Ijtimoiy taraqqiyot va qadriyatlarning o‘zgarib borishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	45.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ijtimoiy taraqqiyot va qadriyatlarning o‘zgarib borishi

Купить

Ijtimoiy taraqqiyot va qadriyat larning o ’ zgarib borishi .
Reja :
1. Ijtimoiy taraqqiyot tushunchasining mazmuni o ’ ziga xos xususiyatlari
2. Qadriyatlarga munosabatni o’zgarishi va aksologik munosabat
3. Ijtimoiy fikr rivojida qadriyatlarga munosabatni o’zgarib borish dialektikasi

1.Ijtimoiy taraqqiyot tushunchasining mazmuni o’ziga xosxususiyatlari
Jamiyatdagi mavjud holat bir bosqichdan ikkinchi bosqichga o’tish holatini
fanda sakrash yoki tadrijiy o’sish natijasida sodir bo’ladi deb fan narariyotchilari
xuddi shunday izohlashadilar.Taraqqiyot bu-jamiyatdagi o’sish ko’rsatgichlarining
me’yoriy yoki sifatiy yangilanganligini o’zida ifodalab barcha yaratilayotgan
qadriyatlarga zamin yaratibularni voqeylikka aylanishini tezlashtiradi.
Falsafa enseklopedik lug’atida taraqqiyotga quydagicha tarif keltiriladi.
“Taraqqiyot- rivojlanishning odddiydan murakkabga, quyidan yuqoriga yo’nalgan
shakli, uning yuksalishi. Taraqqiyot borliqning eng umumiy xossalaridanbiri
bo’lib, u pretmetning yangi sifat holatiga o’tishda, tarkibi va strukturasining
xossalari, aloqalari va munosabatlarining o’zgarishi va sh.k.larda o’z ifodasini
topadi.” Taraqqiyot natijasida har bir millatlar hayotida moddiy va ma’naviy
qadriyatlar soni va sifati yaxshilanib insonlarning turmush sharoiti yaxshilanadi.
O’zbekiston respublikasi o’z mustaqilligini qo’lga kiritgandan so’ng jamiyatning
turli (iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy, madaniy va ma’rifiy) sohalarida ish sifatining
yangilanishi fuqarolarning ishga bo’lgan munosabatini o’zgartirdi. Jamiyatdagi bu
ko’tarilish davlat xizmatlarini to’g’ri bajarilishi uchun qulay shart-sharoitni
vujudga kelishiga zamin yaratadi. Taraqqiyot tushunchasining o’ziga xos
xususiyatlarini hisobga olish, jamiyat va insonlar hayotida istemolda bo’lagan
mavjud (iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy, madaniy va ma’rifiy) eski tuzum qadriyatlari
inkor etilib yangi qadriyatlarni is’temolga kiritish bo’yicha yangi munosabatlar va
shart-shoroitni yaratishga jamiyatda ijtimoiy kayfiyatni uyg’otuvchi davatkor
g’oya va tashabbuslarni o’rtaga chiqishiga turtki beradi. Bu esa ijtimoiy taraqqiyot
insonlar orasida faol ijtimoiy harakat va moddiy va ma’naviy qadiyatlarni zamon
talablari darajasida qayta ko’rib chiqilishini zaruriyatga aylantira oladi. Ijtimoiy
taraqqiyot odamlar orasidaijtimoiy hamkorligini kuchaytirib sog’lom kuchlarni
birlashtirib faol raqabat muhitini yaratishga ko’maklashadi.
Taraqqiyot tushunchasining mazmuni oddiylikdan murakkablikka chiqishni
anglatib bu jarayon ijtimoiylashuvni mihitini yaratib, o’ziga xos me’yoriy qonun

qoidalar bilan birgalikda qadriyatlarni insonlar tomonidan o’zlashtilishini
anglatadi. Taraqqiyot har qanday jamiyatni ijtimoiy birdamligini ta’minlash
maqsadida ijtimoiy ta’sir kayfiyatini yaratib, shu ta’sir yordamida insonlar ongida
ma’lum qarash va tushunchalar yangi tashkil etilayotgan ijtimoiy shart-sharoitga
mos holda ishlab chiqilishini nazarda tutadi.Mamlakatimizda amalga
oshirilayotgan keng qamrovli islohotlar va bunyodkorlik ishlari natijasida
xalqimizning ongu tafakkuri, dunyoqarashi o‘zgarmoqda. Yurtimizda huquqiy
davlat, fuqarolik jamiyatini barpo etishda «Milliy tiklanishdan-milliy yuksalish
sari» degan hayotbaxsh g‘oyaning ahamiyati tobora ortib bormoqda. Chunki,
jamiyat taraqqiyoti taqdirini ma’naviy jihatdan yetuk odamlar hal qiladi.
Shuningdek, ma’naviyatli jamiyatni, millat kamoloti va shaxs barkamolligini
belgilab beruvchi asosiy mezonlardan biri adabiyot va san’at hisoblanadi, chunki,
badiiy adabiyot va tasviriy san’at tarbiyasi rivojlantirilgandagina jamiyatda
ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy barqarorlik vujudga keladi hamda mamlakat va millat
taraqqiy etadi. Shunday ekan, ma’naviy-ma’rifiy targ'ibotda ijtimoiy
qadriyatlarning jamiyat hayotidagi o’niga alohida e’tibor qaratish ayni vaqtda
zaruratdir.
2. Qadriyatlarga munosabatni o’zgarishi va aksologik munosabat
Qadriyatlar inson, ijtimoiy guruhlar va uyushmalarni biror-bir ehtiyojlarini
qondirish, ularni manfaatlarini va ezgu-niyatlariga xizmat qilishga qodir moddiy va
ma’naviy predmetlar, shu predmetlarga nisbatan bo’lgan munosabatdir. Inson va
jamiyat uchun ahamiyatli bo’lgan narsa, hodisa qadriyatga, qadriyatli xislatlarga
ega bo’ladi.
Inson voqyelikka nisbatan turli munosabatlarda (ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy,
mafkuraviy va hokazolar) bo’ladi. Voqyelikka bo’lgan munosabatlar doirasida
inson predmet va hodisalarni, o’zini ehtiyojlarini qondirish uchun o’rganadi, biladi,
o’zlashtiradi, ularga baho beradi, ahamiyatini aniqlaydi. Mana shu baho berish,
ahamiyatini aniqlash paytida inson va predmet o’rtasidagi qadriyatli munosabatlar
paydo bo’ladi.

Bilishda narsa va hodisalarning mohiyati xususiyatlari in’ikos etiladi, ularga
baho berishda inson uchun ahamiyati, uni qaysi ehtiyoji qondirilishi aniqlanadi.
Birinchi gnoseologik munosabat doirasida amalga oshirilsa, ikkinchi qadriyatli
munosabatlarni bildiradi.
Inson faoliyatini barcha sohasi qadriyatli munosabatlar bilan o’ralgan, ijtimoiy
munosabat doirasida doim ahamiyatli, foydalilik belgilari insonlarni faoliyatini
asosini belgilab kelgan.
Insonda olam, tabiat, jamiyat va o’zga odamlarni, hayot, umr va boshqalarni
qadrlash tuyg’usi bor. Bu tuyg’u ularning qadrini anglab olish, qadriyatni idrok
qilish, uning ahamiyatini his qilish kabi insoniy xususiyatlar bilan uyg’unlashib
ketgan. Odamzoti olam hodisalariga nafaqat baho beradi, balki ularga qadr va
qadrlash nuqtai nazaridan ham qaraydi. Insoniy qadrlash tuyg’usi kishining narsa-
hodisalarni oddiy baholashdangina iborat emas, balki qadriyatli yondashuv asosida
shakllanadigan serqirra ma’naviy xususiyatdir. Shu ma’noda, u inson zotining eng
botiniy ma’naviy xislatlaridan biridir.
Qadrlash tuyg’usiga asoslangan aksiologik qarashlar ilmiy jihatdan asoslangan,
nazariy tahlil qilingan, muayyan prinsip asosida to’plangan bilimlar sistemasini
ifodalaydi. Ular qadriyatlar sohasida olib borilgan tadqiqotlar, ilmiy izlanishlar, bu
boradagi nazariyalar, kitob va risolalarda o’zaksini topadi. Tugallangan, ozmi-
ko’pmi mukammal, izchil bayon qilingan va qadriyatlar to’g’risidagi sistemaga
ega bo’lgan aksiologik qarashlar majmuasi qadriyatlar nazariyasi, deb yuritiladi.
Aksiologik qarashlar tarixida qadriyatlar, ularning shakllari va amal qilish
xususiyatlari to’g’risida bir qator nazariya hamda aksiologik konsepsiyalarni
uchratish mumkin.
Aksiologik ong, o’z navbatida, aksiologik hissiyot, aksiologik idrok, qadrlash
tuyg’usi, aksiologik kechinmalar, qadriyat mazmunini ifodalaydigan tushuncha,
xulosa va tafakkur bilan uzviy bog’liqdir. Kimdadir aksiologik idrok va qadrlash
tuyg’usi boshqalardan ko’ra kuchliroq namoyon bo’lishi, uning qalbida qadrlash
tuyg’usi bilan bog’liq hissiyot ko’proq g’alayon qilishi mumkin. Bunday kishida

muayyan qadriyatni qadrlash bilan bog’liq mas’uliyat va unga asoslangan
faoliyat ham boshqalarga qaraganda yaqqolroq ko’zga tashlanib turishi tabiiy.
Aksiologik bilish da qadrlash tuyg’usi va aksiologik idrok muhim
ahamiyat kasb etadi. Qadrlash tuyg’usi aksiologik ongning eng asosiy
komponentlaridan biridir. U tabiiy va ijtimoiy hodisalarning qadrini anglash,
zavq olish, lazzatlanish, mas’uliyat hissini sezish va boshqalarda namoyon
bo’ladi. Olam va odam o’z ahamiyati bilan qadrlidir. Olamdagi voqyea, hodisa
va jarayonlar odamlar uchun qadrlash tuyg’usini uyg’otuvchi asosdir. Shu
ma’noda obyektiv voqyelikka, uning namoyon bo’lish shakllari, ko’rinishlariga
bevosita va bilvosita bog’liq bo’lmagan qadrlash tuyg’usi hamda uning mutlaq
subyektiv xususiyat ekanligini e’tirof etish qiyin. Zero qadrlash uchun
qadrlanadigan «nimadir», ya’ni moddiylik yoki ma’naviylik bo’lmog’i, qadrlash
tuyg’usini uyg’otish uchun esa, anashu tuyg’uni vujudga kelishi uchun sabab
bo’ladigan «obyekt» bo’lmog’i lozim. Shu ma’noda, olam, odam va hayot deb
atalmish serqirra na’volar qadrlash tuyg’usini shakllantiradigan asosiy
mezonlardir.
Aksiologik dunyoqarash – ijtimoiy dunyoqarashning o’ziga xos tarkibiy
qismlaridan biri sifatida, kishilarning voqyelikka qadriyatli munosabati va
faoliyatining yo’nalishini belgilaydigan aksiologik qarashlar, prinsiplar va
maslaklarning majmuasidir. Dunyoqarashning aksiologik shakli qadriyatli
yondashuv, aksiologik munosabat, aksiologik baholash kabilarni qamrab oladi.
Umumiy dunyoqarash sistemasiga aksiologik dunyoqarash elementlari
qo’shilishi bilan ijtimoiy subyektlarning voqyelikka munosabatida qadrlash

tuyg’usi, qadriyatli munosabat va aksiologik baho yaqqol ko’zga tashlana
boshlaydi. Bunda aksiologik prinsiplar kishilarning voqyelikka munosabatlarini,
bir-birlariga nisbatan o’zaro aloqalarini tartibga soluvchi ma’naviy mezonlar
sifatida namoyon bo’ladi. Ular kishilarning faoliyatlarini amalga oshirishdagi
manfaat va maqsadlarida ham ko’zga tashlanadi.
Biror bir yo’nalishga qaratilgan qadrlash tuyg’usi va bu asosdagi bilimlar,
intilish, maqsad hamda manfaatlar kishilarning amaliy faoliyati uchun ma’naviy
boshqaruvchanlik (regulyatorlik) vazifasini ham bajaradi. Albatta, bunda
qadriyatlar bilan bog’liq omillardan tashqari boshqa sabablar ham muhim
ahamiyat kasb etadi.
Tabiatga qadriyatli munosabatni shakllanishi har bir kishining yetuk
inson sifatida voyaga yetishi jarayonining tarkibiy qismidir. Kishi kamolot sari
borar ekan, o’zi, o’zgalar, tashqi muhit, olam, umr, vaqt, davr va boshqalarning
haqiqiy qadrini anglash tomon boraveradi. Bu foniy dunyoning o’tkinchiligi,
umrning mazmuni, yashashning maqsadi, olamning abadiyligi qarshisidagi
lahzalar qadriga yetishni o’rgana boradi. Bu esa mazkur kishida aksiologik
munosabat shakllanishining shaxsiy jarayonini anglatadi. Aksiologik munosabat
faqat yakka, alohida shaxsgagina tegishli hodisa emas. Balki u ijtimoiy guruh,
qatlam, millat, davlat, jamiyatga ham tegishli bo’lishi mumkin. Ushbu ma’noda
aksiologik yondashuv va qadriyatli munosabatning individual hamda ijtimoiy
namoyon bo’lish darajalarini, alohida, xususiy, umumiy shakllarini ko’rsatish
mumkin. Orolni qayta jonlantiri shu yerdagi ekologik halokatning oqibatlarini

yumshatish mumkinmi? Ko’hna va navqiron tarix soxta qadriyatlarni ustuvor
bilishga asoslangan g’ayri-aksiologik yondashuvning bu kabi fojeaviy
misollariga ko’p bora guvoh bo’lgan. Anashu misollar butun insoniyat,
qolaversa mintaqamiz aholisida to’g’ri aksiologik yondashuvni, azaliy
umuminsoniy na’volarni qadrlash tuyg’usiga asoslangan qadriyatli munosabatni
shakllantirishga undaydigan ibratli hodisalar yanglig’ kishini hushyorlikka
undaydi. Ijtimoiy hushyorlik, ma’naviy mas’uliyat qadrlash tuyg’usining to’g’ri
shakllanganligini, olamga qadriyatli munosabatning to’g’ri vujudga
keltirilganligini ifodalaydi.
3. Ijtimoiy fikr rivojida qadriyatlarga munosabatni o’zgarib borish
dialektikasi
Falsafa qomusiy lug’atida ijtimoiy fikrga quydagicha tarif keltiriladi.
“Jamoatchilik fikri taraqqiyotning turli muammolari, xususiyatlari to’g’risida turli
xil ijtimoiy guruh yoki qatlamlarga mansub kishilarning munosabatini o’rganish
natijasida hosil qilingan tasavvurlar yig’indisi” 1
anglatadi. Ijtimoiy taraqqiyot
natijasida jamiyat hayotida mavjud ijtimoiy kayfiyatni paydo bo’lishi oqibatida
insonlar orasida jamoatchilik fikri uyg’onadi. Uning ta’sirida jamiayatdagi ijtimoiy
qatlamlarning oldida turgan ijtimoiy masalalarni o’rganilishi ularni hal etishga oid
yangicha uslubiy ko’rsatmalar asosida muammolar tahlil etiladi. Natijada ijtimiy
taraqqiyotga oid umumiy tendensiyalar aniqlanadi. Ijtimoiy taraqqiyot va ijtimoiy
fikr tushunchlari bir-biriga dialektik bog’liq holda biri-ikkinchisini to’ldirib, bir-
birini inkor etmagan holda jamiyatdagi mavjud qadriyatlarni yaxshi tomonga
o’zgarishini taqoza qiladi. Ijtimoiy fikr- yangidan tashkil etilgan jamiyat uchun
ijtimoiy qadriyat sifatida olib qarash juda muhim sanaladi. Bu tushunchaning
mazmunini atroflicha izohlash orqali, jamiyatdagi ijtimoiy qatlamlar orasida
1
Falsafa qomusiy lug’at.O’zbekistonfaylasuflari milliy jamiyati nashriyoti. Tosh.2004.152.bet

to’planib qolgan muammolarga nisbatan yangicha munosabatlarni vujudga keltirib,
muammolarga jamoaviy yondashishni anglatadi. Davlat boshqaruvida fuqarolarni
faol aralashuvi orqali, fuqarolarni talab va ehtiyojlari o’rganilib ularni qaytadan
bohalashi oqibatida, yangi qadriyatlarga bo’lgan ehtiyojlarni bashorat qilishga ham
zamin yaratadi. Tabiat va jamiyatdagi har qanday xodisa va ijtimoiy jarayonlar bir-
biri bilan zanjirli aloqadorlikda bo’lganligi sababli ijtimoiy fikr rivojida
qadriyatlarga bo’lgan munosabatlarni oddiylikdan murakkablik tomon borish
jarayoni sababiy bog’liqlikda kechadigan munosabatlar silsilasini o’zida
ifodalaydi. Ijtimoiy fikr jamiayatdagi ijtimoiy munosabatlarga jamoaviy
yondashishni bildirib, insonlar orasida ijtimoiy faollikni vujudga keltiradi. Ijtimoiy
fikr yordamida jamiyatdagi mavjud qadriyatlarga aksilogik munosabat bildirilishi
oqibatida ularni qaytadan yangilashga zarurat tug’uladi. Bu jarayonning tizimli
kechishi jamiyatda insonlar turmush sharoitini yaxshilashga bo’lgan umidni bera
olishini hisobga olsak ijtimoiy fikr jamiyat hayotida muhim o’rin tutadi.
Insonlar o’rtasidagi bo’ladigan munosabatlar asosida, aloqadorlik,
bog’lanish, o’zaro bog’lanish yotadi. Qadriyatli munosabatlar zaminida esa inson
va tevarak-atrof o’rtasidagi bog’lanishga olib keladigan inson ehtiyoji yotib, u
narsalarga faol munosabatda bo’lishga, bu munosabatni ro’yobga chiqishi, baho
berishi, qadrlash, predmetini inson uchun ahamiyatini ochib berish bilan
yakunlanadi.
Demak, inson va kelajak o’rtasidagi bog’lanish:
- birinchidan, zaruriyatchilik, insonning tevarak-atrofsiz (undan modda,
energiya, ashyo, bilish uchun in’ikos, obrazlar olmasdan) yashay olmasligi:
- ikkinchidan, tabiat va jamiyatdagi predmetlar va tizimlarga nisbatan
muhtojlik, talab, hojat, kerakli shaklda qadriyatli munosabatni yuzaga keltiradi.
Tabiatda mavjud bo’lgan predmetlar, tizimlar jamiyatda ishlab
chiqarilgan mahsulotlar manfaat, zaruriyatchilik asosida o’rganilgan qadriyatli
munosabatlar doirasida bir necha xil ehtiyojlarni qondirishlari mumkin, shu bois
xilma-xil qadriyatli belgilarga, xislatlarga ega bo’ladilar.

ADABIYOTLAR:
1 . Samadov A.R. Shaxs estetik ideali : shakllanish va rivojlanish muammolari. Monografiya.-T.:
“Navro‘z” Nashriyoti. 2021.
2 .Qarang: O‘zbekiston Respublikasi qonuni. “Tabiatni Muhofaza qilish to‘g‘risida”// lex.uz.
3.Mirziyoyev Sh.M.Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi.-T.:“O‘ zbekiston”nashriyoti,
2022.
4 . Axloq - odobga oid hadis namunalar i . -T.: Fan. 1990.

AXBOROT MANBALARI :
1. www . ziyonet . uz .
2. www . edu . uz .
3. www . google . uz .
4. www . gov . uz

Ijtimoiy taraqqiyot va qadriyatlarning o‘zgarib borishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish