Ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar demokratik prinsiplarni joriy qildirish asoslari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	58.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar demokratik prinsiplarni joriy qildirish asoslari

Купить

Ijtimoiy - siyosiy qadriyatlar demokratik prinsiplarni joriy qildirish asoslari .
1. Ijtimoiy-siyosiy qadriyatlarning demokratik boshqaruvni ta'minlashdagi roli
2. Ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar va demokratik prinsiplar o'rtasidagi bog'lanish.
3. Barqarorlik, tinchlik, millatlararo totuvlik-jahon xamjamiyatiga yo‘lovchi
ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar ekanligi.

1. Ijtimoiy-siyosiy qadriyatlarning demokratik boshqaruvni ta'minlashdagi
roli
jtimoiy-siyosiy qadriyatlar - bu jamiyatlar tuzilishi, faoliyati va yo'nalishini
boshqaruvchi asosiy printsiplar bo'lib, ular insonlar va institutlar o'rtasidagi o'zaro
munosabatlarga chuqur ta'sir ko'rsatadi. Demokratik tizimlarda bu qadriyatlar
jamiyatning adolatli, inklyuziv va xalqqa xizmat qiluvchi boshqaruv tizimlarini
yaratishda muhim rol o'ynaydi.
Bu qadriyatlarning mohiyati fuqarolarning tengligi va huquqiy tenglikni
ta'minlash, shaxsiy erkinliklarni himoya qilish, hukumatni javobgar qilishga
qaratilgan bo'lib, demokratik jamiyatlarda hayotning asosiy omillarini tashkil etadi.
Demokratik prinsiplar, masalan, siyosiy tenglik, inson huquqlarini himoya qilish,
shaffoflik va qonun ustuvorligi, bu qadriyatlar asosida rivojlanishi uchun kerakli
ahamiyatga ega.
Demokratiyani qo'llab-quvvatlovchi asosiy ijtimoiy-siyosiy qadriyatlari
quyidagilar:
Tenglik: Barcha fuqarolar uchun teng huquq va imkoniyatlarni ta'minlash
Tenglik - bu demokratik boshqaruvning asosiy ustunlaridan biri. Bu tamoyil,
jamiyatdagi barcha shaxslar, ular jinsiga, irqi, ijtimoiy maqomiga yoki boshqa
belgilarga qaramasdan teng huquq va imkoniyatlarga ega bo'lishi kerakligini
ta'kidlaydi. Demokratik tizimda bu, siyosiy kuch, vakillik va ishtirok etishda teng
imkoniyatlarni ta'minlashni anglatadi. Hukumat tomonidan qonunlar asosida teng
himoya va huquqiy manfaatlarni ta'minlash, jamiyatda diskriminatsiyaning oldini
olishga yordam beradi. Tenglikni targ'ib qilish orqali demokratiya barcha
ovozlarning eshitilishiga va siyosatlarning jamiyatning turli ehtiyojlariga javob
berishiga erishadi.
Erkinlik: Shaxsiy erkinliklarning ahamiyati Erkinlik - demokratik jamiyatning
ajralmas qadriyatidir. U shaxsiy erkinliklar, masalan, so'z erkinligi, yig'ilish

erkinligi, matbuot erkinligi va shaxsiy hayotga hurmat qilish kabi ko'plab huquqlarni
o'z ichiga oladi. Demokratik jamiyatlarda erkinlik fuqarolarga o'z fikrlarini erkin
ifoda etish, siyosiy muhokamalarda ishtirok etish va hukumatni hisobdor qilish
imkonini beradi. Bu erkinlik shuningdek, innovatsiyalarni, ijodkorlikni va o'zini
ifoda etish erkinligini rag'batlantiradi, bu esa jamoatchilik maydonini shakllantirib,
turli g'oyalarni bahslashish va tarqatish imkonini yaratadi. Erkinlik bo'lmasa,
demokratiya to'g'ri ishlamaydi, chunki fuqarolar siyosiy jarayonlarda ishtirok etishi
va ularning qarorlariga qarshi fikr bildirish imkoniga ega bo'lishi kerak.
Adolat: Qonun oldida adolatli muomala va adolatga teng kirish Adolat
shundaki, barcha shaxslar jamiyatda teng va adolatli ravishda muomalaga tushishi
kerak. Demokratiyada adolat faqat jinoyatlar uchun jazolash haqida emas, balki
inson huquqlarini himoya qilish va adolatli huquqiy xizmatlarga teng kirish
imkoniyatlarini ta'minlash haqida hamdir. Qonun ustuvorligi, qonunlarning izchil va
adolatli ravishda qo'llanilishini ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Demokratik
jamiyatda adolat jamiyatdagi barqarorlikni ta'minlash, hisobdorlikni kuchaytirish va
inson huquqlarini himoya qilishga yordam beradi. Adolat amalga oshirilganida, bu
demokratik institutlarga bo'lgan ishonchni oshiradi va hukumat bilan fuqarolar
o'rtasidagi muvozanatli munosabatlarni saqlashga yordam beradi.
Ishtirok : Fuqarolarning demokratik jarayonda faol ishtirok etishning
ahamiyati Ishtirok - bu demokratik boshqaruvning poydevori. Demokratiyaning
asosiy tamoyili shundaki, xalq o'z kelajagini shakllantirish huquqiga ega bo'lishi
kerak. Bu huquq saylovlarda ovoz berish, jamoat munozaralarida ishtirok etish,
fuqarolik jamiyatlarida faoliyat yuritish va hokimiyat uchun nomzod bo'lishni o'z
ichiga oladi. Faol ishtirok hukumatni xalqning ehtiyojlariga mos ravishda javobgar
qilishga yordam beradi va siyosatlar jamiyatning manfaatlari asosida yaratilishiga
ta'sir qiladi. Bundan tashqari, ishtirok siyosiy javobgarlikni oshiradi va
hokimiyatning bir necha shaxslar yoki guruhlar qo'lida jamlanishini oldini oladi.
Demokratiya fuqarolar faol ishtirok etadigan tizimda rivojlanadi va ular saylangan
vakillarni javobgarlikka tortish imkoniga ega bo'lishi kerak.

Ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar, masalan, tenglik, erkinlik, adolat va ishtirok,
demokratik printsiplarga bevosita ta'sir qiladi. Bu qadriyatlar demokratik tizimlarni
shakllantirishda asosiy poydevor bo'lib xizmat qiladi va demokratik institutlarning
faoliyatini boshqaradi. Siyosiy tenglik tamoyili, masalan, tenglik qadriyatiga
to'g'ridan-to'g'ri bog'liqdir. Demokratiyada har bir shaxsda teng siyosiy huquqlar
bo'lishi, ularning ovozi boshqa fuqarolarni boshqarish huquqiga ega bo'lishi kerak.
Bu qadriyatlar erkin va adolatli saylovlar orqali ifodalanadi, bunda fuqarolarning
xohish-irodalari aks etadi.
Erkinlik prinsipi ham demokratik boshqaruv uchun muhimdir. Shaxsiy
erkinliklar, masalan, so'z erkinligi, fuqarolarga o'z fikrlarini erkin bildirish va siyosiy
jarayonlarda qatnashish imkoniyatini beradi. Bu erkinlik demokratik jamiyatlarni
shakllantirishga yordam beradi, chunki fuqarolar o'z fikrlarini erkin ifoda etib,
hukumatning faoliyatini tekshiradi.
Adolat tamoyili esa, demokratik amaliyotlarning faqat amalga oshirilishi
emas, balki jamiyatda teng va adolatli tarzda qo'llanilishi kerakligini ta'minlaydi. Bu
jamiyatning barcha a'zolari teng huquqlarga ega ekanligini va qonunlar faqat xolis
ravishda ishlashini ta'minlaydi.
Nihoyat, ishtirok tamoyili demokratik printsiplarga eng bevosita bog'langan
tamoyildir. Demokratiya faqat fuqarolarning siyosiy jarayonlarga faol ishtirok etishi
orqali ishlaydi. Jamiyatda ishtirok etish faolligini rag'batlantirish shaffoflikni
ta'minlaydi, korrupsiyani kamaytiradi va davlat siyosati fuqarolarning manfaatlarini
aks ettiradi.
Dunyodagi real misollar, masalan, Skandinaviya mamlakatlari - Shvetsiya va
Daniya, tenglikni ta'minlaydi va universal ta'lim va sog'liqni saqlashni taqdim etadi,
bu demokratik qadriyatlarni va adolatni mustahkamlashga yordam beradi. Qo'shma
Shtatlar konstitutsiyasi esa so'z erkinligi va matbuot erkinligini demokratik
printsiplarning ajralmas qismi sifatida qabul qiladi, ularning boshqaruv tizimi esa
fuqarolarning ishtiroki orqali rivojlanadi.

Ijtimoiy-siyosiy qadriyatlarning demokratik boshqaruvni ta'minlashdagi
ahamiyatini kamaytirib bo'lmaydi. Tenglik, erkinlik, adolat va ishtirok demokratik
tizimlarning asosini tashkil etadi va ularning rivojlanishiga yordam beradi. Ushbu
qadriyatlarni rivojlantirish, himoya qilish va faol ravishda targ'ib qilish demokratik
tizim
Mustaqillik arafasida mamlakatimiz, jamiyatimiz nihoyatda murakkab,
qarama-qarshiliklarga to‘la, ammo zudlik bilan echilishi zarur bo‘lgan
muammolarga duch keldi. Birinchidan, 80-yillarning ikkinchi yarmida yuzaga
kelgan iqtisodiy tanglikni bartaraf etish, xalqni oziq-ovqat, iste’mol mollari bilan
ta’minlash lozim edi. Totalitar tuzum davrida shakllantirilgan iqtisodiy tizim
ishlamayotgan, xalq o‘zini o‘zi boshqarishga o‘rgatilmagan, barcha narsalarni
markaziy idora, davlat hal etadi, degan prinsip, qarash ongda hukmron edi. «Sobiq
Ittifoqda hokimiyat bo‘lmagani va qizil mafkura orqali boshqaruv, huquqiy
asoslarning yo‘qligi, milliy uyg‘onish jarayonlari hamda iqtisodiy o‘zgarishlar
tartibsizlik va ziddiyatlarni kuchaytirdi.» 1
.
Ikkinchidan , kommunistik mafkuraning etnosiyosatga oid nazariyalari
samarasiz bo ‘ lib , xalqlar o ‘ z qadriyatlarini « sotsialistik millat » ga qurbon etishni
istamadi . Siyosiy anomiya iqtisodiyot va jamiyatni qamrab olib , totalitarizm va
demokratiya , kommunistik mafkura va umuminsoniy qadriyatlar o ‘ rtasida
to ‘ qnashuvlarga sabab bo ‘ ldi . Bu Gruziya , Ozarbayjon , Qirg ‘ iziston va
O ‘ zbekistonda turli ijtimoiy - siyosiy voqealar shaklida namoyon bo ‘ ldi » 2
.
Uchinchidan , Bunday murakkab va qiyin vazifalarni faqat davlat o ‘ z
zimmasiga olishi mumkin edi . Shuning uchun I . A . Karimov ijtimoiy - siyosiy tizimni
isloh qilish tashabbusi bilan chiqdi .
« Yangi jamiyatni qurishda har bir kishining siyosiy , iqtisodiy , ijtimoiy va
ma ’ naviy erkinligini ta ' minlaydigan sharoitlar yaratilishi zarur » 3
.
1
Жўраев Н. Тарих фалсафасининг назарий асослари. – Т.: Маънавият, 2008. – Б. 287.
2
Ўша асар.-Б. 287-288.
3
Каримов И.А. Ўзбекистон: миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат, мафкура. Т.1.-Т.: Ўзбекистон,
1996. - Б. 15.

Kuchli milliy davlat barpo etish nafaqat yangi ijtimoiy - siyosiy tizimni
shakllantirishga , xuddi shuningdek , jamiyatni ma ’ naviy yangilanishiga ham
taalluqlidir . Bu quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
1. Davlat barcha, shu jumladan, ma’naviyat sohasidagi islohotlarning
tashabbuskoridir.
2. Kuchli davlat kuchli mafkuraga tayanadi.
3. . Davlat va mafkuraning kuchi yuksak ma’naviyatli yangi avloddadir.
Milliy davlatchilikni tiklash-kuchli milliy davlatni shakllantirishning asosiy
shartlaridan biridir. Mazkur vazifa xalqimizning tarixiy-madaniy an’analariga,
ma’naviy qadriyatlariga hamda siyosiy-ijtimoiy tajribalariga suyanishni taqozo
etadi.
Sharqda davlat ishlari, uni boshqarish ma’naviy qadriyatlar bilan uyg‘un olib
borilgan, boshqarish faoliyati, ayniqsa, shoh, hukmdor hayot tarzi, o‘z vazifasiga
munosabati ma’naviy-axloqiy mezonlar, qadriyatlar orqali baholangan. Buni
«sharqona demokratiya» deb atash mumkin. «Sharqona demokratiya insonning ichki
va ma’naviy kamolotidan boshlanib, shu orqali etuk davlat va ideal jamiyatni barpo
etishga intiladi» 4
.
Mazkur yaxshi fazilat va xislatlarga Nizomulmulk hayo, yaxshi xulq, halimlik,
kechirish, tavoze, saxovat, sabr, sidq, shukr, rahm, ilm, aql, adl kabilarni kiritadi.
Yusuf Xos Hojibning «Qutadg‘u bilig» asarida davlat va jamiyatni
boshqarishda subirdinatsiya va ierarxiya Aql (O‘g‘dulmish) timsolida namoyon
bo‘ladi. Mutafakkir aqlni (O‘g‘dulmishni) asar markaziga qo‘yar ekan, aynan u orqali
o‘ziga xos, aytish mumkinki, sharqona davlatchilik konsepsiyasini bayon qiladi.
Ushbu konsepsiyada shoh amaldorlar, maslahatchilar, elchilar, kotiblar, xizmatkorlar
va fuqarolardan farq qiluvchi sifatlarga ega shaxs sifatida tasvirlanadi. U kuchli bir
idrok sohibi, yuksak farosat egasi, ko‘ngli ezgulik nuriga to‘la, ish yuritish ustasidir.
Bundan tashqari, u barcha ishlarda tajribali, g‘ayirlikka sezgir, oqillik bobida ibratli,
4
Мусаев Ф. Демократик давлат қуришнинг фалсафий-ҳуқуқий масалалари. –Т.: O’zbekiston, 2007.
– Б. 36.

zakovatli, ma’rifatparvar, yoshlarga tayanuvchan, adolatpesha, sadoqat sifatining
sohibi kabi 12 fazilatni o‘zida mujassam etadi 5
. Mazkur ma’naviy-axloqiy
konsepsiyaga, merosga tayanish milliy davlatchiligimizni tiklash tamoyiliga aylangan.
O‘tish davrining ziddiyatlari, murakkabliklari ayrim kishilarda, doiralarda
«inkorni inkor» qilishni keltirib chiqaradi, ularni goh milliy egoizm, goh nigilizm
tomon og‘ishiga olib keladi. Bunday paytda davlatning milliy va umuminsoniy
qadriyatlar borasidagi aniq pozitsiyasi bo‘lishi shart. SHuning uchun ham
mustaqillikka qadam tashlagan ilk kunlardayoq davlatimizning bu boradagi
siyosatini, pozitsiyasini aniq ifodalanagan Barcha xalqlar umuminsoniy qadriyatlarga
erishishga intilmoqda, O‘zbekiston ham bundan mustasno emas. Inson huquqlari va
demokratiya mamlakatimizning milliy manfaatlari, an’analari hamda xalqning
axloqiy tajribasi va sezgirligi bilan uyg‘unlashgan holda rivojlanmoqda» 6
.
Respublikamizda 60 dan ziyod xalqaro huquqiy hujjatlar ratifikatsiya va
implimentatsiya qilingan. Mazkur huquq va me’yorlardan foydalanish shakli va turini
fuqaroning o‘zi erkin tanlaydi, ularga to‘la amal qilinishini esa davlat kafolatlaydi.
Shu tariqa davlat fuqaro oldidagi burchini, vazifasini bajaradi.
Bugun davlat o‘zining etnosiyosati tufayli kuchlidir. Polietnik muhit davlatni
kuchli, oqilona yo‘lga qo‘yilgan, millatlararo integratsiyani mustahkamlashga
xizmat qiladigan etnosiyosat yurgizishga undamoqda.
«Millatning qadr-qimmati va g‘ururi muqaddas bo‘lib, u til, qadriyatlar va
o‘zlikni anglash orqali shakllanadi. Millatning kuchi sonida emas, balki millatparvar
shaxslar faoliyatida namoyon bo‘ladi. Kichik millatlar ham buyuk shaxslar orqali
taraqqiyotga katta hissa qo‘sha oladi» 7
. Masalan, O‘zbekistonda 130 dan ziyod millat va
elat vakillari yashaydi. Ular o‘rtasidagi totuvlik, hamkorlik, do‘stlik davlatimizning
oqilona etnosiyosati natijasidir. Aynan mazkur etnosiyosat sababli barcha millat va
5
Қаранг: Ёқубов А. «Қутадғу билиг»да давлатчилик концепцияси. –Т.: Абдулла Қодирий, 1997. – Б.32-
33; Мусаев Ф. Демократик давлат қуришнинг фалсафий-ҳуқуқий асослари. –Т.: O’zbekiston, 2007. – Б.
38.
6
Каримов И.А. Ўзбекистон: миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат, мафкура. Т.1. – Т.: Ўзбекистон,
1996. – Б. 79.
7
Отамуродов С. Глобаллашув ва миллат. – Т.: Янги аср авлоди, 2008. – Б. 62.

elatlar jamiyatda amalga oshirilayotgan islohotlarga faol qatnashmoqda, ular
O‘zbekistonda demokratik davlat qurishda ishtirok qilishni o‘z burchi deb biladi.
Respondentlarning 72 foizi, davlatning kuchi, eng avvalo, o‘zini tashqi hujumlardan,
ichki destruktiv kuchlardan himoya qilganidadir, deb ko‘rsatadi. Bu o‘rinda davlatning
harbiy kuchi, ichki ishlar idoralarining mavjudligi va o‘z vazifalarini to‘g‘ri ado etishi
kabilar nazarda tutiladi. Haqiqatan ham, millatning tub ehtiyojlariga qurilgan g‘oya
umrboqiydir. « V.Alimasovning "G‘oyalar hayotdan oldinda yurishi kerak" degan
fikri jamiyat va inson taraqqiyotining muhim tamoyillaridan birini yoritadi. Bu,
avvalo, shuni anglatadiki, har qanday rivojlanish va o‘zgarishlar uchun aniq
maqsadlar, yuksak g‘oyalar zarur. G‘oyalar inson va jamiyatni yo‘naltiruvchi,
harakatga undovchi kuch sifatida oldinga intiladi va hayotning rivojlanish
yo‘nalishini belgilaydi.» 8
. Buyuk g ‘ oyalar insoniyatni faqat mavjud sharoitlarni
qabul qilish bilan cheklanmay , yangi imkoniyatlarni izlashga undaydi . Hayotni " o ‘ z
ketidan ergashtiradigan nazarlar " deganda , faqat o ‘ z davrining emas , balki
kelajakning ehtiyojlariga ham javob bera oladigan ilg ‘ or fikrlar nazarda tutiladi .
Masalan , ilm - fan , adolatli jamiyat qurish , ekologik barqarorlik yoki umumbashariy
taraqqiyotga xizmat qiluvchi g ‘ oyalar hayotga yo ‘ nalish beruvchi kuch bo ‘ lib
xizmat qiladi .
Shunday qilib , jamiyat va inson rivoji uchun g ‘ oyalar har doim hayotning
oldida bo ‘ lishi , unga rahnamolik qilishi va kelajakni shakllantirishda yetakchilik
qilishi zarur . Faqat o ‘ tmishga bog ‘ lanib qolgan yoki faqat mavjud holatni aks
ettiruvchi g ‘ oyalar jamiyatni oldinga olib chiqa olmaydi . Demak , g ‘ oya , nazar ,
mafkura shunchaki subyektiv voqelik emas , ular xatti - harakatlar , amallar , ijtimoiy
faoliyat turlari orqali obyektivlashish xususiyatiga ega . Aynan obyektivlashish
g ‘ oyalar , mafkuralar qanday maqsadga yo ‘ naltirilganini va kishilar ongi , turmush
tarzidan qanday joy egallaganini ko ‘ rsatadi . Bu aslida davlatga ham taalluqlidir.
Shu bilan birga milliy mafkura kishini yot , shum , bad g ‘ oyalarga ergashishdan
asraydi , o ‘ z xalqi , millati qadriyatlariga mos keluvchi , ularni asrashga , ko ‘ paytirishga
8
Алимасов В. Фалсафа ёхуд фикрлаш чанқоғи. – Т.: Фалсафа ва ҳуқуқ, 2007. – Б. 153.

xizmat qiluvchi e ’ tiqodlar bilan qurollantiradi . Davlatning kuchi shunday fuqarolari
tufaylidir . Milliy mafkura bo ‘ lmagan joyda g ‘ oyaviy , ma ’ naviy qaramlik yuzaga
keladi , kishilar qalbini yot mafkuralar egallaydi . « Ma ’ naviy qaramlik millatning
o ‘ zligini yo ‘ qotishiga va o ‘ zga hukmdorlarga osongina itoat qilishiga olib keladi . Bu
nafaqat milliy xilma - xillikka tahdid soladi , balki rivojlangan mamlakatlar moddiy
boyliklarni qo ‘ lga kiritib , boshqalarga hukmronlik qilishiga sabab bo ‘ ladi .» 9
. SHuning
uchun g‘oyaviy immunitet milliy ma’naviy taraqqiyot sharti, milliy davlatning kuchidir.
Davlatning kuchi, qudrati ma’naviyatda hamdir. Milliy mafkura va milliy davlat
uzviy bog‘liqdir. Milliy mafkura xalq, millat taraqqiyotining strategik maqsadini
belgilab beradi, ma’naviyat ushbu maqsadning o‘zidir. «Inson jamiyatidagi
munosabatlar axloqiy qadriyatlarga asoslanadi. Halollik, mehr-muruvvat va do‘stlik
kabi qadriyatlar xalqning hayot tarzida mustahkam o‘rin egallagan. Demokratik
o‘zgarishlar ma’naviyatni boyitishi kerak 10
.
2. Ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar va demokratik prinsiplar o'rtasidagi
bog'lanish.
Zamonaviy jamiyatlarda ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar va demokratiya
o'rtasidagi bog'lanish demokratik tizimlarning qanday ishlashini va rivojlanishini
tushunish uchun juda muhimdir. Ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar — bu jamiyatning
boshqaruv, inson huquqlari va ijtimoiy farovonlikka bo'lgan yondashuvini
shakllantiruvchi asosiy e'tiqodlar va prinsiplardir. Demokratiya esa, o'z ta'rifiga
ko'ra, siyosiy tenglik, fuqarolik erkinliklari va adolat kabi ayrim prinsiplarga
asoslanadi. Demokratik prinsiplarning ahamiyati ularning boshqaruvni adolatli
amalga oshirish, shaxsiy erkinliklarni ta'minlash va barcha fuqarolar uchun
tenglikni ta'minlash imkoniyatida yotadi. Ushbu maqolada biz demokratik
prinsiplarning asoslarini o'rganamiz va ijtimoiy-siyosiy qadriyatlarning bu
prinsiplarni rivojlantirish va qo'llab-quvvatlashdagi rolini ko'rib chiqamiz.
9
Отамуродов С. Глобаллашув ва миллат. – Т.: Янги аср авлоди, 2008. – Б. 164.
10
Мусаев Ф. Демократик давлат қуришнинг фалсафий-ҳуқуқий асослари. –Т.: O ’ zbekiston , 2007. –
Б. 234-235.

Siyosiy tenglik demokratiyaning markaziy ustuni hisoblanadi. Bu
fuqarolarning siyosiy jarayonlarda teng ovozga ega bo'lishini ta'minlaydi, ayniqsa
saylov huquqi orqali. Siyosiy tenglik bo'lmasa, demokratik jarayon tarafkashlikka
olib kelishi mumkin, chunki ba'zi guruhlar boshqalarga nisbatan ko'proq
hokimiyatga ega bo'ladi. Har bir shaxsning siyosiy masalalarda teng muomala
qilinishi adolat va inklyuzivlikni ta'minlaydi, bu esa demokratik boshqaruvning
qonuniyligi va muvaffaqiyatini ta'minlash uchun juda muhimdir.
Fuqarolik erkinliklari — nutq erkinligi, yig'ilish va dindan erkinlik kabi —
demokratiyaning asosiy tamoyillaridan biridir. Shaxsiy erkinliklarning himoya
qilinishi fuqarolarga o'z fikrlarini erkin ifoda etish, hukumatga qarshi tanqid
bildirish va jamoat muhokamalarida qatnashish imkoniyatini beradi. Bu
erkinliklarsiz demokratiya samarali ishlamaydi. Fuqarolik erkinliklari shaxsiy
huquqlarni himoya qilgan holda, demokratik prinsiplarning hayotiyligi va
dolzarbligini ta'minlaydi.
Huquqni uyg'otish har qanday ishlov beruvchi demokratiya uchun juda
muhimdir. Bu qonunlarning barcha shaxslarga teng tarzda qo'llanilishini
ta'minlaydi, ularning mavqei yoki hokimiyatidan qat'i nazar. Huquqni uyg'otish
inson huquqlarini himoya qiladi, nizolarni hal qilish uchun tizimni ta'minlaydi va
yuridik mas'uliyatni kafolatlaydi. Demokratiyada qonun fuqarolarni hokimiyat
suiiste'mol qilishdan himoya qilish uchun xizmat qiladi va boshqaruv hamda
jamiyatda adolatni ta'minlaydi.
Hukumat harakatlarida shaffoflik fuqarolarga o'z nomidan qabul
qilinayotgan qarorlar haqida xabardor bo'lish imkonini beradi, hisobotgarlik esa
liderlarni o'z ishlariga mas'ul qilishni ta'minlaydi. Ushbu prinsiplarga rioya qilish
fuqarolar va hukumat o'rtasida ishonchni kuchaytiradi va jamoatchilikning
faolligini oshiradi. Demokratiyada hukumat o'z faoliyatini ko'rib chiqishga ochiq
bo'lishi kerak, boshqaruvchilar o'z qaror va siyosatlari uchun javobgar bo'lishlari
zarur. Bu hisobotgarlik hokimiyatni nazoratda ushlab turishga yordam beradi va
demokratik qadriyatlarning saqlanishini ta'minlaydi.

Ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar demokratik prinsiplarni amalga oshirishda juda
muhim rol o'ynaydi. Ushbu qadriyatlar faqat abstrakt kontseptsiyalar emas, balki
demokratik rivojlanishni qo'llab-quvvatlashda amaliy vositalar sifatida xizmat
qiladi. Demokratiyaga hissa qo'shadigan asosiy ijtimoiy qadriyatlardan ba'zilari
ishonch, birdamlik va jamoat ishtirokidir.
Ishonch har qanday demokratik jamiyatda asosiy qadriyatdir. Ishonch
yo'qligida, fuqarolar siyosiy tizimga ishonch hosil qilmasligi va fuqarolik
mas'uliyatlaridan chetlanishi mumkin. Birdamlik fuqarolar o'rtasida birlik va
hamkorlikni mustahkamlaydi, bu esa ijtimoiy aloqalarni kuchaytiradi va umumiy
harakatni rivojlantiradi. Jamoat ishtiroki, saylovlar, faollik yoki jamoat
muhokamalarida bo'lsin, fuqarolarga siyosiy manzarani shakllantirishda hissa
qo'shish imkoniyatini beradi. Ushbu qadriyatlar rivojlantirilganda, ular demokratik
tizimning yanada mustahkam bo'lishiga yordam beradi va xalqning istaklari hamda
ehtiyojlarini aks ettiradi.
Ta'lim jamiyatda demokratik qadriyatlarni rivojlantirishda juda muhim rol
o'ynaydi. Fuqarolarga o'z huquqlari, mas'uliyatlari va demokratik prinsiplarning
ahamiyati haqida o'rgatish orqali ta'lim ularni demokratik jarayonda faollik bilan
qatnashishga imkon beradi. Bundan tashqari, ta'lim tanqidiy fikrlashni
rivojlantiradi, bu esa shaxslarni siyosatni baholash, hokimiyatni so'roq qilish va
xabardor qarorlar qabul qilishga imkoniyat yaratadi. Yaxshi ta'lim olgan fuqarolik
demokratiyani saqlash uchun zarur, chunki u fuqarolarni siyosiy tizimda faol
ishtirok etishga tayyorlaydi.
Ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar muvaffaqiyatli demokratik o'zgarishlarga hissa
qo'shgan mamlakatlarga oid ko'plab misollar mavjud. Masalan, Sovet Ittifoqi
qulashi bilan Sharqiy Yevropada Polsha va Vengriya kabi mamlakatlar siyosiy
tenglik, inson huquqlari va huquqni uyg'otish prinsiplari asosida demokratik
islohotlarni qabul qildilar. Shuningdek, Lotin Amerikasi mamlakatlarida, masalan,
Chili va Argentina, avtoritar rejimlarni demokratik qadriyatlar va ijtimoiy

qadriyatlar asosida yengib o'tdi, bu esa barqaror va shaffof boshqaruvlarni
ta'minlashga yordam berdi.
Demokratik prinsiplarni amalga oshirishda nafaqat qiyinchiliklar, balki
imkoniyatlar ham mavjud, ammo ijtimoiy-siyosiy qadriyatlarning ta'sirini e'tiborsiz
qoldirish mumkin emas. Ishonch, tenglik, erkinlik va adolat kabi qadriyatlar
demokratik muhitni rivojlantirishda muhimdir. Bundan tashqari, ta'lim va faol
ishtirok etish demokratik qadriyatlarni saqlashda zarurdir. Demokratik tizimlarni
kuchaytirish uchun fuqarolar va liderlar ijtimoiy-siyosiy qadriyatlarni
rivojlantirishga katta e'tibor qaratishlari kerak. Umumiy harakat bilan demokratik
prinsiplar nafaqat tashkil etiladi, balki uzoq muddatli siyosiy barqarorlik va
adolatni ta'minlashga xizmat qiladi. O‘zbekiston demokratik davlat. Va
konstitutsiyamiz ham O‘zbekistonda erkin fuqarolik jamiyati, ya’ni xalqning o‘zi
bevosita boshqaradigan jamiyat va demokratik huquqiy davlat qurishni asosiy
maqsad qilib qo‘yadi. Unda jami dunyoviy ne’matlar orasida eng ulug‘i “inson”
ekanligi yorqin mujassamlashtirilgan. Insonni ulug‘lash uni muhofaza qilish va har
tomonlama kamol toptirish Konstitutsiyaning asosiy g‘oyasiga aylantirilgan.
Konstitutsiya inson huquqlari to‘g‘risida xalqaro huquqiy me’yorlar asosida ishlab
chiqilgan va uni yanada to‘ldirgan . “Hech kim qullik yoki qaramlikda saqlanishi
mumkin emas, qulchilik va qul savdosining barcha turlari taqiqlanadi” va hokazo.
Globallashuv jarayoni tez sur’atlar kasb etayotgan bugungi kunda mehnat
migratsiyasi bilan bog‘liq qator ijtimoiy va huquqiy muammolar yuzaga kelmoqda.
CHunonchi, odamlarni aldov yo‘li bilan chet elga olib chiqib, majburan ishlatish
ya’ni odam savdosi kabi jinoyatlar bugungi kunda ko‘plab sodir bo‘lmoqda 11
.
Mustaqil O‘zbekiston Konstitutsiyasiga muvofiq, milliy qonunchilik tizimi
ham asta-sekin qaddini rostlay boshladi. Dastlabki yillarda insonning ijtimoiy
himoyasi bilan bog‘liq omillar dolzarb hisoblangan bo‘lsa, so‘nggi yillarda inson
qadr-qimmatining barcha jabhalariga e’tibor kuchaytirildi. Mazkur qonunlarning
orasida o‘lim jazosini bekor qilish, “Xabeas korpus” akti, bola huquqlarining
11
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. Т.: “Ўзбекистон”, 2012, 12-13-бетлар.

kafolatlari, siyosiy partiyalar rolini kuchaytirishga doir normativ-huquqiy hujjatlar,
diqqatga sazovordir 12
.
3. Barqarorlik, tinchlik, millatlararo totuvlik-jahon hamjamiyatiga yo‘lovchi
ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar ekanligi.
Ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar va ularning demokratik o'tishdagi roli.
Demokratik o'tishlar-bu murakkab va ko'p jihatdan integratsiyalashgan
jarayon bo'lib, muvaffaqiyatli va barqaror bo'lishi uchun ijtimoiy-siyosiy
qadriyatlarning chuqur integratsiyasini talab qiladi. Bu o'tishlar, ko'pincha avtoritar
yoki repressiv boshqaruvdan o'tayotgan mamlakatlarda demokratik boshqaruvni
ta'minlashga qaratilgan. Ushbu o'tishlar davomida duch kelinadigan asosiy muammo
-siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy inqirozlarni boshqarish paytida demokratik
prinsiplarni, ya'ni tenglik, erkinlik va qonun ustuvorligini saqlab qolishdir. Ijtimoiy-
siyosiy qadriyatlar-fuqarolik javobgarligi, siyosiy pluralizm va inson huquqlarini
hurmat qilish kabi -ushbu o'tishlarni shakllantirishda muhim rol o'ynaydi. Ushbu
maqolada, bu qadriyatlarning demokratik tizimlarni o'rnatishda qanday yordam
berishi va o'tish davrida yuzaga keladigan muammolar qanday hal qilinishi haqida
so'z yuritiladi.
Demokratik o'tish uchun zarur bo'lgan ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar .
Fuqarolik javobgarligi va demokratik madaniyatni shakllantirishdagi ahamiyatishuni
ko’rsatadiki. Fuqarolik javobgarligi demokratik jamiyatning asosiy elementidir.
Demokratik o'tish davrida fuqarolarda faol ishtirokni rag'batlantirish juda muhimdir.
Bu, saylovlarda qatnashish, jamoat fikrida ishtirok etish, qonun ustuvorligiga
hurmat ko'rsatish va hukumat vakillarini javobgar qilish kabi mas'uliyatlarni o'z
ichiga oladi. Fuqarolarning demokratik jarayonlarda faol ishtiroki hukumat
rahbarlarini ommaning ehtiyojlariga javob berishga undaydi va ular demokratiyani
saqlashga intiladi. Demokratik madaniyat faqatgina fuqarolarning faol ishtirokini
talab qiladi, shuning uchun fuqarolik javobgarligi o'tish jarayonining asosi
12
Ўзбекистон Республикаси Конституци я сига шарҳ . –Т.: “Ўзбекистон”. 2012. 14-б.

hisoblanadi. Ko'plab hollarda, o'tishning muvaffaqiyati fuqarolarning ushbu
mas'uliyatni o'z zimmasiga olishiga va ta'lim va jamoat xabardorlik dasturlari orqali
bu qarashni rag'batlantirishga bog'liq.
Siyosiy pluralizm va inklyuziv siyosiy muhitni yaratish. Siyosiy
pluralizm, jamiyatda turli siyosiy fikrlar, partiyalar va ideologiyalarni qabul
qilishni anglatadi. Demokratik o'tishlar davomida siyosiy pluralizmni ta'minlash va
inklyuziv siyosiy muhit yaratish juda muhimdir. Bu, qarshi partiyalar, ozchilik
guruhlari va mustaqil ommaviy axborot vositalarining erkin ishlashiga va
demokratiya jarayoniga hissa qo'shishiga imkon yaratishni anglatadi. Siyosiy
pluralizm hokimiyatning bir qo'lda jamlanishining oldini oladi va muvozanatli
tizimni yaratadi. Biroq, ko'plab o'tishdagi jamiyatlarda uzoq vaqt davomida
avtoritar hukmronlik mavjud bo'lsa, siyosiy pluralizmni ta'minlash juda qiyin
bo'lishi mumkin. Demokratiya institutlarini va pluralizmni hurmat qiladigan
amaliyotlarni o'rnatish, to'siqlarni yengishga va sog'lom siyosiy munozaralarga
rag'batlantirishga yordam beradi.
Inson huquqlari va ijtimoiy adolatga sodiqlik har qanday demokratik
jamiyat uchun zarurdir. Demokratik o'tish davrida hukumatlar nafaqat siyosiy
erkinliklarni ta'minlash, balki iqtisodiy va ijtimoiy tengsizliklarni bartaraf etishga
ham e'tibor qaratishi lozim. Ijtimoiy adolat barcha fuqarolarni, ularning ijtimoiy,
iqtisodiy, irqiy, diniy yoki etnik kelib chiqishidan qat'i nazar teng imkoniyatlar
yaratish va ularni qonun oldida adolatli muomala qilishni o'z ichiga oladi. Inson
huquqlarini himoya qilish demokratik boshqaruvning asosi hisoblanadi, chunki bu
huquqlarning pasayishi demokratiya institutlarini zaiflashtirishi mumkin. Fuqarolar
va iqtisodiy hamda ijtimoiy huquqlarni hurmat qilish, ishonchni qayta tiklash va
yangi siyosiy tizimga nisbatan uzoq muddatli barqarorlikni ta'minlash uchun juda
muhimdir.
Ommaviy axborot vositalarining roli va erkin fikrni ifodalashni
qo'llab-quvvatlash. Ommaviy axborot vositalari demokratik o'tishlarda muhim rol
o'ynaydi, chunki ular erkin fikr almashinuvi, jamoat munozarasi va hukumatning
hisobdorligini ta'minlash uchun platforma taqdim etadi. Erkin fikrni ifodalash

fuqarolarga o'z fikrlarini bildirish, hukumatni tanqid qilish va o'z hayotlariga ta'sir
etuvchi siyosatlarni shakllantirishda ishtirok etishga imkon beradi. Mustaqil
ommaviy axborot vositalarining mavjudligi demokratiyaning ishlashiga zarurdir,
chunki ular shaffoflikni ta'minlaydi va fuqarolarga informatsion qarorlar qabul
qilish imkoniyatini beradi. Biroq, ko'plab o'tishdagi jamiyatlarda ommaviy axborot
vositalari ko'pincha senzura, davlat nazorati yoki kuchli elitalar tomonidan
manipulyatsiya qilinadi. Ommaviy axborot vositalarining erkinligi va mustaqil
jurnalistikani qo'llab-quvvatlash-demokratiyani targ'ib qilish va demokratik
jarayonlarning yaxlitligini ta'minlash uchun zarur qadamlardir.
Demokratik prinsiplarni amalga oshirishdagi qiyinchiliklar.
Demokratik islohotlarga qarshilik qilish demokratik o'tishning eng katta
to'siqlaridan biridir. Bunday qarshilik avtoritar liderlar, harbiy elita va mavjud
siyosiy tizimdan foyda ko'rgan shaxslar tomonidan ko'rsatiladi. Bu guruhlar
o'zlarining hokimiyatini, imtiyozlarini yoki nazoratini yo'qotishdan qo'rqadilar va
shuning uchun demokratik islohotlarga qarshi kurashadilar. Bu qarshilik turli
shakllarda namoyon bo'lishi mumkin, masalan, demokratik institutlarni yo'q qilish,
siyosiy muxolifatni obro'sizlantirish yoki qonun ustuvorligiga qarshi harakat qilish.
Ushbu qarshilikni yengish uchun demokratik rahbarlarning qat'iyati, xalqaro
qo'llab-quvvatlash va fuqarolik jamiyati ishtiroki kerak.
Korrupsiya, tengsizlik va ijtimoiy bo'linishlar demokratiyaning
rivojlanishiga xalaqit berish. Korrupsiya, iqtisodiy tengsizlik va chuqur ijtimoiy
bo'linishlar demokratik o'tishning rivojlanishiga jiddiy to'siq bo'lishi mumkin.
Korrupsiya demokratik institutlarning qonuniyligini pasaytiradi, chunki bu davlat
vakillariga va hukumat organlariga bo'lgan jamoat ishonchini pasaytiradi.
Tengsizlik, aksincha, marjinal guruhlar orasida bezovtalikni keltirib chiqarishi
mumkin, bu esa ijtimoiy barqarorlikni buzadi. Shuningdek, ijtimoiy bo'linishlar
etnik, diniy yoki sinfiy asosda bir-biriga qarama-qarshi kuchlarni kuchaytirishi
mumkin. Ushbu muammolarni bartaraf etish, demokratik o'tishning inklyuziv va
barqaror bo'lishi uchun zarurdir.

Siyosiy-ijtimoiy polarizatsiya ko'plab o'tishdagi jamiyatlar uchun katta
muammoga aylanishi mumkin. Polarizatsiya, siyosiy, ijtimoiy yoki etnik guruhlar
o'rtasidagi aniq farqlarni anglatadi va ko'pincha ziddiyat, barqarorliksiz holatlar va
hatto zo'ravonlikka olib keladi. Ushbu farqlarni bartaraf etish uchun milliy
muloqot, yarashuv va hamkorlikni rivojlantirishga e'tibor qaratish kerak. Rahbarlar
birlashish, inklyuzivlik va o'zaro tushunishni targ'ib qilishga intilishlari lozim,
shuningdek iqtisodiy tengsizlik va ijtimoiy ko'chishning ildizlarini bartaraf etish,
polarizatsiyani kamaytirishga yordam beradi.
Demokratik o'tishning yo'li qiyinchiliklarga to'la bo'lishi mumkin, ammo
ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar to'g'ri joylashtirilgan bo'lsa, demokratik tizimni
o'rnatish mumkin. Fuqarolik javobgarligi, siyosiy pluralizm, inson huquqlari va
ommaviy axborot vositalarining erkinligi — kuchli va barqaror demokratiya
yaratish uchun zarur bo'lgan barcha elementlardir. Biroq, bu qadriyatlarni saqlab
qolish va mustahkamlash, o'tish jarayonida himoya qilish juda muhimdir. Avtoritar
kuchlarning qarshiligini yengish, korrupsiya, tengsizlik va ijtimoiy bo'linishlarni
hal qilish, hamda polarizatsiyani boshqarish demokratik islohotlarning
muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun zarur bo'lgan barcha vazifalardir. Ushbu
muammolarga e'tibor qaratish va ularga qarshi kurashish orqali, o'tishdagi
mamlakatlar demokratiya va adolatli kelajakka erishishlari mumkin.
Bugungi kunda jo‘shqin va izchil jarayonlar kechmoqda. Jamiyatning
liberallashtirilishi mamlakatimizda ijtimoiy barqarorlik va tolerantlikni
mustahkamlash imkoniyatlarini yanada kengaytiradi. O‘zbekiston Respublikasi
birinchi Prezidenti I.A.Karimov Oliy Majlisning I sessiyasida nutq so‘zlab,
“Matnda, ijtimoiy toifa va qatlamlarning xususiyatlarini hisobga olgan holda,
ma'naviyatni yuksaltirishga amaliy yondashish zarurligi ta'kidlanadi. Pirovard
maqsad esa, iymoni mustahkam, erkin fuqaro va barkamol shaxsni tarbiyalashdir.
Bu jarayonda ajdodlarimizning bebaho merosi va zamonaviy tafakkur asosida
mustaqil dunyoqarashga ega bo‘lgan komil insonni shakllantirishga e'tibor
qaratiladi,” 13
- deb ta’kidlagan edi.
13
Каримов И. А. Озод ва обод Ватан, эркин ва фаровон ҳаёт пировард мақсадимиз // Озод ва обод
Ватан, эркин ва фаровон ҳаёт пировард мақсадимиз.- Тошкент: Ўзбекистон, 2000. Т.8. 341-б.

O‘zbekiston Respublikasida demokratiya, inson, uning hayot erkinligi, sha’ni
va boshqa bo‘linmas huquqlari oliy qadriyatdir, degan umuminsoniy tamoyillarga
tayaniladi. Mustaqillikdan so'ng, O‘zbekistonda demokratik tamoyillarni
rivojlantirish, millatlar huquqlarini himoya qilish, an’ana va tillarni yuksaltirishga
qaratilgan izchil ishlar amalga oshirilmoqda 14
.
Mamlakatimiz aholisi 2008 yilgacha bo‘lgan vaqtda 27072,2 ming kishidan
iborat bo‘lib, shulardan 80 %ini o‘zbek, 4,9 %ini tojik, 3,8 %ini rus, 3,6 %ini qozoq
va 7,7 %ini boshqa turli millatlarga mansub kishilar tashkil etdi. 1991 yilning 14 iyun
kuni davlatning vijdon erkinligi va dinga oid siyosatini belgilab beruvchi «Vijdon
erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida»gi qonuni qabo’l qilindi. Uning qabo’l
qilinishi din va turli din vakillarining hayotida muhim o‘rin egalladi. 1991 yil 31
avgust Respublika parlamentida O‘zbekiston Respublikasining mustaqilligi e’lon
qilingan kundan e’tiboran yurtimizda din yo‘nalishiga bo‘lgan e’tibor tubdan
o‘zgardi. 1992 yil 7 mart O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoniga binoan
Vazirlar Mahkamasi huzurida Din ishlari bo‘yicha qo‘mita tashkil etildi. 1998 yil 1
may kuni O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan «Vijdon erkinligi va
diniy tashkilotlar to‘g‘risida»gi qonunning yangi tahriri qabo’l qilindi. Qonun
moddalarini bajarishni takomillashtirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi tomonidan
1998 yilning 20 iyun kuni qabo’l qilingan «O‘zbekiston Respublikasida diniy
tashkilotlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish tartibi to‘g‘risida»gi qaroriga asosan
respublikada faoliyat ko‘rsatayotgan barcha diniy tashkilotlar Adliya idoralarida qayta
ro‘yxatdan o‘tishlari belgilab berildi.
Mazkur bo‘limda soha bo‘yicha qonunlarning takomillashib borish jarayoni
ko‘rsatib berilishi bilan birga mamlakatimizdagi 16 ta konfessiya faoliyati ilmiy
ravishda o‘rganildi, dinlararo bag‘rikenglikka tahdid soluvchi missionerlik faoliyati
tahlil qilindi.
14
Қаранг: Мы благодарны тебе, Узбекистан! // Узбекистан – страна толерантности. – Ташкент:
Ўзбекистон, 2007. - С .268-275.

Ma’lumki, missionerlik (lot. yuborish, topshiriq) deganda biror dinni o‘z yoki
o‘zga yurtlardagi boshqa dinga e’tiqod qiluvchilar orasida targ‘ib qilish tushuniladi.
Missionerlik, asosan, xristianlikka xos hodisa -fenomendir.
Konstitutsiya asosida qabo’l qilingan «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar
to‘g‘risida»gi qonunga muvofiq, «Davlat diniy totuvlikni ta’minlaydi. Diniy
guruhlarni bir-biriga o‘tkazish va missionerlik man etiladi. Bu qoidani buzganlar
javobgarlikka tortiladi» 15
. Missionerlarning asosiy maqsadlaridan biri turli yo‘l va
usullar bilan o‘z saflarini mahalliy millat vakillari hisobiga kengaytirishdir.
O‘zbekistonda o‘tgan asrning 90-yillarida missionerlik yuzaga kelishining obyektiv
sabablaridan biri bu II jahon urushi yillarida majburan O‘zbekistonga repatriatsiya
qilingan oz sonli millat vakillarining tarixiy vatanlariga qaytishlari bilan bog‘liq.
Adeptlari sonining keskin kamayib ketishini «to‘ldirish» maqsadida ba’zi sektalar
missionerlikka ruju qildilar. Qonunda bunday diniy mojarolarga sabab bo‘luvchi xatti-
harakatlar oldining olinishi masalaga insonparvarlik jihatidan yondashilganini
ko‘rsatadi.
Markaziy Osiyoda yashovchi xalqlarni turkiylar va forsiylarga ajratib, ular
orasiga nifoq solish yo‘li bilan, ularning ustidan hukmronlik qilishga da’vat
etuvchi rejani rossiyalik politolog Aleksandr Dugin o‘zining “Osnovы
geopolitiki” 16
(“Geopolitika asoslari”) nomli asarida ochiqchasiga ilgari suradi.
Bunday xatti-harakatlar yaqinda o‘zbek va qirg‘iz xalqini bir-biriga qarama-qarshi
qo‘yishga intilish ko‘rinishida, O‘rta Osiyo respublikalari orasida vujudga kelgan
suv va energetika mojaralarida ham yaqqol sezilmoqda. Bu haqda O‘zbekiston
Prezidenti I.A.Karimov Olmaotada so‘zlagan nutqida muxoliflarimiz naql qilib
kelayotgan “Bo‘lib tashla va hukmronlik qil!”-degan tamoyilga asoslanib ish
yuritishmoqda 17
, deb juda to‘g‘ri ta’kidladi.
Axborot xurujlari avj olayotgan globallashuv sharoitida o‘zligimizni saqlab
qolish, o‘z qadriyatlarimizga sadoqatni tarbiyalash o‘ta mushkullashib boradi,
chunki, g‘arbcha turmush tarzi, ommaviy madaniyat soddadil kishilarni o‘ziga
15
Ўзбекистоннинг янги қонунлари. 19-сон. – Т.: Адолат 1998. – Б. 225-226.
16
Дугин А. Основ ы геополитики. М.: АРКТОГЕЯ-центр, 2000.
17
Каримов И.А. // Халқ сўзи, 2009 йил 30 апрел.

qamrab olayotgan bir davrda yashamoqdamiz. Bu esa o‘z navbatida bizning
qadriyatlarimizdan begonalashuvimizga olib boradi. Bu ma’naviy tahdidning
o‘zidir. Bunday sharoitda sog‘lom ma’naviyatga ehtiyoj tug‘iladi. Prezidentimiz
I.Karimov shunday sharoitni nazarda tutib, “Agar odam mustaqil fikr, milliy
qadriyatlar, sog‘lom dunyoqarash va mustahkam iroda egasi bo‘lmasa, ma’naviy
tahdidlarga qarshi turishi qiyin bo‘ladi ” 18
- deb yozadi. Sog‘lom ma’naviyat
bag‘rikenglikka tayansa -u buzg‘unchi tahdidlarga nisbatan juda bardoshli bo‘ladi.
Xullas, yuqoridagi holatlar yoshlarimizning milliy qadriyatlarimizni to‘g‘ri
anglab etishiga jiddiy to‘siq bo‘lmoqda. Natijada, yoshlar orasida “milliy
nigilizm” degan mafkuraviy kasallik yoyilmoqda. Buning ma’nosi qo‘yidagicha:
“nigilizm” lotincha nihil -hech nima so‘zidan olingan bo‘lib, o‘zining yoki
yurtining kuch-qudratiga ishonmaslik, ularga past baho berish, ertangi kunga
ishonchsizlik, umidsizlikni anglatadi. Milliy nigilizm esa muayyan millat
vakillarining o‘z millati imkoniyatlarini kamsitib, pasaytirib baholash, o‘z
yurtining qadriga yetmaslik, mamlakatida ro‘y berayotgan o‘zgarishlar miqyosini
anglay olmaslik tarzida namoyon bo‘ladi.
Milliy nigilizm kasalligiga yo‘liqqan yoshlarning mafkuraviy immuniteti zaif
bo‘lib, ular begona g‘oyaviy ta’sirlarga tez beriluvchan, o‘z yurtining manfaatlarini
himoya qila olmaydigan, o‘z yurtining har qanday yutug‘iga nisbatan befarq va
ularni o‘ta negativ baholovchi, “qildan qiyiq axtaruvchi” nochor kimsalarga
aylanib qolishadi. Bunday kishilar mafkuraviy opponentlarimiz uchun yaxshigina
“emish”dir. Milliy nigilizmdan qutulishning asosiy yo‘li yoshlar orasida
Respublikamizda bugungi kunda olib borilayotgan ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy
islohatlarning mazmuni va mohiyatini to‘g‘ri va muntazam ravishda tushuntirib
borishdir.
4. Sotsial-siyosiy qadriyatlarning demokratiya institutlari shakllanishiga
ta'siri.
18
Каримов И.А. Юксак маънавият –енгилмас куч. Т.: “Маънавият”, 2008. 113-б

Demokratiya institutlari shakllanishi, demokratik amaliyotlar va qadriyatlar
mamlakatning siyosiy tizimida, madaniyatida va institutlarida chuqur ildiz
otadigan jarayonni anglatadi. Bu demokratik boshqaruvning mustahkamligini
ta'minlash uchun ishtirok, tenglik va qonun ustuvorligini qo‘llab-quvvatlovchi
mexanizmlar yaratadi. Ushbu jarayonda sotsial-siyosiy qadriyatlar muhim rol
o‘ynaydi, chunki ular demokratiyaning qanday tushunilishi, amalga oshirilishi va
saqlanishini shakllantiradi. Adolat, tenglik va erkinlik kabi sotsial-siyosiy
qadriyatlar demokratik tizimlarning barqarorligini ta'minlashda muhim ahamiyatga
ega, chunki ular nafaqat davlat institutlarining faoliyatini, balki fuqarolarning
kutishlari va xatti-harakatlarini ham yo‘naltiradi.
Demokratiya institutlarini sotsial-siyosiy qadriyatlar orqali
shakllantirish. Demokratiya institutlarini shakllantirishning birinchi qadami
adolat, tenglik va erkinlik kabi asosiy qadriyatlarni aks ettiruvchi institutlarni
qurishdir. Ushbu institutlar hokimiyatni adolatli taqsimlashni, huquqlarni himoya
qilishni va qonun ustuvorligini ta'minlashni kafolatlashlari kerak. Agar bu
qadriyatlar siyosiy institutlarning asosiga aylansa, bu fuqarolar orasida ishonch va
ishtirokni kuchaytiradi, bu esa demokratiyaning uzoq muddatli muvaffaqiyati
uchun juda muhimdir.
Kuchli fuqarolik jamiyati ham demokratik institutlarni shakllantirish
jarayonida muhim o‘rin tutadi. Fuqarolik jamiyati tashkilotlari demokratik
tamoyillarni himoya qilish, ommaviy xabardorlikni oshirish va hukumatni
hisobdor qilishda muhim rol o‘ynaydi. Siyosiy ishtirok etish, masalan, ovoz berish,
faollik yoki jamiyat tashkilotlarida ishtirok etish, demokratik g‘oyalarni faqat
nazariy bo‘lib qolmasdan, ular amalda qo‘llanilishini ta'minlaydi. Bu ishtirok
shakllari demokratik tizimlarning qonuniyligini mustahkamlaydi, chunki ular
xalqqa mos ravishda javob beradi.

Demokratiya institutlarini shakllantirishda yana bir muhim jihat bu
demokratik tamoyillarni qonuniy asosda mustahkamlovchi konstitutsiyaviy
tuzilmalarning mavjudligidir. Konstitutsiya demokratik boshqaruvning huquqiy
poydevori bo‘lib, fuqarolarning huquqlarini, hokimiyat taqsimotini va hisobdorlik
mexanizmlarini belgilaydi. Konstitutsiyaning roli – bu hokimiyat suiiste'moliga
qarshi himoya qilish va har bir shaxsning teng muomalasini ta'minlaydigan
tamoyillarni belgilovchi qo‘llanmani yaratishdir.
Demokratiya institutlarini shakllantirishdagi to‘sqinliklar. Demokratiya
institutlarini shakllantirishning aniq foydalari bo‘lishiga qaramay, bu jarayonni
to‘sib qo‘yuvchi bir qator to‘sqinliklar mavjud. Ulardan biri – avtoritar amaliyotlar
va an'anaviy hokimiyat tuzilmalarining davom etishi. Ko‘plab mamlakatlarda,
hukmronlikni yo‘qotishni istamagan va o‘z vakolatlarini yo‘qotishdan qo‘rqadigan
elitlar demokratik islohotlarga qarshi turishi mumkin, bu esa hokimiyat
kurashlariga olib keladi va ba'zan demokratik o‘zgarishlarni orqaga qaytaradi.
Ushbu hokimiyat tuzilmalarining chuqur ildiz otganligi demokratiya tamoyillari va
qadriyatlarining shakllanishiga to‘sqinlik qilishi mumkin.
Sotsial-iqtisodiy tengsizlik demokratiya institutlarini shakllantirishda yana bir
katta to‘sqinlikdir. Aholining katta qismi marginal holatga tushib, iqtisodiy
jihatdan zaif bo‘lsa, ularning demokratik jarayonlarda ishtirok etish imkoniyati
cheklangan bo‘ladi. Tengsizlik siyosiy befarqlikni keltirib chiqarishi, demokratik
institutlarga bo‘lgan ishonchni pasaytirishi va autoritar rahbarlarning shikoyatlarni
o‘z foydasiga ishlatishiga imkon yaratishi mumkin. Samarali demokratik ishtirok
tenglikka, resurslarga, ta'limga va imkoniyatlarga teng kirishni talab qiladi,
shuning uchun sotsial-iqtisodiy tafovutlarni bartaraf etish juda muhimdir.
Demokratiya tamoyillarini targ‘ib qilish va institutlarni rivojlantirishda
xalqaro tashkilotlarning roli ham muhimdir. BMT, Yevropa Ittifoqi va Jahon Banki
kabi tashkilotlar dunyo bo‘ylab demokratik boshqaruvni rivojlantirishda asosiy rol

o‘ynaydi. Diplomatik bosim, moliyaviy yordam va texnik yordam orqali bu
tashkilotlar mamlakatlarga demokratiya institutlarini shakllantirishda yordam
berishi mumkin. Biroq, ularning sa'y-harakatlari ko‘pincha geosiyosiy manfaatlar
va ba'zi davlatlarning tashqi ta'sirni qabul qilishga nisbatan noxushligi bilan
cheklanadi.
Demokratik institutlarni mustahkamlash sotsial-siyosiy qadriyatlarni targ‘ib
qilish va himoya qilishga bo‘lgan davomli sodiqlikni talab qiladi. Bu nafaqat
demokratik institutlarni qurish, balki faollik va fuqarolik mas'uliyatiga asoslangan
madaniyatni rivojlantirishni ham o‘z ichiga oladi. Buning uchun adolat, tenglik va
erkinlik kabi qadriyatlarni jamiyatning har bir sohasiga, ta'limdan to qonun
chiqarishga qadar joylashtirish zarur.
Dunyo bo‘ylab demokratik boshqaruvni qo‘llab-quvvatlashda global
hamkorlik muhim ahamiyatga ega. Xalqaro aktorlar birgalikda ishlash orqali
demokratiya institutlarini shakllantirish uchun zarur bo‘lgan resurslar, bilimlar va
siyosiy qo‘llab-quvvatlashni taqdim etishi mumkin. Tez o‘zgarayotgan dunyoda
sotsial-siyosiy qadriyatlarni targ‘ib qilish va demokratik institutlarni
mustahkamlash dunyoning barcha xalqlari uchun tinchlik, barqarorlik va
farovonlikni ta'minlashda muhimdir.
ADABIYOTLAR :
1.Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. Т.: “Ўзбекистон”, 2012, 12-13-бетлар.
2. Ўзбекистоннинг янги қонунлари. 19-сон. – Т.: Адолат 1998. – Б. 225-226.
3. Жўраев Н. Тарих фалсафасининг назарий асослари. – Т.: Маънавият, 2008. – Б. 287.
4. Каримов И.А. Ўзбекистон: миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат, мафкура. Т.1.-Т.:
Ўзбекистон, 1996. - Б. 15.
5.Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2008. – Б. 172.
6.Ўзбекистон Республикаси Конституци я сига шарҳ . –Т.: “Ўзбекистон”. 2012. 14-б.
7.Дервиш Р.А., Левтеев Л.Г., Мусакаева А. Памятники истории религии и культуры в
Узбекистане. – Т.: Ўқитувчи, 1994. – С .10-12, 56-60.
8. Каримов Н. Бебаҳо хазина // Ўзбекистон адабиёти ва санъати. – Тошкент, 2006 йил, 10
ноябрь.
9. Дугин А. Основ ы геополитики. М.: АРКТОГЕЯ-центр, 2000.
10. Каримов И.А. // Халқ сўзи, 2009 йил 30 апрел.

AXBOROT MANBALARI :
1. www . ziyonet . uz .
2. www . edu . uz .
3. www . google . uz .
4. www . gov . uz

Ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar demokratik prinsiplarni joriy qildirish asoslari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish