilalarida bo`lib, ota-onalari bilan suhbatlashib, kuzatishlari orqali o`qituvchi ota-onalar bilan yanada mustahkamroq aloqa o`rnatishga, ularning sinf o`qituvchilari bilan olib boriladigan ishlarga jalb qilishga yordam beradi. Sinf rahbarida ko`pincha ota-onalar bilan uchrashish, ular bilan o`quvchi tarbiyasi haqida maslahatlashish ishtiyoqi tug`iladi. O`quvchilarning uylariga borishga esa hamma vaqt imkon topavermaydi. Ana shunda ota-onalar o`z bolalarini tarbiyasi to`g`risida suhbat uchun maktabga ta’lim va tarbiyaga doir masalalarni birgalikda hal etish imkoniyatini beradi. Ota-onalar bilan yakka tartibda suhbat o`tkazganda o`quvchilarning turmush va sharoitlarinigina aniqlab qolmasdan, balki shu bilan birga ular xatti-harakatidagi aniq voqea hodisalar ularning o`quv-mehnat faoliyatidagi kundalik xulq-atvoridagi kamchiliklarga barham berishlari, bo`sh vaqtlarini qanday o`tkazishlarini aniqlab olish mumkin. Ota-onalar o`quvchilarning uyda bajaradigan o`quv mashg`ulotlarini yanada ratsional tarzda tashkil etish to`g`risida, ularni mehnatga o`rgatish va shu kabilar to`g`risida maslahatlar olishlari mumkin. Ota-onalarni o`quvchi tartib-intizomni buzgan, yoki yomon o`qiy boshlagan vaqtidagina chiqarib qolmaslik kerak. Sinf rahbari o`quvchining sinfdan tashqari o`qishlarini tashkil etish haqida uni qandaydir ijtimoiy foydali ishga jalb etish haqida bolaning biron bir sohadagi qobiliyatini taraqqiy ettirish uchun zarur shart- sharoitlar yaratish haqida uning ota-onasi bilan kelishib olishi lozim bo`lib qoladi. Agar maktabga intizomsiz bolalarning ota-onalari chaqirilgan bo`lsa, ular bilan o`quvchiga qo`yiladigan yagona talablar hamda unga ta’sir etishning pedagogik jihatdan o`zini oqlagan chora tadbirlar haqida kelishib olmoq darkor. 12 Bunda hamisha shu narsani esda tutmoq kerakki ota-onalar pand-nasihat va jerkib urishishga emas, balki pedagogik maslahat, o`rtoqlarcha yordamga muhtoj bo`ladilar. O`quvchilar to`g`risida qilinadigan do`q-po`pisa va o`quvchi ustidan dod qilishdan ko`ra o`quvchiga ta’sir etishning oqilona choralari to`g`risida og`ir vazminlik bilan ishchanlik vaziyatidagi suhbat katta foyda beradi. 1.2.Oilada ijtimoiy peadagogik yordam shakllari Oilada ijtimoiy pedagogik yordam shakllari muhtojlarga ijtimoiy pedagogik yordam uzoq muddatli va qisqa muddatli ish shakllaridan iborat bo’ladi. 13 Qisqa shakllar ichidan olimlar o’zaro munosabatlarning intervent va muammoli modellarini ajratishadi. Oila bilan ish yuritishning intervent modeli inqirozli holatda bevosita yordam ko’rsatishni ko’zda tutadi. Bu inqirozlar oila hayotidagi o’zgarishlar yoki tasodifiy noxush holatlarga bog’liq bo’lishi mumkin. Inqirozli holatga qaysi muammolar sabab bo’lganidan qat’iy nazar ijtimoiy pedagogning vazifasi bevosita emotsional yordam ko’rsatish orqali stress holatining ta’sirini yumshatish va oila kuchlarining inqirozini bartaraf etishga qaratishdir. Bu holatdagi yordam psixologik, axborot va vositachilik xarakteriga ega bo’lishi mumkin. Muammoli model ham qisqa muddatli ish shakliga tegishli bo’lib, uning muddati to’rtoydan oshmaydi. Muammoli model oiladagi amaliy vazifalarni yechishga qaratiladi, ya’ni model markazida shunday talab turadiki, yordam ko’rsatuvchi mutaxassis shaxslar o’z harakatlarini oiladagi muammolarini yechishga yo’naltirishlari kerak. Bu model muayyan holatlarda aksar muammolarni odamlarni o’zlari xal qilishlariga asoslanadi. Ijtimoiy pedagogning asosiy vazifasi aynan shunday holatlarni yaratishdir, muammoli modelning yetakchi metodi yordam ko’rsatuvchi ijtimoiy pedagog va oila o’rtasida shartnoma tuzilishidir. SHartnoma tuzilayotganda oilaning vazifasi oldinda turgan faoliyatning maqsad va vazifalarini aniqlashdir. Ijtimoiy pedagogning vazifasi esa bu maqsad va vazifalarning amalga oshishi uchun yetarli bo’lgan muddatni belgilash. Shuni ta’kidlash joizki, ijtimoiy pedagog va oila o’rtasidagi shartnoma biznes yoki nikoh shartnomasiga o’xshamaydi. Bu holatda tomonlar moddiy emas, balki axloqiy majburiyatlarga ega bo’lishadi va bu rasmiy hujjat bilan tasdiqlanadi. Shartnoma bo’yicha hamkorlik oilani shartnoma shartlarini ishlab chiqishda, qarorlar qabul qilishda faol ishtirok etishini ta’minlaydi. O’smirlar va o’spirinlar 14 bilan ishlashda shartnomaning tuzilishi ularning mutaxassis bilan munosabatlariga jiddiy xarakter berishi bilan ijobiy jihatlarga ega. Asosan xorij amaliyotida qo’llaniladigan uzoq muddatli ish shakllari psixoijtimoiy yondoshuvga asoslanishadi va to’rtoydan ortiq vaqtni talab qiladi. Psixoijtimoiy yondashuvning asosiy vazifalari biror bir vazifani bajarishga odatlantirish qilish orqali oilaviy tizimni o’zgartirish, oilaga ta’sir qiluvchi boshqa ijtimoiy tizimlardagi holatlarni o’zgartirishdan iborat. Aynan ijtimoiy pedagogik yordam sharoitida patronajning qo’llanilishi maqsadga muvofiq. Patronaj - ijtimoiy pedagogik ish shakllaridan bo’lib, unda ijtimoiy pedagog tashhiz , nazorat va reabilitatsiya maqsadlarida oilaga tashrif buyuradi. Bu esa oila bilan uzoq muddatli aloqalarni ushlab qolishga zamin yaratadi. Patronaj oilani uning tabiiy sharoitlarida kuzatishga imkon beradi. Patronajning o’tkazilishi bir qancha tamoyillarga amal qilishni talab qiladi. Bular: yordamni ixtiyoriy qabul qilish, konfidensiallik va boshqalar. S h uning uchun oilani avvaldan tashrif to’g’risida xabardor qilish lozim. Patronajlar tanlangan ish strategiyasiga qarab doimiy va bir martalik bo’ladi. Doimiy patronajlar avvalambor g’ayri ijtimoiy oilalarga nisbatan qo’llanilishi lozim. CHunki ularni doimiy nazorat qilish intizomga chaqiradi. Shu bilan birga vujudga kelayotgan inqirozli holatlarni aniqlash imkonini beradi. Patronaj bilan bir qatorda ijtimoiy pedagogik faoliyatda oila bilan ish olib borishning muhim shakllaridan biri–bu konsultativ suhbat o’tkazishdir. Konsultatsiya asosan hayotiy masalalarni hal qilishda qiyinchiliklarga duch kelayotgan sog’ odamlarga mo’ljallangan. Yakka tarzdagi konsultatsion suhbatlar bilan bir qatorda oila bilan ishlashning jamoaviy shakllari-treninglar ham o’tkazilishi mumkin. Ijtimoiy pedagogik trening amaliy psixologiyaning jamoaviy psixologik ish olib borishni faol metodlaridan foydalanishga asoslangan sohasi sifatida ta’riflanadi. 15 SHuni ta’kidlash joizki, bugungi kunda o’tkazilayotgan trening dasturlarining maqsadlari kengaydi va trening faqatgina amaliy psixologiya sohasi bo’libgina qolmay, ijtimoiy pedagogika, ta’lim tizimida ham o’z o’rniga ega bo’ldi. Trening bir qancha indevidual va jamoaviy ish olib borish usullarining uyg’unlashuvi bo’lib, ota-onalarning psixologik, pedagogik savodxonligini oshirish muammosini xal qilishning eng istiqbolli usullaridan biriga aylandi. Bu muammo so’ngi o’n yilliklar davomida o’z global ahamiyatini yo’qotmayapti. Ayniqsa ruhiy va jismoniy nuqsonli farzandli oilalarda bu muammo nihoyatda keskindir. Jamoaviy usullar ota-onalarga bir-birlari bilan tajriba almashishi, savollar berishi va guruhda qo’llab-quvvatlanish imkonini beradi. Bundan tashqari axborot almashinuvida yetakchilik rolini bajarish faollikni oshiradi. YUqoridagi ususllar- konsultativ suhbat, trening ommabop hisoblanib ham qisqa muddatli ham uzoq muddatli shakllarda qo’llaniladi. Oiladagi ijtimoiy pedagogik faoliyat tizimli yondashuvga asoslangan taqdirdagina samarali bo’lishi mumkin. U demografiya, ijtimoiyogiya, ijtimoiy psixologiya, pedagogika (oilaning tarbiya funksiyasi), huquq, iqtisod (oila byudjeti), etnografiya , tarix va falsafa ma’lumotlarini o’rganishni va ulardan foydalanishni ko’zda tutadi. Shunday qilib, zamonaviy sharoitlarda oila turli bilim sohalari: ijtimoiy pedagogika, ijtimoiy ish, sog’liqni saqlash va boshqalarning markaziy ob’ektlaridan biriga aylanmoqda. CHunki har bir jamiyatning kelajagi o’sha jamiyatdagi oilalardagi muammolarni xal qilishga bog’liq. II BOB. OTA-ONA QARAMOG’IDA BO’LMAGAN BOLALAR BILAN ISH OLIB BORISHNING SHAKL, METOD VA VOSITALARI 2.1. Ota-ona qaramog’ida bo’lmagan bolalar bilan ijtimoiy pedagogik ish yuritish shakllari 16 Har qanday davlatda, har qanday jamiyatda ham ota-onasi qaramog’isiz bolalar bo’lgan, bor va bo’ladi ham. Bu holatda jamiyat va davlat bu bolalarning rivojlanishi va tarbiyalanishi mas’uliyatini o’z bo’yniga oladi. Internat turidagi muassasalarda bola muammolarining o’rganish bilan shug’ullanayotgan pedagog va psixologlar shuni aniqlashdiki hayotning ilk davrlaridanoq yaqinlaridan ajralib qolish bolaning keyingi taqdirini oldindan belgilab berar ekan. Onasidan ayrilish va umuman yaqinlaridan ayrilib qolish bolalar rivojida katta ta’sir ko’rsatadi. Bolalik insonning ruhiy bardoshliligi, hayotga qiziqishini, maqsadga intiluvchanligini ta’minlovchi asosiyxislatlarning shakllanish davridir. Bu ma’naviy xislatlar betartib shakllanmaydi, ular ota-ona mehri sharoitida , oila bolaga o’zi va boshqalar uchun mas’ul bo’lish, birovga kerakligini sezish sharoitida shakllanadi. Ota-onasini yo’qotgan bola bu haqiqatdan ham fojeali olamdir. Ota-onaga ega bo’lish ehtiyoji bolaning eng kuchli ehtiyojlaridan biri. Ijtimoiy yyetimlik muammosi aksariyat rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlarga xos muammo hisoblanadi. Yetimlikning barcha sabablarini sanab o’tish mushkul, chunki bu turli fan sohalari (tibbiyot, psixologiya, ijtimoiyogiya, pedagogika va boshqalar) olimlari shug’ullanayotgan ko’p aspketli muammodir. Biroq asosiy 3 ta sababni ajratib ko’rsatsak bo’ladi: 1. Ota-onalarning (odatda onalarning) o’z vyaga yetmagan bolasidan voz kechish asosan go’daklik davridagi boladan 2. Uning ota-onasidan ota-onalik huquqini olib qo’ygandan so’ng bolani oiladan majburan ajratib olish 3. Ota-onalarning vafoti. “Yetim” va “ ijtimoiy yetim” degan tushunchalar bir-biridan farqlanadi. yyetim bolalar bu 18 yoshgacha ota-onasining biri yoki ikkovi vafot etgan bo’ladi. ijtimoiy yyetim-biologik ota-onaga ega bo’lgan, biroq ular turli sabablar uning 17 tarbiyasi bilan shug’ullanmaydigan bolalar. Bu holatda unga g’amxo’rlik qilishni davlat va jamiyat o’z bo’yniga oladi. Shunday qilib ota-onalar qaramog’isiz qolgan bolalarga ota-onalari: -vafot etgan; -ota-onalik huquqidan mahrum bo’lgan; -bedarak yo’qolgan; -muomalaga layoqatsiz; -axloq tuzatish koloniyalarida jazo o’tayotgan; -jinoyat sodir etishda ayblanib, xibsda bo’lgan; -bola tarbiyasidan bo’yin tovlayotgan; -bola vaqtincha joylashtirilgan shifo, ijtimoiy maskanlardan uni olib ketmayotgan bolalar kiradi. Ularni boqish, ta’lim berish, himoyalash uchun qonun bilan belgilangan vasiylik shakllari mavjud. Vasiy deganda muomalaga layoqatsizlarni shaxsiy va mulkiy huquqlarini qo’riqlovchi shaxs tushuniladi. Yetim bolalarga vasiylik qilish ikki yo’l bilan amalga oshiriladi-bolalaikka olish yoki davlat qaramog’iga topshirish. Yetimlarga vasiylik qilish Bolalikka olish Davlat qaramog`iga olish Qabul qiluvchi oila Vaqtinchalik qabul qiluvchi oila Vasiylik oilasi Bolalar uyi Bolalikka oluvchi oila Go`daklar uyi 18 Maktab int е rnat Davlat qaramog’iga olishi-bolalikka olinmagan yyetim-bolaga uni maxsus muassasalarga joylashtirish orqali tarbiyasi va rivojlanishi uchun sharoitlar yaratib berish. Bola vaqtinchalik qabul qiluvchi oila, bolalar va go’daklar uyi, maktab- internetga joylashtirilishi mumkin. Qabul qiluvchi oila bilan ijtimoiy pedagogik faoliyat yuritish Bolalikka olingan bola turli xildagi qabul qiluvchi oilalarga-bolalikka oluvchi oila yoki vasiyat oilaga borib qolishi mumkin. Ular o’rtasidagi farq shuki birinchi holatda bolani qarindoshlari topib olishadi, ikkinchisida, oila vazifasini bolaga qarindoshlik aloqalari bo’lmagan shaxslar bajaradi. Vasiy oila sud qarori asosida aniqlanadi. Vasiy vazifalariga bolani tarbiyalash va rivojlantirish , uni huquqlarini himoya qilish kiradi. Vasiy bola egaligida bo’lgan ko’char va ko’chmas mulklardan foydalanish va ularni saqlab qolishni ta’minlaydi. Biroq o’zi bu mulkdan foydalanish huquqiga ega emas. Bolalikka oluvchi oila bolaning yuridik jihatdan yangi oilasi hisoblanadi. Bola u oilaning familiyasini olishi mumkin. U oila unga boshqa ism ham berishi mumkin. Bolalikka olingan bolaning barcha huquq va majburiyatlari o’z bolalarining huquq va majburiyatlariga tenglashtiriladi. Bolalikka olish bir nechta bosqichda o’tishi mumkin: avval bolaga shu mintaqada yangi ota-ona topishga harakat qilishadi, agar buning imkoni topilmasa unda bolalikka oluvchilarni davlatdan tashqarida qidirishadi. Bolalikka oluvchi oilaning yana bir turi mavjud: -vaqtinchalik qabul oilasi. Bu bizning jamiyatimiz uchun yangi hodisadir. Bunaqa oila bola shoshilinch tarzda oilasidan judo qilinsa (turli sabablar asosida; o’z oilasida inqirozli vaziyat, o’lim va boshqalar) zarur bo’lib qoladi. Vaqtinchalik qabul qiluvchi oila bolalikni himoya qilish shakllaridan biri sifatida bir qator rivojlangan davlatlarda keng tarqalgan. Biroq bizning davlatda bunday oila keng tarqalmadi. Bu bizning davlatda kechayotgan iqtisodiy, ijtimoiy 19 va siyosiy islohatlar bilan bog’liq. Aholining turmush darajasi yetarli darajada yuqori emas. Shuning uchun kamdan-kam holatlarda oilalar o’zlariga bu vazifani olishadi. Qabul qiluvchi ota-ona bolali oilalar, bolasiz oilalar, to’liqsiz oilalar, yakka shaxslar bo’lishi mumkin. Odamlarni bolani o’z oilasiga qabul qilishga undovchi bir qator sabablar mavjud. Ular: -fiziologik sabablarga ko’ra o’z bolasi bo’lmagan holatda bolali bo’lish xohishi; -o’z bolasining vafot etishi; -yaqin qarindoshlarining vafot etishi; -o’z bolalari ulg’aygach yana bolali bo’lish xohishi; -jamiyatda muhtoj bolalarga rahmdillik hissi ; -yolg’izlik hissi; -diniy sabab va boshqalar. Vaqtinchalik qabul oilasi professional mutaxassislar oilasi bo’lgani bilan vasiylik oilasidan farq qiladi. Agar xorij tajribasiga murojaat qilsak, uning bir nechta belgilarini aniqlasak bo’ladi; bunday oilaning psixologik-pedagogik tayyorligiga mos tushuvchi malakaning mavjudligi, bu oila xizmatlariga haq to’lanishi; bolaning oilada bo’lish vaqti qabul qiluvchi ota-onaning ish staji muddati hisoblanishi va boshqalar. Bola vaqtincha qabul qiluvchi oilada uning keyingi taqdiri xal bo’lgunga qadar yashaydi: o’z oilasiga qaytishi, bolalar uyi, internat yoki boshqa muassasaga yuborilishi. Bolaning o’z oilasiga qaytib kelishi bola oiladan ajratib olingan sabablarning bartaraf etilishini ko’zda tutadi. Bular ota-onasining davolanishi, oila inqirozining tugashi va boshqalar. Bolaning bu oilada bo’lish bir oydan bir necha yilgacha cho’zilishi mumkin. Bolaning qabul qiluvchi oilada qisqa muddatli bo’lish o’z oilasida inqirozli holatda, to’satdan ota-onasidan judo bo’lganda bolaga shoshilinch yordam ko’rsatilishini anglatadi. Bolaning qabul qiluvchi oilada uzoq muddat bo’lishi bola 20 o’z oilasining uzoq reabilitatsiya jarayoni yoki boshqa sabablar bilan izohlanishi mumkin. Vaqtinchalik qabul oilasiga kelayotgan bolalar kontingentining murakkabligini (ijtimoiy qarovsiz, kasallik, jismoniy va ruhiy nuqsonlar) inobatga olib oilalarda bu bolalarning normal rivojlanishi uchun alohida sharoitlar , g’amxo’rlik yaratilishi lozim. Bular bolaga boshdan kechirgan qiyin vaziyat bilan bog’liq stress holatidan chiqishga yordam beradi. Bunday oilaning asosiy maqsadi- biologik ota-onalar bilan aloqalarni ushlab turish va bolani o’z oilasiga qaytarib berish. Agar bolani o’z oilasiga qaytarishning imkoniyati bo’lmasa unda uning keyingi taqdiri borasida sud qarori chiqmaguncha vaqtinchalik qabul oilasida bo’lib turadi. Aslida bunday oila biologik oilada biror-bir inqirozli vaziyat yuzaga kelganda “tez tibbiy yordam” vazifasini bajaradi. Qabul qiluvchi oila institutining joriy qilinishi avvalambor bunday oilalarni tanlab olish, ularni bu faoliyatga tayyorlashning effektiv mexanizmini ta’minlaydigan normativ-huquqiy bazaning yaratilishini talab qiladi. Qabul qiluvchi oilalar va ular vazifalarining farqlanishiga qaramay ijtimoiy pedagogning bu oilalar bilan ish yuritishini belgilab beruvchi bir qator umumiy qoidalarni ajratsak bo’ladi. Bu faoliyatni bir qator bosqichlarga ajratsak bo’ladi: oilalarni tanlash, ota-onalarni o’qitish, bolalar ta’lim-tarbiyasi masalasi bo’yicha faoliyatlarining patronajini o’tkazish va boshqalar. SHuningdek, ijtimoiy pedagogning faoliyati doim boshqa mutaxassislar- ijtimoiy ishchilar, shifokorlar, psixologlar, defektologlar bilan hamkorlikda bo’ladi. Ijtimoiy pedagogik faoliyat har qanday boshqa faoliyat kabi faoliyat maqsadi, sub’ek va ob’ekti, funksiyalari, tashkil qilish metodlari va usullari bilan aniqlanadi. Qabul qiluvchi oila bilan ijtimoiy pedagogik ish yuritishning maqsadi- oilada bolani normal tarbiyasi va rivojlantirish. Uning sub’ektlari yuqorida sanab o’tilgan mutaxassislardir. 2.2. Oilada bolalarni muvaffaqiyatli tarbiyalash shakl, metod va vositalari 21 Jamiyatimiz taraqqiyoti munosabati bilan oila, uning barcha hayotiy bosqichlari jiddiy o`zgarishlarga uchramoqda. Millatning tarixiy, milliy va regional xususiyatlarini hisobga olgan holda o`zbek oilalari taraqqiyotini umumiy va xususiy taraqqiyotlar asosida oilaviy tarbiyani maqsadga muvofiq yaxshilash lozim. Bu davlatning oilada yosh avlodni har tomonlama kamol toptirish jarayoniga qaratilgan ilmiy va amaliy tavsiyalardan biridir. Oilaviy tarbiya deganda ota– onalarning o`z hayotlari, turmush tarzlari asosida bola shaxsida dunyoqarash asoslari, siyosiy, ahloqiy, estetik va boshqa ijtimoiy omillarni shakllantirish maqsadida muntazam, izchil, g`oyaviy va ma’naviy ta’sir ko`rsatish jarayoni tushuniladi. O`zbek olimlari tomonidan olib borilgan ko`p yillik ilmiy tadqiqotlar shuni ko`rsatmoqdaki, O`zbekiston sharoitida oilaviy tarbiya, uning mazmuni va tashkil etilishi, oila va o`quv muassasalarining boshqa bo`g`inlariga ta’sir etuvchi o`ziga xos bir qancha ijtimoiy hamda tarbiyalash shart – sharoitlari mavjud bo`lib, ularni hisobga olmay ilojimiz yo`q. Bulardan biri respublikamizning iqtisodiy sharoiti, iqlimi, tabiatning o`ziga xos xususiyatlari har bir o`zbek oilasining iqtisodiy, ijtimoiy rivojlanishiga, oilaviy hayot sharoitining o`zgarishiga, binobarin, oiladagi bolalar tarbiyasiga sezilarli ta’sir etmoqda. Ikkinchidan, respublikamiz o`zining demografik, etnik, milliy shart – sharoitlari jihatdan ham o`ziga xos xususiyatlarga ega, bular aholining zich joylashishi va uning intensiv ko`payishidir. Uchinchidan, respublikamizning ma’naviy hayoti va uning o`ziga xos tomonlari muttasil rivojlanmoqda, ularning oilaviy tarbiyaga ta’siri kuchaymoqda. Ahloqiy tarbiyani izchil va tartibli amalga oshirishda oila muhiti g`oyat muhim rol o`ynaydi. Inson ahloqiy, ma’naviy va ruhiy qiyofasining poydevori oilada qo`yiladi. SHuning uchun ham mashhur allomalar oila tarbiyasiga katta e’tibor berishgan hamda shu masalaga bag`ishlab qator qimmatli asarlar yozishgan. Dono xalqimiz «Bola — boshidan, nihol — yoshidan» degan naqlni bejiz aytmagan. Modomiki shunday ekan, yosh avlodni tarkib toptirish, tarbiyalash ishini yoshlikdan, oiladan boshlash kerak. Bi-nobarin, oiladagi tarbiya jarayonida 22 har bir daqiqa va fursatni qo`ldan boy berish orqali ota-onalar keyinchalik ko`pgina qiyinchiliklarga duch keladilar. Axir, noto`g`ri tarbiya tufayli nafs balosi o`qiga giriftor bo`lgan o`n gulidan bir guli ham ochilmay turib umri hazon bo`lgan yoshlar kammi? Donishmand tili bilan aytganda, «Qapg`a ochlik, tashnalikning qiyinchiligini sezsa, muzni teshadi; bekinib turgan ovchini ko`rmay, uning tuzog`idagi donlar uchun parvo qilmay kiravsradi O`zbek xalqining ko`p asrlik boy madaniyati va tarixi bor. Mazkur madaniy meros jamiyatdagi jamiki ma’naviy boyliklarni o`z ichiga qamrab oladi. Ayniqsa, O`rta Osiyo xalqlari pedagogikasi, ma’naviy-madaniy tarixi boy merosga ega bo`lib, ularning mohiyati, mazmuni xalq ijodiyotida, ilg`or mutafakkirlarning asarlarida aks yetgat. Xususan, jumhuriyatimiz xalqlarining pedagogika va ruhshunoslik fanlari buyicha merosini o`rganish ishlari hali o`zining ko`pgina tadqiqotchilarini kutib turibdi. Hatto bir necha asrlar ilgari At-Termiziy, Ismoil Buhoriy kabi allomalarning inson ma’naviy olamini boyitadigan durdona yodgorliklari, xususan, «Qur’oni karim» mazmunini yoritadigan hadislar majmuasi musulmon olamining hayotbahsh oftobidir. Ma’lumki, yosh avlodga maqsadga muvofiq tarbiya berish uchun ota-onalar ham tarbiyaning vazifasi, maqsadi, vositalari, shart-sharoitlari yuzasidan har tomonlama bilimga ega bo`lishlari, farzandlarining yoshi va o`ziga xos xususiyatlarini e’tiborga olgan holda ish yuritishlari lozim. O`zbek oilasida bola tarbiyalashning ishontirish, tushuntirish, nasihat, ibrat- namuna ko`rsatish, yaxshi fazilatlarni mashq q ilish, rag`batlantirish, tanbeh berish, ogohlantirish, jazolash kabi usullari qo`llaniladi. Oilada bola tarbiyasining o`ziga xos qoidalari mavjud bo`lib ota-onalar ulardan o`rinli foydalanishlari lozim. Xususan, ular quyidagicha: 1) oilada hissiy moslik, ruhiy hotirjamlik va iliq iqlim yaratish; 2) ota-ona obr o` sini sa q lash; 3) tarbiyada ota - ona , kattalar o` rtasida talabchanlik birligi ; 4) bola shaxsi n i me h natda tarbiyalash; 23 5) oila, maktab va jamoatchilik h amkorligi; 6) bolani sevish va izzat q ilish; 7) oilada q at’iy rejim va kun tartibi o` rnatish; 8) tarbiyada bolalarning yo sh va shaxsiy xususiyatlarini h isobga olish; 9) bola tarak q iyotini ani q lab borish; 10 ) bolada musta q illik, tashabbuskorlik sifatlarini xos il etish va bosh q alar. Oilaning ma’naviy dunyosini takomillashtirish uchun unda zarur ru h iy hotirjamlik, ibratli ru h iy munosabat, o` zaro totuvlik yaratilgan b o` lishi zarur. Ota- onalar o` rtasidagi o` zaro munosabatda h amji h atlik, me h r-o q ibat, o` zaro h urmat, shirinsu hanlik, bir-biriga g` amh o` rlik mavjud b o` lsa, bunday muomala , mu nosabat bola tarbiyasiga ijobiy ta’sir q iladi. Ular o`z farzandlariga chinakam baxt, q uvonch h adya etadilar. Oila a’zolarining did-farosati, q izi q ishi, mayllari, e h tiyojlari, intilishlari o` zaro bir-biriga munosib b o` lsa, onaning ino q , a xil turmush kechirishlariga, oilaviy munosabatlarning musta h kam b o` lishiga puhta zamin h ozirlaydi. Muayyan darajada shart-sharoitlarning mavjudligi, ota-onaning o` zaro bir-birlarini tushunib turmush kechirishlari, ma q sad va vazifalardagi birlik, yuzaga keladigai ziddiyatlarni birgalikda bartaraf eta olishlari musta h kam oila mu h itini shakllanti radi. Ota-ona obro`sini orttirishda, eng avvalo, ibrat-namuna muhim rol o`ynaydi. Oilada tarbiya ishini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun ota-ona tinmay o`zlarini tarbiyalab borishlari kerak. O`zlarida etish maydigan sifat va fazilatlarni to`ldirib, mavjud illatlarni batamom tugatishlari lozim. Chunki ota-onalarning tarbiya jarayonidagi ists’do di — bu farzandlarga nisbatan muhabbat va sadoqatdan iboratdir. Ota-ona farzandlar o`rtasida obro`ga ega bo`lishlari uchun qator chora va tadbirlarni amalga oshirishlari zarur. Dastavval ular tur li yoshdagi farzandlari ruhiy dunyosiga mos muomala qilishlari dar kor. Kichik, o`rta va katta yoshdagi o`g`il- qizlar bilan muloqotda ularning yosh xususiyatlariga mos muomalada bo`lish shart. 24 Ota-onalar farzandlari davrasida obro` orttirish uchun ular ning ruhiy dunyosiga asta-sekin kirib borishlari ayni muddaodir. Chunki bolalar ota-onalar qalbiga yaqinlashish uchun kichkintoylar «ot-ot» o`ynashni, o`rta yoshdagilar musobaqalashishni yoki bellashishni, kichik yoshdagi o`quvchi bolalar esa ertaklar olamiga kirishni, o`spirinlar oilaviy, ijtimoiy masalalar yuzasidan munozara yuritishni yoqtiradilar. Chin obro`ga ega bo`lmoqchi bo`lgan har bir ota-ona qimmatli vaqtlarini o`z farzandlaridan hech ayamasliklari kerak. Bolalar ruhiy dunyosiga kirish bachkanalik emas, balki tarbiya vositasidir. Farzandlarning talab va ehtiyojlarini oqilona qondirib borish ularni bir-birlariga tobora yaqinlashtiradi, obro`lariga obro` qo`shadi. Oila davrasida ota-onalarning kuzatuvchanligi, sezgirligi va hozirjavobligi muhim ahamiyatga ega. Mayda-chuyda narsalar ham diqqat-e’tibordan chetda qolmasligi, ularga shaxsiy fikr-mu lohazalar bildirishlari farzandni xushyor torttiradi. Ular o`zlarining nuridiydalarida bunday ajoyib xislatlarning mavjud ligidan cheksiz quvonadilar. Ota-onalarning odilona me’yorli talabchanligi obro` orttirish ning eng muhim yullaridan biridir. Farzandlarning kuchiga, qobi liyatiga, qiziqishiga binoan aqliy va jismoniy topshiriqlar berilishi va o`z vaqtida ularning natijasini tekshirish bolalarda qat’iyatlikni vujudga keltiradi, natijada katta yoshdagilarga nisbatan ularda ihlos ortadi. Ihlos, hurmat, obro`ning uzviy zanjiri bo`lib hisoblanadi. SHuning uchun unga alohida e’tibor berish far zand kamoloti uchun muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, ota-onalarning samimiyligi va g`amho`rligi ularga katta obru keltirishi mumkin. Ulardagi samimiylik, g`amho`rlik fazilatlari farzandlar yuragida uchmas iz qoldirib, to`g`ri yo`l topa oladi. Ularning ibratli xarakter xislatlari bolalar qalbida kel gusi orzu-umidlari gulshani sifatida katta rol o`ynaydi; binoba rin, ularga nisbatan ishonch, intilish, moyillik kabi istiqbol sifatlari vujudga kela boshlaydi. Ota-ona obro`si ortishi uchun ularda ma’naviy qiyofa, ahloqiy baynalmilallik, go`zallikka qarashlari, barqaror e’tiqod bo`lmog`i zarur. 25 Oilada totuvlikning mavjud bo`lishi barcha muvaffaqiyatlarning garovidir. Chunki oila a’zolarining bir-biriga bo`lgan munosabatlari kelajak avlodning qanday shaxs bo`lib voyaga etishiga o`z ta’sirini ko`rsatadi. Xo`sh, oila quchog`ida qanday munosabat vujudga kelganda unda totuvlik, bir-birlarini tushunish holati hukm suradi? Farzandlarning ruhiy xususiyatlaridan qariyalar, tajribali ota- onalar o`z turmush tajribalari orqali bir oz bo`lsada habardorlar. L ekin ulardagi bilimlar ruhiyat qonuniyatlariga, bolalarning yosh va shaxsiy xususiyatlariga asoslanmagan bo`ladi. Shu tufayli qariyalar yoki katta yoshdagi kishilar bilan bolalar o`rtasida «anglashilmovchilik g`ovi» vujudga keladi. Bunday munosabatni tubdan o`zgartirish lozim. Bu narsani o`zgartirish uchun ularni psixologiya va pedagogika hakidagi bi - limlar bilan muayyan darajada qurollantirish kerak. O`z-o`zidan ma’lumki, bolalarning ruhiy xususiyatlarini qariyalarga hamda katta yoshdagilarga tanishtirish oilada totuv lik, hamjihatlik, iliq ruhiy iqlimni barpo qiladi. Bolalar ning katta yoshdagilarga va qariyalarga bo`lgan iliq munosabati, mehr-muhabbati, namuna-timsol yoki maslak sifatida qarashi va boshqa jarayonlar orqali o`zaro tushunuv namoyon bo`ladi. Farzandlarga nisbatan qilingan yumshoq yoki qo`pol muomala ularning ruhiy dunyosida ijobiy yoki salbiy taassurot qoldiradi. Kishi kayfiyati yo ko`tariladi yoki mutlaqo buziladi. Qariyalar va ota-onalar farzandlarining fe’l-atvori va xulqini, qobiliyati va qiziqishini, umuman olganda, ularning ruhiy dunyosini chuqur bilgan taqdirdagina oilada normal (mu’tadil) ruhiy iliq iqlim mavjud bo`lishi mumkin. K ichik yoshdagi bolalar maktab ostonasiga oyoq bosishi bilan o`yin fa oliyati o`rnini o`qish faoliyati egallay boshlaydi. Ba’zan ular qiyin chiliklar oldida bardosh bera olmay injiqlik qiladilar. Bunday h olatning oldini olish uchun uni erkalatmaslik, hamisha qo`ygan ta labini qattiqqo`llik bilan amalga oshiravermaslik darkor. Uning o`rniga yo`l-yo`riq ko`rsatish, tushuntirish ishlarini olib borish maqsadga muvofiq. Faqat ana shundagina unda irodaviy sifatlar shakllanadi. 26 Bunday yoshdagi bolalarga oilada talab bir xil bo`lishi yaxshi na tija beradi. Ularning talab va istaklarini dalillar asosida tu shuntirishga harakat qilish, noto`g`ri yoki qalbaki ahborotlar berishdan saqlanish kerak. Yolg`on javob berish orqali ota- onalarning farzand ol dida obro`si pasayadi, chunki ular uyda olingan javob bilan o`qituv chisining javobini solishtiradilar va shu asnoda kim haq yoki kim nohaq ekanligini aniqlaydilar. Ular uchun boshlang`ich sinf o`qituvchisi do nishmand, bilimdon, ishbilarmon shaxs rolida namoyon bo`ladi. Oilada kattalar obro`si qo`rqitish asosida vujudga kelmasdan, balki samimiylik ila hurmat zamiriga qurilishi maqsadga muvo fiqdir. Oila a’zolarining inoqligi, xatti- harakati, kiyinishi, mehnat faoliyati, o`zga kishilar to`g`risidagi suhbatlari va ularning boshqa sifat hamda fazilatlari bolaning murg`ak tasavvuriga yangi timsollarni olib kiradi. Kichik yoshdagi bolalar tarbiyaga beriluv chan hamda kattalarga ishonuvchan bo`ladilar. Ota-onalar ularning bu xususiyatlarini inobatga olgan holda muloqotda bo`lsalar, oilada to tuvlik qaror topadi. SHu fazilatlar bola ongiga singib boradi va u kelajakda ahloqan sog`lom o`smir bo`lib etishadi. O`smirlik davrida (11—15 yoshlar) bolalarning ruhiy dunyosida katta o`zgarishlar yuz beradi. Bu o`zgarishlarga qator sabablar ta’sir q iladi. Jumladan, uning biologik jihatdan taraqqiyoti, jinsiy o`sishi, pedagogik jamoa ko`lamining kengayishi, qurshab olgan muhit ta’siri va boshqa omillar. Ana shu omillar ta’siri natija sida uning ru h iyatida keskin b u rilish yasaladi. Shuning uchun maktabda, oilada va kucha-kuyda o` zini tutishi o` zgaradi; ahlo qiy masalalarga q arashi bosh q acharo q tu s oladi. Xuddi shu davrda o` smirlarda shaxsiy fikrini ma’ q ullash, bosh q alar fikriga tan q idiy munosabatda b o` lish, kamchiliklariga o` z va q tida i q ror b o` lmaslik, o` jarlik, o` zbilarmonlik, o` zini kattalardek h is etish kabi xususiyatlar k o` zga tashlana boshlaydi. Ota-onalar o` smirlar bilan mulo q otga kirishishda ularning izzat- naf s iga tegmasligi h amda kalaka q ilmasligi zarur. U h olda ota-onaga b o` lgan me h r-mu h abbat, samimiy h u r mat o` rnini nafrat, h asad egallashi mumkin. H amisha ularga h a q i q atni silli q muomala o rq ali tushuntirish darko r: « O`g` lim, ugit-kengashimni q ulogingga ol, 27 bilimsizlikni tashla. Kimning tal q oni b o` lsa, shinniga q oradi. SHuningdek, a q lli kishi nasi h atni q abul q iladi» Kichik yoshdagi bolalar hayotida o`yinning ahamiyati katta. Atoqli pedagoglar «bola kichikligida o`yin faoliyatiga qanday munosabatda bo`lsa, katta bo`lganida ham mehnat faoliyatiga huddi shunday muno sabatda bo`ladi», deb ta’kidlaydilar. Krupskayaning fikricha, 5—6 nafar bolaning boshini qovushtirib, ularni o`yin faoliyatiga jalb eta olgan, o`yinning borishini muvaffaqiyatli tashkil etib, o`z tengdoshlari faoliyatini to`g`ri uyushtirayotgan bolalardan kelgusida davlat arboblari etishib chiqishi ehtimoldan holi emas. Bunga misol tariqasida jahongir Amir Temurni olishimiz mumkin. Ertaklar, badiiy adabiyot va san’at asarlari kichik yoshdagi bola larning murg`ak qalblarini to`lqinlantirib, ularning estetik va ahloqiy jihatdan shakllanishlarida g`oyat muhim rol o`ynashi hammaga ma’lum. Bolaning faoliyatini to`g`ri tashkil etishda oilaning roli nihoyatda katta ekanligi to`g`risida o`zbek ma’rifatparvarlari g`oyatda qimmatli fikrlarni bayon yetgatlarki, o`qituvchi bu to`g`ridagi zarur fikrlarni Abu Rayhon Beruniyning «Minerologiya», Ibn Si noning «Tib qonunlari», I. Husanxo`jaevning «Alisher Navoiy ta’ lim va tarbiya haqida», Abdulla Avloniyning «Toshkent tongi», T. N.Qori Niyoziyning «Hayot maktabi» kitoblaridan, Abu Nasr Foro biyning mulohazalaridan olishi mumkin. Abu Nasr Forobiyning e’tiqodiga ko`ra, «O`zida o`n ikki tug`ma xislatni birlashtirgan kishigina ahloqli odam bo`la oladi». «Birinchidan bunday odamning barcha a’zolari shu darajada mukammal taraqqiy yetgat bo`lishi zarurki, u bu a’zolari bilan bajarmoqchi bo`lgan barcha ishlarini osonlik bilan amalga oshira olsin; (ikkinchidan) barcha masalani, muhokama va mulohazani tezda va to`g`ri tushuna oladigan, uning ma’nosini anglay oladigan, so`zlovchining maqsadi va aytilgan fikrining chinligini tezda payqay oladigan bo`lsin; (uchinchidan) hotirjam, juda baquvvat bo`lsin, ko`rgan, eshitgan, sezgan narsalarining birortasini ham esidan chiqarmay, yodida saqlab qoladigan bo`lsin; (to`rtinchidan) zehni shu 28 darajada tez va o`tkir ishlasinki, biron narsaning alomatini sezishi bilan, bu alomat nimani bildirishini tez bilib olsin; (beshinchidan) so`zlari aniq bo`lsin, fikrlarini va aytmoqchi bo`lgan mulohazalarini ravon va ravshan bayon eta olsin; (oltinchidan) bilish va o`qishga muhabbati bo`lsin, o`rganmoqchi bo`lgan bilimini charchashni sezmasdan osonlik bilan o`zlashtira olsin; (ettinchidan) ovqatlanishda, ichimlik iste’mol qilishda ochko`z bo`lmasin, tabiati qimor o`yinlarini o`ynashdan uzoq bo`lsin va ular keltiradigan hursandchilikdan jirkanadigan bo`lsin; (sakkizinchidan), haqiqatni va haqiqat tarafdorlarini sevadigan bo`lsin, yolg`on va yolg`onchilarga nafrat bilan qaraydigan bo`lsin; (to`qqizinchidan) ruhi g`ururli va o`z vijdonini qadrlaydigan bo`lsin, uning ruhi o`z tabiati bilan past ishlardan yuqori va olijanob ishlarga intiladigan bo`lsin; (o`ninchidan) dirham, dinar va shu kabi turmush buyumlariga jirkanish bilan qarasin; (o`n birinchidan) o`z tabiati bilan adolatli va adolat uchun kurashuvchilirni sevadigan, adolatsizlik va jabr-zulmga hamda jabr-zulm o`tkazuvchilarga nafrat bilan qaraydigan bo`lsin, o`z odamlari va boshqalarga adolatli bo`lsin, go`zal va yaxshi hisoblangan narsalarini barchaga taqdim yetgat holda, odamlarni adolatga targ`ib etadigan va adolatsizlik natijalarini yo`qotadigan va ularga yo`l qo`ymaydigan bo`lsin; (o`n ikkinchidan) adolatli bo`lsin, ammo qaysar bo`lmasin, adolat oldida qaysarlik qilib, o`zbilarmonlikka berilmasin, lekin har qanday adolatsizlik va pastkashlik oldida qat’iy bo`lsin, o`zi zarur deb bilgan narsasini amalga oshirishda qat’iylik ko`rsatish va qo`rqmas, jasur bo`lsin, qo`rqish va ojizlikni bilmasin». O`qituvchi Forobiyning hayotga, odamlarga, ijtimoiy muhitga bo`lgan holis, sog`lom qarashlarini alohida ta’kidlab, bu to`g`rida o`z fikrini qo`yidagi so`zlar orqali asoslaydi: “Forobiy razil, iflos xislatlarni qoralash, ahloqsiz shaxslarni fosh qilish va ularga olijanob ahloqiy xislatlarni qarama-q arshi qo`yish bilan ham jismoniy, ham ahloqiy, har jihatdan yetuk va mukammal bo`lgan inson idealini yaratadi va uni har qanday ta’ lim-tarbiyaning maqsadi sifatida namuna qilib qo`yadi» 29 Alisher Navoiy yosh avlodni voyaga etkazishda ta’limni tarbiya bi lan birga uzviy bog`lab olib borish zarurligini qayd etadi. Ota-ona ning hamda o`qituvchining jamiyat oldidagi vijdoniy burchi, vazifasi bolaga ilm o`rgatish va uning ma’naviy qiyofasini xush- xulq, xushodob bilan bezashdir, deb uqtiradi. Shoir, yozuvchi, tarjimon, pedagog, davlat arbobi Abdulla Avloniyning ma’rifatparvarlik g`oyalari farzandlarni voyaga etkazishda har bir oila, ota-ona uchun dasturulamal ta’limotdir. Ayniqsa, uning didaktik (ta’limiy) mazmunda yozgan va ulkan tarbiyaviy ahamiyatga ega bo`lgan «Turkiy guliston yohud Ahloq» asari g`oyat mashhur bo`lib, Abdulla Avloniy umrini abadiylashtiruvchi mangu obidadir. Tajriba va kuzatishlar shuni ko`rsatadiki, oilada bolalar faoli yatini to`g`ri tashkil etish ularning kelajagini yaratishda hal qiluvchi ahamiyatga ega bo`lsada, biroq, ota- onalar bunga yetarlicha ahamiyat ber maydilar. Ota-onalarning beparvoligi, beg`amligi, loqaydligi tufay li bolaning qimmatli vaqti ko`pincha behuda o`tadi. Kun tartibiga amal qilmaslik vaqtdan unumli foydalana bil maslikni keltirib chiqaradi. Hatto uyda dars tayyorlash uchun ma’lum tartib-qoidalar borki, bola bu tartib-qoidalarga qat’iy amal q ilishi, o`z navbatida, ota-onalar bu faoliyatni nazorat qilishlari lozim. Mutahassislarning fikricha, bola dars tayerlashi uchun mus taqil ish stoliga ega bo`lishi va dars qilayotganida bu stolda tegishli daftar-kitoblardan bo`lak ortiqcha narsalar bo`lmasligi zarur. Hatto qaysi o`quv fanlari bo`yicha uy vazifalarini qachon, qay tarzda bajarish shartlari mavjud bo`lib, bunda: a) dars tayyorlashni o`rtacha q iyinchilikdagi o`quv fanidan boshlash; b) keyin qiyin o`quv fanla rini (matematika, fizika va h. k.) tayyorlash; v) ohirida esa oson o`q uv fanlari bilan shug`ullanish maqsadga muvofiqdir. Har bir 45 minutlik dars tayyorlash faoliyatidan so`ng 10-15 minut tanaffus qilish kerak. Atoqli pedagog A.S.Makarenko tavsiya yetgat bu tartib metodik tomondan hamon ahamiyatlidir. Uy sharoitida o`g`il bolalar bilan qiz bolalar bajaradigan ish lar, turli yumushlarda ma’lum darajada farq bor, albatta. Biroq o`rni kelganda har ikkala 30 jinsdagi bolalarning duch kelgan yumushlarni bajarishlari foydadan holi emas. Bu to`g`rida N.K.Krupskaya «Ayollar bajaradigan ishlarni o`g`il bolalarga o`rgatish kerakmi?» degan maqolasida ham yozgan edi. Bolalarni ozodalikka, saranjom-sarishtalikka, mehnatni qadrlashga, kattalarni, ayniqsa, keksalarni hurmat qilish va mehribonlik, kichiklarga g`amho`rlik ko`rsatishga o`rgatish g`oyatda muhimdir, ota-onalar buni farzandlariga uqtirib, ular faoliyati ga katta e’tibor bilan qarashlari lozim. Ular o`g`il-qizlarining xatti- harakatlaridan ogoh bo`lib turishlari, hatto kichik bo`lib ko`ringan hato va kamchilik uchun ham murosasiz bo`lib, ularni tez orada bartaraf etish choralarini ko`rishlari lozim. Chunki bugun ar zimas bo`lib ko`ringan kichik hato ertaga katta hatolarga yo`l ochib beradi buning oqibati yomon bo`ladi. Oilada to`ng`ich farzand boshqa farzandlarga g`amxo`r, mehribon bo`lishi lozim. Xalqimizda «Katta arava qayerdan yursa, kichik arava h am shu yoqda yuradi» degan naql bor. Zero, to`ng`ich farzand o`zining barcha yaxshi fazilatlari bilan boshqa kichik bolalarga namuna bo`lishi kerak. Olimlar fikricha, oilada bolalar kitobxonligini mohirona tashkil etish ahloqiy go`zallik tarbiyasida katta rol yo`naydi. Shunga ko`ra, bolalar kitobxonligini tashkil etishda oila va maktab hamkorligini o`rnatish, bunda maktabning etakchilik rolini oshirish maqsadga muvofiqdir. Keyingi paytda Yassaviyning «Hikmat»lari, hadis namunalari kabi qator kitoblar ko`p nushada nashr etildi. Oilada bolalarning kitobxonligini uyushtirishni qo`yidagicha amalga oshirish mumkin: 1. Har qaysi yoshdagi bolalar uchun badiiy asarlarni to`g`ri tanlash. 2. Ma’lum tartib asosida badiiy kitoblarni o`q ish uchun va qt h amda sharoitni t o`g` ri belgilash. 3. Badiiy asarlarning tarbiyaviy tomondan ta’sir etadiganlarini tanlash va kerakli adabiyotlarni t o` plab, oila kitobxonasini tashkil etilishi; kattalar va bolalar kitoblari alo h ida javonlarda tartibli sa qla shnishi kerak. 4. Bolalar kitobxonligini bog`cha va maktab bilan h amkorlikda 31 uyushtirish. Bunda m e todistlar va sinf ra h barlari, mutahassislar bilan doimiy alo q a o` rnatish. 5. Oilada bolalar kitobxonligini uyushtirishda turli usullarni topish. Tajriba va ku z at i shlar oilada bolalar kitobxonligini uyushtirishda su h bat, ifodali o`q ish, h ikoya, ba h s-munozara metod va usullaridan foydalanish yaxshi samara berishini k o` rsatadi. XULOSA Ta’lim-tarbiya muassasalari oila va jamoatchilik tarbiyasini tashkil etishda hal etuvchi vazifani bajaradi. Tarbiyaviy ta’sirni muvofiqlashtirishda u o`z ishini qaytadan tashkil etishi, oilalarga yaqinlashish yo`llarini izlashi, pedagogik ma’lumotlarni kengroq yoyib borishi zarur. Ta’lim-tarbiya muassasasi, oila va jamoatchilikning tarbiyaviy ta’sirini muvofiqlashtirish quyidagi tashkiliy shakllarda amalga oshiriladi: - Ta’lim-tarbiya muassasalari jamoasi, ota-onalar qo`mitasi, jamoatchilik kengashi, klublar kitobxonalar, stadionlar, huquqni himoya qilish organlari, 32 uchastka nozirlari va sog`liqni saqlash muassasalari ish rejalarini muvofiqlashtirish, har bir tomon vazifalarini aniqlab berish; - Ta’lim-tarbiya muassasalari kuchiga tayanib ota-ona va jamoatchilik vakillarini bolalar hamda oilalar bilan ishlashga o`rgatishni tashkil etish; - tarbiyaviy-tashkiliy ish hamda pedagogik madaniyat tashviqotining ayni paytdagi ahvolini va natijalarini chuqur o`rganish, birgalikda muhokama qilish, navbatdagi ishlarni belgilab olish kabilarni o`z ichiga oladi. Ta’lim-tarbiya muassasalari oila va ota-onalar bilan asosiy ishini ota-onalar kengashi orqali amalga oshiradi. Bu kengash hamkorlikda faoliyat ko`rsatish rejasiga ega bo`lib, umumiy faoliyat tashkilotchisiga aylanadi, ishni nazorat qilib boradi. Keyingi paytlarda ota-onalar qo`mitasi o`z vakolatlarini to`liqligicha amalga oshirmay, o`z ishida yuzakichilikka yo`l qo`ymoqda. Ular: - Ta’lim-tarbiya shakl va mazmunini tanlashda qatnashish; - Ta’lim-tarbiya rejalarini tuzishda ishtirok etish; - kun tartibini o`zgartirish va uning muhokamasida qatnashish; - tarbiyalanuvchilarni qobiliyat va moyilliklariga qarab guruhlashtirishda ishtirok etish; - mehnat va dam olishni tashkil etishda qatnashish; - tarbiyalanuvchilarga tibbiy xizmat ko`rsatishda qatnashish; - rag`bat va jazo tizimini ishlab chiqishda ishtirok etish; Ota-onalar qo`mitasi hamda hamkorlikdagi pedagogik madaniyati tashviqoti guruhi ishini muvofiqlashtirish o`z samarasini berishi tayin. Ota-onalar qo`mitasiga katta hayotiy va pedagogik tajribaga ega bo`lgan o`qituvchilarning kiritilishi ko`zlangan maqsadga erishishning asosiy omilidir. Ota-onalar qo`mitasining asosiy vazifasi pedagogik ta’limni tashkil etish va ularni amalga oshirishdir. Pedagogik o`qishlar, ota-onalar universitetlari davra suhbatlari, anjumanlar, ota-onalar maktabi kabilar shu vazifani amalga oshirishga qaratilgan. Bularning barchasi farzand tarbiyasi bilan shug`ullanayotgan fuqarolarning pedagogik ma’lumotini oshiradi, o`z farzandlarini yaxshiroq tarbiyalashga 33 o`rgatadi, murakkab muammmolarni hal etishda yordam beradi, yuzaga keladigan nizolarni bartaraf etishda qo`l keladi, bolalar bilan dildan suhbatga o`rgatadi. Pedagogik madaniyat tashviqoti guruhi va ota-onalar qo`mitasi faollari bu o`qishlarga ko`proq oilalarni jalb qilishga harakat qiladi. Aksariat oila boshliqlari o`z farzandlarining qobiliyatli va madaniyatli, tarbiyali va a’lochi bo`lib ulg`ayishlarini xohlaydi. Mana shu tabiiy intilish asosida oila va ta’lim-tarbiya muassasalari o`rtasida iliq munosabat o`rnatiladi. Ta’lim-tarbiya muassasasi va oilaning hamkorlikdagi faoliyati bolalarda ahloqiy sifat, jismoniy sog`liq, aqliy rivojlanish, estetik didni shakllantirishga qaratilgan. Kelajak avlodni tarbiyalash birgina ota-onaning vazifasi hisoblanmaydi, balki keng jamoatchilik aralashuvini talab qiladigan jarayon hisoblanadi. Bu boradagi keng jamoatchilik harakati ham tarbiyachi-pedagog hodimlar tomonidan amalga oshiriladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`Y X ATI 1.Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – engilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. – 176 b. 2. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. –T.: O`zbekiston, 1999.–32 b. 3.«Ona va bola» davlat dasturi to`g`risida Vazirlar Mahkamasining 2001yil 5 fevral №68 qarori . - 25 b. 4..Munavvarov.A.K.Pedagogika:O qituvchi.1996-yil.‘ 5.Egamberdieva N.M. «Ijtimoiy pedagogika» - Т.: Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2009 y. 34 6. Mavlonova R. va boshqalar “Ijtimoiy pedagogika” Т .: Istiqlol, 2009 y. 7 . MunavvarA.K.Oila pedagogikasi.T:O‘qituvchi1994-yil. 9 .Yo‘ldashev.J.Ta'lim yangilanish yo‘lida.-T:O‘qituvchi200-yil 10.Hasanboev J., Hasanboeva O., Turopova M. Ma’naviy-ahloqiy tarbiya asoslari. – T. 2000. - 49 b. INTERNET SAYTLAR 1.www.ziyo_net 2.tdpu.uz 35

Ijtimoiy pedagogning oilalar bilan olib boradigan ishlari shakl, metod va vositalari

Купить