Ijtimoiy tarmoqlardagi axborot xurujlari va tahdidlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	822.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ijtimoiy tarmoqlardagi axborot xurujlari va tahdidlar

Купить

7-8-Mavzu : Ijtimoiy tarmoqlardagi axborot xurujlari va
tahdidlar
Reja :
7.1 . Ijtimoiy tarmoqni axborot maydoniga aylantirish
7.2. An 'anaviy ommaviy axborot vositalari o'rnini ijtimoiy tarmoqlar egallaydi
7.3. Ijtimoiy tarmoqlarning jozibadorligi va yoshlarning jalb etilishi
7.4. Ijtimoiy tarmoqlarni ommalashtirish

Kalit so'zlar va tushunchalar: Internet, axborot, server, IIS, sayt, Internet,
dastur, RED, virtual, to'plamlar, axborot urushi, xavfsizlik administratori,
kreking, hack, xavfsizlik administratori, avtomatlashtirilgan axborot tizimlari,
ijtimoiy muhandislik, DoS hujumi, hujum , jismoni y kirish, kuzatuv kamerasi,
moliyaviy javobgarlik, ehtimollik, vakillik, tarmoq xavfsizligi, sir.
Maqsad: Milliy va xorijiy ommaviy axborot vositalarining internet
makonidagi faoliyati samaradorligini tahlil qilish

7.1.Ijtimoiy tarmoqni axborot maydoni ga aylantirish
Jamiyatning barqaror taraqqiyoti sharoitida, jamiyatda ommani zararli
axborotlardan himoya qilish va milliy saytlarni rivojlantirish maqsadida
mamlakatimizda ilmiy asoslangan tizimli ishlar amalga oshirilmoqda. Bu
borada rivojlangan davlatlarning internet tarmoqlariga mansub bo‘lgan,
innovatsion texnologiyalarga asoslangan xorij tajribasini o‘rganish ma qsadga
muvofiq. Ta’kidlash lozimki, jahonda global internet tarmog‘idan
foydalanuvchilarning soni muntazam oshib bormoqda, global internet
xizmatidan 20 yil avval 4,1% kishilar foydalangan bo‘lsa, ushubu ko‘rsatkich
2019 yilda 4,5 milliardni tashkil qildi, ya’ni bugungi kunda yer sharida
yashovchi 58,8% aholi ushbu axborot tarmog‘idan foydalanadi. 1
Jahonda axborotning ijtimoiy fikrni shakllantirishi va texnologik
taraqqiyotga ta’siri tobora faollashayotgan hozirgi davrda ijtimoiy
tarmoqlarning bu jarayond agi o‘rni va roli kuchayib bormoqda. Hozirgi vaqtda
«dunyo aholisining 58,8% i Internet tarmog‘idan foydalanadi , u o‘zaro
bog‘langan axborot dunyosini tubdan o‘zgartirdi, mamlakatlar, mintaqalar,
xalqlar va avlodlar o‘rtasidagi chegaralarni yo‘q qildi va u yoshlar hayotida
juda katta ahamiyat kasb etadigan jarayon sifatida namoyon bo‘lmoqda» 2. Shu
bois, ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish, axborotni muhofaza qilish va
xavfsizligini ta’minlash, ma’lumotlarni kiritish, saqlash, qayta ishlash
masalalariga aloh ida e’tibor qaratish hozirgi davrning dolzarb vazifalaridan
biridir. Dunyoda axborot texnologiyalari va ommaviy kommunikatsiya
1 Дорогой ли в Узбекистане интернет сравнение цене в других стран.
https://uz.sputniknews.ru/
society/20191216/13018724/Dorogoy -li-v-Uzbekistane -internet --sravnenie -tsen -v-drugikh -stranakh.html 2 .http://infocom.uz /2018/01/22/opublikovany -samye -populyarnye -servi sy-prilozheniya -i-telefony -internet -
polzovatelejuzbekistana

vositalari jadal sur’atda insoniyatning iqtisodiy, ijtimoiy va ma’naviy
intellektual hayotida muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Fanla r tizimida “ijtimoiy tarmoq” iborasi birinchi bor Jon Berns 3
(Jn A. Barnes) tomonidan 1954 yilda kiritilgan. Uning fikricha, bir
individning atrofidagi ijtimoiy tarmoqning kattaligi taxminan 150 kishidan
iborat bo‘lishi mumkin. Keyinchalik u gumanitar fanl arning turli sohalari,
jumladan sotsiologiyada ham muntazam qo‘llanila boshlandi. Bu sohada
Ya.Moreno tomonidan eksperement olib borilgan va u
“Ijtimoiy tarmoqlar tahlili” fan tarmog‘ining asoschisi hisoblanadi.
Shuningdek, algoritmik axborot nazariyasin i sun’iy intellekt yaratish ustida
ijtimoiy tarmoqlar nazariyasining yetakchilari sifatida g‘arb olimlari
R.Solomonoff va A.Rapoportlarning bir qator tadqiqotlar o‘tkazilgan. 1959 -
1968 yillarda venger matematiklari P.Erdyosh va A.Reni ijtimoiy tarmoqlar
sh akllanishining prinsiplarini ta’riflovchi maqolalar nashr etdilar. D.Uotts va
S.Strogach ijtimoiy tarmoqlar nazariyasini rivojlantirib, klasterlashtirish
koeffitsientini ilmiy muomalaga kiritdilar.
XX asrning 70 -chi yillarida sotsial tarmoqlarga oid ta dqiqotlarning
sotsiologik va matematik usullari majmuasi shakllandi va ular ijtimoiy
tarmoqlarning hozirgi zamon tahliliga ilmiy asos bo‘ldi. Keyingi chorak asr
davomida shu sohada ish olib borgan olimlar tasnifiga ko‘ra, bugungi
kunda ijtimoiy tarmoqlarni ng tahliliga asosiy 4ta yondashuv mavjud. 4
Bular: 1) Tuzilmali yondashuv (asosan tarmoqning geometrik shakliga e’tibor
beriladi); 2) Resursli yondashuv (aktorlar imkoniyatlari ularning resurlariga
qarab tasniflanadi, bunda individual resurslar sifatida bil imlar, boylik, nufuz
v.h. ko‘rib chiqiladi); 3) Normativ yondashuv (aktorlar orasidagi ishonch
darajasi hamda ijtimoiy tarmoqlarda aktorlarning hulq -atvori va o‘zaro
hamkorligiga ta’sir qiladigan norma, qoida va sanksiyalar o‘rganiladi); 4)
Dinamik yondas huv (vaqt o‘tishi davomida tarmoqlardagi o‘zgarishlarga
alohida e’tibor qaratiladi).
Ijtimoiy tarmoq fenomenining global virtual muloqot tizimidagi o‘rni,
jamiyat rivojlanishi va unga axborot texnologiyalarining jadallik bilan kirib
kelishi ijtimoiy tarm oqlar tushunchasini yanada kengaytirdi va ulardan
foydalanish shaklini o‘zgartirdi 5. Sotsial tarmoqlar yangi fenomen bo‘lib,
uning tashuvchilari nafaqat so‘zlar, balki rasm, surat, kino, video, tovush,
veb -sahifa kabi, axborot yoki matnni
3 Barnes J.A. Class and committees in Norwegia Island Parish//Human Relation. New York . 1975. 4 Григорян Э.Р. Социализация и персонализ ация. М., 1993; Кон. И.С. Социология личности. М., 1967;
Смелзер Н. Социология: перевод с англ. - М., 1994, Хьелл Л., Зигглер Д. Теории личности (основные
положения, исследования и примечания). - СПб., 1999.
5 Мельникова М. С., Яковлев И.П. Понятие «соци альная сеть» в социологических теориях и
интернетпрактиках// https ://cyberleninka .ru/article /n/ponyatie -sotsialnaya -set -v-sotsiologicheskih -teoriyah -i-
internet -praktikah

tashuvchisi sif atida namoyon bo‘la oluvchi har qanday ob’ekt bo‘lishi
mumkin. Zamonaviy postindustrial -axborotlashgan jamiyatlar rivojlanishi
natijasida sotsial tarmokdagi axborotga bo‘lgan talab ortib borib, an’anaviy
ommaviy axborot vositalariga bo‘lganidan ham qolishm aydigan darajaga yetdi.
Dunyodagi eng katta sotsial tarmoq bo‘lmish Facebook 2012 yil yakuniga ko‘ra
1 mlr.dan ortiq faol foydalanuvchiga ega. Shu bois, milliardlab odamlar uchun
axborot manbai sifatida xizmat qiluvchi sotsial tarmoqlarning bir shakli,
ob ’ektiv shart -sharoitlar va sub’ektiv omilar uyg‘unligi ta’minlash mmuhim
ahamiyat kasb etishini taqozo qilmoqda.
Ijtimoiy tarmoqlar transformatsiyasini madaniy omillar ta’siri kontekstida
tahlil qilish ularning regulyativ funksiyasi va intellektual sal ohiyatini e’tiborga
olgan holda , jamoatchilik nazoratini samarali institutsional mexanizmlarini
ishlab chiqishdan iborat. 6 Muammoni tahlil etish asosida quyidagi xulosa
qilindi: birinchidan, mental’ -xususiyatlar, ijtimoiy tarmoqlarda universal
madaniy mun osabatlar tizimi va uning strukturaviy institutsional va
noinstitutsional jihatlarini ijtimoiy makonda integratsiyalashtirish hamda
prognozlashtirish imkoniyatlarini yaratadi; ikkinchidan, ijtimoiy tarmoqlar
umuminsoniyat sivilizatsiyasi inson manfaatla rini oshishiga, demokratik -
gumanistik tamoyillarni institutsional boshqarish faoliyatini professional sifat
darajasini, sotsial holati, mavqeini, dunyoqarashi xarakterini
belgilovchi va baholovchi faktologik omillarni konkretlashtiradi;
uchinchidan, gl obal ijtimoiy tarmoqlar iqtisodiy, siyosiy, ma’naviy
o‘zgarishlarga, inson kapitaliga “distansion” ta’sir o‘tkazib, ularni
transformatsiyalashuvida davlatlar madaniy qadriyatlar integratsiyasiga
differensiallashgan yondashuvni taqoza etadi; to‘rtinchidan, xalqaro ijtimoiy
munosabatlar integratsiyalashuvida ijtimoiy tarmoqlarni tashkillashtirish,
boshqarish va nazorat qilishning geografik global institutsional strukturasini
kompleks -tizimli nazariy -metodologik asoslarini hamda uning samaradorligini
ta’minl aydi.
Mamlakatimizda internet tarmoqlarining shakllanishi va rivojlanishi uning
mustaqilligining mustahkamlanishi bilan bevosita bog‘liq. O‘zbekiston
iqtisodiyotining turli sohalariga yangi texnologiyalarining kirib kelishi, ishlab
chiqarish, agrar xo‘jal igi, sanoatning rivojlanishi ijtimoiy tarmoqlarning keng
va shiddat bilan tarqalishining muhim omili bo‘ldi.
Birinchidan Ijtimoiy tarmoqlar asta -sekin yoshlar ijtimoiylashuvida
kiber qaramlikni rivojlantirishi oqibatlariga olib kelishi mumkin.
Ikkinchidan sotsial mobilligini rivojlantirishga ijtimoiy institutlarning
vazifasini bosqichma -bosqich amalga oshira boshladi. Virtual hayot
haqiqiy qadriyatlarni chetda qoldirib
internet madaniyatining ta’siri kuchayadi.
6 Ижтимоий тармоқлар ва тармоққа оид мулоқот ресурслари миллий сегментининг ривожланиш
тенденцияси” мавзусида эксперт сўровининг таҳлил натижалари

Internet tarmoq infratuzilmasi sifatida ochiq protokollar va standartlar
asosida yaratilgan va rivojlangan. Shuning uchun ma'lumotlar aniq yoki
shifrlanmagan shaklda tashiladi, bu esa ularni ushlab turish va o'qish uchun
mavjud qiladi. Shuningdek, jo'natuv chining tashabbusi bilan ma'lumotlarni
tarqatuvchi va elektron pochta foydalanuvchilarining pochta qutilarini
varaqalar va broshyuralarni tarqatuvchilar haqiqiy pochta qutilarini
to'ldirganidek spam bilan to'ldiruvchi spam -serverlar va "zombi tarmoqlar"
ma vjud.
Mutlaqo har qanday foydalanuvchi noto'g'ri ma'lumot yoki nomaqbul
tarkibdagi materiallarni nashr etishi mumkin: pornografik, nafratga sabab
bo'lgan materiallar, o'z joniga qasd qilish materiallari, sektaviy materiallar,
behayo so'zlar va x.
Kiberj inoyat - bu zararli dasturlarni tarqatish, parollarni buzish,
kredit karta raqamlari va boshqa bank rekvizitlarini o'g'irlash,
internetdan foydalangan holda noqonuniy ma'lumotlarni tarqatish kabi
jinoiy maqsadlarda odamlar tomonidan sodir etilgan harakatla r. Zararli
dastur viruslarni o'z ichiga oladi, ular kompyuterga va unda saqlangan
ma'lumotlarga zarar etkazishi mumkin. Shuningdek, ular internet
ulanishingizni sekinlashtirishi va hatto kompyuterda o'zlarining nusxalarini
global tarmoq bo'ylab do'stlaring iz, oilangiz, hamkasblaringiz va
boshqalarning kompyuterlariga tarqatish uchun foydalanishi mumkin.
Trolling - bu foydalanuvchilar o'rtasida o'zaro haqorat va hokazolar
bilan birga nizolarni rivojlantirish uchun internetda provokatsion
maqolalar yoki xab arlarni joylashtirish.
Kiberbulling - bu ijtimoiy tarmoqdagi postlar, tezkor xabarlar,
elektron pochta xabarlari va SMS ko'rinishida foydalanuvchilarga
bildirilgan haqorat, haqorat yoki tahdid.
Ijtimoiy tarmoq - bu o'zingiz haqingizda ma'lumot joylashti rishingiz va boshqa
foydalanuvchilar bilan ma'lumot, fotosuratlar, xabarlar va turli xil fayllarni
almashishingiz mumkin bo'lgan internet platformasi. Do'stlar bilan uzoqdan
muloqot qilish qobiliyati. Yo'qolgan aloqalarni va yangi tanishlarni qidirish
imko nini beradi. Ijtimoiy tarmoqlardan o'z -o'zini rivojlantirish, chet tillarini
o'rganish, qiziqarli kitoblarni o'qish, musiqa tinglash uchun vosita sifatida
foydalanish mumkin. Ijtimoiy tarmoqlarda sizni qiziqtirgan ma'lumotlarni
topishingiz mumkin bo'lgan q iziqish guruhlari mavjud, masalan, fitnes
mashg'ulotlari yoki gitara darslari videolari.
Ijtimoiy tarmoqlar o'quv jarayonida yordam berishi mumkin. Ularning yordami
bilan ma'ruza matnlari, laboratoriya ishlari uchun topshiriqlar va boshqa
foydali ma'lumot lar bilan almashishingiz mumkin. Shuningdek, ma'lum bir
mavzu bo'yicha hamjamiyatga qo'shilish va tarix bo'yicha batafsil savollarni
o'rganish yoki chet tilini bilishni yaxshilash mumkin. Buning uchun kerakli
adabiyotlar, foto va video materiallarga havola lar mavjud, siz guruhning
boshqa a'zolari bilan muammoli masalalarni muhokama qilishingiz mumkin.

Xavflar, ijtimoiy tarmoqlarda nafaqat do'stlar, balki begonalar bilan ham
muloqot qilish mumkin. Lekin ko'pchilik internet va ijtimoiy tarmoqlardan
foydalani shda muammolarga duch kelmaydi. Shnday bo‘lsada Virtual dunyoda
bizni qanday tahdidlar kutmoqda? Ular aldashlari, xafa qilishlari, qo'rqitishlari
yoki hatto taxdid qilishlari mumkin. Shuningdek ijtimoiy tarmoqda giyohvand
moddalarni iste'mol qilishga, o'z joniga qasd qilishga chaqiruvchi zararli
ma'lumotlar, soxta diniy va mistik harakatlar, sektalar va boshqalar haqida
ma'lumotlarga duch kelish xavfi doimo mavjud.
Tarmoqda qisqa raqamga SMS to'laganingizdan so'ng taklif qilinadigan turli
xizmatlarni uchr atishimiz mumkin. Ko'pincha bu firibgarlikdir. Shuning
uchun, begonalardan fayllarni qabul qilmasligimiz kerak, shubhali havolalarni
oching, chunki buning natijasida kompyuterlar viruslar bilan zararlanishi
mumkin.
Ijtimoiy tarmoqlarda befoyda ma’lumotlar yetarli bo‘lgani uchun
internetda o‘tkaziladigan vaqt bir necha barobar ortadi. Bularning barchasi
farovonlikka, jismoniy va ruhiy salomatlikka salbiy ta'sir ko'rsatadi. Axborot
hajmi asab tizimiga salbiy ta'sir qiladi, asabiylashish va tajovuzkorlik payd o
bo'ladi. Internet va ijtimoiy tarmoqlarga qaramlik insonning gormonal fonini
o'zgartirishi mumkin. Vaqt o'tishi bilan haqiqiy muloqot qobiliyatlari yo'qoladi.
Barcha muammolarni onlayn hal qilish odamni asotsial shaxsga aylantiradi.
Ijtimoiy tarmoqlar nutq va imloga salbiy ta'sir qiladi. So'z boyligi, nutq va
grammatik xatolar - bularning barchasi internetdagi muloqotning natijasidir.
Profilni teztez turishdan kelib chiqadigan qaramlik xatolar yana bir
kamchilikdir. Statistikaga ko'ra, u o'smirlar ora sida tez -tez uchraydi va
psixologiyasiga ta’sir ko‘rsatadi.
Bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlarda zo'ravonlik, taqiqlangan g'oyalar,
pornografiya targ'iboti olib borilmoqda. Bunday sahifalarni kuzatish va
blokirovka qilishiga qaramay, ular yana paydo bo'ladi va har qanday tarzda
diqqatini tortishga xarakat qiladi. Virtual suhbatdoshbizning yonimizda
bo‘lmaydi, lekin u "fikrlarga kirib borish" va dunyo qarashlariga ta'sir
o'tkazishga qodir bo‘ladi. Ekstremistik oqim vakillari o'z saflariga yangi
kelganlarni j alb qilish uchun internetning barcha keng imkoniyatlaridan faol
foydalanmoqdalar.
Internetda qanday jinoyat turlari keng tarqalgan?
Firibgarlik - bu fuqarolarning ishonchiga asoslangan pul yoki boshqa
qimmatbaho narsalarni olishning yolg'on yo'li.
Internetdagi noto'g'ri ma'lumotlarning muammolari haqida nimalarni
bilishingiz kerak? Internet katta hajmdagi ma'lumotlardan foydalanish, o'zini
rivojlantirish, takomillashtirish va hatto axborot mahsulotlarini yaratish
imkoniyatini beradi. Ammo tarmoqdagi ma'lumotlarning haqiqiyligini kim
tekshiradi? Siz bilan bir xil foydalanuvchilar. Shunga ko'ra, siz olgan
ma'lumotlarning noto'g'ri yoki zararli bo'lish ehtimolini kamaytirish uchun o'z
hissangizni qo'shing. Ushbu amaliyot ma'lumotni ishonchli va ishonchs izga

bo'lish mahoratingizni oshirishga yordam beradi. Internet -resursning
ishonchlilik darajasini aniqlash
Resurs ishonchli ma'lumot manbai bo'lib, unda ishonchlilikning barcha 7
belgisi mavjud bo'lsa.
Istisno hollarda, Internet -resurs shaxsiy ma'lumotla rga va bosma manbalarda
nashrlarga ega bo'lgan jismoniy shaxs tomonidan yuritilishi mumkin.
Agar uchta asosiy xususiyat mavjud bo'lsa, internet -resurs ishonchli manba
hisoblanadi: Resurs manzili yoki resurs muallifligi, mualliflarning aloqalari,
ma'lumot manbalari, manbaning to'g'riligi, resurs maqsadi, ma'lumotlarning
to'g'riligi.

7.2. An'anaviy ommaviy axborot vositalari o'rnini ijtimoiy tarmoqlar
egallaydi

So'nggi 15 -20 yil ichida internet hayotimizning barcha sohalariga kirib bordi.
Unda paydo bo 'lgan ijtimoiy tarmoqlar odamlar o'rtasidagi oddiy aloqa
vositasidan farq qilib yangi ommaviy axborot vositalariga juda tez o'zgardi.
Yangiliklarni yoritish jurnalistlar tomonidan olib boriladigan klassik ommaviy
axborot vositalaridan farqli o'laroq, ijti moiy tarmoqda har kim o'zining
jurnalisti, operatori va muharriri bo'lib, nimani va qanday efirga uzatishni
belgilaydi. Biroq, bu holat uzoq davom etmadi. Bir tomondan, axborot
agentliklari ijtimoiy tarmoqlarga kira boshladi, ikkinchi tomondan,
bloggerlarn ing o'zlari ham xuddi shu yo'nalishda rivojlana boshladilar, aslida,
professional ma'lumotga ega va akkreditatsiyaga ega bo'lgan jurnalistlarga
aylanishdi. Hali ham yolg'iz ishqibozlar bor, ammo mashhur ijtimoiy media
kanallarining kelajagi mini -nashrlardi r, umuman olganda, an'anaviy ommaviy
axborot vositalariga mutlaqo o'xshash.
Ijtimoiy tarmoqlar va an'anaviy ommaviy axborot vositalari o'rtasidagi
sezilarli farq - bu mashhurlikka erishishning nisbatan qulayligi va ayni paytda
kamroq auditoriya qamrovi. B irinchisi kelajakda saqlanib qolishi kerak, ammo
tomoshabinlarning siljishi aynan ijtimoiy tarmoqlar yo'nalishi bo'yicha sodir
bo'ladi. Ikkalasining ham sababi texnologik taraqqiyotdir. Aloqa vositalari
yaxshilanmoqda, shuning uchun kontentni yaratish va i ste'mol qilish
osonlashadi, bu uning o'zgaruvchanligi o'sib borishini va dinamik ravishda
o'zgarishini anglatadi. Kattaroq va shuning uchun ham sekinroq ishlaydigan
yirik nashrlar talabning o'zgarishini qondirish uchun raqobatda yutqazadi.
Biroq bugungi j ahon hamjamiyatini ijtimoiy tarmoqlar ta’sirisiz tasavvur qilish
qiyin. Bundan tashqari, bu ta'sir har doim ham foydali emas va ba'zi
tadqiqotchilar hatto yangi ommaviy axborot vositalarining umumiy tarqalishi
biz o'rganib qolgan ommaviy axborot vositalari ga tahdid solishi
mumkinligidan qo'rqishadi. "Ijtimoiy tarmoqlarning tez o'sishi va ularning
jamoat sohasiga ta'siri bilan media institutining "to'rtinchi hokimiyat" sifatidagi
ahamiyati ham rus, ham xorijiy tadqiqotlarda so'roq qilina boshladi."

O‘tgan a srning ikkinchi yarmida tom ma’noda jurnalistika to‘rtinchi hokimiyat
hisoblanar edi, biroq axborot texnologiyalari paydo bo‘lishi bilan bu kuch o‘z
vakolatlarini yo‘qota boshlaydi. Ijtimoiy tarmoqlar, ular ichida turli
jamoalarning tarqalishi, fuqarolik j urnalistikasining paydo bo'lishi - bularning
barchasi ma'lumotlarning ommaga tezroq uzatilishi natijasidir, ba'zida hatto
Internet -OAVlar ham, an'anaviylardan ham pastroqdir. tarmoq nashrlari
samaradorligida.
Vaqt o'tishi bilan fuqarolik jurnalistikasi ja hon hamjamiyatida ancha
muhim o'rin egalladi va bugungi kunda blogosferani media tizimining bir qismi
sifatida ta'kidlash masalasida turli nuqtai nazarlar mavjud. Bir tomondan, "juda
ommabop nuqtai nazar shundaki, ijtimoiy tarmoqlarda joylashtirilgan
ma'lu motlarning sifati pastligi sababli ularni ommaviy axborot vositalari deb
hisoblash mumkin emas".
Tezkor bo'lishiga qaramay, ular har doim ham ishonchlilik va xolislik, tahliliy
tarkibiy qism, jamoatchilik fikrining xilma -xilligi va rasmiy sharhlardan
mahr um emas. Va ba'zi tadqiqotchilar hatto fuqarolik jurnalisti shunchaki
guvoh bo'lib, tomoshabinlar tezda ma'lumot olishlarini ta'kidlashadi. Shunga
ko'ra, bunday "jurnalistika" hech qanday qiymatga ega emas.
Boshqa tomondan, ijtimoiy tarmoqlarni "yangi avl od ommaviy axborot
vositalari" deb ataydigan nuqtai nazar mavjud. Dalil sifatida ijtimoiy tarmoq
ommaviy axborot vositasi bo'la olmasligining bir qancha sabablari keltiriladi
va sabablarning har biri qarshi dalillar bilan birga keladi. Buning sabablari
ora sida:
1) kichikroq blog auditoriyasi;
2) mualliflarning javobgarligi yo'qligi;
3) mualliflarning noprofessionalligi;
4) dunyoning butun axborot manzarasini qamrab olmaslik.
“Birinchi qarshi argument sifatida muallifning taʼkidlashicha, hozirda baʼzi
bloglar auditoriyasi ayrim gazetalarnikidan koʻra koʻproq va bundan tashqari,
u maqsadli. Muallif bloggerlarning javobgarligi haqidagi savolga ijobiy javob
berib, Livandagi portla shning retushlangan suratlari bilan yuz bergan janjalni
eslatib o'tadi, bu vaqtda vijdonsiz fotografni fosh qilgan bloggerlar edi. Muallif
ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilarining noprofessionalligini ikki sababga ko‘ra
afzallik deb biladi.
Birinchidan, ijti moiy tarmoq foydalanuvchilari xolis emas, e’tiqodlari
samimiy. Ikkinchidan, professional jurnalistga mavzuga “kirish” uchun vaqt
kerak bo‘lsa, ijtimoiy tarmoqdagi voqealarni ko‘rgan guvoh o‘zi yozgan
vaziyatda yashaydi. Dunyoning butun axborot manzarasini qamrab olishning
iloji yo'qligiga kelsak, muallifning eslatishicha, hech bir nashr dunyo
yangiliklarini hech qachon yoritib bo'lmaydi, chunki u ko'pchilik auditoriya
manfaatlariga bo'ysunadi. Aksincha, ijtimoiy tarmoqlar axborot tarqatishning
tarmoq xususi yatidan kelib chiqib, o‘quvchiga eng to‘liq axborot manzarasini,

qaramaqarshi nuqtai nazarlarni tortish va o‘z nuqtai nazarini shakllantirish
imkoniyatini berishi mumkin.
Demak, ijtimoiy tarmoqlarni alohida ommaviy axborot vositalariga ajratish
masalasida ikki qarama -qarshi nuqtai nazar borligini ko‘ramiz. Biroq, ushbu
mavzuni muhokama qilganda, ijtimoiy tarmoqlar dastlab muloqot, odamlar
o'rtasida do'stona, ishbilarmonlik aloqalarini saqlash, manfaatlar guruhlariga
birlashish va boshqalar uchun platforma sifatida yaratilganligini e'tibordan
chetda qoldirib bo'lmaydi. ijtimoiy tarmoqlarda ommaviy axborot
vositalarining yangi turini ko'rish va ularning integratsiyalashuvini kuzatish.
Yuqoridagi jarayonlar jarayonida zamonaviy ommaviy axborot vositalari
ijti moiy tarmoqlar bilan o'zaro aloqada bo'lishga harakat qilishdi: jamoalar va
guruhlarning yaratilishi nafaqat ommaviy axborot vositalarining keyingi
faoliyatida ajralmas qadam bo'libgina qolmay, balki yangi aloqa shaklini ham
yaratdi. tomoshabinlar. Sharhla r nafaqat ommaviy axborot vositalariga qiziqish
darajasini aniqlash, fuqarolik faolligini ko'rish, balki jamiyatni eng ko'p
tashvishga soladigan og'riqli nuqtalarni aniqlash usulidir. Hatto aytish
mumkinki, ommaviy axborot vositalarining ijtimoiy tarmoqlar da paydo bo'lishi
inson va hokimiyat o'rtasidagi aloqani biroz oson va qulayroq qildi. Zamonaviy
tendentsiyalar ommaviy axborot vositalarini nafaqat telekanal / radiostansiya /
gazeta uchun guruhlar va jamoalar, balki individual dasturlar uchun ham
yaratis hga undaydi. Bunday dasturlardan biri - "Vesti FM -Chelyabinsk"
radiostansiyasida "Aktivlashtirish". Radioning paydo bo'lishi bilan gazetalar,
televideniya rivojlanishi bilan radio yo'qolmaganidek, ijtimoiy tarmoqlarning
ham ommaviy axborot vositalari sifat idagi mavqei ularning avvalgi
shakllarining yo'qolishiga olib kelmaydi. Muvozanat aholining ortib
borayotgan ulushi internet saytlari uchun xos bo'lgan ma'lumotlarni taqdim
etishning yanada moslashuvchan va xilma -xil usullariga moslashishi natijasida
o'rna tiladi. Shu bilan birga, ijtimoiy tarmoqlardagi kanallarning o'zlari
an'anaviy media shaklini oladi.
7.3. Ijtimoiy tarmoqlarning jozibadorligi va yoshlarning jalb etilishi
Tanishlar, sinfdoshlar, do'stlar qidirish, vaqt va masofadan qat'iy nazar
muloqotn i davom ettirish uchun birinchi ijtimoiy tarmoqlar 20 yildan ko'proq
vaqt oldin paydo bo'lgan. Vaqt o'tishi bilan ijtimoiy tarmoqlardan
foydalanishning maqsadlari va tabiati sezilarli o'zgarishlarga duch keldi va
bugungi kunda alohida tuzilma - Internet ma daniyati haqida gapirish mumkin.
Hozirgi vaqtda ijtimoiy tarmoqlar zamonaviy inson va ayniqsa, yoshlar
hayotining muhim qismini egallaydi. Ko‘plab so‘rovlar, kuzatishlar va
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yoshlarning aksariyati ijtimoiy tarmoqlardan
foyda lanadi. Bundan tashqari, kuzatuvlar shuni ko'rsatadiki, boshlang'ich
maktab yoshidagi (7 -11 yoshli) bolalar ham ijtimoiy tarmoqlarda ro'yxatdan
o'tgan, 17 -25 yoshli yoshlar esa kunlik vaqtining uchdan bir qismini virtual
dunyoda o'tkazishadi, aksariyat hol larda ularning mavjudligini ijtimoiy
tarmoqlarsiz tasavvur qilmaslik.

Yoshlarni ijtimoiy tarmoqlarga nima jalb qiladi?
Ijtimoiy tarmoqlar odamlar o'rtasidagi shaxsiy muloqotni anglatmaydi,
shuning uchun o'z -o'zidan shubhalanish hissi, aloqa o'rnatishda q iyinchiliklar
va o'zini past baholaydigan o'smirlar va yigitlar ko'pincha virtual muloqotni
"yashashdan" afzal ko'radilar.
Ijtimoiy tarmoq odamlarni o'z akkauntlari tasvirini tanlashda cheklamaydi,
lekin bu o'zlari uchun har qanday ma'lumotni tarqatadigan sahifa yaratish
imkoniyatidir, buning natijasida foydalanuvchining ma'lum bir imidji
shakllanadi, ko'pincha haqiqatga to'g'ri kelmaydi. .
Internetga kirishning tezligi va qulayligi va kerakli hajmdagi turli xil sifat va
yo'nalishdagi ma'lumotlarning mavj udligi.
Tan olish imkoniyati: ba'zi fotosuratlar, rasmlar, matnlar, hujjatlar, audio va
video yozuvlarni efirga uzatish orqali yoshlar "layk" va "retvitlar" ("repostlar")
olishga intilishadi, bu esa o'z ahamiyatini, qiziqish va ifodasini beradi.
boshqalar uchun jozibadorlik.
Ijtimoiy tarmoqda muloqot qilish qulayligi ko'pincha sizning fikringizni tez va
aniq shakllantirishni talab qiladigan telefon qo'ng'iroqlarini almashtiradi.
Bundan tashqari, ijtimoiy tarmoqdagi sahifada joylashtirilgan ma'lumotlar
ko' pincha etarli bo'ladi, bu esa telefon suhbatiga ehtiyojni yo'q qiladi.
Ijtimoiy tarmoq sizni qiziqtirgan sohadagi (adabiyot, san'at, musiqa, tarix
va boshqalar) qiziqarli faktlarni o'rganish, o'quv materiallarini almashish,
xaridlar qilish, ish qidirish y oki taklif qilish, tashkiliy masalalarni hal qilish,
hamfikrlarni topish imkonini beradi. Odamlar va yangi do'stlar umumiy
manfaatlar, fikr va tajriba almashish uchun jamoalar yaratish va h.k. Ushbu
sabablarning ba'zilarini ijtimoiy tarmoqlarning afzallikl ari deb hisoblash
mumkin, ammo shuni esda tutish kerakki, ma'lumotlardan noto'g'ri
foydalanish, shaxsiy sahifani yuritishning ma'lum bir uslubi, taklif qilingan
materiallarni, Internet va ijtimoiy tarmoqlarni filtrlash imkonsizligi ayniqsa,
yoshlar uchun x avfli bo'lishi mumkin.
Ijtimoiy tarmoqlardan nazoratsiz, cheklanmagan foydalanish nimaga
olib kelishi mumkin?
Vaqtning katta qismi virtual dunyoda bo'lishga sarflanadi, real hayotda aloqasi
yo'qolgan ko'plab qiziqarli va foydali narsalar e'tiborsiz qoladi. Virtual
dunyoga sho'ng'ish bilan bog'liq holda, haqiqatga qaytish qiyinlashadi, shuning
uchun odam noqulaylikni boshdan kechirishi mumkin, vaziyatga moslashishda
qiyinchiliklar, ijtimoiy tarmoq dunyosiga qaytish istagi, qayerda va kim bilan
bo'lishini tanlashi mumkin. Muloqot qilish, nima o'qish va tinglash va hokazo.
Vaqt tuyg'usini yo'qotish - ijtimoiy tarmoqqa bir necha daqiqa "kirish", talaba
bir soat qanday o'tganini, hatto vaqtni ham sezmasligi mumkin. Xuddi shu
narsa, odam o'z sahifasini har bir necha daqiqada yangilash zarurligini his
qilganda sodir bo'ladi, aksariyat hollarda hech qanday maqsad yo'q, odat tusiga
kiradi. Va har qanday sababga ko'ra Internetni o'chirish juda og'riqli qabul
qilinishi va depressiyag a olib kelishi mumkin. Bu qaramlikning aniq dalilidir.

Vaqt o'tishi bilan ijtimoiy tarmoqdagi muloqot nutqda iz qoldiradi: u juda
soddalashtirilgan va ko'pincha "nra", "xor", "thx", "ok", "DR bilan", "hech
narsa" kabi so'zlarga tushadi. Shubhasiz, bunday muloqot lug'atning
kambag'allashishi, kamayishiga va nutqning uyg'unligi va obrazliligini
yo'qotishiga, so'z boyligini parazit so'zlar bilan to'ldirishga olib keladi.
Internetda uzoq vaqt bo'lish jarayonida yoshlar o'zlarining muloqot
qobiliyatlarini yo'q otadilar, bu esa savolni to'g'ri tuza olmaslik, suhbatni
boshlamaslik, juftlik, guruhda ishlashni istamaslik, o'z -o'zini his qilish kabi
oqibatlarga olib keladi. o'qituvchining savoliga javob berishda qo'rquv, guruh
oldida gapirishda qiyinchiliklarga sabab bo‘ladi. Ijtimoiy tarmoqlar tomonidan
taqdim etilayotgan ma'lumotlarning hajmi va tabiati nazorat qilinmaydi va
cheklanmagan, shuning uchun tarmoqda ijtimoiy va axloqiy me'yorlarni
mensimaslik va inkor etish, nafrat, shafqatsizlik, zo'ravonlik, noqonuniy
targ'ibot namoyishini topish mumkin. Bu xatti -harakatlar, g'ayriijtimoiy xatti -
harakatlar va boshqalar.
Ma'lumotlar miqdoridan foydalanuvchi asosiy, xavfsizni ajratib ko'rsatish
juda qiyin va hamma narsani ketma -ket o'qib chiqqach, u fotosuratlar,
videokl iplar va matnlar ta'siriga tushib qolishi mumkin. Bundan tashqari,
potentsial xavfli sahifalar va guruhlar mavjud, ularning maqsadi
foydalanuvchilarning ongiga ta'sir qilish va aslida ularni "zombilash". Shuni
qo'shimcha qilish kerakki, ko'pincha bunday gu ruhlar va sahifalarning asl
maqsadi "an'anaviy", yoqimsiz "postlar" bilan yashirinadi.

7.4. Ijtimoiy tarmoqlarni ommalashtirish

Jahonda globallashuv jarayoni va inson tafakkuriga axborot bosimining
kuchayishi natijasida zamonaviy axborot -kommunikatsi ya texnologiyalarining
tez sur’atlarda rivojlanishi tufayli insoniyatning global internet tarmog‘iga
qaramlik darajasi ortib bormoqda. Shu sababli, global internet tarmog‘i
jamiyatdagi ijtimoiy, iqtisodiy qarashlarni shakllantirish, rivojlanish jarayoniga
bevosita ta’sir etish va o‘zgartirishda asosiy vositalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Ayni vaqtda, milliy segment saytlarini OAV sifatida rivojlanib borishi
«transformatsiyalashgan matbuot nazariyasi»ga asosan shakllanmoqda.
Bugungi kunda «transformatsiyal ashgan matbuot nazariyasi»
(«transformatio» lotincha, «o‘zgartirish», «qayta tuzish») termini orqali
jurnalistikani demokratik institut sifatida qayta tuzish, OAV faoliyatini tubdan
o‘zgartirish va takomillashtirish orqali yangi davr – axborotlashgan jamiyatga
xizmat qiluvchi «transformatsiyalashgan matbuot» tushunilmoqda. 7
Internet tarmog‘ida joylashtirilgan ma’lumotlarning asosiy
foydalanuvchilari yoshlar ekanligi, internet tizimi tomonidan taqdim
etilayotgan tezkor aloqa imkoniyatlari yoshlarga mo‘ljallangan saytlarni

jadallik bilan rivojlanishiga olib kelmoqda. Bunday kommunikativ
imkoniyatlar yoshlarning internet imkoniyatlariga ishonchini oshirdi, ularning
xorijiy mamlakatlarda istiqomat qilayotgan hamkorlari, do‘stlari, hamkasblari,
qarindosh lari va izdoshlari bilan sifatli aloqa vositasi rolini bajardi. Shu bilan
birga yoshlarning muayyan qismi internet tarmog‘ida bo‘sh vaqtlarini
o‘tkazish salbiy mazmundagi axborotlar majmuasi, demokratik jamiyat
rivojlanish tendensiyalariga zid bo‘lgan, buzg‘unchi g‘oyalarni tarqatayotgan
saytlar ta’siriga tushishiga sabab bo‘lmoqda. Globallashuv va axborot bosimi
muttasil oshib borayotgan davrda ayrim xorij davlatlar hududida zararli ta’sirga
tushib qolgan yoshlar faoliyatini tasvirlovchi, ularning tajo vuzkorlik,
bosqinchilik, jinoyatchilik, giyohvandlik, buzg‘unchilik faoliyatini tashviqot
qiluvchi ma’lumotlarga ega bo‘lgan internet saytlarining soni ortib bormoqda.
Internet tarmog‘ida ma’naviy buzuqlik va turli g‘arazli maqsadlarni,
konstitutsion tizim ga qarshi, demokratik jamiyat qurish talablarini inkor etishni
targ‘ib qiluvchi, tinch osoyishta ijtimoiy, iqtisodiy turmushni buzishga
undovchi ishlar bilan shug‘ullanayotgan internet saytlar soni oshib bormoqda.
Bugungi kunda internet xavfsizligini ta’ minlash va uning salbiy ta’sirini
kamaytirishda «tanaziyalashgan matbuot nazariyasi»dan kelib chiqib
yondashish lozim. Ushbu «tanaziyalashgan matbuot nazariyasi» termini orqali
iste’molchilar jamiyatini tirik organizm sifatida idrok etib, real hayotni siy osiy,
madaniy, ijtimoiy, huquqiy, diniy, tibbiy, iqtisodiy, axborot xavfsizligi omillari
orqali ichdan yemiruvchi, axborotlashgan jamiyatning salbiy holatidagi «o‘lik
matbuot» prognozi tushuniladi.

1-diagramma. O‘zbekiston va Qozog‘iston milliy segment saytlarining yillik
o‘sish
ko‘rsatkichlari (2020 yil) (dona)

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020
11088 13438 15811 17238 19186 25380 30582
51870
65155 73731
84000
53206
66590
83798
102132
122408 123870 127 235
135 808 143987 149661 160000
Ўзбекистон Қозоғистон

Jadal sur’atlarda rivojlanayotgan Qozog‘iston aholisi 18,4 mln., 8 internet
foydalanuvchilari soni 15,1 mln. 9 bo‘lib, aholini internet bi lan qamrovi 82
foizga teng. (2 -diagramma)

2-diagramma. Markaziy Osiyo davlatlarining aholisiga nisbatan Internet
qamrovi (2020 yil) (mln.)
Qirg‘iziston Respublikasi aholisi 6,4 mln., 10 Internetdan
foydalanuvchilari 2,5 mln., 11 Tojikiston Respublikasi aholisi 9,1 mln.,28
global internetdan foydalanuvchilari 2,98 mln., 12 Turkmaniston Respublikasi
aholisi 5,8 mln.,30 jahon internet tizimidan foydalanuvchilari 1,3 mln.31.
Barqaror rivojlanish jarayonida mobil aloqa vositalaridan ijtimoiy ,
iqtisodiy zaruriyat uchun foydalanish jarayoni muttasil ortib bormoqda .
Jumladan , O ‘zbekiston aholisining 29 millionga yaqini mobil qurilmalardan
foydalanadi 13. Jamiyatda mobil aloqa vositalari rivojlanib borishi natijasida
global Internet saytlarini mobil versiyalari ko ‘paymoqda va ijtimoiy tarmoqlar
messenjer ko ‘rinishiga o‘tmoqda . Shuningdek , hozirgi davrda mobil
messenjerlar yaratilishi yoshlarning xorijiy ijtimoiy tarmoqlarga qiziqishini
oshirmoqda . Yuqoridagi fikrlar istiqbolda milliy segment saytlar mobil
sahifalari rivojlanib borishidan dalolat bermoqda. Shuning natijasida,
O‘zbekiston milliy segmentidagi saytlarga foydalanuvchilarning 72,4 foizi
aynan mobil dasturlar orqali kirgan 33.
Ta’kidlash lozimki, yangi taraqqiyot bosqichi davrida global kompyuter
tarmog‘ining jadal rivojlanishi uning auditoriyasida tobora kengayish jarayoni
kuzatilmoqda. 1995 yilda jahonda internetdan foydalanuvchilar soni 10
million bo‘lgan bo‘lsa, 2005 yilga kelib ular soni 1 mlrd.dan oshib ketgan .
Bunday jadal o‘sish natijasida global internet inson faoliyatida universal
8 https ://ru.wikipedia .org /wiki /Население_Казахстана/10.04.2020 й. 9 https ://kursiv .kz/news /obschestvo /2019 -10/ kakoe -mesto -zanyal -kazakhstan -po -skorosti -interneta /10.04.2020 й. 10 https ://ru.wikipedia .org /wiki /Население_Киргизии/10.04.2020 й. 11 http ://kabar .kg/news /kolichestvo -internet -pol -zovatelei -kyrgyzstana -ezhegodno -rastet -
dogoev /10.04.20 20 й. 28 https ://ru.wikipedia .org /wiki /Таджикистан/10.04.2020 й. 12 https ://tajikta .tj/ru/news /v-tadzhikistane -chislo -polzovateley -interneta -sostavilo -3-mln -abonentov /
10.04. 2020й. 30 https ://ru.wikipedia .org /wiki /Туркмения/10.04.2020 й. 31
https ://mlsp .gov .tm /ru/newspapers /771 /10.04.2020 й.
13 Kun .uz сайти. «Ўзбекистонда 29 миллионга яқин мобиль қурилма рўйхатга олинди.»
04.11.2019 й. 33 Статистика. URL :http ://www .uz 02.04.2020 й.

65,6
39,1
32,7
22,4
Қозоғистон Ўзбекистон Қирғизистон Тожикистон Туркманистон
Аҳоли сони (мл н.) Фойдаланувчилар сони (млн.) Интернет қамрови (фоиз)
18 , 4 15 , 1
82 , 1
9 , 1 2 , 9
33 , 5
22
6 , 4 2 , 5 5 , 8 1 , 3

ijtimoiy kommunikatsiya rolini bajarmoqda. 14 Global internet tarmog‘idan
foydlanuvchilar soni 2010 yilga kelib 1 mlrd. 966 mln. ki shini tashkil qildi. 15
Hozirgi davrda internet 4,5 mlrd. kishining shaxslararo munosabatlardagi
innovatsion axborot vositasi bo‘lib, turli ijtimoiy guruhlar, jamoatchilik
vakillari munosabatlari, o‘zaro aloqasida muhim kommunikativ vosita
vazifasini bajarad i. Ushbu jarayon global tarmoqning innovatsion
kommunikativ potensiali bilan, ya’ni internet auditorining faol qismi
tomonidan bildirilgan fikrlar, ikkinchi tomondan, internet tarmog‘ini ijtimoiy
boshqaruv monitoringi amaliyoti mexanizmlaridagi kamchilikla rda namoyon
bo‘ladi. Global kompyuter tizimidagi norasmiy saytlarda salbiy mazmundagi
axborotlar hajmining ko‘payishi, axborotlarni nazorat qilish imkonining
yo‘qligi internetga nisbatan axborot xavfsizligiga qarshi manba sifatidagi
ijtimoiy fikrni shaklla ntirdi. Ta’kidlash lozimki, internet tarmog‘ida turfa
axborotlar, jumladan, ma’naviy qashshoqlik, axloqiy tubanlikni targ‘ib
qiladigan, pornografiya, «ommaviy madaniyat» kabi salbiy materiallar ham
mavjud. 16
«Yoshlarning O‘zbekiston internet milliy segment idagi ishtirokining
sotsiologik jihatlari» mavzusida anketa -so‘rovnomasi o‘tkazildi 17. Tadqiqotda
respondentlardan o‘zbek milliy saytlaridagi kamchiliklar so‘ralganda ular
tahliliy ma’lumotlarning kamligini ko‘rsatdi (59,9 foiz). Shu bilan birga, saytlar
yangilanishi sustligi (49,1 foiz), dizaynning innovatsion talablariga javob
bermasligi (28,7 foiz), foydalanuvchilar auditoriyasining kamligi (23,8 foiz),
jozibador reklama va roliklarning yetishmasligi
(16,7 foiz) kabilar o‘zbek tilidagi saytlardagi aso siy kamchiliklardir .
Hozirgi taraqqiyot bosqichida shaxsning raqamli texnologiyalardan
foydalanish zaruriyati kundalik, ijtimoiy ehtiyojga aylanganligi sababli, uning
inson faoliyatiga, hulqiga ta’siri, shaxsiy qadriyatlari tizimini belgilashdagi
o‘rniga e’tibor berish lozim. Muallif tomonidan internet resurslari tarkibiy
(kontent) tahlili natijasida quyidagilar aniqlandi: O‘zbekiston ijtimoiy -iqtisodiy
manfaatlariga xavf solayotgan axborot xurujida xakkerlar va kiberjinoyatchilar
faol ishtirok etmoqda. K ontent tahlil natijalari tasdiqlaydiki, xakerlar
tomonidan mavjud bo‘lgan salbiy axborotlar (15,0%) tashkil qiladi, aholi
ongini buzib, unga ta’sir o‘tkazishga bo‘lgan urinishlar (16,3%), turli
14 Зборовский Г.Е., Шукли на Е.А. Образование как ресурс информационного общества// Социол. исслед.
2005. № 7. -Б 107 -108. 15 URL : http ://wvm .internetworldstats . com / stats .htm 24.01.2011. 16 Зборовский Г.Е., Шуклина Е.А. Образование как ресурс информационного общества // Социол. исслед.
2005. № 7. -Б 118 -119. 17 «Kun .uz» сайтининг « telеgram » ижтимоий тармоғида «Ёшларнинг Ўзбекистон интернет миллий
сегментидаги иштирокининг социологик жиҳатлари» мавзусида социологик тадқиқот ўтказилган.
Ушбу тадқиқотда 2367 нафар респондент қатнашг ан. 2020 й.

mishmishlarni tarqatish (14,8 %), ijtimoiy islohotlar jarayoni tanqidi (10,5%),
diniy ekstremistik ruhdagi tashviqot (8,0%) tashkil qiladi. 18
Veb saytlar qanday turlarga bo‘linadi?
Veb sayt nima?
Veb (inglizcha Web) so‘zi aslida o‘rgimchak to‘ri degan ma’noni bildiradi,
internet tarmog‘i hozirda xuddi o‘rgimchak to‘ri kabi bir biriga ulanib ketgan
millionlab kompyuterlardan iboratdir. Sayt esa ana shu tarmoqda joylashgan va
o‘zida biror ma’lumotni jamlagan sahifalardir. Bu sahifalarda asosan matnlar
(tekst), rasm, audio, video kabi ma’lumotlar joylangan bo‘ladi. Dunyoning
istagan yeridan bularni ochish va ko‘rish imkoni mavjud bo‘ladi.
Veb saytlarning qanday turlari bor? Bugungi kunda saytlarning turlarini aniq
sanab aytish qiyin, chunki har sohada, har mavzuda saytlar ochilmoqda… Lekin
asosiy turlarni sanab o‘tamiz.
Bular:
o Ijtimoiy tarmoqlar (facebook.com, ok.ru, vk.ru, muloqot.uz, twitter.com)
o Korxona, tashkilot saytlari (apple.com, ucell.uz, gov.uz, bank.uz)
o Shaxsiy saytlar (Mashur shaxslar, qo‘shiqchilar, shoirlar, davlat arboblari
haqidagi saytlar)
o Fotogallereyalar (flickr.com , shutterstock.com)
o Yangiliklar sayti yoki portal (islom.uz, kun.uz , darakchi.uz, ziyonet.uz )
o Qidiruv tizimlari (Google.uz, yandex.ru)
o Forum va chat (tforum.uz, forum.ziyouz.com, forum.islom.uz) o Media
mahsulotlari – Audio, videolar (mytube.uz, mover.uz, mp3.uz) o Yelonlar,
umumiy savdo, yoki kataloglar sayti (torg.uz, glotr.uz, zor.uz, kplus.uz)
o internet do‘konlar (Masalan: amazon.com, souq.com, esavdo.uz,
korzinka.uz)
Va boshqa turdagi saytlar mavjud.
Veb sayt ochish nima uchun kerak?
Sayt ochish turli sohadagi odamlarga har xil maqsadlar uchun kerak bo‘aldi .
Masalan, tadbirkorlar uchun o‘z korxonasining veb sayti bo‘lishi bu –
mijozlarga qulaylik tug‘diradi. Hatto yangi mijozlar orttirishga sabab bo‘ladi.
Chunki internetdan biror mahsulot yoki xizmat turini izlagan odam sizni
vebsaytingizga duch keladi va si zning korxonangiz bilan tanishadi.
Agar siz ijodkor bo‘lsangiz yoki ilm -fan bilan shug‘ullansangiz, u holda o‘z
sohangiz haqida veb sayt ochib bilimlaringizni boshqalarga ulashasiz. Yoki
ijodingizni namoyish qilasiz. O‘zingiz bilan hamfikr odamlar bilan t anishasiz.
18 Бурханов Х. М. Интернет хавфсизлигини таъминлашда миллий сегмент фаолиятининг социологик
жихатлари. Дисс.Автореферат. Т.: 2022.
.

Savdo bilan shg‘ullansangiz, tovar va mahsulotlaringizni o‘z saytingizga joylab
buyurtmalar olishingiz mumkin. Mahsulotingizni odamlarga reklama qilasiz .19

Eng mashhur Internet saytlari:
• Instagram. Bu eng mashhur ijtimoiy tarmoqlardan biri b o'lib, uning asosiy
maqsadi fotosuratlar, videolar va rasmlarni almashishdir. Mualliflar
o'zlarining videolarini joylashtirish uchun ushbu Internet platformasini
egallab olishdi. Bu erda siz qo'shimcha dasturlar yordamisiz joylashtirilgan
fayllarni yuklash ingiz va tahrirlashingiz, turli filtrlarni qo'llashingiz va
hokazo.
• Twitter. Twitter ijtimoiy tarmog'i xabar almashish uchun yaratilgan, ammo
videoxabarlarni yuborish ham oson, ular aslida Vines.
• YouTube. Bu eng mashhur videoxosting bo'lib, u erda turli uzunlikdagi
videolarni, jumladan, uzumlarni yuklashingiz mumkin. Vinerlar uchun ushbu
videoxosting mini ijodkorlarni joylashtirish uchun sevimli platformalardan
biriga aylandi. Qiziqarli xususiyat: bitta videoda YouTube -da bir nechta
uzumlarni joylashtiris hingiz mumkin. Natijada tomoshabin to‘liq serialni
to‘xtovsiz tomosha qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
• Vkontakte, Odnoklassniki, Facebook. Bu Internet imkoniyatlari bilan
dunyoni zabt etgan uchta ijtimoiy tarmoq. Fotosuratlar, videolar, matnli
xabarlar faol almashinuvi mavjud. Ushbu saytlar martaba boshlash, guruhlar
yaratish va vinerlar uchun obunachilarni topish uch un ideal.
• SlickJump. Bu RuNet tarmog'i bo'lib, unda brendlar targ'ib qilinadi. O'z
ishlaridan pul ishlashni xohlaydigan vinerlar uchun ajoyib boshlanish. Bu erda
tovarlar va xizmatlarni reklama qilish uchun pul to'lashga tayyor bo'lgan
mijozlar to'planadi . Ular o'z kompaniyasiga havolani o'z ichiga olgan qiziqarli
videoni suratga oladigan mualliflarni qidirayotgani aniq.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1. Media makonining inson va jamiyat hayotidagi o‘rni va
ahamiyati.
2. Ommaviy axborot vositalari (matn)ni tahlil qilish madaniyati va uni
baholash.
3. Media madaniyati va media ta’limi.
4. Global tarmoqlarning zamonaviy vositalari.
5. Internet tarmoqlarining paydo bo'lishi va maqsadini tahlil qilish.
6. "Odnoklassniki" ijtimoiy tarmog'i kontentining maqsadi.
7. “Telegram”, “Facebook”, “Instagram” tushunchalari va qiyosiy
tahlili. 8. “Tik Tok”, “YouTube” tushunchalari va qiyosiy tahlili.

19 https :// www .terabay t.uz /post /veb -sajtlar -qandaj -turlarga -bulinadi

9. "Whatsapp", "go -gulf.com" va "Linkedn" o'rtasidagi tushunchalar va
o'xshashliklar.

Adabiyotlar:
1. Мирзиёев Ш.М. Нияти улуғ халқнинг иши ҳам улуғ, ҳаёти ёруғ ва
келажаги фаровон бўлади. –Т.: Ўзбекистон, 2019. 2. Маматова Я.,
Сулайманова С. Ўзбекистон медиатаълим тараққиёт йўлида. Ўқув
қўлланма. Extremum -press, 2015. – 94 б.
3. Яҳё, Муҳаммад Амин. Интернетдаги таҳдидлардан ҳимоя. Ёрдамчи
ўқув қўлланма. Movarounnaxr, 2016. – 672 б.
4. Федоров А.В. Медиаобразования и медиаграмотность. Учебное
пособие. – М., 2018. 5. Медиа ва ахборот саводхонлигини
шакллантиришнинг педагогик жихатлар и. Ўқув -амалий қўлланма. –
Extremum -press, 2017. – 142 б.
6. Арасту. Ахлоқи Кабир. Поэтика. – Т.: «Янги аср авлоди», 2004.
7. Имомназаров М. Саидов У. Миллий тараққиётнинг маънавий -ахло -
қий асослари. – Т.: “А kademiua ”, 2005.
8. Егорова А.М. Духовные потребности человека // Молодой ученый. –
2012. – № 2
(37). – С. 224 -226.
9. Бурханов Х. М. Интернет хавфсизлигини таъминлашда миллий
сегмент фаолиятининг социологик жихатлари. Дисс.Автореферат. Т.:
2022.
10. Рахимова Ш.А. Ижтимоий тизимни модернизатсиялаштириш
жараёнида ахборот алмашинуви маданияти. Дисс.Автореферат. Т.: 2021.
11. Шермухамедова А.У. Ўзбекистонда ижтимоий тармоқларнинг
шаклланиши тенденциялари ва хусусиятлари. Дисс.Автореферат. Т.:
2021.

Ijtimoiy tarmoqlardagi axborot xurujlari va tahdidlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish