Ijtimoiylashuv omillari va vositalari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ijtimoiylashuv omillari va vositalari

Купить

Mavzu: Ijtimoiylashuv omillari va vositalari.
REJA:
1. Ijtimoiylashuvga ta’sir etuvchi omillar.
2. Tashqi va ichki omillar.
3. Mikro, mezo va makro omillar.
4.Shaxs ijtimoiylashuviga siyosiy, iqtisodiy, ekologik omillarning ta’siri.

“Ijtimoiylashuv” so’zi dastlab siyosiy-iqtisodiyotdan kelib chiqqan. U
siyosiy-iqtisodiyotda yer, ishlab chiqarish vositalarining umumiylashuvi
ma’nosini anglatgan.
“Ijtimoiylashuv” atamasining muammoli deb bu atamani “Ijt__ nazariyasi”
(1987) kitobida hozirgiga yaqin ma’noda qo’llagan amerikalik sotsiolog
F.G.Keddings hisoblanadi. Uning zamonaviy ma’nosi-“ ijtimoiy tabiat yoki individ
xarakterini rivojlantirish, insonni ijtimoiy hayotga tayyorlashdir.
XX asr o’rtalarida ijtimoiylashuv inson rivojlanishini uning butun umri
mobaynida o’rganuvchi mustaqil ilmiy sohaga aylandi. Ijtimoiylashuvning turli
konsepsiyalarining tahlili uni shartli raivshda ikki asosiy yondoshuvga ajratish
imkonini beradi:
-sub’ektiv-ob’ektiv. Unda insonga jamiyat ta’sirining passiv iste’molchisi
sifatida qaraladi (E.Dyurkgeym, T.Parsons)
-sub’ektiv-sub’ektiv. Bunda ijtimoiylashuv jarayonida insonning faol o’rni,
uning hayotiy holatlarga ta’sir etish qobiliyati nazarda tutiladi.
Jamiyat va ijtimoiy moslashuv jarayonlarini tushunishning hozirgi talablariga
ikkinchi yondashuv ko’proq mos tushadi, chunki zamonaviy fanda ijtimoiylashuv
insonning madaniyatni o’zlashtirish jarayonidagi rivojlanish va o’zgarishi bilan
aniqlanadi.
Ijtimoiylashuv jarayoni Bolaning ijtimoiylashuvi xususan insonning ijtimoiy
moslashuvi uning hamma narsani egallashga bo’lgan ob’ektiv ehtiyoji
jarayonidapaydo bo’ladi. Biroq bu bilan uzviy ravishda bola boshqa bir ob’ektiv
ehtiyoj -o’ziga xosligini namoyon qilish hissi ham shakllanadi. Bola uni yuzaga
chiqarish uchun turli usul va vositalarni qidira boshlaydi va buning natijasida
uning individuallashuvi ro’y beradi. Bu hodisa shunda namoyon bo’ladiki,
shaxsning ijtimoiy ahamiyatga ega hislatlari individual, faqat shu shaxsga tegishli
tarzda namoyon bo’ladi, uning ijtimoiy yurish-turishi takrorlanmas jihatlarga ega
bo’ladi. SHunday qilib bolaning ijtimoiy rivojlanishi ikki o’zaro bog’liq
yo’nalishda olib boriladi: ijtimoiylashuv ( ijtimoiy madaniy tajriba madaniyatni
o’zlashtirish) va individuallashuv (mustaqillik, nisbiy o’ziga xoslikni qo’lga

kiritish). SHu tarzda ijtimoiylashuv tushunchasi zamonaviy fanda moslashuv
(birlashish) va individuallashuv jarayonlari bilan bog’liq ijtimoiylashuv
jarayonining mazmuni inson(bola)ning aniq bir jamiyat sharoitlariga
moslashuvidir. moslashuv sub’ekt va ijtimoiy muhit faolliklarining yaqinlashuv
jarayoni va natijasidir. (J.Pia Je, R.Mertoj).
Ijtimoiy moslashuv esa ijtimoiy muhit talablariga insonning munosabat
bildirishidir. SHunday qilib, ijtimoiylashuv (moslashuv) individning ijtimoiy
mavjudodga aylanish jarayoni va natijasidir.
Indivuallashuv insonning xali yoshligidayoq paydo bo’ladigan ob’ektiv
ehtiyojlari bilan bog’liq jamiyatdagi o’z-o’zini egallashdir. Bu ehtiyoj:
a) o’z qarashlariga ega bo’lish;
b) o’ziga xosliklariga ega bo’lish;
v) unga tegishli bo’lgan masalalarni hal qilish, uning o’z darajasini aniqlab
olishiga xalaqit beradigan hayotiy holatlarga qarshi turish xohishi sifatida
namoyon bo’ladi.
Agar shaxsning jamiyatga kirishida ijtimoiylashuv va individuaalashuv
jarayonlari o’rtasida tenglik yuzaga kelsa, insonning jamiyatga yaqinlashuvi ro’y
beradi. SHu bilan birga bu yerda shaxs va muhitning o’zaro ta’sir etish ham sodir
bo’ladi. SHunday qilib, muvaffaqqiyatli ijtimoiylashuv moslashuv va
individuallashuv o’rtasida muvozanat saqlangandagina amalga oshishi mumkin.
Bu jarayon 3 asosiy sohada amalga oshadi:
- faoliyat-turlarning kengayishi, uning shakl va vositalarini qo’lga kiritish,
erkin mo’ljal olish.
- muomala-muomala doirasini kengaytirish, uning mazmunini
chuqurlashtirish, xulq-atvor me’yorlarini o’zlashtirish.
- anglash-shaxsiy men obrazini faoliyatning faol ishtirokchisi sifatida
shakllantirish, o’z ijtimoiy mansubligi va o’rnini anglash, o’ziga baho berishni
shakllantirish.
Ijtimoiylashuv vositalari Inson ijtimoiylashuvi u yoki bu jamiyat ijtimoiy
qatlamlariga xos bo’lgan universal vositalar orqali amalga oshiriladi, ularga:

go’dakni emizish va g’amxo’rlik qilish usullari, maishiy va gigiyenik yurish-turish
qoidalari, insonni o’rab turuvchi moddiy madaniyat mahsulotlari, ma’naviy
madaniyat unsurlari(alladan boshlab ertaklargacha), muomala usuli va mazmuni,
shuningdek oilada jazolash va mukofotlash uslublari, insonning hayotiy
faoliyatidagi ko’p sonli munosabatlari-muloqot, o’yinlar, ma’naviy-amaliy
faoliyat, sport bilan shug’ullanish kiradi.
Har bir jamiyat, davlat, ijtimoiy guruh ijobiy va salbiy ta’qiqlar-man etish,
ruxsat berish, majburlash chora-tadbirlarini ishlab chiqshadi. Bu choralar
yordamida inson xulq-atvori shu jamiyatda qabul qilingan me’yoriy qadriyatlarga
moslashtiriladi.
Bola ijtimoiylashuvining yetakchi vositalari muomala (ota-onalar, tengdoshlar
va boshqalar bilan) hamda faoliyat (o’yin, o’qish, ijod, sport)dir. Psixologik-
pedagogik tadqiqotlar jarayonida turli yosh davrlariga turli faoliyat turlari mos
kelishi aniqlangan.
Bolaning me’yorida rivojlanishining eng muhim shartlaridan biri bu muomala.
Muomala va faoliyatning yetakchi turlariga nisbatan quyidagi yosh davrlari
qo’llaniladi::
-go’daklik davri-bevosita hissiy-ruhiy;
-go’daklikdan keyingi davr-predmetli faoliyat;
-maktabgacha davr-rolli o’yinlar;
-ilk maktab davri-o’quv faoliyati;
- o’smirlik davri-kasb ta’limi faoliyati;
-o’spirinlik davri-shaxsiy muloqot faoliyati.
Ijtimoiylashuv agentlari Insonning voyaga yetishida, uning shakllanishi
jarayonida, u bevosita munosabatda bo’lgan kishilar muhim o’rin tutishadi. Ularni
ijtimoiy pedagogikaga oid adabiyotlarda ijtimoiylashuv agentlari deb ham
nomlanadi. Turli yosh davrlarida agentlarning tarkibi turli bo’ladi. Bolalar va
o’smirlar uchun ota-ona, aka-uka, opa-singillar, qarindoshlari, tengdoshlari,
qo’shnilar agent bo’lishlari mumkin. YOshlik davrig kelib agentlar qatoriga
turmush o’rtog’i, hamkasblari ham qo’shilishlari mumkin. Ijtimoiylashuvdagi

tutgan o’rinlariga, inson uchun qanchalik ahamiyatli ekanligiga qarab agentlar ham
farqlanadi: faol ta’sir etuvchi va faol ta’sir ko’rsatmaydigan.
Ijtimoiylashuv omillari. Ijtimoiylashuv bolalar, o’smirlar, yoshlarlarning
rivojlanishiga ta’sir qiluvchi ko’p sonli shart-sharoitlar bilan o’zaro munosabatida
yuzaga keladi. Insonga ta’sir qiluvchi bu sharoitlar omil deyiladi. Aslida ularning
hammasi ham aniqlanmagan. O’rganilgan omillar haqida bilimlar yetarli emas.
Ijtimoiylashuvning omillari 4 guruhga bo’linadi;
1.Megaomillar (mega-eng katta)-kosmos, planeta, dunyo, shuningdek bularga
demografik, ijtimoiy siyosiy, ekologik, planetar jarayonlarni ham kiritsa bo’ladi.
Ular boshqa omil guruhlari orqali yerning barcha aholisining ijtimoiylashuviga
ta’sir ko’rsatadi.
2.Makroomillar (makro-katta)-davlat, xalq, jamiyat. Bu omillar muayyan
hududda yashovchi aholi ijtimoiylashuviga ta’sir qiladi.
3.Mezoomillar (mezo-o’rta)-hudud va yashash joyi ommaviy aloqa tarmoqlari,
auditoriya, u yoki bu submadaniyatga tegishliligiga ko’ra ajratilgan guruhlarning
ijtimoiylashuvi shart-sharoitlari. Mezoomillar etnik qurilmalarni shakllantirish
jarayoniga, mintaqaviy sharoitlarga, shu hududning OAVlariga ta’sir qiladi.
4.Ijtimoiylashuvga mezoomillar mikroomilla r orqali ta’sir qiladi. Mikro
omillarga muayyan shaxslarga ta’sir qiluvchi omillar-oila, qo’shnilar, tengdoshlar
guruhlari, tarbiya muassasalari, turli ijtimoiy, diniy, davlat, xususiy tashkilotlar
kiradi.
SHaxs tug’ilganidan boshlab rivojlanadigan muhit sotsium yoki mikrosotsium
deyiladi.
Tashqi ijtimoiy omillardan tashqari ichki biologik omillar ham mavjud. Ularni
bir-biridan mustaqil o’rganishning iloji yo’q. Zamonaviy ilmiy nazariyalarda shaxs
rivojlanishining asosiy omillari sifatida biologik va ijtimoiy omillarajratib
ko’rsatiladi.
Biologik omillar . Biologik irsiyat insonni inson qiluvchi umumiy jihatlarini
aniqlaydi. Irsiyat deganda ota-onalardan bolalarga turli belgi, o’xshashlik,
xususiyatlarning o’tishi tushuniladi. Irsiyatga ko’ra bolaga ota-onasidan inson

organizmi, asab tizimi, miya va xis tuyg’u organlari, shuningdek, qomat tuzilishi,
soch, teri rangi o’tadi. Bular insonni boshqa insonlardan ajratib turuvchi tashqi
omillar hisoblanadi. SHuningdek irsiyat bo’yicha nerv faoliyatini rivojlantiradigan
nerv xusuiyatlari ham o’tishi mumkin. Irsiyat bolaning tabiiy xususiyatlari asosida
biror bir faoliyat sohasida muayyan qobiliyatlarining shakllanishini ko’zda tutadi.
Psixologik ma’lumotlarga ko’ra qobiliyat insonning tabiiy xususiyati bo’la
olmaydi. Bola qobiliyatlarining namoyon bo’lishi uning hayot, talim-tarbiya
jarayonlariga bog’liq.
Ota-onadan bolaga o’tuvchi bir qator kasalliklar mavjud-qon kasalligi,
shizofreniya, epilepsiya, daun kasalligi va boshqalar. Bu kasalliklarni ginetika
o’rganadi.
Hozirgi paytda bola rivojlanishiga ekologik muhit, atmosferaning buzilishi kabi
tashqi omillar ham salbiy ta’sir ko’rsatadi. Buning natijasida jismoniy nuqsonli
bo’lib tug’ilayogan bolalar soni ko’paymoqda. Bunday bolalarning muomalaga
kirishishi va faoliyat yuritishi nihoyatda og’ir kechadi. SHuning uchun ularga
o’qitishning yangi metodlari joriy qilinmoqda va bu metodlar ularning aqliy
rivojlanishga erishishlariga yordam beradi. Jismoniy nuqsonli bolalar bilan maxsus
pedagoglar shug’ullanishadi. Bu bolalar o’z tengqurlari bilan muomalaga
kirishganlarida jiddiy muammolarga duch kelishadi. Bu esa ularning jamiyatga
integratsiyalashuvlarini qiyinlashtiradi. SHuning uchun bunday bolalar bilan
ijtimoiy pedagogik ish olib borishning asosiy maqsadi bolaga tashqi olam bilan
aloqa qilish kanallarini ochishdir.
Ijtimoiy omillar. Insonning biologik mavjudotdan ijtimoiy sub’ektga
aylanishi, uning ijtimoiylashuvi, jamiyatga integratsiyasi natijasida sodir bo’ladi.
Bu jarayon shaxsning ijtimoiy ahamiyatga ega xislatlari asosida shakllanadigan
qadriyat, ijtimoiy norma, xulq-atvor namunasi orqali amalga oshadi.
Ijtimoiylashuv insonning butun hayoti davomida kechadigan ko’p qirrali
jarayondir. U ayniqsa bolalik va yoshlik davrida nihoyatda jadallik bilan kechadi.
CHunki aynan bolalikda asosiy ijtimoiy me’yorlar o’zlashtiriladi.

Bola ijtimoiylashuvida sotsium muhim ahamiyatga ega. Bu ijtimoiy muhitni
bola asta-sekinlik bilan o’zlashtiradi. Agar bola tug’ilgandan keyin asosan oilada
rivojlansa, uning keyingi rivojlanishi yangi va yangi muhitlar-maktabgacha ta’lim
muassasalari, maktab, maktabdan tashqari tarbiya muassasalari, turli ko’ngilochar
maskanlarda kechadi. YOsh ulg’aygan sari ijtimoiy muhit “hududi” kengayib
boradi. Bola qanchalik ko’p muhitlarni o’zlashtirsa, u shunchalik keng doira
hududini egallashga harakat qiladi. Bola doimo o’zi uchun qulay bo’lgan uni
yaxshi tushunadigan, unga hurmat bilan munosabatda bo’ladigan muhitni izlashga
urinadi. SHuning uchun u bir muhitdan boshqa muhitga ko’chib yuradi. Muhit
bolaning shakllantirishida, uning ijtimoiy tajriba to’plashida ijtimoiylashuv
jarayoni uchun muhim ahamiyatga ega.
Muhit tushunchasi turli fan vakillari-sotsiologlar, psixologlar, pedagoglarning
o’rganish ob’ekti hisoblanadi. Ular muhitning bunyodkorlik salohiyati va bola
shakllanishi, rivojlanishidagi ta’sirini o’rgandilar.
Ijtimoiylashuv jarayonida muhitning o’rni Ijtimoiy pedagogikada jamiyat,
ijtimoiy muhit avvalambor bolaning yangi muhitlarga integratsiyalashuvi nuqtai
nazaridan o’rganiladi. SHu nuqtai nazardan inson va unga ta’sir qiluvchi tashqi
omillarning jamiyatdagi o’zaro munosabati hamkorlik xarakteriga ega ekanligi
muhimdir. Muhit-inson kirishishi, o’zini qulay sezishi uchun joylashuvinigina
yetarli bilishi lozim bo’lgan ko’cha, uy va boshqa narsalar emas. Balki, muhit bu
alohida o’zaro munosabatlar tizimi va qoidalari bilan xarakterlanadigan inson
jamoalari hamdir. SHuning uchun inson muhitga yangilik kiritadi, muayyan
darajada ta’sir qiladi hamda o’zgartiradi va o’z o’rnida muhit ham inson oldiga o’z
talablarini qo’yadi. U insonni, uning xatti-harakatlarini qabul qilishi ham, inkor
qilishi ham mumkin. Muhitning insonga munosabatini insonning yurish-turishi,
uning talablariga qanchalik javob berishiga qarab aniqlasa bo’ladi. Insonning xulq-
atvori uning jamiyatda tutgan o’rni bilan belgilanadi.
Inson jamiyatda bir vaqtning o’zida bir qancha mavqe’larni egallashi mumkin.
Masalan, ayol ham rafiqa, ham ona, ham ustoz mavqe’larini egallashi mumkin.
Har bir mavqe’ insonga muayyan talablarni qo’yadi va shu bilan birga unga bir

qancha huquqlarni beradi. Insonning jamiyatdagi muayyan huquq va majburiyatlar
bilan xarakterlanadigan mavqe’i ijtimoiy maqom deyiladi. Insonda tug’ma
maqomlar bo’lishi mumkin. Insonning ijtimoiy maqomiga millati, tug’ilgan joyi,
familiyasi va boshqa omillar ta’sir ko’rsatishi mumkin. Bunday maqomlarga
odatda tug’ma maqom deyiladi. Boshqalari esa inson jamiyatda nimalarga mustaqil
erishganligiga qarab belgilanadi. Masalan, ijtimoiy pedagog maqomiga shu
sohadagi kasb tayyorlovchi o’quv muassasasida ta’lim olgan va bu soha bo’yicha
diplomga ega bo’lgan shaxs erishishi mumkin. YUqoridagi maqomni qo’lga
kiritilgan maqom desak adashmagan bo’lamiz.
Maqom insonning jamiyatdagi xulq-atvorini muayyan vaziyatlarda o’zini shu
maqomdagilar holatiga ko’ra belgilaydi. Atrofdagilar u shaxsdan nima kutishlari
xam muximdir. Shuning uchun inson maqomi bilan belgilanadigan xulq-atvor
ijtimoiy rol deyiladi. Turli ijtimoiy rollarni o’zlashtirish shaxs ijtimoiylashuvi
jarayonining ajralmas qismi hisoblanadi. Uning murakkabligi jihati shundaki,
jamiyatda faqat jamiyat tomonidan ma’qullanadigan maqomlar bo’lmasdan
ijtimoiy norma va qadriyatlarga mos kelmaydigan maqomlar ham mavjud.
SHuning uchun bola shakllanishi va rivojlanishi jarayonida ham ijobiy ham salbiy
rollarni o’zlashtirishi mumkin.
Pozitiv rollarga avvalo oila a’zosining rolini kiritsak bo’ladi. Oilada bola
bunday rollarning bir nechtasini o’zlashtiradi: o’g’il yoki qiz, aka yoki opa,
jiyan, nabira, shuningdek bobokalonlari bilan ham tanishishi mumkin.
Bola o’z rivojlanishi davomida o’zlashtiradigan yana bir muhim roli bu jamoa
a’zosi rolidir. Bolalar bog’chasi va maktabda sport to’garagida tengqurlari bilan
muomala qilganda bola jamoa a’zosi, o’rtoq, do’st, o’quvchi, yetakchi kabi rollarni
o’zlashtiradi. Har bir inson iste’molchi rolini bajaradi. CHunki u hayoti mobaynida
zarur bo’lgan narsalarga doim ehtiyoj sezadi. Bular: ovqat, kiyim-kechak, kitob va
boshqalar. Jamiyat insonga taqdim etgan xizmatlardan oqilona foydalana olishni
bola yoshligidayoq o’zlashtirishi lozim.
YAna bir muhim ijtimoiy rol-o’z vatani fuqarosi bo’lish, uni sevish, u bilan
fahrlanish, vatanparvar bo’lish bilan bog’liqdir. SHu bilan birga bola o’zlashtirishi

mumkin bo’lgan boshqa rollar ham bor. Masalan, mutaxassis roli. Uni bola
maktab, litsey yoki boshlang’ich kasbiy bilim yurtlarida o’zlashtiradi. Salbiy
rollarga daydi rolini misol qilsak bo’ladi. Katta shaharlar ko’chalarida, magazin,
bozor, jamoa transportlarida tilanchi bolalarni ham uchratishimiz mumkin. Ular bu
rollarga ko’nikishgan. O’tgan-qaytganlardan mohirlik bilan pul undirib olishadi.
Ular orasida o’g’irlik bilan shug’ullanadiganlari ham uchraydi. Ba’zi hollarda
bo’lsa, ularni bu ishga kattalar undashadi.
Bolaning xulq-atvor mexanizmlarini o’zlashtirishi unga ijtimoiy
munosabatlarga muvaffaqqiyatli moslashuvini ta’minlaydi. ijtimoiy moslashuv
deganda shaxsning ijtimoiy muhit sharoitlariga ko’nikishi tushuniladi.
Ijtimoiy moslashuv bolaning muvaffaqiyatli ijtimoiylashuvining sharti va
natijasi hisoblanadi. Bu asosan uch yo’nalishda olib boriladi: faoliyat, muomala va
anglash. Faoliyat sohasida bolada faoliyat turlarining kengayishi, faoliyatning
zaruriy shakl va vositalarini qo’lga kiritishi, muomala sohasida muomala
doirasining kengayishi, uning mazmunining chuqurlashishi, jamiyatda qabul
qilingan xulq-atvor me’yorlarini o’zlashtirish sodir bo’ladi. Anglash sohasida o’z
“men”i obrazini shakllantirish, o’zining ijtimoiy mansublik va ijtimoiy o’rnini
anglash ro’y beradi. Bu jarayonlarning barchasini tarbiya tartibga soladi.

Adabiyotlar
1. Egamberdiyeva H.M. «Ijtimoiy pedagogika» (darslik) - T., 2009 y.
2. Mavlonova R. va boshkalar “Ijtimoiy pedagogika” (O’kuv kullanma) - T.,
2009 y.
3. Galaguzova M. A. Sotsialnaya pedagogika (Uchebnoye posobiya) - M.,
4. Xarlamov I.F. Pedagogika v voprosax i otvetax (Uchebnoye posobiya) -1.
Munavvarov A.K. Pedagogika (O’quv qullanma). - T., 1996 u.
5. Munavvarov A.K. Pedagogika(o`quv qo`llanma). - T., 1996 u.
6 .Munavvarov A.K. Oila pedagogikasi (o`quv qo`llanma a). - T., 1994 u.
7. Yo‘ldoshev J. Ta’lim yangilanish yo‘lida (o`quv qo`llanma). - T., 2000 u.
8 . Podlasыy I L .Pedagogika. V 2x kn. (o`quv qo`llanma). - M., 2003 g.
9.Yu.Asadov, R.Musurmanov.O’smirlar deviant hatti-harakatning ijtimoiy
psixologik xususiyatlari T;-Sano-standart-2011

Ijtimoiylashuv omillari va vositalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish