Ijtimoiy tarbiyada mahallaning o‘rni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ijtimoiy tarbiyada mahallaning o‘rni

Купить

Mavzu: Ijtimoiy tarbiyada mahallaning o‘rni
REJA: 1.Mahallaning paydo bo’lishi tarixidan.
2.Mahalla ijtimoiylashuvning an’anaviy omili sifatida.
3.Mahallaning ijtimoiy-pedagogik o’rni.
4.Mahallada qadriyatlar va ijtimoiy ong translyatsiyasi.

O’zbek mentalitetining muhim xususiyatlaridan biri-maxsus ijtimoiy tuzilma
mahallaning mavjudligidir.
Toshkent shahrida XIX asrdan boshlab mahalla mavjud. Ularning tashkil
topishi va faoliyat yuritishi bir tomondan milliy- psixologik xususiyatlari, boshqa
tomondan esa aholiga yoshligidanoq ijtimoiy munosabatlarga g’arq bo’lishlariga
imkon yaratish bilan bog’liqdir. Boshqacha aytganda, mahalla mikrotsizm bo’lib,
unda axloqiy tamoyil va qoidalarga amal qilish, marosim va jamoat faoliyatining
boshqa turlarida ishtirok etish orqali shaxsning yanada kattaroq hamjamiyatda
ijtimoiylashuvi usullari shakllanadi. Mahallaning demokratiyalashuv,
ijtimoiylashuv, insoniylashuv va mukammallashuv jarayonlariga faol ta’sir qila
olishini Prezident I.A.Karimov quyidagicha ta’kidlab o’tgan: “YOki masalan
mahalla-bizning jamiyat hayotida insoniy tarbiya va kelishuvning o’zgarmas
manbasi. Tarixning guvohlik berishicha, bizning davlatda daryolar bo’yida paydo
bo’lgan. Tabiat kataklizmalari, tashqi hayvonlarni birgalikda yengish, qiyin
kunlarda qo’llab-quvvatlash bizning ajdodlarimizni jamoa bo’lib yashashga
o’rgatgan.
Mehribonlik, rahmdillik kabi qadrli insoniy hislatlar aynan mahallada
shakllanadi. Bu ma’noda mahallani o’z-o’zini boshqarish maktabi, kerak bo’lsa
demokratiya maktabi desa bo’ladi 1
.
Ijtimoiylashuv nafaqat shaxsning jamiyatda qulayliklarga ega bo’lishini ko’zda
tutadi, balki shaxsning muayyan axloqiy va etnik qoidalarni egallashini ham
ko’zda tutadi. SHu borada mahalla ijtimoiylashuvining unikal mexanizmi
hisoblanadi. CHunki unda:
-har bir inson amal qilishi kerak bo’lgan muayyan axloqiy qonunlar ishlab turadi;
-muomala bir qator axloqiy tamoyillarga asoslanadi;
-hokimiyatga ishonch va xizmat, shaxsiy namuna kuchi kattalarga hurmat, bolalar
haqida g’amxo’rlik;
-axloq va jamoatchilikning tarbiyasi amaliy faoliyatga kiritish orqali amalga
oshiriladi;
1

-ommaviy ong qadriyatlari mahalladan oila va shaxsga uzaytiriladi;
-alohida shaxs hayotining asosiy bosqichlari jamoaning barcha a’zolari tomonidan
kuzatuvda bo’ladi.
Alohida tarixiy davrlarda an’anaviy hayotiy muammolarning buzilishiga
urinishlar amalga oshirilishiga qaramay, mahalla bunga qarshilik ko’rsatdi va
an’ana, odatlarning saqlanib qolishiga yordam beradi.
Mahallaning ijtimoiy o’rni shunda namoyon bo’ladiki, u doimo jiddiy
ijtimoiy o’zgarishlarga o’z munosabatini bildirgan va oliy insoniy va axloqiy
tamoyillarga tayanadi. Masalan, XXasrning 20-30 yillarda mahalla ayollarning
ijtimoiy ishlab chiqarishga qo’shilishi, savodsizlikni bartaraf etish, aholining
madaniy dunyoqarashini kengaytirish qo’llab-quvvatlangan
Hammaga mahalla aholisining Rossiya, Ukraina, Belorusiyadan evakuatsiya
qilinganlarni qabul qilganliklari dalili yaxshi ma’lumdir. Mahalliy aholi vakillari
ko’chib kelganlarga o’z uylarining bir qismini berishgan, moddiy yordam
ko’rsatishgan. Mahalla jamoalari nihoyatda yuqori axloqiy va ijtimoiy salohiyatga
ega, ular odamlarga yaxshi niyatlilik, o’zaro hurmat, o’zaro tushunish kabi
hislatlarni tarbiyalashadi.
Mahallaning an’analarni saqlab qolish va ularni yoshlarga yetkazish
jamiyatni demokratiyalashning ilk davrlarida milliy qadriyatlarning tiklanishiga
katta yordam bergan. YAngi sharoitlarda mahalla o’z-o’zini boshqarish organi
sifatida yangi mazmun va ahamiyatga ega bo’ldi. Bunga O’zbekiston Respublikasi
Prezidenti I.A.Karimov 2
tomonidan ham ta’kidlangan.
Mahalla maktablarining yuqori sinf o’quvchilarning ijtimoiy va ma’naviy
qiyofalari ham ancha o’zgarib qoldi. Ularning aksariyati muassasa, maktablarda
tashkiliy ish tajribasiga egalar. Oqsoqollarning aksariyat qismi savodxon, ularning
ba’zilari ilmiy darajaga egadirlar. Mahalla insonlarning axloqiy birlashuvi markazi
bo’lishni davom ettirmoqda. Bu avvalambor, mahalla qo’mitalari faoliyatlarining
asosiy yo’nalishlaridan biri ijtimoiy mehnatlarni, shu jumladan obodonlashtirish
2
“Маҳалла” хайрия жамғармасини тузиш тґғрисидаги 1992- йил 12 сентябрдаги ҳамда “Маҳалла” хайрия
жамғармасига маблағ ажратиш тґғрисидаги 1992- йил 8-октябрдаги фармонлари, 1993-йил 2 сенябрдаги
“Фу қ ароларнинг ў ни- ў зи бош қ ариш органлари т ў ғрисидаги “ Ў збекистон Республикасининг Қ онуни қ абул
қ илиниши ёр қ ин мисол б ў лади”.

bo’yicha ishlarni tashkil qilishda namoyon bo’ladi. Bunaqa ishlarning asosiy
turlari-ariqlarni tozalash, daraxtlarni kesish, axlatni chiqarish bo’yicha
hasharlardir. Bunaqa tadbirlar asosan Navro’z, Ramazon, Qurbon hayitlari,
Mustaqillik kunlari oldidan o’tkaziladi. Hashar yo’li bilan uylar, klublar, oshxona,
masjidlar bunyod etilmoqda.
Eng muhim an’analardan biri mehr-muruvvat bo’lib, u quyidagi qiyofalarda
namoyon bo’ladi:
-jamoaning g’amxo’rligi, qo’shnilarning kasal, keksa va kam ta’minlanganlariga
yordam ko’rsatishadi;
-o’ziga to’q kishilarlarning kam ta’minlangan qarindoshlariga va qo’shnilarga
moddiy yordam berishlari;
-oqsoqol va mahalla qo’mitasi tomonidan boquvchisini yo’qotgan va qariyalarga
yordam ko’rsatishi va boshqalar.
Jamoada yordam ko’rsatish an’anasi hozir yangi shakllarga ega bo’ldi va
hokimiyatlar, mahalla qo’mitalarning asosiy vazifasiga aylandi. Respublika
Prezidentining (1994 yil 23 avgust) “Aholining kam ta’minlangan qatlamlarini
ijtimoiy himoyasini kuchaytirish chora-tadbirlari” 3
haqidagi farmoni bilan aholini
ijtimoiy himoya qilishning yangi turi joriy qilindi: kam ta’minlangan oilalarga har
oy ko’rsatiladigan yordam. Bu yordamning yangiligi shundaki oilalar taqsimotini
mahalla hal qiladi. Fuqarolarning o’zini-o’zi boshqarish organlari 1999 yil
yanvarda O’zbekiston Prezidentining hamda Vazirlar Mahkamasining 2002-
yilyanvardagi “Aholining ijtimoiyhimoyaga muhtoj qatlamlarini aniq
yo’naltirilgan tarzda qo’llab-quvvatlashining 2002-2003 yillarda mo’ljallangan
dasturini amalga oshirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi Qarori talablarini amalga
oshirmoqdalar. “Fuqarolarni o’z-o’zini boshqarish organlarining aholining
ijtimoiy qo’llab-quvvatlanishini ta’minlash” to’g’risidagi farmoni chiqdi
3

Xozirgi kunda mahalla jamiyatda etnomadaniy qadriyatlarni tiklash
jarayonida muhim rol o’ynamoqda. Nikoh, janoza, aqiqa to’yi, sunnat to’yi,
muchal to’yi kabi marosimlar ham o’tkazilmoqda.
Bozor munosabatlarini shakllantirishning murakkab holatida mahallaning
ijtimoiylashtiruv roli oshib ketadi. Bu avvalambor oila qadriyatlarini saqlab
qolishda namoyon bo’ladi. Nizoli holatlar paydo bo’lganda xotin-qizlar qo’mitasi
yoki mahalla oila vakillari bilan suhbat o’tkazadi va odatda vaziyatga oydinlik
kiritadi va ajralishlar bo’lishiga olib keladi. Bundan tashqari mahalla ishsizlarga
ishga joylashishlariga, militsiya hodimlariga tartibni saqlashda yordam beradi,
xizmatga chaqirilganlar bilan tushuntirish ishlari olib boradi. Avvalgiday jamoa
o’sib kelayotgan avlodni tarbiyalashda muhim o’rin tutmoqda. Hozirda mahalla
bolalar bog’chalari va maktablari bilan yaqin hamkorlik olib borib, ularga
ta’mirlash ishlarini olib borishda, tarbiya ishlarida yordam ko’rsatadi. Mahalla
qo’mitasi majlislarida maktab intizomining jiddiy buzilishlari ham ko’rib chiqiladi.
YOshlarga ta’sir ko’rsatishning bu rasmiy tarmoqlaridan tashqari jamoani nazorat
qilishning an’anaviy usuli ham saqlanib qolgan. Har qanday mahallada boy
hayotiy tajribaga ega odamlar mavjud. Ularning asosiy vazifasi aholining
an’anaviy ahloq-odob qoidalariga rioya qilishlarini, bolalarning ko’chadagi yurish-
turishini nazorat qilishdir. Ular har qanday odamga tanbeh berishlari mumkin,
biroq bu ishni doimo ularning hurmatini saqlagan holda amalga oshiriladi. Ota-
onalarning bunday munosabatni qadrlashitaqsinga sazovor. SHuning uchun
“mahalla sening ham otang ham, onang” degan maqol mavjud. Boshqa sohalarda
namoyon bo’ladigan milliy tiklanish, xalqning milliy o’z-o’zini anglashni
faollashtirish orqali bo’ladi. U sobiq Sovet ittifoqi davridabu kabi an’analar tuliq
yo’qolib ketmagan, balki ayrim oilalarda o’zigi xos tarzda saqlanib qolgan va
yoshlarga berilgan. Bu ayniqsa, hayotning an’anaviy turmush tarzini saqlab
kelayotgan eski shahar mahallalarida yashovchilar orasida yaqqol namoyon
bo’lgan. Mahalla fuqarolarining yuqori savodxonlik va madaniy darajasi (yosh va
o’rta avlod, o’rta yoki oliy ma’lumotga ega) badiiy ijodning keng rivojlanishi,

hayotning marosimlar o’tkazishda ma’naviy o’z-o’zini ifodalashning keng
imkoniyatlarini ko’zda tutadi.
SHuni ta’kidlash joizki etnik an’analar va marosimlarning tiklanishida avvalo,
oiladagi katta avlod, shuningdek ommaviy axborot vositalari, ayniqsa televideniye
katta o’rin tutadi.
Hozirgi kunda mahallaning ahamiyati oshib bormoqda. Biroq yoshlar tarbiyasida
muammolar kam emas. Bozor iqtisodiyoti sharoitida yoshlarning axloqiy
tarbiyasiga xalaqit beradigan bir qancha holatlar ham kelib chiqmoqda.
YOshlarning yoshligidanoq savdo-sotiq qilishga va boshqa tijorat ishlariga
sho’g’ib ketishi ularning o’qishiga, bilim olishga bo’lgan intilishlariga, ijtimoiy
munosabatlarga kirishishga, salbiy ta’sir ko’rsatmoqda. Ba’zi hollarda muallimlar
o’quvchilarni to’liq tarbiyalash imkoniyatidan mahrumdirlar, ya’ni ular boshqa
faoliyat bilan ham shug’ullanadilar. Jamiyatni demokratiyalashtirishning mazkur
bosqichida yoshlar katta imkoniyatlarga, faoliyat turini tanlashda keng
imkoniyatlarga ega bo’lishdi. Biroq ular bulardan to’liq foydalana olmaydilar.
So’ngi yillarda yoshlar orasida siyosiy-tarbiyaviy ishlarni olib borish susaydi, din
ta’siri kuchaydi va bu natijada yoshlar mafkuraviy sohada o’z mo’ljallarini
yo’qotishlariga olib keldi. Mahalla oldida tarbiyaning an’anaviy usullaridan
foydalanib yosh avlod bilan yanada faol ish olib borish, ularda hozirgi jamiyat
talablariga muvofiq keladigan dunyoqarash va axloqiy tamoyillar thosil qlishdan
iborat.
Mahalla azaldan nafaqat o’sib kelayotgan avlodning tarbiyachisi vazifasini
bajargan, balki ijtimoiy fikrni shakllantirgan ham. Qo’shnilar o’rtasidagi barcha
nizoli holatlar, shuningdek esa oilaviy janjallar mahalla qo’mitalari faollari
tomonidan muhokama qilinadi. Bular orasida ko’pincha qaynona-kelin, yosh kelin-
kuyovlar orasida janjallar ko’p uchraydi. Bunaqa holatlarda xotin-qizlar qo’mitasi
suhbat o’tkazadi. Agar ikki tomonni yarashtirib bo’lmasa, bu holat bilan mahalla
qo’mitasi shug’ullanadi. Odatda o’sha joyning o’zida muammo hal qilinadi.
SHuning uchun ajralishlar soni ko’p emas. So’ngi paytlarda uy xo’jaligi bilan band
ayollar, yosh oilalar bilan ishlash faollashdi, ularni an’anaviy kasb-xunarlarga

o’rgatish ishlari olib borilmoqda. Mahalla ishsizlarning ishga joylashishilariga ham
ko’maklashmoqda. Xarbiy qo’mitalar askarlikka olishga tanlov bo’lganda mahalla
faolligiga tayanishadi.
1999 yil 14 aprelda O’zbekiston Respublikasining “Fuqarolarning o’z-o’zini
boshqarish organlari haqida”gi qonuni yangi taxrirda qabul qilindi. Unda yana bir
marta fuqarolarning o’z-o’zini boshqarishi asosida tarixiy taraqqiy xususiyatlari,
milliy va ma’naviy qadriyatlar, mahalliy odat va an’analar yetishi ta’kidlandi.
Qonunda mahallaning vazifalari belgilab qo’yilgan. YUqorida sanab o’tilgan
funksiyalardan tashqari mahallaga yangi vazifalar-tijorat va maishiy xizmat
ko’rsatishni, hududning tozalik holatini, aholidan soliqlarning o’z vaqtida
topshirilishini nazorat qilish ham yuklatildi. Davlat mahallaga avval mahalliy
kengashlar bajargan vazifalarni yuklamoqda. Bu esa mahalla qo’mitalari davlat
tuzilmalariga aylanayotganligidan guvohlik beradi.
Mahallaning ijtimoiy hayotida so’nggi o’n yillarda katta o’zgarishlarni
boshdan kechirgan qo’shnichilik munosabatlari muhim o’rin tutmoqda. Oilaviy
muhitning individuallashuv jarayoni ketmoqda. SHu bilan birga yaqin
qo’shnichilik munosabatlari o’zbek oilasining qadriyatlaridan biri bo’lib
qolaveradi. Bu avvalombor xo’jalik yordamida, bolalar tarbiyasida, qiyin
vaziyatlarda yordam ko’rsatishda namoyon bo’lmoqda. SHuning asosida ma’naviy
yaqinlik paydo bo’ladi, ya’ni kundalik axborot almashinuvi, mahalladagi voqealar
muhokamasi bo’lib o’tadi. SHu tarzda mahalladagi eng kichik guruhlardan biri-
qo’shnichilik guruhi paydo bo’ladi.
Mana shu guruh bilan bir qatorda qarindoshlik aloqalari ham mavjud. Ular
hozirda avvalgidan ko’ra kamroq bo’lsada, uning a’zolarining faol o’zaro yordami
bilan xarakterlidir. Qarindoshlik munosabatlari o’zbeklarning oilaviy qadriyatlari
tizimida hali ham birinchi o’rinda turadi.
O’zbeklarning ijtimoiy hayotidagi muhim hodisalardan biri erkaklar
birlashmalari-gap, gashtak, ziyofatdir va ularning maqsadi bo’sh vaqtni mazmunli
o’tkazishdir. Har bir yosh guruh o’zining muomala shakliga ega: Qadimda
Toshkentda gaplar ommaviy xarakterga ega bo’lgan. Ular hosil yig’im terimi

yakunlangan kuzgi-qishki davrda o’tkazilgan. To’qmada erkaklar har kuni bir-
birlarining uyida to’planishgan va har kim qo’lidan kelganini olib kelgan. Buning
hammasi “umumiy qozon”ga solingan. O’zlari taom tayyorlashgan, o’zlari uy
yig’ishtirishgan, namoz o’qishgan, suhbatlashishgan, axborot almashishgan.
Tuqmadan farqli o’laroq, gap haftada bir marta odatda juma kunlari
ishtirokchilardan birining uyida o’tkazilgan. Har bir gapda saylangan rahbar va
ishtirok etish qoidalari bo’lgan. Qoidabuzarlar gapdan chetlashtirilgan. Ziyofat
xarajatlarini mezbon ko’targan. Namoz va diniy adabiyotlar uchun odamlarni
qamashgan XX asrning 30- yillarida gaplarda to’planish havfli bo’lgan. II jahon
urushi davrida moddiy qiyinchiliklar ham gaplar o’tkazilmasligiga o’z ta’sirini
ko’rsatgan. Biroq gaplar XX asrning 50-60 yillarida asta-sekin tiklana boshladi.
Biroq bu gaplar biroz boshqacha edi. Avvalo, endi ayollar orasida ham gap
tashkillashtirildi. Hozirda ayollar gaplari erkaklarnikidan ko’ra keng tarqalgan.
Oilaviy gaplar, avvalombor sinfdoshlar, kursdoshlar orasida, shuningdek kasbiy
gaplar ham ommaboplashdi.
Gaplarning ijobiy xususiyatlari bilan birgalikda ularda salbiy jihatlar ham
mavjud. Bu isrofgarchilik va ichkilik bilan bog’liq. Kitoblar mutooalasi, mazmunli
suhbatlar tan olinmay kelindi. Avvalgilaridan farqli ravishda hozirgi gaplar yil
davomida o’tkaziladi. To’y paytida gap ishtirokchilari to’y egasiga yordam
ko’rsatishadi. Ular og’aynilarini qiyin kunlarda qo’llab-quvvatlashadi. Har bir
gapning shuhrati bor. Insonni, ayniqsa yoshlarni qaysi gapga a’zo bo’lganidan u
qanaqa tarbiya olganini aniqlasa bo’ladi.
Ayollar orasidagi gaplar XX asrning 60-70 yillarida keng rivojlana
boshladi. Bu mahalladagi qo’shnilarning birlashmasi edi. Biroq ishtirokchining
yoshi inobatga olingan. Har bir mahallada o’rta yosh ayollar, yosh ayollar (asosan
kelinlar)ning birlashmalari mavjud bo’lgan.
YAqin qarindoshlar orasidagi gaplar ham keng tarqalgan. Odatda bunda yoshi eng
ulug’ ishtirokchi rahbar bo’ladi. Bunday gaplarga ayollar farzandlarini ham olib
kelishgan.

SHuningdek oilaviy gaplar ham paydo bo’ldi. Ularda erkaklar o’z xotinlari
bilan ishtirok etishadi. Bu gaplar sinfdoshlar yoki kursdoshlar gaplari sifatida
boshlangan va keyinchalik har uylangan a’zo o’z xotinini ham olib kela boshlaydi.
Bu gaplar umumiy qoidalar asosida mavjud bo’lib, nihoyatda kam uchraydi.
O’rta va katta avlod ayollari o’rtasida to’planishning boshqa shakllari ham
mavjud. Bular mushkul kushod va mavlud kabi diniy marosimlar bo’lib, ular
so’nggi yillarda Toshkent mahallalarida ochiq-oydin o’tkazilmoqda. Mavlud yoki
mushkul kushodga to’planishgan ayollar nafaqat diniy marosimlarda ishtirok
etishadi, balki muomalaga kirishishi imkoniyatiga ham ega bo’lishadi. Hayotning
eng yaxshi axloqiy me’yor va tamoyillarining tiklanishi fanda hayotning ba’zi
eskirgan jihatlarini yangilashga, ayollar erkinligi va huquqlarini cheklashga ham
urinishlar bo’ldi.
Mahalla hozirda zamonaviy jamiyat hayotining ijtimoiy tizimida o’z o’rnini
topgan. Milliy va etnik an’analarni har tomonlama rivojlantirishga qaratilgan
O’zbekiston siyosati bu an’anaviy institutning yanada faol faoliyat yuritishiga
yangi zaminlar yaratdi.

Adabiyotlar
1. Egamberdiyeva H.M. «Ijtimoiy pedagogika» (darslik) - T., 2009 y.
2. Mavlonova R. va boshkalar “Ijtimoiy pedagogika” (O’kuv kullanma) - T.,
2009 y.
3. Galaguzova M. A. Sotsialnaya pedagogika (Uchebnoye posobiya) - M.,
4. Xarlamov I.F. Pedagogika v voprosax i otvetax (Uchebnoye posobiya) -1.
Munavvarov A.K. Pedagogika (O’quv qullanma). - T., 1996 u.
5. Munavvarov A.K. Pedagogika(o`quv qo`llanma). - T., 1996 u.
6 .Munavvarov A.K. Oila pedagogikasi (o`quv qo`llanma a). - T., 1994 u.
7. Yo‘ldoshev J. Ta’lim yangilanish yo‘lida (o`quv qo`llanma). - T., 2000 u.
8 . Podlasыy I L .Pedagogika. V 2x kn. (o`quv qo`llanma). - M., 2003 g.
9.Yu.Asadov, R.Musurmanov.O’smirlar deviant hatti-harakatning ijtimoiy
psixologik xususiyatlari T;-Sano-standart-2011

Ijtimoiy tarbiyada mahallaning o‘rni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish