Ikrom Otamurod she’rlarida metafora va uning ifodalanishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	29.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ikrom Otamurod she’rlarida metafora va uning ifodalanishi

Купить

Ikrom Otamurod she’rlarida metafora va uning ifodalanishi.
Baymuradova Adiba Olimovna
SamDU filologiya fakulteti Lingvistika
(O‘zbek tili) yo‘nalishi 1-kurs magistranti
Annotatsiya: Ikrom Otamurod she’rlarida uchraydigan o‘xshatish va metaforalar,
ularning faqat shoir ijodiga xos bo‘lganlari haqida fikr yuritildi.
Kalit so‘zlar: Lingvopoetika, o‘xshatishlar, ko‘chma ma’no, oddiy metafora,
personifikatsiya, sinesteziya.
Lingvopoetikada o‘xshatish – badiiy tasvir vositalaridan biri bo‘lib, obyektni
obrazli, ta’sirchan, konkret va ixcham ifodalash xususiyatlari bilan ajralib turadi.
O‘xshatishla r orqali har bir ijodkor o‘zigagina ma’lum bo‘lgan dunyoni, o‘z
dunyoqarashidan kelib chiqib boshqalarga ham ilinadi. Kitobxonni o‘z dunyosiga
olib kirmoqchi bo‘ladi. O‘xshatish deb, bir predmet yoki hodisani ikkinchi bir
predmet yoki hodisa bilan taqqoslaganda ularning shakli yoki mazmun tomondan
obrazli o‘xshashiga aytiladi. O‘xshatishlar o‘ziga xos obrazli tafakkur tarzining
mahsuli sifatida yuzaga keladi. Shuning uchun ham ular nutqda hamisha badiiy-
estetik qimmatga ega bo‘lib, nutqning emotsional-ekspressivligi, ifodaliligi,
ta’sirchanligini ta’minlashga xizmat qiladi. Tilimizda o‘xshatishga nisbatan ham
metafora atamasi ko‘p qo‘llaniladi. A. Potebnya metaforaga nisbatan qisqargan
o‘xshatish ta’rifini beradi. Arastu esa siqiq o‘xshatish degan ta’rifni ishlatadi.
Metafora narsa-buyum, voqea-hodisalar, belgilar o ‘ rtasidagi o ‘ zaro o ‘ xshashlikka
asoslangan ma ’ no ko ‘ chishi, ya ’ ni metafora ko ’ chma ma ’ no hosil qilishning eng
keng tarqalgan usullaridan biridir 1
. Boshqacha aytganda ko‘chma ma’noning keng
tarqalgan turi metaforadir. O‘zbek tilida metafora leksik ma’no taraqqiyot
yo‘llaridan biri sifatida qaraladi, hamda ko‘chimning o‘xshashlikka asoslangan turi
sifatida baholanadi. Metafora asosida nom ko‘chishi predmet, belgi, harakat,
holatlarning keng ma’nodagi o’xshashligiga asoslanadi. Metaforada o‘xshatish
ochiq bo‘lganda tushunarli, o‘xshatish hosil qilinganda tushunarsiz, o‘xshatish
yo‘qolganda sezilarsiz bo‘ladi. Ko‘chma ma’nolarni atroflicha tadqiq etgan M.
Mirtojiyev metaforalarning denotat o‘xshashligi belgisiga ko‘ra uch guruhga
bo‘ladi 2
: oddiy metafora, personifikatsiya, sinesteziya. Bunda oddiy metafora
belgilarga qarab oddiy qiyoslash, personifikatsiya – jonlantirish orqali qiyoslash,
sinesteziyada esa subyektiv holatda qiyoslash o‘xshatish uchun asos bo‘ladi.
Metafora shoirga dilidagilarni kutilmagan o‘xshatishlar orqali kitobxonga
yetkazish uchun yordam beradi. She’riyatda badiiy metaforadan unumli
foydalaniladi. Metafora usulida ma’no ko‘chishini izohlash uchun komponent
tahlil usulining ahamiyati juda muhimdir. Bu leksemalar tarkibini semalarga bo‘lib
1
Шомақсудов А., Расулов И., Қўнғуров Р, Рустамов Ҳ. Ўзбек тили стилистикаси.Т.: Ўқитувчи, 1983,–Б.246 .
2
Миртожиев М. Лингвистик метафоралар таснифи. // Ўзбек тили ва адабиѐти. – Т., 1973.- № 4. – Б. 33-37 .

o‘rganish usuli bo‘lib, metafora hodisasini izohlashda muhim rol o‘ynaydi.
Shuning uchun ham ushbu maqolada asosan o‘xshatishning bir turi bo‘lgan
metaforalarga to‘xtaldik.
Ikrom Otamurodning ijodida metaforalar alohida e’tiborga loyiq.
She’rlarida individual, hech bir ijodkorda kuzatilmagan metaforalarni ko‘rishimiz
mumkin. 3
Xususiy-muallif metaforalari yangi va okkazional, kutilmagan bo ‘ ladi.
Ularni yozuvchining o ‘ zi estetik maqsad, ya ’ ni borliqni subyektiv munosabatini
ham qo ‘ shib obrazli ifodalab nomlash asosida yaratadi. Ular uslubiy jihatdan
bo ‘ yoqdorlikka va voqelikni obrazli tasvirlash xususiyatiga ega bo ‘ ladi. Shuning
uchun ham badiiy matnda qahramonning his-tuyg ‘ ularini ta‘sirchan, yorqin
bo ‘ yoqlarda, aniq va ixcham ifodalashga xizmat qiladi. B unday metaforalar
badiiy matnning lingvopoetik va lingvokulturologik tahlilida favqulodda muhim
o ‘ rin tutadi. Chunki har bir yozuvchi o‘z mentaletidan kelib chiqib, o‘z tasavvur
dunyosi doirasidan foydalanib o‘xshatishlar qiladi. Xususiy-muallif metaforalarida
hamisha konnotativ ma ’ no aniq holda ifodalanadi. Metaforalar ham yozuvchilar
mahoratini yaqqol ko‘rsatadigan oynaga o‘xshaydi. Oynaga esa siz nimaning
aksini tutsangiz, o‘sha narsaning aksini ko‘rish mumkin. Badiiy-estetik qimmat,
lingvopoetik salmoq nuqtai nazaridan erkin metaforalar yozuvchining mahoratini
namoyon etuvchi vositalardan biri sifatida talqin etiladi. Yozuvchi o‘zining badiiy
tasvir maqsadiga muvofiq ravishda xilma-xil metaforalar yaratadi, bu metaforalar
kutilmaganligi, oxorliligi bilan o‘quvchini rom etadi, muayyan ruhiy yoki jismoniy
holat-xususiyat – predmetlarni o‘quvchi ko‘z o‘ngida yaqqol gavdalantiradi.
Metaforik munosabat ma’lum sharoitda, ma’lum voqea-hodisani tasvir etishda ikki
predmet yoki hodisa o‘rtasidagi umumiy ko‘rinishlar, hislatlar biridan ikkinchisiga
ko‘chiriladi. Ikrom Otamurod bir she’rida “dunyo”ni “ Dunyo – qadimgi roviy,
dunyo – ruhimning sasi ” deya izohlaydi. “Roviy” so‘zi o‘zbek tilining izohli
lug’atida “hikoya qiluvchi, naql aytuvchi, qissa aytuvchi” sifatida talqin etilgan. 4
Agar bolaligimizni eslasak, buvilarimiz tunlari hammamizga ertaklar aytib bergan.
Bu ertaklarda buvilarimizning yaxshilik va yomonlik haqidagi qarashlari ham aks
etgan. Chunki ham ularning yoshi, ham hayot tajribasi katta bo‘lgan. Bu yerda
shoir dunyoni ana shunday keksa hikoya aytuvchiga o‘xshatyapti. Dunyo
yaralibdiki, unda millionlab odamlar yashab umr kechirib, unda o‘zining izini
qoldirgan. Kimdirning hayoti kimdir uchun xulosa chiqarisha asos bo‘lgan. Dunyo
esa yaxshiga ham, yomonga ham o‘z bag‘rini ochgan. Dunyoning qissa
aytuvchiligi shundan dalolat. Yana dunyoni ruhimning sasi ham deyapti. “Sas”
o‘zbek tilining izohli lug‘atida “ovoz, tovush” sifatida izohlangan. Shoir bu dunyo
mening ichki olamim ovoziga o‘xshaydi demoqchi. Inson go‘yoki ichi turli xil
3
Икром Отамурод. Харитага тушмаган жой. –Тошкент: Шарқ, 2011.
4
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 5 жилдли. А.Мадвалиев таҳрири остида. I I жилд. – Тошкент: ЎзМЭ, 200. –
59-b.

buyumlar bilan to‘ldirilgan ko‘zaga o‘xshaydi. Agar ko‘zaga gullar solingan
bo‘lsa, undan faqar gullarning xushbo‘y ifori taralib turadi, agar ichiga chiqindi
solingan bo‘lsachi? Javobini bildingiz, menimcha. Shoir dunyoni ruhining ovoziga
o‘xshatayotgani bejiz emas ekan demak. Agar ruh ezguliklar bilan boyitilgan
bo‘lsa, u dunyoga faqat ezguliklarni beradi. Dunyoni ham o‘sha sof ruhi, ovozi
bilan idrok etadi. Yana o‘sha she’rida “ Sochar dashtlar ustinda, yulduzlarini
osmon,//Dunyo – yamoq po‘stinda, dunyo – uzilgan paymon” misrasida metafora
insonning dunyoni anglashida qanchalik ahamiyatli ekanligini ko‘rish mumkin. U
shoirning ichki olamini, keng fantaziyasini ochib berishga xizmat qilyapti. Nega
aynan dunyoga nisbatan yamoq po‘stin metaforasi ishlatilyapti? Buning boisi inson
bu dunyoda yashar ekan, uning hamma istaklari ham amalga oshavermaydi.
Shuning uchun ham “birkam dunyo” iborasi ko‘p ishlatiladi. Bundan tashqari
po‘stinning yamoqligi, dunyoning qadimiyligiga ham ishora. “ Dunyo – uzilgan
paymon” jumlasida “paymon” izohli lug’atda “fors.- va’da, bitim, ahd” 5
deb
izohlangan. Demak, bu dunyo o‘z va’dasida turmaydi. Qur’oni karimda “Bu dunyo
hayoti, faqat g’urur (aldov) matohidir” deyilgan ( “Oli imon” surasi, 185). Navoiy
esa ilohiy hikmatni nazmga solib shunday deydi: “Dunyo erur mazra’an foxira,//
Ad-dunyo mazra’atul- oxira”. 6
Ya’ni ko‘zimizga ko‘rinib turgan dunyo chiroyli,
faxrlansa arzigulik ekinzorga o‘xshaydi, aslida esa bu dunyo u dunyoning polizidir.
Bu dunyoda yaxshilik ekinini eksang, u dunyoda jannat mevalarini terasan. Bu
dunyo poliziga yomonlik urug’ini qadasang, Qiyomatda do‘zaxning otash
toshlarini yutasan. Bu yerda poetik metafora – dunyo obrazni shakllantiryapti.
Shoir dunyo haqida fikrlarini davom ettirib “ Dunyo – nishlagan g’uncha, dunyo –
yangi chiqqan oy ” metaforalarini ham ishlatadi. G’uncha so‘zi izohli lug’atda (f.
kurtak, shona) hali ochilmagan, gulbarglari hali yozilmagan gul tarzida izohlangan.
Bu yerda ijodkor endi dunyoni eski, qadimiy emas, balki yangi hali kurtak ham
ochmagan g’unchaga qiyos etyapti. Bilamizki, endi tug‘ilgan, endi qadam
bosayotgan bolalar uchun bu dunyo yangi. Ular bu dunyoni o‘z holicha kashf etadi.
Ular uchun bu dunyo hali o‘rganilmagan bir cho‘qqi. Bu yerda shoir aynan mana
shu ma’noni nazarda tutib dunyoni g‘unchaga qiyoslayapti. G‘uncha ma’lum bir
vaqtdan keyin, albatta, barglarini yozib, go‘zal gulga aylanadi. Gul bo‘lib, o‘z
tarovatini hammaga taratgandan so‘ng, bir kun asta-sekin so‘liy boshlaydi. Shoir
bu bilan bu dunyoga kelgan, kurtak yozgan, yashayotgan har qanday jonzot,
dunyoni tark etishga mahkum demoqchi bo‘ladi. Ikrom Otamurodning yutug’i
shundaki, u birgina dunyoni ham keksa, ham yosh kontrasti asosida ko‘z oldimizda
gavdalantira olyapti. Yana dunyoni yangi chiqqan oyga mengzayapti. Tilimizda
go‘zal qizlarni oyga qiyoslash juda ko‘p qo‘llanilgan, lekin dunyoga nisbatan
5
Yuqorida keltirilgan asar. 66-b.
6
Муталлибов С. Алишер Навоий. Ҳикматлар. –Тошкент, 1968 .42-b.

“ Dunyo – yangi chiqqan oy ” o‘xshatishining berilishi shoirning ijodiy original
mahsulidir. Bu misollarda keltirilgan o‘xshatishlarning ko‘pchiligi metafora
xarakterli. Badiiy adabiyotda metafora o‘xshatishning qisqargan formasi bo‘lib, u
predmetning nomi bo‘lish vazifasini bajarmaydi. Chunki bunda shu nutqiy
parchada ilgari hech qachon anglatmagan predmet yoki hodisani anglatadi. Ya’ni
so‘zni hamma bilgan ma’noda emas, boshqa bir ma’noda qo‘llaydi. Professor
L.I.Timofeyev badiiy metaforaning ana shu xususiyatini ko‘rsatib shunday deydi:
“Metaforada...o‘xshashlikka yoki zidlikka ko‘ra real (voqea) aloqa va bog‘liqlikka
ega bo‘lmagan asosiy va qo‘shimcha ma’nolar kesishgan bo‘ladi”. 7
Quyidagi
satrlarda ham lingvistik metaforaning go‘zal ko‘rinishlarini ko‘rish mumkin :
Tungi daryo – uzala tushgan qilich,
Bo‘lak-bo‘lak tunning ko‘hna yostig‘i.
Ko‘z oldimizga tungi daryo manzarasini keltiraylik. Kechqurun unga
qaraganda uzoqdan oqimtir bo‘lib ko‘rinadi, oy oynaday dengiz suvida akslanadi.
Uning nurlari shaffof suvda juda go‘zal ko‘rinadi. Endi shoirning misralarini yana
bir bor eslaymiz: “ Tungi daryo – uzala tushgan qilich ”. Bilamizki, qilich juda
o‘tkir bo‘lib, agar uni qiyalatsak nurda akslanib jilolanadi. Shoir aynan mana shu
qilichning qiya tushganini, tungi daryoning jilolanishiga qiyoslayapti. Osmonga
qaraganda, oyning yonida bulutlar suzib yuradi. Aynan mana shu bulutlarga ishora
qilib, bulutlarni osmonning ko‘hna yostig‘i deb atayapti. Ikrom Otamurodning
deyarli barcha she’rlarida hayotning baxti ham, baxtsizligi ham, oddiy qishloq
bolasining sof qalbi ham, erta-yu kech tinim bilmay mehnat qilgan oddiy, sodda
ayolni ham, qishlog‘ini sog‘ingan chapani insonni ham, xatto qismatga ko‘ngan
qismatdoshlarni ham ko‘rish mumkin.
Bosib kelaverar uqubat-quyun,
Yukinib charchaydi, to‘kinib charchar.
Qismat – langarcho‘pga tikilgan o‘yin,
Kunduz quyosh-parcha, tunda oy-parcha.
Ushbu misralarda shoir qismatni langarcho‘pga tikilgan o‘yin deb metaforik
ma’noda qo‘llayapti. Xo‘sh, langarcho‘pga tikilgan o‘yin qaysi? Qaysi o‘yinda
o‘yinchi, o‘z hayotini bitta shu langarcho‘pga ishonib, tavakkal qiladi. Bu, so‘zsiz,
darbozlardir. Darbozlar dorda muvozanatni saqlash uchun qo‘lda tutadigan yo‘g‘on
uzun tayoqdan foydalanadi. Shu orqali og‘irligini ikki tomonlama bir xil
muvozanatda saqlaydi. Shoir mana shu o‘yinni qismatga qiyoslayapti. Darboz
dorga chiqar ekan, u shu dordan omon tushushini aniq bilmaydi. Qismat ham
shunday bir kun, bir soat, bir daqiqadan keyin nima bo‘lishini hech kim bilmaydi.
Payg‘ambarimiz (s.a.v.): “Namoz so‘ngida o‘ng tomonga salom berib, chap
7
Усмонов С. Метафора // Ўзбек тили ва дабиеlти. – 1964. - № 4. – Б. 34-36.

tomonga salom berishga ulguramanmi, yo‘qmi, Xudo biladi”, degan ekanlar.
Demak, chindan ham qismat – bu langarcho‘pga tikilgan o‘yin ekan. Yo yutasiz,
yoki yutqazasiz. Shoir poetik metafora orqali qismatning langarcho‘pga tikilgan
o‘yinligini oddiy so‘zlar orqali aks ettiryapti va shu orqali yangilangan badiiy
obrazni shakllantiryapti.
Ikrom Otamurod ijodida o‘z qishlog‘ini sog‘inish, unga talpinish, o‘zbek
madaniyatining bir bo‘lagi bo‘lgan turli xil buyumlarni aks ettirish ham muhum
o‘rin tutadi. Shoir bir she’rida “Mehr – momolarim to‘qigan tumor, oqibat –
bobolar yigirgan tasbeh” deydi. Mehrni tumorga o‘xshatgan biror ijodkorni
uchratganmisiz? Qadimda momolarimiz turli xil balo-qazolardan nabiralarini
asrash, ularga ko‘z tegishini oldini olish maqsadida, har xil qalampir-u
munchoqlarni olib, o‘z qo‘llari bilan tumorlar yasaganlar. Ularni o‘z qo‘llari bilan
nabiralari bo‘yniga taqib qo‘yganlar. Bu tumorlarda momolarning mehri jo
bo‘lgan. Bobolarning qo‘llarida esa doimo tasbeh bo‘lgan. Bu yerda tasbehga
nisbatan yigirmoq so‘zi ishlatilyapti, bilamizki, ipni yigirayotganda tinmay charx
aylanib turadi va ipni hosil qiladi. Shoir bu bilan oqibat ya’ni mehr-muhabbat
kimga berilsa, u xuddi tasbeh qanday aylanib qaytsa, u ham xuddi shunday qaytadi
degan fikrni aytmoqchi. Kimgadir oqibat qilinsa, u aylanib qaytishi bobolar
qo‘lidagi tasbehga qiyos qilinyapti. Shoir o‘zbekka xos bo‘lgan milliy kiyim
bo‘lgan to‘nni she’rida o‘zgacha qo‘llaydi: “ Poyida sog‘inchlar uxlagan
uyning,//eshigi g‘iyqillab ochilar bir kun.// Yirtilib sog‘inchning qirq yamoq
to‘ni,// baridan tirqirab sachraydi sukun” . Sog‘inchning to‘ni tasvirida, shoir
qalbidagi sog‘inch, ilinj kabi tuyg‘ularini his qilish, to‘nning yirtiqligi, uning qirq
yamoqligi obrazida esa sog‘inishning naqadar azobligini ko‘rish mumkin. Bu
yerdagi metaforik ifoda sog‘inchning qirq yamoq to‘ni orqali, kitobxonni o‘sha
holatga olib kiryapti. Uni his qildirishga urinyapti. Parchadagi sog‘inchlar uxlagan
uy, sog‘inchning qirq yamoq to‘ni so‘zlari betakror bir tarzda metaforik
qo‘llangan. She’rdagi yaxlit badiiy mazmunning tugal ifodalanishida bu
so‘zlardagi metaforalar badiiy ustunlar vazifasini bajargan. Hatto bu metaforalar
tufayli reallashayotgan badiiy ma’nolarni shunchaki tasvirlash, uni tushuntirish,
uni his qilish ham mushkul. Shoir to‘n tasvirini yana bir misrada, yangicha
ma’noda beradi. Bu safar u tunga nisbatan qora chopon metaforasini ishlatadi:
“ Uzoq cho‘zildi o‘n besh kun, o‘n besh kun cho‘zildi uzoq.// O‘n besh kun osmon
kiydi, tunning qora choponin”. Bu yerda zaminga tun kirishini osmonning qora
chopon kiyishi orqali aks ettiryapti. Yana bu misralarda “Oyning o‘n beshi yorug‘
bo‘lsa, o‘n beshi qorong‘u” maqoliga ham ishorat bor. Metafora mohiyatan
o‘xshatish bo‘lgani tufayli, unda o‘xshatilayotgan narsa tilga olinmasa ham, uning
ma‘nosini o‘xshatayotgan narsa, uni ifodalayotgan so‘z orqali ham anglash
mumkin. Yuqoridagi misralarda ham aynan shuni ko‘rish mumkin.

Arastu yaxshi metafora yarata olish, o‘xshashlikni ko‘ra olish iste’dodning
belgisi deb bejiz aytmagan. Chunki o‘xshashlik voqelikda mavjud bo‘lsa, uni ko‘ra
olish ijodkor shaxsi bilan bog‘liq, yaxshi metafora esa shu ikkisining
hamjihatligida yaratiladi. Bundan tashqari ham shoirning juda ko‘plab ana shunday
metaforalarini misol qilib keltirish mumkin. U osmonni mijiqlab tashlangan
quroq; xotiralarni chaqilgan vujud, qaytarilmas tush; ruhni darchalari darz ketgan
xona; mehrni momolari to‘qigan tumor; oqibatni bobolari yigirgan tasbeh; ko‘ksini
armonlarning tosh bandargohi; bardoshni lolagun; sabrni qoq; diyonatni tomiri
kesilgan paykon; vaqtni sandiq; o‘limni darcha; tunni basir; dardni tog’; oftobni
Xudoning o‘ti deya metaforik o‘xshatish qiladi. Bu metaforik o‘xshatishlarning har
biri muallifning ijodiy izlanishlari mahsulidir. Ikrom Otamurodning mahorati ham
aynan mana shu metaforik o‘xshatishlarni ko‘rsata olganida ko‘rinadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Икром Отамурод. Харитага тушмаган жой. –Тошкент: Шарқ, 2011. -
208 б.
2. Миртожиев М. Лингвистик метафоралар таснифи. // Ўзбек тили ва
адабиеlти. – Т., 1973.- № 4.
3. Муталлибов С. Алишер Навоий. Ҳикматлар. –Тошкент, 1968 .42-b.
4. Усмонов С. Метафора // Ўзбек тили ва ад a би
еlти. – 1964. - № 4.
5. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 5 жилдли. А.Мадвалиев таҳрири
остида. I I жилд. – Тошкент: ЎзМЭ, 200. - 680 б .
. Шомақсудов А., Расулов И., Қўнғуров Р, Рустамов Ҳ. Ўзбек тили
стилистикаси.Т.: Ўқитувчи, 1983,–246 б .

Ikrom Otamurod she’rlarida metafora va uning ifodalanishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish