Ijtimoiy tartibni o‘rnatishda milliy mentalitetimizning o‘rni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	37.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ijtimoiy tartibni o‘rnatishda milliy mentalitetimizning o‘rni

Купить

Ijtimoiy tartibni o‘rnatishda milliy mentalitetimizning o‘rni
Reja
1.Mustaqil davlatning taraqiyotida milliy o‘ziga xoslikning o‘rni.
2.Milliy davlatchilikning kelib chiqish sabablari, mohiyati va asosiy
hususiyatlari .
3.Musulmon mamlakatlarida huquqqa bo‘lgan munosabatning o‘ziga
xosligida sug‘orma dehqonchilikning o‘rni.

1.Mustaqil davlatning taraqiyotida milliy o‘ziga xoslikning o‘rni.
Mustaqil mamlakatimizda ijtimoiy tartibning barqarorligini ta’minlash
m as alasi ustuvor vazifa bo‘lib qolmoqda. Ijtimoiy tartib o‘ rnatish uchun huquq va
ahloq normalariga rioya qilishni ta’minlashga qodir bo‘lgan naz ora t tizimi
shakllangan bo‘lishi lozim. Bunday naz ora t tizimi shakllanishi demokratik huquqiy
davlat va fuqorolik jamiyati shakllanga nligi bilan bog‘liq . Biz demokratiyaning
umumja h on e’tirof etgan tamoyillarini tan ol ib, milliy mentalitetimizni hisobga
olgan holda o‘zigi xos y o‘ ldan borib, huquqiy demokratik davlat qurmoqdamiz.
Ijtimoiy tartibni o‘ rnatishda nazorat tizimining tarkibiy qism lar i bo‘lgan davlat va
jamiyat nazoratini kuchaytirish uchun milli y mentalitetimizda huquq va ahloqqa
bo‘lgan munosabatni o‘ r ga nish imiz kerak bo‘ladi. Buning uchun G‘arb va Sharqda
huquq va axloqqa bo‘lgan munosabatning umumiyligi va o‘ziga xosligini
o‘rganish lozim.
Milli y mentalitetimiz asosini jamoaviylik tuyg‘usi tashkil qiladi va u
ijtimoiy hayotning barcha sohalarida, jumladan, davlatning mazmun va shakliga
ham o‘z ta’sirini o‘tkazadi. Ma’lumki , XX asrning ikkkinchi yarmi insoniyat
tarixiga mustamlakachilik tizimining borbod bo‘lishi va Osiyo, Afrika, Lotin
Amerikasida mustaqil, milliy davlatlarning paydo bo‘lish davri bo‘lib kirdi. Mana
shu mustaqil milliy davlatlar o‘z taraqqiyot yo‘llarini belgilar ekanlar, ularning
oldidagi eng muhim vazifalardan biri mustaqil davlatning huquqiy poydevorini
yaratish masalasi ekanligi shubhasizdir. Milliy mustaqil davlatning huquqiy
negizini yaratishda nimalarni hisobga olish va nimalarga eng asosiy e’tiborni
qaratish lozim? Davlatning huquqiy negizini yaratishda hamma uchun beistisno,
umumiy tartib qoidalar bormi yoki har bir davlat o‘z shart-sharoitidan kelib chiqib,
o‘z huquqiy poydevorini qurishi lozimmi?
Hech ikkilanmasdan aytish mumkinki, huquqiy jamiyat barpo etishning
hamma uchun maqbul ke l adigan umumiy tartib, qonun - qoidalari mavjud va har bir
huquqiy jamiyatda ular ga beistisno amal qilish lozim. Shu bilan birga, har bir
millat, elat o‘z tarixi, o‘ziga xos urf-odatlari va an’analarga ham ega. Mana shu

urf-odat, an’ana, qadryatlar huquqiy davlat quril i shi jarayoniga, huquqiy
me’yorlarni hayotga tatbiq etish va amal qilish jarayoniga o‘z ta’sirini o‘ tkazadi.
Mustaqil O‘zbekiston o‘z taraqqiyot yo‘lini belgilar ekan, huquqiy,
demokratik, erkin bozor iqtisodiyotiga asoslangan jamiyat qurishni o‘z oldiga
asosiy vazifa qilib quydi. Mustamlakachilik davridan meros bo‘lib qolgan huquqiy
me’yorlar o‘rniga yangi, mustaqil davlat manfaatlarini aks ettiradigan huquqiy
me’yorlar yaratishda umuminsoniy tamoyillar va qadryatlar asosiy mezon bo‘lib
xizmat qilmoqda. Chunki O‘zbekiston umuminsoniy demokratik tamoyillarni tan
oladi, hurmat kiladi va ularga qat’iy rioya etadi. Dunyoning biror-bir davlati o‘z
taraqqiyotini demokratiyasiz tasavvur qila olmaydi, chunki insoniyat
demokratiyadan afzalroq biror-bir boshqa siyosiy tartibni hozircha bilmaydi.
Shu bilan birga, o‘zimizga xos qadryatlarimiz , an’ana va urf-odat, axloqiy
qarashlarimiz ham huquqiy jamiyat qurilishi jarayonida o‘z aksini topmoqda.
Mustaqil davlatning huquqiy poydevorini yaratishda mana shu jihatlar to‘la to‘kis
e’tiborga olinmoqda. M amlakatimizda iqtisodiy isloh o tlarni amalga oshirishda
huquqiy negizni ng o‘rni haqida Birinchi Prezidentimz Islom Karimov: “Avval
boshdanoq biz o‘zimiz uchun muhim saboq chiqarib oldi k – zarur huquqiy omilni
shakllantirmasdan turib, tegishli qonunlar va me’yoriy hujjatlarni qabu l qilmasdan
turib, isloh o tlarni amalga oshirishning ishonchli kafolatini, isloh o tlar ortga
chekinmasligining kafolatini amalda yaratib bo‘lmaydi” 1
deb ta’kidlagan edi.
Shu bilan birga, biz o‘z tarixiy taraqqiyot yo‘limiz, ma’naviy, axloqiy
qadiryatlarimizni hisobga olgan holda qonunlar va me’yoriy hujjatlarni
yaratishimiz lozimligi quydagicha belgilab ber il gan edi : “Nihoyat, uchinchidan,
biz yangilanish va taraqqiyotda o‘z yo‘limi z ni, iqtisodiyotni isloh qilishda o‘z
modelimizni tanlab oldik. Shu sababli boshqa mamlakatlarning qonun me’yorlari
va hujjatlaridan foydalanish, hatto ular aynan bozor munosabatlariga javob bersa
ham, biz uchun nomaqbul edi” 2
. Har bir mustaqil davlat o‘z taraqqiyot yo‘lini
1
Каримов И.А. Ўзбекистон и қ тисодий ислоҳотларни чу қ урлаштириш йўлида Тошкент . 1995 йил , 29 бет.
2
Ўша жойда.

belgilar ekan, o‘z xalqining tarixi, milliy o‘zligini, madaniy va ma’naviy
qadriyatlarini hisobga olishga majbur. Hatto aytish lozimki, yosh mustaqil
davlatning taraqiyot yo‘lida muvaffaqiyatga erishishi ana shu milliy o‘ziga
xoslikni naqadar teran anglab olishiga ko‘p jihatdan bog‘liqdir. Boshqacha kilib
aytganda, tanlab olingan taraqqiyot yo‘lining, islo h otlarning muvaffaqiyati ana shu
milliy, ma’naviy va ahloqiy qadr i yatlarning ildizlarini chuqur anglab olishimizga
bog‘liq.
I jtimoiy tartibni o‘rnatishga xizmat qiladigan nazorat tizimini samarali
qilish huquq q a rioya qilish tarixiga nazar solishni taqozo etadi. Ana shu nuqtai
nazardan qaraganda, Sharq mamlakatlarida huquqqa munosabat masalasini
o‘rganish o‘ta muhim ahamiyat kasb etadi. Qiyosiy huquqshunoslik fanida e’tirof
etilishicha, Sharq va G‘arbda huquqqa munosabat tubdan farq qiladi. Huquqqa
munosabat masalasi ushbu fan namoyandalari tomonidan ancha izchil yoritib
ber il gan. Ammo ushbu fan namoyandalari nima sababdan G‘arb huquq asosida
yashagan holda, Sharqda huquq emas, balki axloq jamiyat hayotida kengroq va
muhimroq o‘rin tutib kelganligini yetarlicha, batafsil yoritib bermaganlar.
Natijada, Sharq va G‘arbda huquqqa munosabatdagi tafovut sabablari to‘liq ochib
berilmay qolmoqda. Bu esa, o‘z navbatida, huquqqa bo‘lgan munosabatda bugungi
kundagi tafovutni bartaraf qilishda qiyinchilik tug‘dirmoqda. Bugungi kunda
qonun ustuvorligi va jazoning muqarrarligini ta’minlash borasidagi tafovut ham
shu bilan bog‘liqdir.
Shuning uchun Sharq va G‘arb o‘rtasidagi ana shu tafovutning negizi, ya’ni
saba b ini k o‘ rsatish zaruryati kelib chiqadi. Izlanish anchagina qadimgi
davlatchilik, ya’ni ilmiy jam oa tchilik orasida Sharq despotizmi nomi bilan tan i lgan
davlatchilikka qaratilishi lozim. Chunki butun insoniyat tar i xi davomida o‘z izini
qoldir gan sharqona o‘ziga xos xususiyatlar o‘sha davrda yuzaga kela boshlagan.
Bugungi kunda mavjud bulgan huquq va axloq normalarini takomillashtirish uning
rivojlanish tarixiga va, ayniqsa, vujudga kelish tarixiga nazar solishni taqozo etadi.
Chunki qadimgi davrda shakllangan hukuq me’yorlari va ularga rioya qilish

amaliyoti uzoq tarixiy jarayonda evolyusion tarzda rivojlanib , hozirgi kunga qadar
yetib kelgan.
Qadimgi davrlarda shakllangan , hozirgi kunga qadar takomillashib saqlani b
kelayotgan nazorat tizimining ishlab turishini ta’minlagan hu quq iy ong va axloqiy
qadr i yatlarni o‘rganish mamlakatimizda amalga oshirilayotgan isloh o tlarni
samarali qilishda katta ilmiy ahamiyat kasb etadi. Chunki islohotlarning
samaradorligi tartibga, tartib esa huquq va axloq me’yorlariga rioya qilinishiga
bog‘liq. Buning uchun o‘tmishda huquq va ahloq me’yorlar iga rioya qilish qanday
ta’minlangan i va qay tarzda ijtimoiy tartib o‘rnatilganligini, ya’ni nazorat
mexanizmi qanday ishlaganligini b i l i sh muhimdir.
An’anaviy Sharq davlatchiligi (des p otiya) sug‘orma dehqonchilik talabi
asosida paydo bo‘lganligini isbotlash uchun, avvolo, despotiya o‘zi nima va u
boshqa ti p dagi davlatlardan nimasi bilan farq qiladi? degan savolga javob berish
lozim. Ko‘pchiligimiz despotiya deganda hech qanday qonun bilan
chegaralanmagan cheksiz hokimiyatni tush u nishga odatlanganmiz. Bu bir jihatdan
to‘g‘ri, albatta. Ammo mustabid davlatchilikning ushbu ta’rifi yetarli darajada
qanoatlanarli emas. Negaki biz, boshqa davlat ti p lari, masalan, abs o lyut
m o n a rxiya, harbiy , t o talitar davlatlar deganda amalda hech qanday qonun bilan
che g aralanmagan hokimiyatni tush u namiz. Chunki bunday davlatlarda hokimiyat
di k tatura yoki desp o tiya usulida amalga oshirilishi mumkin.
Despotiya bilan di k taturaning ma’nosi bir, faqat d e spotiya yunoncha,
di k tatura esa lotincha so‘z bo‘lib, ikkalasining ham tarjimasi, ma’nosi bir xil, ya’ni
cheklanmagan hokimiyatni anglatadi. Boshqacha qilib aytganda, despotiya,
di k tatura davlatda hokimiyatni amalga oshirish shakli va usulidir. Davlat ti p lari
bilan hokimiyatni amalga oshirish shakli va usullari o‘ rtasida bog‘liqlik va
umumiylik yoki o‘xshashlik bo‘ladi, albatta. Amm o ular o‘rtasida ma’lum farqlar ,
tafovutlar ham yo‘q emas. D e spotik boshqaruvga asoslangan davlat to‘g‘risida
aniq va chuqur tasav v urga ega bo‘lmoq uchun, eng avv a lo, uni yuqorida zikr
etilgan davlatchilik ti p lari bilan qiyoslash lozim. Bunda e’tibor , birinchidan , ular
o‘rt a sidagi asosiy tafovut nimadan iborat ekanligi, ikkinchidan, ana shu

taf o vu t ning manbai, ildizi nimadan iborat ekanligini aniqlashga qaratilishi kerak
bo‘ladi.
2.Milliy davlatchilikning kelib chiqish sabablari, mohiyati va asosiy
hususiyatlari .
An’anaviy Sharq davlatchiligi – despotiyaning kelib chiqish sabablari,
mohiyati va asosiy hususiyatlari haqida sotsiologlar, siyosatshunoslar, tarixchilar
ancha uzoq davrlardan buyon bahs yuritib kelmoqdalar. Despotiyaning ba’zi bir
xususiyatlari haqida o‘z vaqtida Aristotel o‘rinli fikrlarni bildirgan edi. Fransuz
yozuvchisi Monteske despotiyani samarasiz tuzum sifatida ta’riflaydi. Nemis olimi
K.A.Vittfogel o‘zining mashhur “Sharq despotizmi” nomli asarida despotiya
sug‘orma dehqonchilik talablaridan kelib chi q ishini yetarli darajada isbotlab
bergan. Bugungi kunda despotiya aynan sug‘orma dehqonchilikning o‘ziga xos
xususiyatlaridan kelib chiqqanligi yetarli darajada o‘z isbotini topgan. Shuning
uchun bu borada ortiqcha tafsilotlarga ehtiyoj yo‘q.
Hozir bizni qiziqtirayotgan asosiy masala, birinchidan, despotiyaning
mohiyati nima va u boshqa tipdagi davlatlardan asosan nimasi bilan farq qiladi,
ikkinchidan, ular o‘rtasidagi tafovutni tug‘diruvchi omil nimalardan iborat? degan
savollarga javob topishdir. Despotik jamiyatning boshqa ijtimoiy- siyos iy
tuzumlardan asosiy farqi – bu davlat boshqaruvi hamda jamiyat hayotida huquq
emas, balki axloqning kengroq, muhimroq o‘ rin tutishidir. Bundan tashqari,
despotik tizimda davlat va jamiyatning huquqqa b o‘ lgan munosabatida davlat
huquqining ustuvorligi ham muhim farqlardan biri hisoblanadi. Axloqning
muhimligining sababi jamoaviylik tuyg‘usi bilan bog‘liq bo‘lsa, davlat huquqining
ust u vorligi esa sug‘orma dehqonchilik bilan bog‘liqdir.
Ma’lumki, davlat – bu tara qq iyotning ma’lum bir bosqichida yuzaga kelgan
jamiyat mahsulidir. Jamiyatda xususiy mulk xamda sinflar paydo bo‘lishi bilan
o‘zaro munosabatlar murakkablashadi, endi bu munosabatlarni tartibga solib
turuvchi kuchga ehtiyoj seziladi. Chunki insoniyat jamiyati xilma-xil ehtiyoj va
manfaatlari bo‘lgan odamlar majmuidan iboratdir. Agar ular o‘rtasidagi

munosobatlar murosaga solinib, kelishtirib , tartibga olinmasa, insoniyat jamiyati
son-sanoqsiz ziddiyatlardan va urushlardan iborat bo‘lib qoladi va oxir oqibatda
halok bo‘lishi mumkin. Fa q atgina davlat ana shunday tartibga soladigan kuch bo‘la
oladi. X o‘ sh, davlat bu vazifani qanday qilib u d dalagan?
Davlat hamma fuqorolar uchun majburiy qonun - qoidalar ishlab chiqadi va
ularga rioya qilishni taminlash orqali ijtimoiy tartibni o‘ rnati b , jamiyatni
boshqaradi va tar a qqiyot sari yetaklaydi. Qonun hamma uchun majburiy bo‘lgan,
hamma birdek hurmat qiladigan, hamma birdek amal qiladigan jamiyat bir kunda,
bir yilda hatto bir asrda ham paydo bo‘la olmaydi. Bunday jamiya t f a qatgina uzoq,
tadrijiy tarzda amalga oshiriladigan murakkab tara q qiyot jarayonining mahsuli
bo‘lishi mumkin. Bunday jamiyatni shakllantirishning qanchalik murakkabligini,
barcha vaqtlarda donishmandlarni va davlat rahbarlarini qanday qilsak jami ya tda
tartib bo‘ladi? degan savol doimo o‘ ylantirib kelganligidan ham ko‘rsa bo‘ladi.
Tarix tajribasi shuni ko‘rsatadik i , jamiyat ijtimoiy-siyosiy, madaniy
jihatdan rivojlanib borgan sari qonunlarning o‘ rni, ahamiyati oshib boraveradi.
Uzoq asrlik taraqqiyot natijasi shunga olib keldiki, G‘arb davlatlarida huquq o‘zaro
munosabatlarni t a rtibga solishning asosiy vositasiga aylandi. To‘g‘ri, huquq to‘la-
to‘kis amal qiladigan jamiyat paydo bo‘lgancha, oradan ancha uzoq davr kechishi
talab etiladi. Agarda bugungi G‘arb davlatlarini to‘la-to‘kis huquq asosida
yaashaydigan jamiyatlar deb hisoblaydigan bo‘lsak, bu jamiyatlar ana shu dar a jaga
yetib kelguncha bir qancha bosqichlarni o‘z boshidan kechirgan. G‘arb
mamlakatlarida huquqqa rioya qilish qay darajada ta’minlanganligi to‘g‘risida
O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prez i d e nti Islom Karimov Vazirlar
Mahkamasidagi yig‘ilishlarda n birida ”G‘arb mamlakatlarining afzal ligi – ularda
qonun ustuvorligi va jazoning muqararligi amalda ta’minlanganligida”, 3
-degan
edi.
G‘arb mamlakatlarida ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qodir bo‘lgan nazorat
tizimini ng shakllanishiga va samarali ishlashiga xizmat qiladigan huquqiy
3
Каримов И.А. 2005йил 7 февралда ВМда ма ъ руза. Халқ сўзи 2005 йил 8 феврал ь.

madaniyatning shakllanishi uzoq evolyusion jarayo n ning mahsulidir. Masalan ,
antik Gr e siya, Rim, o‘rta asr Yevropasi davrlarida huquqning jamiyat hayotida
tutgan o‘rni b u gungi G‘arb jamiyatidan anchagina farq qilganligini inkor etib
bo‘lmaydi. Masalan , antik Gr e siya va Rimda qullar hech qanday huquqqa ega
bo‘lmaganlar.
O‘rta asrlar Yevropasida ham huquq jihatidan hamma teng bo‘lmagan.
Ba’zi bir davlatlarda, ba’zi sharoitlarda favqulodda hola t sodir bo‘lgan paytlarda
hokimiyat t iraniya , dikt a tura, abs o lyutizm ko‘rinishlariga kirgan, albatta, va bu
davrlarda hokimiyat amald a cheksiz hokimiyatga aylangan. Ammo bunday davrlar
tarixiy taraqiyot nuqtai nazaridan qaraganda uzoq ch o‘ zilmagan. Bu, birinchidan,
i kkinchidan, tiranlar ham, dikt at orlar xam, abs o lyut monarx ham hech qachon
huquq sohasini chetlab o‘tishga harakat qilmagan , balki bir huquq o‘rniga
boshqasini joriy etishgan, ya’ni huquq bari bir jamiyat hayotini tartibga solishning
asosiy vazifasi bo‘lib qolaver gan . Chunki tartibdan eng manfaatdor shaxs bu davlat
boshlig‘idir va biror-bir davlat rahbari hech qachon o‘z mamlakatida tartibsizlikni
xohlamaydi.
Ammo Sharq jamiyatlarida iqtisodiy, siyosiy, madaniy jihatdan yuksak
dara j aga erishilgan davrlarda ham huquq o‘zaro munosabatlarni tartibga solishning
asosiy vositasi bo‘lmagan, balki axloq o‘zaro munosabatlarni tartibga solishning
asosiy vositasi bo‘lgan. Albatta Sharqning hamma mamlakatlarida, hamma
davrlarda ham huquqqa bo‘lga munosabat bir xil bo‘lmagan. Bu masalada ham,
asosan, biz ilgari surayotgan tezis o‘z tasdig‘ini topayotganligini ko‘rishimiz
mumkin. Sharq taraqqiyotining o‘zga xoslik darajasi (G‘arb taraqqiyotidan tafovut
darajasi) sug‘orma dehqonchilikning mazku r jamiyat iqtisodida tutgan o‘rniga
bog‘liqdir. Mazkur nuqtai-nazardan qaraganda huquqqa bo‘lgan munosabatning
G‘arbda taf o vut qilishi ham xuddi shu narsaga, ya’ni sug‘orma dehqonchilikning
jamiyat iqtisodida tutgan o‘rniga bog‘liqdir. Albatta, bunda geografik muhitning
boshqa unsurlari – daryolar va rel’ef xam katta o‘rin tut a di.
Sug‘orma dehqon chilik ning iqtisodda tutgan o‘rni jihatidan Sharq
mamlakatlari juda ham xilma-xildir. Shunga muvofiq huquqqa bo‘lgan munosabat

ham turli mamlakatlarda bir-biridan katta farq qilgan. Bunga qo‘shimcha ravishda
geografik muhitning boshqa unsurlari – relef, daryolarning ta’sirini ham hisob g a
ola digan bo‘lsak, manzara yana ham xilma-xil bo‘ladi. Masalan, sug‘orma
dehqonchilikning iqtisodda tutgan o‘rni bo‘yicha Xitoy Misrdan keyingi o‘rinda
turadi. Misrning tabiiy sharoiti shundaki, bu mamlakatda na chorvachilik, na
lalmikor dehqonchilik uchun imkoniyat bor. Xitoyda esa , lalmikor dehqonchilik
ham, chorvachilik ham iqtisodda ma’lum ahamiyatga ega edi. Ammo shunga
qaramay taraqqiyotning o‘ziga xosligi darajasi jihatidan Xitoy Misrdan nafaqat
qolishmaydi, balki bir qator sohalarda, masalan, huquqqa bo‘lgan munosabatda
undan o‘tib ham ketadi. Buning asosiy sababi esa bizningcha, Xitoyning o‘ziga xos
relefidir. Ya’ni duyodagi eng katta tekislik – Buyuk Xitoy tekisligi tufayli bu yerda
sug‘orma dehqonchilik o‘zining ko‘lami jihatidan Misrdan bir necha barobar oshib
ketadi. Natijada esa taraqqiyotning o‘ziga xosligi darajasi jihatidan klassik
mamlakat sifatida Misr emas, balki Xitoy tan olinadi. Buning sababi esa Xitoyning
o‘ziga xos relefidir , ya’ni dunyoning eng katta tekisliklaridan b o‘ lgan buyuk Xitoy
tekisligi tufayli un da sun’iy sug‘orishga asoslangan dehqonchilik o‘zining ko‘lami
jihatidan Misrdan bir necha marotaba oshib ketadi.
Xuddi shu tufayli ham Xitoyda huquq sohasini chetlab o‘tish o‘zining eng
yuqori ko‘rinishiga yetadi. Konfutsiy ta’limoticha “Ideal inson shunday odamki, u
dunyoda hukm suruvchi tartibni yaxshi anglaydi, bu munosabatlarning ahamiyati
va maqsadini tan oladi va shu yo‘l bilan tabiiy muvozanatni saqlash uchun o‘z
manfaatlaridan voz kechadi”. Sug‘orma dehqonchilik aholidan o‘zidan yosh va
mansab jihatdan ulug‘larga hurmat saqlashni va itoatkor bo‘lishini talab etadi.
Xitoyda huquqqa bo‘lgan munosabat bizning fikrimizni yaqqol tasdiqlaydi.
“Agarda aka ukani ursa hech qanday jazo qo‘llanilmaydi, agarda uka akani ursa
o‘ttiz oy surgun qilinadi hamda bambuk tayog‘i bilan t o‘ qson marta uriladi” 4
.
Xitoyda xuquqqa munosabat masalasi R.David asarida ham ancha keng yoritilgan:
“Xitoy mutafakkirlarini huquq fani qiziqtirmagan”, “Xitoy huquqi, shubhasiz, bor,
ammo davlat boshqaruvi va jamiyat hayotida huquqqa tayanilmagan” 5
.
4
Саидов А.Х. Сравнительное правоведение. Таш к ент. 1999 г.стр.378
5
Дави д Р. Основн ы е правов ы е систем ы современности. Москва. 1967 г. Стр. 386

3.Musulmon mamlakatlarida huquqqa bo‘lgan munosabatning o‘ziga
xosligida sug‘orma dehqonchilikning o‘rni.
Mualliflarning fikricha, musulmon mamlakatlarida ham huquq davlat
boshqaruvi hamda jamiyat hayotida asosiy o‘rin egallamaydi. Bu ji h atdan olganda
Osiyo mamlakatlarining deyarli barchasi o‘xshashdir. Ammo musulmon
mamlakatlarida huquqqa bo‘lgan munosabat bari - bir uzoq Sharqqa nisbatan
anchagina tafovutga ega. Buning sababi shuki, bu mamlakatlarda huquqqa bo‘lgan
munosabat Islom dini asosida shakllangan, chunki ”…Islom o‘z mohiyatiga
ko‘ra.... huquq dinidir” 6
Musulmon mamlakatlarida ham asosan huquqdan ko‘ra urf-odat, an’analar
va axloq davlat boshqaruvi va jamiyat hayotida kengroq va muhimroq o‘rin tutsa-
da, ammo shariat ahkomlari bu mamlakatlar ijtimoiy hayotida katta o‘rin tutgan.
Urf - odat va an’analar shariatga to‘g‘ridan-to‘g‘ri zid bo‘lmagan hollardagina amal
qilgan. Taniqli tarixchi olim B.Axmedovning “ Ulug‘bek ” nomli tarixiy asarida bu
fikrni tasdiqlovchi yaxshi bir misol bor. “Bir kuni Ulug‘bek huzuriga bir harbiy
kishi kelib : – Akam vafot etdi. Undan beva xotin bilan ikki yetim bola qoldi. Odat
buyicha men unga uylanishim va bolalarga otalik qilishim kerak. Ammo u ayol
qarshilik qilyapti, – dedi.
Ulug‘bek yasavulboshini chakirdi :
– Bu odam bilan birga borib o‘sha ayolga buyur, unga turmushga chiqsin.
Xuddi o‘sha paytda podsho huzurida Abulfath Daylar o‘tirgan edi. U podshoga
murojat qildi:
– Bir oz shoshmasinlar, hazratim. Ha, shunday odat bor. Ammo u faqat
ko‘chmanchilarda saqlanib qolgan. Buning ustiga shariat bo‘yicha nikohlanish
uchun har ikkala tomonning roziligi talab qilinadi.
– Ulug‘bek o‘sha ondayoq qorovulbegini chaqirdi va avvalgi buyrug‘ini
bekor qildi.” 7
6
Давид Р. Основн ы е правов ы е систем ы современности. Москва. 1967г. Стр.456
7
Ахмедов Б. Улуғбек. Т о шкент. 1994 й . 113 -б.

Ushbu misolda biz huquqning odat ustidan g‘alaba qilishiga guvoh bo‘lib
turibmiz. Ammo hamisha ham shunday bo‘lavermagan. Shariat buyicha nikoh
uchun har ikkala tomonning roziligi talab qilinsa ham, ammo hayotda ko‘pincha
boshqacha manzaraga duch kelinar edi. Masalan, Kumushni bir emas ikki marta
uning roziligisiz erga beradilar. Otabek o‘zi istamagan holda ikkinchi marta
uylanishga majbur bo‘ladi. Ra’no Anvarga atalgan edi, ya’ni fotiha bor edi. Ammo
xon tarafidan yuborilgan sovchilar bu fotihani nazar – pisand qilmaydilar-u,
Ra’noni xonga unashtirib, “Fotiha muhri Xudodir”, - deydilar.
Yuqorida zikr etilganlarga asoslanib aytish mumkinki, musulmon
mamlakatlarida huquqqa bo‘lgan munosabat faqatgina Islom aqidalari asosida
shakllanmagan. Balki bu mamlakatlarga xos bo‘lgan ishlab chiqarish usuli –
sug‘orma dehqonchilik huquqqa bo‘lgan munosabatni shakllantiruvchi asosiy omil
bo‘lgan. Chunki yana bir bora ta’kidlaymizki, sug‘orma dehqonchilik aholida
o‘zidan yoshi katta va mansab jihatdan ulug‘larga hurmat va itoatkorlikni talab
etadi. Boshqacha qilib aytganda, o‘zidan yoshi katta va mansab jihatidan
ulug‘larga hurmat va itoatkorlik aholining ijtimoiy xarakteri darajasiga ko‘tariladi.
Taniqli faylasuf E.Fromm ta’kidlashicha esa, ijtimoiy xarakter – bu odat demakdir.
Sug‘orma dehqonchilikning shartlari va talablari esa bu odatni shunchalik yuqori
darajaga ko‘taradiki, hatto shariat ruknlari ham bu odat qarshisida ojizlik qiladi va
natijada “Shariat zo‘rmi yoki sharoit” maqoli paydo bo‘lishiga olib keladi.
Taraqqiyotning o‘ziga xoslik darajasi asosan ob’ektiv omil – sug‘orma
dehqonchilikning iqtisodda tutgan ahamiyati bilan belgilanishi to‘g‘ri. Ammo
ayrim xalqlar misolida biz sal boshqacharoq holni – sub’ektiv omil ta’sirini ham
ko‘ramiz. Masalan, musulmon xalqlari yashaydigan mamlakatlar iqtisodida
sug‘orma dehqonchilik katta o‘rin tutadi. Garchi bu mamlakatlarning (O‘rta Osiyo
mamlakatlari, Eron, Turkiya, Afg‘oniston) ko‘pchiligida yirik sersuv daryolar
bo‘lmasa-da, ammo islomdan avval bu yerlarda, masalan Eronda kuchli d espo tik
davlatlar tashkil topgan. Shu narsa aniqki, d espo tiyaning intensivligi faqatgina
daryolarning sersuvligi, dehqonchilik ko‘lami bilan o‘lchanmaydi. Nisbatan kam

suv daryolar bo‘yida, nisbatan kichik vodiylarda d espo tik jihatdan Xitoy yoki
Misrdan qolishmaydigan davlatlar tashkil bo‘la oladi.
Yirik sersuv daryolar bo‘yida, katta vodiylarda yaratilgan benihoya katta
sug‘orish inshootlari va nihoyatda ko‘lamli dehqonchilik de spo tik davlatning
qudratiga asos bo‘ladi, aslo de spo tiyaning o‘ziga emas. Des po tiya boshqa narsadan
paydo bo‘ladi. Bu haqda batafsil to‘xtalish lozim. Demak, biz ilgari surayotgan
nuqtai - nazar bo‘yicha O‘rta Osiyo, Eron, Afg‘oniston, Turkiya kabi mamlakatlarda
ham huquqqa bo‘lgan munosabat xuddi Xitoy yoki hech bo‘lmaganda
Yaponiyadagi kabi bo‘lmog‘i lozim edi. Ammo bu mamlakatlarga islom dinining
yoyilishi ularda huquqning anchagina qadr-e’tibor topishiga olib keldi, chunki,
“Islom o‘z mohiyatiga ko‘ra ...- qonun dinidir” 8
. Ammo shariat zo‘rmi yoki sharoit
maqoli bekorga to‘qilmagan. Ikkinchi tamondan qaralganda, sharoit g‘olib chiqadi:
“... shariat har bir inson ega bo‘lishi lozim bo‘lgan huquqqa emas, balki unga
yuklatilgan vazifalarga asoslangan.” 9
Ammo Xitoy bari-bir huquqqa bo‘lgan
munosabat jihatidan Sharq mamlakatlari ichida klassik mamlakatdir.
Mazkur mamlakat haqida R.David qo‘yidagi fikrni bildiradi: “Xitoy
mutafakkirlarini huquq fani qiziqtirmagan” 10
, “Xitoy huquqi, shubhasiz, bor, ammo
davlat boshqaruvi va jamiyat hayotida huquqqa tayanilmagan” 11
. R.Davidning
fikricha, Xitoyda huquqqa bo‘lgan munosabat konfutsiychilik asosida shakllangan.
Konfutsiy ta’limotiga ko‘ra dunyoda tabi i y tartib hukm suradi, bu tartib
muvozanatga egadir. Agarda har bir kishi o‘z haq-huquqlarini talab qiladigan
bo‘lsa, jamiyatda qandaydir buzilish ruy beradi, shuning uchun har bir kishining
asosiy e’tibori jamiyat va o‘ziga o‘xshaganlar oldidagi burchga qaratilishi lozim .
R.David asarida ketirilishicha, Hindiston, Yaponiya va boshqa Sh arq
mamlakatlarida ham huquqqa bo‘lgan munosabat xuddi Xitoydagi kabidir. Ammo
Xitoyda bu munosabat, ya’ni huquq sohasini chetlab o‘tish o‘zining eng yuksak
cho‘qqisiga ko‘tariladi. Qiyosiy huquq f ani G‘arb mamlakatlari huquq asosida
yashashini, Sharq mamlakatlari esa, aksincha, axloqqa asoslanib yashash i ni e ’ tirof
8
Давид Р. Ос новн ы е правовы е системы современности. Москва 1967г. с тр. 387.
9
Ўша ерда 387 бет.
10
Ўша ерда 386 бет
11
Ўша ерда 499 бет

etadi. Modomiki, ikki qutbda huquqqa bo‘lgan munosabat tamoman boshqa-
boshqa ekan, demak, buning o‘ziga yarasha biror-bir sababi, izohi ham bo‘lishi
lozim. R.David G‘ arb mamlakatlarining barchasida huquqqa bo‘lgan
munosabatning bir xilligi falsafiy , axloqiy prinsiplarning va madaniyatning
umumiyligiga asoslanadi, deb tushuntiradi 12
.
Bu fikr umuman olganda to‘g‘ri. Ammo chuqurroq mulohaza yuritilganda
bu fikr tanqidga bardosh bera olmaydi. G‘arb davlatlari o‘sha falsafiy, axloqiy
prinsiplarning, madaniyatning umumiyligini qaerdan olishgan? Butun G‘ arb
davl a tlarining falsafiy, axloqiy va madaniy jihatdan umumiyligini ta’minlovchi
biror-bir o m i l , sabab bor deb aytishga asos bormi yoki yo‘qmi? Bizni n g cha ,
bunday asos bor. Lalmi kor dehqonchilik ( G‘ arb asosan lalmikor dehqonchilik bilan
kun kechirib keladi) sharoitida har bir xo‘jalik, har bir individ o‘z xo‘jaligini
mustaqil yuritish imkoniyatiga ega bo‘lgan. Ishlab chiqarish va xo‘jalik
yuritishning bu usuli har bir kishida individualizm k ayfiyatini, ya’ni faqat o‘z
manfaatini birinchi o‘ringa qo‘yish kayfiyatini keltirib chiqaradi va
rag‘batlantiradi. Falsafada esa Aristotel ch a mantiqqa suyanuvchi falsafa ustunlik
qiladi. Bu mantiq bo‘yicha yo unisi, yo bunisi tug‘ri (A, B bo‘la olmaydi), demak
har kim o‘zinikini to‘g‘ri deb biladi, o‘z manfaatini birinchi o‘ringa qo‘yadi.
Endi bir o‘ylab ko‘ring, ana shunday jamiyatda, har bir kishi o‘z manfaatini
birinchi o‘ringa qo‘yadigan jamiyatda adolatli ijtimoiy tartibni qonu n va huquqqa
tayanmasdan amalga oshirib bo‘larmidi? Bizningcha, aslo yo‘q, chunki huquq
bilan axloqning asosiy farqi shundaki, huquq murosaga solish qiyin bo‘lgan
munosabatlarni tartibga solsa, axloq murosaga solish nisbatan oson bo‘lgan
munosabatlarni tartibga solishga xizmat qiladi. Ma’lumki, iqtisodiy va siyosiy
munosabatlar murosaga solish murakkab bo‘lgan soha hisoblanadi, ijtimoiy-
madaniy munosabatlar sohasi esa murosaga solish nisbatan oson hisoblanadi.
Demak, G‘arb mamlakatlarida huquqqa bo‘lgan munosabatning umumiyligini
ishlab chiqarish usulining umumiyligi (ya’ni lalimikor dehqonchilik) bilan izohlash
mumk in ekan. Yukoridagi fikr-mulohazalardan ko‘rinib turibdiki, demokratik
12
Давид Р. Основные правовые системы современности. М. 1967 г. Стр. 499.

tamoyillarning buzilishiga va diktaturaning kelib chiqishiga sabab xalq xo‘jaligida
sug‘orma dehqonchilikning ulushi yuqori ekanligi bo‘lishi mumkin.
Bugungi kunda demokratik taraqqiyot va fuqarolik jamiyatini qurish
mamlakat iqtisodida sug‘orma dehqonchilik ulushini qisqartirib borishni taqozo
etmoqda. Buning uchun sug‘orma dehqonchilik beradigan daromadni boshqa soha
hisobidan qoplagan holda qisqartirib borish choralarini ko‘rish lozim. Ushbu
muammoni hal qilishda Tadbirkorlar va ishbilarmonlar harakati O‘zbekiston
liberal demokratik partiyasi va O‘zbekiston ekologik partiyasi hamkorlikda dastur
ishlab chiqishlari mumkin. Dastur sug‘orma dehqonchilik beradigan daromadni
turizm hisobidan qoplab borish barobarida mamlakat iqtisodida sug‘orma
dehqonchilikning ulushini kamaytirishga xizmat qiladi. Bu esa, o‘z navbatida
huquq va axloq me’yorlariga rioya qilishni ta’minlash orqali adolatli ijtimoiy
tartibning barqarorligiga sharoit yaratadi.

Foydalanilgan manba va adabiyotlar:
.Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, kat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik
barcha darajadagi rahbarlarning kundalik hayot qoidasi bo‘lishi kerak. Toshkent.
O‘zbekiston. 2017 yil.
2. Mirziyoev Sh.M. 2017-2021 yillvarda O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning besh ustuvor yo‘nalishi bo‘ycha Harkatlar strategiyasi. Toshkent.
O‘zbekiston. 2017 yil.
3.Mirziyoev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent, 2021 yil.- 464 b.
4.Karimov I. A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish
va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. T. O‘zbekiston. 2010 y.
5.Bafoev Sh. Jamoatchilik nazorati demokratik huquqiy davlat va fuqarolik
jamiyati qurishning muhim omili sifatida // Ijtimoiy fikr. Inson huquqlari. – 2007
№ 1.
6.Mustafoev M. Jamoatchilik nazorati – jamiyat muvozanati // Muloqot 2004 y. №
4
7.Muxtorov N. Amnistiya aktlarini qo‘llanilishida jamoatchilik nazorati: davlat
boshqaruv organlari va fuqarolik jamiyati institutlarining hamkorligi // Fuqarolik
jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 y. № 3
8.Nabiev T., Soleev A. O‘zini o‘zi boshqarish organlari jamoatchilik nazoratining
sub’ekti sifatida // Fuqarolik jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society.
2008 y. № 4
9.Nabiev F. X. Obespechenie i sovershenstvovanie obщestvennogo kontrolya v
programmnыx dokumentax politicheskix partiy Uzbekistana // Fuqarolik jamiyati
– Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 № 3
10.Nabiev F. X. Ijtimoiy nazorat. Samarqand. 2016 yil.

Ijtimoiy tartibni o‘rnatishda milliy mentalitetimizning o‘rni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish