Ikki daryo oralig‘i (Mesopotamiya)ning qadimgi sivilizatsiyasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ikki daryo oralig‘i (Mesopotamiya)ning qadimgi sivilizatsiyasi

Купить

Ikki daryo oralig‘i (Mesopotamiya)ning qadimgi sivilizatsiyasi
1. Qadimgi Mesopotamiya aholisi.
2. Mesopotamiyaning siyosiy ahvoli, ijtimoiy-iqtisodiy institutlar.
3. Qadimgi ikki daryo oralig‘ining madaniyati.

Arxeologik ma’lumotlar Mesopotamiyada bundan 100-90 ming yillardan
boshlab aholi yashab kelayotganini ko‘rsatadi. Qazishlar davrida qadimiy
Mesopotamiya aholisi ushbu o‘lkani yarim oy shaklida o‘rab turgan Zagros, Tavr,
Livan tog‘laridan tushib kelgani aniqlangan. Ilk o‘troq madaniyat belgilari 10-8-
ming yilliklarda ishlab chiqaruvchi xo‘jalik (chorvachilik, dehqonchilik)
tarmoqlarining paydo bo‘lishi bilan shakllana bordi. Mesopotamiya hududida
mil.avv.7500-6000 yilliklarga xos Zagros, Ali Qosh, An-Natuf, El-Ubayd
madaniyati yodgorliklari asosan Zagros tog‘lari Mesopotamiya tekisligiga
dehqonchilik madaniyatining kirib kelganligini ko‘rsatadi. Bu yodgorliklarda
uylar xom g‘ishtdan qilingan, arpa va bug‘doyning yarim madaniylashtirilgan turi
ekilgan. Tabiiy jihatdan Mesopotamiya ikki qismga bo‘lingan:
1. Yuqori Mesopotamiya (bu hudud tog‘li hududlar bo‘lib, keyinchalik
Akkad deb nomlangan).
2. Quyi Mesopotamiya (bu hudud tekislik bo‘lib, keyinchalik Shumer
deb atala boshlangan).
Mil.avv.IV-III ming yilliklarda Mesopotamiyaga ikki qabila shimoliy-
sharqdan Zagros tog‘lari orqali shumer janubi-g‘arbdan semit qabilalari kirib kelib
o‘rnashganlar. Shumerlar va ularning qaysi xalqlardan kelib chiqishi hozirgacha
fanda ko‘plab munozaralarga sabab bo‘lmoqda. Ularning antropologik belgilari
shu hududda yashovchi boshqa xalqlarga o‘xshamaydi. Shumerliklar past bo‘yli,
soqoli kam, yuzlari yapasqi, ko‘zlari katta, boshlari dumaloqligi bilan boshqa
xalqlardan ajralib turganlar. Ularning kelib chiqishlari haqida hali bir to‘xtamga
kelingani yo‘q. Semit qabilalari esa, Semit-Xurrit qabilalariga mansub bir tarmoq
bo‘lib, o‘zlarini Akkadlar deb ataganlar. Akkadlar uzun bo‘yli, sersoqol, uzunqoch
bosh, qirra burun, ko‘zlari katta va chiroyli bo‘lganligi bilan shumerlardan farq
qilganlar.
Keyinchalik, Mesopotamiyaga Arabiston yarim oroli, shimoliy Afrikada
keng tarqalgan Semit-Xurrit qabilalarining ayrimlari, Zagros tog‘lari orqali esa
vohaga Gutey, Kassit, Ossur, Lulubey, janubdan Xaldey, g‘arbdan Arameylar va

boshqa bir qator jangovar qabilalar bostirib kirganlar. Mil.avv.IV-III ming
yilliklardayoq Eronning janubiy-g‘arbida yashovchi elam qabilalari
Mesopotamiyaga bostirib kirib, Mesopotamiyaning janubiy-sharqida mahalliy
aholi bilan qo‘shilib yashay boshlaganlar. Kishilik taraqqiyotining mil.avv.I ming
yilliklarida esa Mesopotamiyaga eronliklar, yunon-makedon, rimliklar kelib
o‘rnashib, mahalliy aholi bilan qo‘shilib hozirgi Mesopotamiya aholisining yuzaga
kelishiga sabab bo‘ldilar.
Mil.avv. III ming yillik boshlaridayoq Mesopotamiyada sinfiy munosabatlar
chuqurlashib, davlat vujudga keladi. Ilk davlatlar shahar davlatlar sifatida tashkil
topib, doimo bir-birlari bilan raqobatlashib turganlar. Shumerda Eridu, Ur, Umma,
Larsa, Uruk, Lagash, Shurupak, Nipur, Isin, Kish ulardan shimolda Ashshur, Mari,
Nineviya va boshqa shaharlar bor edi. Mil.avv.XVII-XVII asrlarda Kish shahri
kuchaygan. Mil.avv.XVII asrda esa, Uruk shahri kuchaygan. Mil.avv.XXVI-XXIV
asrlarda Ur shahri Mesopotamiyadagi yetakchilikni Urukdan tortib oladi. Shundan
so‘ng, Lagash podshosi Eanattum butun Shumerni Lagashda bo‘ysundiradi.
Tinimsiz urush va og‘ir soliqlar natijasida Lagashda davlat to‘ntarishi bo‘lib,
hokimiyat tepasiga Uruinimgin keladi. Mil.avv. 2318-2312 yillarda bir qadar
islohot o‘tkazilsada, Lagash Umma shahri hokimi Lugalzagissi tomonidan tor-mor
qilinadi.
Mesopotamiyaning markaziy va yuqori qismlarida yashagan Semit qabilalari
mil.avv.III ming yillik oxirlarida Akkad davlatini tuzadilar. Podsho Sargon I
(2316-2261 yy.) bu davlat asoschisi edi. Sargon I (Sargon-haqiqiy podsho degani)
Akadda mustahkamlanib olgach, Shumerga bostirib kirgan Elam podshosi,
Lugalzagissi va uni qo‘llab-quvvatlagan 50 podshoni tor-mor qilgan. U Fors
qo‘ltig‘i hududigacha kirib borgan. Sargon vafotidan so‘ng taxtga uning Rimush,
Manushtush, Karamsin nomli o‘g‘illari birin-ketin o‘tirganlar. Lekin ular
mustaqillik uchun qo‘zg‘olon ko‘targan shaharlar va saroy a’yonlari bilan tinimsiz
kurash olib borishlariga to‘g‘ri keladi. Podsho Sharkalisharri davrida Akkad
davlatida isyonlar kuchayib, shimoliy g‘arbdan amoriylar, janubiy-sharqdan

elamliklarning hujumi kuchaygan. Sharkalishshari ular ustidan g‘alaba qozonsada,
Zagros tog‘laridan kirib kelgan guteylardan mag‘lub bo‘lgan.
Guteylar bilan deyarli bir vaqtda mil.avv.II ming yillikda kirib kelgan
Amoriylar Ashur, Eshnunna, Bobil, Mori, Larsa, Isin kabi shaharlarni bosib
olganlar. O‘zaro kurashlarda g‘olib chiqqan Bobil podshosi Sumiabbum 1894-
1595 yillarda hukmronlik qilgan Bobil podsholigiga asos solgan. Bobil podsholigi
ayniqsa, Xamurappi (1792-1750 yy.) davrida kuchayib, Elam podshosi Rimsin,
Mari podshosi Zimrilimlarni ham mag‘lub etgan.
Amoriylar sulolasi davrida Mesopotamiyada dehqonchilik, chorvachilik,
hunarmandchilik va savdo-sotiq rivojlandi. Ulkan qurilish ishlari amalga oshirildi.
Xamurappi qonunlari mamlakatda bir qadar tartib intizom o‘rnatdi. Ammo, Bobil
podsholigi so‘nggida janubiy sharqdan elamliklar, sharqdan kassitlar, shimoli-
g‘arbdan xettlarning hujumlari kuchayadi. 1595 yil kassitlar zarbasi natijasida
Bobil davlati qulaydi. Ossuriya davlati hududiy jihatdan Dajla daryosining yuqori
oqimi, quyi va yuqori Zab daryolari havzasini o‘z ichiga oladi. Bu yerda ilk
davlatlar mil.avv. III-II ming yilliklarda paydo bo‘lgan. Xamurappi davrida
Ossuriya Mitanniga qaram bo‘lgan bo‘lsa, mil.avv. XVI-XV asrlarda Mitanni
davlati Ashshur qo‘shinini tor-mor etib, oltin va kumushdan qilingan shahar
darvozasini Mariga olib ketgan. Bu darvoza 100 yil o‘tgandan so‘ng, Ashshurga
qaytarilgan XV-XIV asrlarda Ossuriya davlati kuchayib istilochilik yurishlari olib
borgan. Salmanasar I davrida esa Mitanni davlati bosib olingan. XIII asrda Bobil,
Elam davlatlariga harbiy yurishlar qilib turilgan. Tiglatpalasar I davrida Qora va
O‘rta yer dengizi havzalarida ham qo‘shin tortgan. Lekin mil.avv. XII asrda
Misrning Yaqin Sharqda ta’sirining kuchayishi natijasida Ossuriya inqirozga
uchraydi.
Mil.avv. X asrda Ossuriya yana o‘zini o‘nglab, qo‘shni davlatlarga tahdid
sola boshlagan. Salmanasar III davrida O‘rta yer dengizi sharqiy sohilidagi shahar
qishloqlar talangan. VIII asr boshlaridagi Urartu bilan raqobatda Urartu vayron
etilgan.

Tiglatpalasar III boshlab bergan yangi sulola mil.avv. VIII asrda
Ossuriyaning so‘nggi bor kuchayishiga va istilochilik yurishlariga boshchilik qildi.
Salmanasar V, Sargon II, Sinaxerib, Asarxatdon, Ashshurbanipallar sharqda
Zagros tog‘lari, Elam, g‘arbda old Osiyo janubda Misrgacha harbiy yurishlar
qiladilar. Biroq, VII asr oxirida Ossuriya uchun Midiya va yangida tuzilgan Bobil
podsholigi (mil.avv.628 y.) tug‘iladi. Ushbu ittifoq Ossuriyaga qarshi harbiy yurish
qilib, 612 yil Ashshurni ishg‘ol qiladilar. Mil.avv. 605 yili Misr Ossur qo‘shini
Karxemish yonida Midiya Bobil qo‘shinidan mag‘lub bo‘ladi. Ossuriya davlati
shundan so‘ng butunlay tugaydi. Bobil yaqin sharqdagi eng yirik davlatlardan biri
bo‘lib qoldi. Ammo yangi tashkil topgan Eron davlati Bobil podsholigini tez orada
(mil.avv. 539 y.) istilo qiladi.
Mesopotamiya iqtisodiy-xo‘jalik hayotida dehqonchilik, chorvachilik,
hunarmandchilik, savdo-sotiq keng taraqqiy etgan. Davlat kuchaygan davrlarda
kanallar qazilib, suvsiz yerlar obod etilgan. Bunda esa asosan qullardan
foydalanilgan. Qullar qarzdorlik va harbiy asirlar evaziga ko‘paya borgan.
Mesopotamiyada jamoachilik (qishloq jamoasi) jamiyatinng o‘zagini tashkil
qilgan. Davlatning vujudga kelishi bilan boshqaruv organlari ham paydo bo‘la
boshlagan. Shahar davlatlar boshliqlar dastlab en (ensi) podsho va bosh kohin
unvonini olganlar. Mesopotamiya shahar davlatlarida qo‘shin va armiyaning
ahamiyati katta bo‘lib, askarlar reddum va bairum, boshqaruv zobitlari libuttum va
dekkum deb ataluvchi darajalarga bo‘lingan. Hunarmandchilik rivojlanishi bilan
savdo-sotiq ham taraqqiy qilgan. Savdogarlar tamqarlar, erkin jamoachilar esa
Alakkum deb atalgan.
Mesopotamiyada yozuv IV ming yillikda shakllanib, mixxat yozuvi deb nom
olgan. Yozishda sopol taxtachalarga mixsimon ierogliflar o‘yib yozilgani uchun
shu nomni olgan. Yozuvning paydo bo‘lishi bilan ilk adabiyot namunalari ham
shakllana boshlagan. Mesopotamiyada “Xo‘jayinning qul bilan suhbati”, “Simbot
haqida afsona”, “Gilgamesh”, “Butun dunyo to‘foni”, “Enmerkar va Aratta
podshosi”, “Enki va Ninxursag” va boshqa ko‘plab asarlar yaratildiki, ular sayohat,

sarguzasht, o‘sha davr hayotini o‘rganishda katta ahamiyatga egadir. “Tilmun
savdosi” nomli afsonada Mesopotamiya xalqlarining savdo-sotig‘i haqida hikoya
qilinsa, Gilgamesh afsonasida xudolarga qarshi borib bo‘lmasligi, dunyo to‘fonida
esa xudolar g‘azabidan qo‘rqish lozimligi, Enmerkar va Aratta podshosida uzoq
sayohatlar va sarguzashtlar, “Avliyo Agastiya” va “Xo‘jayinning qul bilan suhbati”
afsonalarida Mesopotamiyaning ijtimoiy tuzumi aks etgani bilan ajralib turadi.
Qadimgi Mesopotamiyada ilk bora maktablar tashkil etilib o‘qitish ishlari
yo‘lga qo‘yilgan. Maktablarda asosan o‘ziga to‘q oila bolalari o‘qigan.
Mesopotamiya o‘sha davr maktablarining ahvolining o‘rganishda mil.avv. 2800 yil
oldin yozilgan maktab o‘quvchisining kundaligi katta ahamiyatga ega. Unga ko‘ra,
o‘qituvchi maktab otasi, xalifa esa otaning katta o‘g‘li deb nomlanganini bilish
mumkin.
Qadimgi Mesopotamiyada uzoq davr mobaynida to‘plangan bilimlar va boy
tajribalar sopol taxtachalar va boshqa ashyolarga yozilib, kutubxonalarda
saqlangan. Odatda ibodatxonalar kutubxona vazifasini o‘tagan. Bundan tashqari
podsholar, amaldorlar va zodagonlarning o‘z kutubxonalari bo‘lgan. Ossuriya
poytaxti Nineviya shahrini qazish vaqtida Ossur podshosi Ashshurbanapal
kutubxonasi topilgan bo‘lib, bu kutubxona qadimgi dunyoning o‘z davridagi eng
qimmatli asarlari saqlanishi bilan bog‘liq. Shuningdek, Ashshurbanapal
kutubxonasi kitoblariga maxsus muhr bosilgan bo‘lib, unda “Ey, ushbu kitobni
o‘quvchi, agar sen bu kitobni o‘g‘irlasang senga Ashshur va Adadning lanati
bo‘lsin” mazmunidagi so‘zlar yozilgan.
Qadimgi Shumerlar dastlab hisoblashda qo‘l panjalaridan foydalanganlar,
keyinchalik ko‘paytirish, bo‘lish va birmuncha murakkabroq formulalar yordamida
misollar yechish ham ma’lum bo‘lgan. Xo‘jalikning rivojlanishi matematika va
astronomiya fanlarining taraqqiyotiga bog‘liq bo‘lib qoldi. Vaqtni hisoblashdagi
astronomik ma’lumotlar Shumer-Akkad davridayoq taraqqiy qilgan. Bu davrdagi
saqlanib qolingan ma’lumotlarga ko‘ra, to‘rt iqlim, kalendar sistemasining
mavjudligidan dalolat beradi. Bu kalendar ibodatxona (Shumercha-zikurat)lardan

turib, oy fazalarini doimiy kuzatib borish natijalariga asoslangan. Shumerliklarda
yil 354 kundan iborat bo‘lgan.
Qadimgi Mesopotamiyada tibbiyot sohasi, tarix, adabiyot va boshqa bir
qator fanlar bilan birga davlat siyosati, davlat ishlarini yuritishda ham o‘ziga xos
yutuqlarga erishilgan edi. Podsho har qancha mustabid bo‘lmasin uning faoliyatini
nazorat qilib turadigan maslahat kengashi bo‘lgan. Gilgamesh bilan bog‘liq
afsonalarni tahlil qilar ekan, ingliz olimi S.N. Kramer Shumer davlatlarida podsho
hokimiyatini cheklab turadigan oqsoqollar kengashi mavjud bo‘lganini aytadi.
Afsonada Uruk podshosi Gilgamesh qudratli Kish davlati zulmidan ozod bo‘lish
uchun kurash boshlamoqchi bo‘lganida oqsoqollarning qarshilik qilishi, Gilgamesh
esa oddiy xalqqa tayanib oqsoqollarga qarshi chiqqani hikoya qilinadi. Ossur
podshosi Sargon II taxtga da’vo qilmasligi uchun dastlab uni ruhoniy bo‘lishga
majbur qilinishi ham qudratli Ossuriyada yuqoridagi fikrlarning amal qilganini
ko‘rsatadi. Podsho ayni vaqtda xudoning o‘g‘li, yerdagi soyasi, kichik xudo kabi
sifatlarni ham olganligi turli davrlarda podsho hokimiyati turli darajada
bo‘lganligini ko‘rsatadi. Ya’ni, dastlabki davlatlarda urug‘chilik, harbiy
demokratik tamoyillar ustunlik qilgan bo‘lsa, vaqt o‘tishi bilan podsho hokimiyati
despotik ko‘rinish olgan.
Davlatni tutib turish uchun eng avval harbiy qo‘shin qadimgi dunyo
davlatlarida katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Askarlar og‘ir va yengil qurollangan
bo‘linmalardan iborat bo‘lib, mil.avv. IV-III ming yilliklarda ular faqat piyoda
jangchilar bo‘lgan. Mil.avv. II ming yillikdan boshlab otliq askarlar ham paydo
bo‘lgan. “Kalxatlar lavhasi” yodgorligi qadimgi Mesopotamiyadagi harbiy ish
haqida xulosalar chiqarishda katta yordam beradi.
Dunyodagi dastlabki qonunlar Shumer davrida ur-Nammu nomi bilan
bog‘liq. Ammo u yaratgan qonunlarning bizgacha juda kam qismi yetib qelgan.
Podsho Xamurappi qonunlari esa, to‘liqroq yetib kelgan va o‘sha davr ijtimoiy-
siyosiy, huquqiy, xo‘jalik sohalarini o‘rganishda uning ahamiyati beqiyosdir.

Qadimgi Mesopotamiya dinida ibtidoiy diniy e’tiqod va tasavvurlar kuchli
edi. Har bir sohaning o‘z homiy xudolari mavjud deb tasavvur qilganlar.
Yaratilgan afsonalarga ko‘ra, Mesopotamiya xudolari Anunaklar va igiglarga
bo‘linadilar. Ya’ni, Anunaklar osmonda yashovchi oliy xudolar, igiglar esa yerda
yashovchi kichik xudolar. Ularinng soni 600 dan ortiqroq bo‘lgan. Shuningdek,
yarim xudolar, Gilgamesh, Xumbobo, Enkidu, Enki, Ninxursag, Enmerkar va
boshqalar haqida ko‘plab afsona va rivoyatlar yaratilgan.
Ikki daryo oralig‘ida arxitektura san’ati saroylar va zikkuratlar
(ibodatxonalar) qurishda ayniqsa rivojlandi. Shuningdek, haykaltaroshlik, tasviriy
san’at, raqs, musiqa san’atlarining o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
Boynazarov F.A. Qadimgi dunyo tarixi. O‘quv qo‘llanma. T.:“A.Qodiriy
nomidagi xalq merosi nashriyoti”, 2004 y.
2. Mualliflar guruhi. Jahon tarixi. Qadimgi va o‘rta asrlar davri. Darslik. T.:
TDPU., 2013.
3. Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. O‘quv qo‘llanma. T.:“Fan va texnika
nashriyoti”, 2009 .
4. Nuriddinov E., Lafasov M., Kichilov X. Eng yangi tarix (1918-1945).
Darslik. T., Nasaf, 2010
5. Mirziyoyev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz. - Toshkent, О‘zbekiston, 2017. - 488 b.
6. Mirziyoyev SH.M. Erkin va farovon, demokratik О‘zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. - Toshkent, О‘zbekiston, 2016. - 56 b.
7. Mirziyoyev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-
yurt taraqqiyoti va xalq faravonligining garovi. -Toshkent, О‘zbekiston,
2017.- 48 b.
8. Mirziyoyev SH.M. Tanqidiy taxlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy
javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bо‘lishi kerak. -
Toshkent, О‘zbekiston, 2017. - 104 b.
9. 2017-2021 yillarda О‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yо‘nalishi bо‘yicha Harakatlar strategiyasi. О‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947 sonli Farmoni.
10. Gulyamov X.G., Tatiboеv A.S. «O‘rta Osiyo va jahon tarixi»
T., 1993.
11. Jo‘raеv U., Saidjonov Y. Dunyo dinlari tarixi. T., “Sharq”, 1998.
12. Малявин В. «Конфуции» М., 1994.

Ikki daryo oralig‘i (Mesopotamiya)ning qadimgi sivilizatsiyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish