Ilk qadam davlat o‘quv dasturi va uning mohiyati va qo‘llanilishi - Информатика и ИТ - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	860.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Информатика и ИТ

Ilk qadam davlat o‘quv dasturi va uning mohiyati va qo‘llanilishi

Купить

O ‘ ZBEKISTO N
RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
O’ZBEKISTON-FINLANDIYA PEDAGOGIKA INSTITUTI
JISMONIY MADANIYAT , SPORT VA MAKTABGACHA
TA’LIM FAKULTETI
KURS ISHI
MAVZU: ILK QADAM DAVLAT O QUV DASTURI VA UNING ʻ
MOHIYATI VA QO LLANILISHI
ʻ
Bajardi:______________________
Ilmiy rahbar: _________________
Samarqand – 20 24
1

MUNDARIJA
KIRISH …………………………………………….…………………………3
I BOB. MAKTABGACHA TA'LIM TASHKILOTIDA “ILK QADAM”
DAVLAT O'QUV DASTURINI BAJARILISHI VA RAHBAR
NAZORATI
1.1. Maktabgacha ta'lim tashkilotida “Ilk qadam” davlat o'quv dasturini
bajarilishi………………………………………………………………………...5
1.2. Ta'lim sohasidagi qonun hujjatlarida ta'lim tizimini boshqarish……12
II.BOB. “ILK QADAM”DAVLAT O‘QUV DASTURI ASOSIDA
MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA FAOLIYAT
MARKAZLARIDA TA’LIM JARAYONLARINI TASHKIL QILISH ….
13
2.1.Maktabgacha ta’lim faoliyatini tashkil etish va uning
metodologiyasi……..13
2.2. Maktabgacha ta ’ lim tashkilotlarida ta ’ lim shakli ……………….….23
2.3. Mashg ‘ ulotda tarbiyachining yetakchilik roli va innovatsion yondashuvi …
25
XULOSA………………………………………………………………………33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI…………………34
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-
yil 29-apreldagi “O‘zbekiston Respublikasi xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5712-son Farmonida
ta’lim sifatiga mas’ul idora, tashkilotlar oldiga “uzluksiz ta’lim tizimini
mazmunini sifat jihatidan yaxshilash, shuningdek, professional kadrlarni
tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish, o‘qitish
metodikasini takomillashtirish, ta’lim-tarbiya jarayoniga individuallashtirish
tamoyillarini bosqichma-bosqich tatbiq etish” kabi qator muhim vazifalar
qo‘yildi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish
bo‘yicha Harakatlar strategiyasida “jismonan sog‘lom, ruhan va aqlan
rivojlangan, mustaqil fikrlaydigan, Vatanga sodiq, qat’iy hayotiy nuqtayi
nazarga ega yoshlarni tarbiyalash” masalalari ustuvor vazifalardan biri sifatida
belgilandi. Bu vazifalarni amalga oshirishda maktabgacha ta’limning o‘rni
alohida ahamiyatga ega. Bolalarni maktab ta'limiga ruhiy jihatdan tayyorlashni
ularning boshlang'ich sinflarda dastur materialni yaxshi o'zlashtirib olishlarini
ta'minlovchi bilim va malakalar mashg'ulotlar jarayonida xosil qilinadi.
Mashg'ulotlarda bolalarda mustaqil fikr yuritish, malakasi tarkib toptiriladi,
tarbiyachilarga quloq solish, ularning fikriga ergashish, hikoya qilinayotgan
hikoyalardan voqeadagi asosiy g'oyalarni ajrata olish, qisqacha umumlashtirish
kabi malakalarni rivojlantirishga katta e'tibor beriladi.
Mashg'ulotlarda ta'lim berish bolalardan aqliy va jismoniy zo'r berishni talab
etadi, ya'ni u bolani aktiv faoliyati bilan bog'liq bo'lib bola ma'lum natijaga
erishish uchun intiladi, bu esa boladan uzoq davomli ixtiyoriy diqqatni talab
etadi. Shuning uchun mashg'ulotga tayyorlanishda bolalar yoshini, imkoniyatini
e'tiborga olish zarur: mashg'ulotning vaqtini, kun tartibidagi o'rnini dasturning
har xil bo'limlarini to'g'ri almashtirib turishni oldindan o'ylab, aniq belgilab
olish zarur.
3

Kurs ishining maqsadi: Maktabgacha ta’limda olib boriladigan rahbarlikni
o’rganishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari:
Maktabgacha ta'lim tashkilotida “Ilk qadam” davlat o'quv dasturini bajarilishi.
Ta'lim sohasidagi qonun hujjatlarida ta'lim tizimini boshqarish.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ta’lim shakli.
Mashg‘ulotda tarbiyachining yetakchilik roli va innovatsion yondashuvi.
Kurs ishining obyekti : Davlat va nodavlat maktabgacha ta’lim tashkilotlarini
tashkil etish va boshqarish .
Kurs ishining predmeti: Davlat va nodavlat maktabgacha ta’lim tashkilotlarini
tashkil etish va boshqarishning metodlari va vositalari.
Kurs ishining tuzilishi : Maktabgacha ta'lim tashkiloti rahbarining “ilk qadam”
davlat o'quv dasturining bajarilishini ta'minlashi va nazorat qilishi mavzusidagi
kurs ishi kirish, 2 ta bob, 5 ta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxati hamda ilovalardan iborat. Ishning asosiy qismi betdan iborat.
4

I BOB. MAKTABGACHA TA'LIM TASHKILOTIDA “ILK QADAM”
DAVLAT O'QUV DASTURINI BAJARILISHI VA RAHBAR
NAZORATI.
1.1. Maktabgacha ta'lim tashkilotida “Ilk qadam” davlat o'quv dasturini
bajarilishi
O ‘ zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh . M . Mirziyoyev “ Zamonaviy
maktabgacha ta ’ lim sog ‘ lom va barkamol avlodni voyaga yetkazishda muhim
o ‘ rin tutadi ” deya ta ’ kidlaydi .
Respublika Prezidentining 2017- yil 30- sentabrdagi PQ -3305- son “ O ‘ zbekiston
Respublikasi Maktabgacha ta ’ lim vazirligi faoliyatini tashkil etish
to ‘ g ‘ risida ” gi qarori hamda , 2016- yil 29- dekabrdagi PQ -2707- son “2017-2021-
yillarda maktabgacha ta ’ lim tizimini yanada takomillashtirish chora - tadbirlari
to ‘ g ‘ risida ” gi qaroriga muvofiq Vazirlar Mahkamasining 2017- yil 21-
noyabrdagi 929- son “ O ‘ zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta ’ lim vazirligi
to ‘ g ‘ risidagi nizomi maktabgacha ta ’ limga bolalarni sifatli tayyorlash ,
maktabgacha ta ’ lim tashkilotlarida moddiy texnika bazasini mustahkamlash ,
maktabgacha ta ’ lim tashkilotlarining davlat va nodavlat tarmog ‘ ini kengaytirish
va shu orqali maktabgacha ta ’ limga bola qamrovini oshirish va sohaga ilg ‘ or
xorij tajribalarini tadbiq qilish imkononi beradi . Maktabgacha ta’lim
tashkilotlarida ta’lim-tarbiya jarayoni ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar
rivojlanishiga qo‘yiladigan Davlat talablari va “Ilk qadam” davlat dasturi
asosida rejalashtiriladi.
Hozirgi kunda O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim vazirligi
tasarrufidagi maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarni sifatli maktab
ta’limiga tayyorlashga alohida e’tibor qaratilmoqda.
umladan,
1. “Ilk qadam”
asturini ta’lim-tarbiya jarayonga tadbiq etish, dasturni to‘laqonli ishlab ketishida
5

metodik ta’minot va metodik yordamning o‘rni belgilab
lindi. 2. “Ilk qadam” dasturi asosida barcha yosh guruhlarida mavjud markazlar
hamda umumiy guruhda ishlashni tashkil etishda tarbiyachining o‘rniga alohida
e’tibor qaratildi. Ta’lim tashkilotining ishchi o‘quv dasturi tashkilot pedagoglari
tomonidan ota-onalarni jalb etgan holda tuziladigan va amaldagi qonunchilik
tartibida tasdiqlanadigan qilib belgilandi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
bolalar “Ilk qadam” davlat o‘quv dasturi asosida 5 ta markazda faoliyat
yuritadilar. Bular quyidagilardir:
1. Til va nutq markazi. (Nutq o‘stirish, tabiat, atrof-olam va badiiy adabiyot
bilan bog‘liq mashg’ulotlar)
2. Qurish-yasash, konstruksiyalash va matematika markazi. (Qurish yasash va
matematika mashg‘ulotlari)
3. San’at markazi (Rasm, applikatsiya, loy qurish, yasash mashg‘ulotlari va
origami)
4. Syujetli-rolli o‘yinlar va dramalashtirilgan markaz. (Guruh yoshiga mos
bo‘lgan syujetli qoidali o‘yinlar)
5. Ilm-fan va tabiat markazi. (Tabiat, atrofi olam bilan tanishtirish
mashg‘ulotlari)
Markazlardagi faoliyatlar tahliliga to‘xtaladigan bo‘lsak, til va nutq markazida
bolalarning do‘stlari orasida o‘z fikrlarini bera olishlari, mavzu asosida
hikoyalar tuzish, savol-javoblar qilish, bolalarga suhbatlar tashkil etish
imkoniyati mavjud bo‘ladi. Bola markazda o‘zi xohlagan mavzusida hikoyalar
tuzishi ham mumkin.
Qurish-yasash, konstruksiyalash va matematika markazida bolalarda sensor
tarbiya, ijodkorlik rivojlanadi. Bola bir vazifani bajarishi orqali ham qurish –
yasash ham matematika bilan shug‘ullanish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bolalarni
o‘yin jarayonida tinglansa “Menga yashil rang kerak”, “Men yasagan uycha ikki
qavatli”, “Seniki kichkina, meniki esa kattakon”, “Meni mashinamga 10 ta
odam sig‘adi” degan jumlalarni eshitasiz. Demak bolalarning muloqatida
6

qo‘shish, ayirish, taqqoslash, kattalik kabi ilk matematik tasavvurlar kengayib
boradi.
San’at markazida bolalarni kayfiyatini ko‘tarish imkoni mavjud.
Bolalarning ijodiy qobiliyatlari qo‘llab-quvvatlanadi. San’atning rassomlik,
haykaltaroshlik, turlariga hammaga ham bir xil iqtidor berilmagan. Shu sababli
bunda faqat iqtidorli bolalar ishtirok etadi. Markaz kerakli jihozlar bilan to‘liq
ta’minlansa, yasash, chizish texnologiyalari ertalabki, kechki soatlarda
o‘rgatilsa, markaz ishi rivojlanadi. Oilada bolaga bunday sharoit har doim ham
yaratib berilmaydi. Markazda ishlasa bolaning mayda motorikasi rivojlanadi.
Mayda motorikaning rivojlanishi esa, bola nutqining rivojlanishiga sabab
bo‘ladi.
Syujetli-rolli o‘yinlar va dramalashtirilgan markaz bolalar iqtidorini namoyon
bo‘lishi, o‘z mahoratini ko‘rsatishi uchun juda qulay muhitdir. Bu markazni
bolaning “Men”ini shakllantiruvchi markaz deb ham atash mumkin. Markazdagi
barcha jihozlar bolalar hayotida uchraydigan jihozlar bo‘lib, o‘yin jarayonida
bola ulardan foydalanishni o‘rganadi, kasblar bilan yaqindan tanishish imkoniga
ega bo‘ladi. O‘yinda oila a’zolarining o‘zaro munosabatlari aks etadi va ular
orqali ahloqiy tarbiya olish (tarbiyachi uchun esa oiladagi muhitni o‘rganish)
imkoni yaratiladi.
Ilm-fan va tabiat markazida tajriba sinov maydonchasida o‘tkazilayotgan
tajribalar bolalarda qiziqish uyg‘otadi va ularni yangi ixtirolar qilishga undaydi.
Bu markaz bolalarni tabiat va undagi hodisalarni bilish uchun eng katta
imkoniyat markazi hamdir. Markaz faoliyati to‘g‘ri tashkil etilsa bolalar tabiat
haqidagi bilimlarning 90%ini o‘zlashtiradi. Markaz nafaqat bolalarda balki
pedagoglarda ham qiziqish uyg’otadi. Hayotimiz davomida ishlatiladigan
narsalarni qayerdan kelganligini, ulardan nimalar olinganligi haqidagi
ma’lumotlar bolalarning o’z qo‘llari bilan urug‘larni tuvaklarga sepish orqali
unga suv qo‘yishi va urug‘ unib chiqishi bola uchun juda qiziqarli holatlar
sanaldi.
7

Yuqorida izohi keltirib o‘tilgan markazlar faoliyati bolani maktab ta’limiga
tayyorlashda rivojlantiruvchi muhit vazifasini bajarib, shu o‘rinda 6-7 yoshli
bolalarning maktabga tayyorgarlik xaritasini ilova qilib o‘tishni joiz deb bildik.
Zero, mazkur yoshdagi bolaning rivojlanish xaritasi ta’lim jarayonining
muvaffaqiyatliligi va samaradorligini aniqlaydi. Masalan boladagi,
1. Jismoniy rivojlanish va sog‘lom turmush tarzini shakllantirish
2. Ijtimoiy-hissiy rivojlanish
3. Nutq, muloqot, o‘qish va yozish ko‘nikmalari
4. Bilim olish (anglash orqali rivojlanish)
5. Ijodiy rivojlanish kabilar uni maktab muhitiga tayyorlovchi asosiy me’zonlar
sanaladi.
O‘quv yili yakuniga yetgandan so‘ng maktabga tayyorlov guruhi bo‘yicha
o‘tkazilgan monitoringa asosan amalga oshirilgan ishlarni kutilayotgan natijalar
bilan taqqoslash ishlari o‘tkaziladi va bu orqali MTTning keyingi o‘quv yiliga
mo‘ljallangan ustivor vazifalarini belgilaydi.
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash kerakki, bolalarni rivojlantiruvchi markazlarda
faoliyat yuritishlari ularni maktab ta’limiga tayyorlashda har tomonlama yetuk
aqliy va jismoniy barkamol bo‘lib ulg‘ayishlariga, ularda milliy qadriyatlar va
urf-odatlarga sodiq bo‘lib shakllanishlari uchun zamin yaratadi, ularning kasb-
hunarga bo‘lgan qiziqishlarini orttiradi.
“Ilk qadam” davlat o‘quv dasturi Maktabgacha Ta’lim tashkilotining davlat
o‘quv dasturi “O‘zbekiston Respublikasining ilk va maktabgacha yoshidagi
bolalarni rivojlantirish borasidagi Davlat talablari”ga muvofiq ishlab chiqilgan
me’yoriy-huquqiy hujjat bo‘lib, unda maktabgacha Ta’lim tashkilotining
maqsad va vazifalari, o‘quv-tarbiyaviy faoliyatning asosiy g‘oyalari,
maktabgachayoshdagi bolalarni ta’limning keyingi bosqichiga o‘tishidagi asosiy
kompetensiyalari belgilab berilgan. O‘zbekiston Respublikasi hududida
joylashgan quyidagi ta’lim muassasalarida:
8

- davlat maktabgacha ta’lim tashkilotlari; - maktabgacha ta’lim sohasida xizmat
ko‘rsatuvchi nodavlat muassasalari; - maktabgacha guruhlarga ega bo‘lgan
«Mehribonlik» bolalar uylari; - maktabgacha va boshlang‘ich ta’limni nazorat
qiluvchi boshqaruv organlarida – ushbu davlat o‘quv dasturini qo‘llash
majburiydur.
Davlat o‘quv dasturi 7bobdan iborat bo‘lib, I-bobda MTT davlat o‘quv dasturini
qo‘llash va MTTning maqsad va vazifalari aks ettirilgan.
Davlat o‘quv dasturi variativ o‘quv dasturlarini yaratishda majburiy tayanch
hujjat hisoblanadi.
Ta’lim muassasalari Maktabgacha ta’lim vazirligi tomonidan tasdiqlangan
variativ o‘quv dasturlaridan foydalanish huquqiga ega. Ta’lim tashkiloti Davlat
o‘quv dasturi asosida o‘zining MTT ishchi o‘quv dasturini ishlab chiqish
huquqiga ega. Ta’lim tashkilotining ishchi o‘quv dasturi muassasa pedagoglari
tomonidan ota-onalarni jalb etgan holda tuziladi va amaldagi qonunchilik
tartibida tasdiqlanadi1. Davlat o‘quv dasturidaMTTningquydagi maqsad va
vazifalari belgilab berilgan.
- bolaning individual ehtiyojlarini hisobga olgan holda ilk va maktabgacha
yoshdagi bolalarni rivojlanishiga oid Davlat talablari asosida hamda Davlat
o‘quv dasturiga muvofiq uning har tomonlama va barkamol rivojlanishi uchun
qulay shart-sharoitlar yaratish; - maktabgacha yoshdagi bolalarning o‘quv-
tarbiyaviy faoliyatini tashkil qilish va amalga oshirish;
- bolalarning ilk rivojlanishi masalalarida ota-onalar va jamiyatga tegishli
bilimlar berishni tashkil etish va amalga oshirish; - bolalarning ilk rivojlanishi
masalalarida oila va jamiyat bilan o‘zaro hamkorlikni tashkil qilish va amalga
oshirish. II-bob:- MTT ta’lim jarayonining maqsad va tamoyillari deb nomlanib,
u quydagilarni: -MTT ta’lim jarayonining maqsadlari -MTTda ta’lim jarayonini
tashkil qilish tamoyillari -Qo‘shimcha ta’lim xizmatlarini tashkil qilish -Alohida
ehtiyojga ega bo‘lgan bolalar uchun mo‘ljallangan ta’lim faoliyati -Ota-onalar
bilan hamkorlikni o‘z ichiga oladi.
9

Davlat dasturida MTT ta’lim jarayonining maqsad va tamoyillari aks ettirilgan
bo‘lib:
-O‘quv-tarbiyaviy jarayonning maqsadi bolalarda umumiy kompetensiyalar va
rivojlanish sohalari kompetensiyalarini shakllantirish uchun tegishli sharoitlar
yaratishdan iboratdir. MTTda ta’lim jarayonini tashkil qilish tamoyillari: - bola
huquqlari, o‘ziga xos rivojlanish xususiyat va salohiyatlarini hisobga olish;
- ta’lim jarayonida barcha turdagi rivojlanish sohalarining o‘zaro bog‘liqligi; -
bola salomatligini asrash va mustahkamlash, uning ehtiyojlari, shu jumladan,
uning harakatlanish ehtiyojlarini qondirish; - bolaning ijodiy qobiliyatlarini
qo‘llab-quvvatlash; - o‘yin orqali ta’lim berish va rivojlantirish; - bolaning
rivojlanishi va ijtimoiy moslashishi uchun qulay muhit yaratish; - bola uchun
xavfsiz muhitni ta’minlash; - MTTning oila, mahalla va maktab bilan
hamkorligi; - milliy madaniy an’analar qadriyatini oshirish va boshqa millatlar
madaniyatiga hurmat, boshqa millatlar madaniyatining o‘ziga xos
xususiyatlarini hisobga olish;
Alohida ehtiyojga ega bo‘lgan bolalar uchun mo‘ljallangan ta’lim faoliyati
Maktabgacha Ta’lim tashkilotida alohida ehtiyojga ega bo‘lgan bolalarni
qo‘llab-quvvatlash jamoaviy ish hisoblanadi va uni amalga oshirish uchun
maktabgacha Ta’lim tashkiloti rahbari javobgar bo‘ladi. Zarurat tug‘ilganda,
pedagoglar tarkibi va maktabgacha Ta’lim tashkiloti rahbariyati, tor ixtisosdagi
mutaxassislarni jalb etgan holda, bola (uning rivojlanishi) uchun o‘quv-
tarbiyaviy faoliyatning individual rejasini tuzadi.
Ota-onalar bilan hamkorlik Bolaning har tomonlama rivojlanishini ta’minlash
uchun maktabgacha Ta’lim tashkiloti ota-onalar bilan o‘zaro hamkorlikning
quyidagi shakllarini tashkil qilishi mumkin:
- ota-onalarning maktabgacha Ta’lim tashkiloti borasidagi fikrlarini hisobga
olish;
- ilk rivojlanish masalalarida ota-onalarga bilim berish; - ota-onalarni o‘quv-
tarbiyaviy jarayonda faol qatnashishga jalb etish; - ota-onalarning muassasa
10

hayotida ishtirok etish borasidagi tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash.
III-bob:- Maktabgacha yoshdagi bolalarga ta’lim berishda kompetensiyaviy
yondashuv deb nomlanib, dasturning majburiy 5ta ta’lim soxasini o‘z ichiga
oladi.
- «Jismoniy rivojlanish va sog‘lom turmush tarzini shakllantirish» sohasi
kompetensiyalari - «Ijtimoiy-hissiy rivojlanish» sohasi kompetensiyalari -
«Nutq, muloqot, o‘qish va yozish malakalari» sohasi kompetensiyalari - «Bilish
jarayonining rivojlanishi» sohasi kompetensiyalari - «Ijodiy rivojlanish» sohasi
kompetensiyalari
Maktabgacha yoshdagi (6-7 yosh) bolaning umumiy muhim kompetensiyalari
Kompetensiya bolaning bilim, ko‘nikma, malaka va qadriyatlari
majmuidir.Boshlang‘ich kompetensiyalar, rivojlanish sohasidan qat’i nazar,
bola shaxsi shakllanishi uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kommunikativ kompetensiya – muloqot vositalaridan turli vaziyatlarda
foydalana bilish ko‘nikmasi.
O‘yin kompetensiyasi – bolaning o‘yin jarayoni va uni tashkil qilishda
tajriba, bilim va ko‘nikmalardan ijodiy foydalanishi. O‘quv-tarbiyaviy faoliyat
uchun asos hisoblanadi.
Ijtimoiy kompetensiya – hayotiy vaziyatlarda kattalar va tengdoshlar bilan
muloqotda axloq qoidalari va me’yorlariga rioya qilgan holda o‘zini tutish
mahorati.
Bilish kompetensiyasi – atrofdagi olamni ongli ravishda idrok qilish va olingan
bilim, ko‘nikma, malaka va qadriyatlardan o‘quv va amaliy vazifalarni hal qilish
uchun foydalanish.
VI- O‘quv-tarbiyaviy faoliyat bobida O‘zbekiston Respublikasidagi barcha
MTTlarda tashkil etiladigan o‘quv va tarbiyaviy ishlarini tashkil etish
masalalarini o‘z ichiga oladi.
Bunda:- MTTlarda o‘quv-tarbiyaviy faoliyatni rejalashtirish turlari yillik
mavzuviy va haftalik ish rejalari va tarbiyachi tomonidan rejalashtirishni amalga
11

oshirish yoritib beriladi.
O‘quv-tarbiyaviy faoliyat «O‘zbekiston Respublikasining ilk va maktab
yoshidagi bolalarni rivojlantirishga oid davlat talablari» asosida amalga
oshiriladi. V-bob Bolaning rivojlanish sohalari bo‘yicha yutuqlari MTT
pedagoklari tomonidan:- bolaning rivojlanishini kuzatib borish xaritasiyiliga
uch marta to‘ldiriladi2(3 dan 7 yoshgacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga olgan)
shuninkdek 6-7 yoshdagi bolaning maktabga tayyorlik xaritasi xam to‘ldiriladi.
Buxarita Davlat dasturiga muvofiq bolarivojlanishning beshta sohasi
kompetensiyalari bo‘yicha kutilayotgan natijalar ifodalanadi.
1.2. TA'LIM SOHASIDAGI QONUN HUJJATLARIDA TA'LIM
TIZIMINI BOSHQARISH
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining ta'lim sohasidagi
vakolatlari. O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining ta'lim sohasidagi
vakolatlariga quyidagilar kiradi: ta'lim sohasida yagona davlat siyosatini amalga
oshirish;ta'lim sohasidagi davlat boshqaruvi organlariga rahbarlik qilish; ta'limni
rivojlantirish dasturlarni ishlab chiqish va amalga oshirish;
ta'lim tashkilotlarini tashkil etish, qayta tashkil etish va tugatish tartibini
belgilash;
ta'lim tashkilotlarini akkreditatsiyadan, pedagog, ilmiy kadrlarni attestatsiyadan
o'tkazish tartibini belgilash;
boshqa davlatning ta'lim tashkilotlariga O'zbekiston Respublikasining hududida
ta'lim faoliyati bilan shug'ullanish huquqini beruvchi ruxsatnomalar berish;
qonun hujjatlariga muvofiq xorijiy davlatlarning ta'lim to'g'risidagi hujjatlarini
tan olish va bu hujjatlarning ekvivalent ekanligini qayd etish tartibini belgilash;
davlat ta'lim standartlarini tasdiqlash;
davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi ma'lumot to'g'risidagi hujjatlarni
tasdiqlash va ularni berish tartibini belgilash;
davlat grantlari miqdorini va ta'lim tashkilotlariga qabul qilish tartibini
12

belgilash;
davlat oliy ta'lim tashkilotining rektorlarini tayinlash;
ta'lim oluvchilarni akkreditatsiya qilingan bir ta'lim tashkilotidan boshqasiga
o'tkazish tartibini belgilash; qonun hujjatlariga muvofiq boshqa vakolatlar.
Ta'limni boshqarish bo'yicha vakolatli davlat organlarining huquq doirasiga
quyidagilar kiradi: ta'lim sohasida yagona davlat siyosatini ro'yobga chiqarish;
ta'lim tashkilotlari faoliyatini muvofiqlashtirish va uslub masalalarida ularga
rahbarlik qilish; davlat ta'lim standartlari, mutaxassislarning bilim saviyasi va
kasb tayyorgarligiga bo'lgan talablar bajarilishini ta'minlash;o'qitishning ilg'or
shakllari va yangi pedagogik texnologiyalarni, ta'limning texnik va axborot
vositalarini o'quv jarayoniga joriy etish;o'quv va o'quv-uslubiy adabiyotlarni
yaratish va nashr etishni tashkil qilish; ta'lim oluvchilarning yakuniy davlat
attestatsiyasi va davlat ta'lim tashkilotlarida eksternat to'g'risidagi nizomlarni
tasdiqlash;davlat oliy ta'lim tashkilotining rektorini tayinlash to'g'risidagi
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga takliflar kiritish; pedagog
xodimlarni tayyorlashni, ularning malakasini oshirishni va qayta tayyorlashni
tashkil etish; qonun hujjatlariga muvofiq boshqa vakolatlar.
Ta'lim tashkilotini boshqarish. Ta'lim tashkilotini uning rahbari boshqaradi.
Ta'lim tashkilotlarida qonun hujjatlariga muvofiq faoliyat ko'rsatadigan jamoat
boshqaruvi organlari tashkil etilishi mumkin.
13

II.BOB. “Ilk qadam”davlat o‘quv dasturi asosida maktabgacha
ta’lim tashkilotlarida faoliyat markazlarida ta’lim jarayonlarini tashkil
qilish.
2.1.Maktabgacha ta’lim faoliyatini tashkil etish va uning
metodologiyasi
Maktabgacha ta’lim tashkilotlari oila va jamiyatning bolalarga
g‘amxo‘rlik qilish, milliy hamda mintaqa xususiyatlarini hisobga olgan holda
bolalarni har tomonlama barkamol qilib tarbiyalash va rivojlantirishga bo‘lgan
ehtiyojni qondirish maqsadida tashkil etiladi. Muassasalar mustaqil ravishda,
o‘z tashabbusi bilano‘z faoliyatiga taalluqli, agar ular qonunchilikka va
pedagogik prinsip-larga mone’lik qilmasa har qanday qaror qabul qilishga
haqlidir. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari tarbiyaviy-ta’limiy ishlar sifati,
bolalar va otaonalar huquqiga jamiyat hamda Davlat manfaatlariga rioya qilish
uchun mas’uldir. Muassasalarning mehnat jamoasi xalqchillik asosida o‘z-o‘zini
boshqarish prinsipiga muvofiq jamiyat faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan
masalalarni hal qiladi. Maktabgacha ta'lim muassasalarining asosiy tiplari
quyidagi-lardan iborat: yaslilar; yasli-bog’chalar; g) bog’chalar; maktab-
bog’chalar.
Maktabgacha ta'lim tashkilotlar kimga bo’ysunishidan qat’iy nazar xalq
deputatlari mahalliy kengashi ro’yxatidan o’tkaziladi. Maktabgacha talim
muassasasi ro’yxatdan o’tkazilgach, unga tartib raqami beriladi va u yuridik
shaxs huquqiga ega bo’ladi. Maktabgacha ta'lim tashkilotlarini qaytadan tuzish
(qo’shish, olish, birlashtirish, ajratish, bo’linish, qayta tashkil etish) xalq ta'limi
bo’limlari, korxona, muassasa, tashkilot tavsiyasiga ko’ra xalq de-putatlari
mahalliy kcngashlari qarori asosida amalga oshiriladi. U bog’cha mehnat
jamoasi va xalq ta'limi kengashi bilan kelishilgan bo’lishi lozim. Maktabgacha
ta'lim muassasasi turlicha: tipiga, tuzilishiga qarab shtat birliklarini, xodimlar
oylik maoshlarini tas-diqlaydi. Ota-onalar qo’mitasining asosiy vazifalari
14

bolalar bog’chasi Nizomida ko’rsatilib berilgan. Maktabgacha ta'lim
tashkilotlari o’zbekiston Respublikasi Xalq ta'limi vazirligi tomonidan
tasdiqlangan ko’p variantli tax-miniy dasturlardan birini tanlash huquqiga ega.
Maktabgacha ta'lim tashkilotlar tarbiyaviy ta'lim muassasasi bo’lib,
ijtimoiy va-zifalar bilan bir qatorda konsepsiya, nizom hamda dasturga muvofiq
malakali tarbiya va ta'lim berishni ta'minlaydi. Maktabgacha ta'lim tashkilotlar
o’z dasturi va mctodikasini islilab chiqish hamda amaliy faoliyatida qo’IIash
huquqiga ega. Ularning tasdiqlangan tartibio’zbekiston Respublikasi Xalq
ta'limi vazirligi tomonidan bclgilanadi. Maktabgacha ta'lim muassasasi
tarbiyachisi bolalarni tarbiyalash vao’qitish bo’yicha qo’llanmalarni hamda
metodikani erkin tanlash huquqiga ega. Maxsus ahamiyatga molik maktabgacha
ta'lim tashkilotlarini tashkil qilish va rivojlantirishda nuqsoni bo’lgan bolalar
uchun yangi tipdagi, yo’nalishdagi maktabgacha ta'lim muassasalarini tuzish
respublika xalq la'limini boshqarish va sog’liqni saqlash organlari tomonidan
belgilanadi. Maxsus ahamiyatga molik maktabgacha ta'lim muassasalarida ish
xususiyati, ularga qabul qilish qoidalari, bolalarga ta'lim berish va ularni
tarbiyalashni tashkil qilish tartibi o’zbekiston Respublikasi Xalq ta'limi vazirligi
hamda o’zbekiston Respublikasi Sog’liqni saqlash vazirligi tomonidan
tasdiqlangan tegishli yo’riqnomalar bilan aniqlanadi. Mudira maktabgacha
ta'lim tashkilotlarning tashkilotchisi, rahbari, malakali pedagog, uning faoliyati
maktabgacha ta'lim yoshidagi bolalarni komil inson qilib tarbiyalash vazifalarini
to’la-qonli hal etishga qaratilgan. U bolalar muassasalaridagi ta'lim-tarbiyaviy,
pedagogik va gigiyenik talablar muvofiq ravishda amalga oshirilishi uchun
zarur shart-sharoitlami ta'minlaydi.o’z jamoasida ishchanlik, maqsadga
qaratilgan inoqlik vaziyatini yaratadi. Ularga umumiy rahbarlik qiladi.
Mudirao’z ishida davlatimiz va Xalq ta'limi vazirligi tomonidan qabul qilingan
qaror, qonunlarga amal qiladi vao’z ustida ijodiy ravishda ishlashni amalga
oshiradi. Yuksak onglilik va siyosiy yetuklik, prinsiplilik,o’ziga va qo’l
ostidagilarga talabchanlik, mudiraga qo’yiladigan asosiy talablardir. Jamoadagi
15

o’zaro to’g’ri munosabatlar, har bir xodimning mehnat va ishlab chiqarish
intizomiga rioya qilishini nazorat qiladi.
Rahbarlik mavqeyi mudirani o’z g’oyaviy, ma'naviy-ma'rifiy, siyosiy-
huquqiy saviyasini va mutaxassislik mahoratini doimo ongli ravishda
oshirishga, pedagogik bilimlarni, bolalarga ta'lim-tarbiya berish nazariyasi va
amaliyotini puxta egallashiga, hozirgi bosqichda maktabgacha ta'lim oldida
turgan vazifalami bilishga, o’z bilimlaridan faoliyatida foydalanishga majbur
etadi. U dastur, metodik, instruktiv me'yoriy hujjatlarni puxta bilishi va
amalqilishi kerak. U pedagogik jarayonning mohiyatini chuqur bilishi,
kamchiliklami darhol bartaraf qilish choralarini ko’rishi lozim. Maktabgacha
ta'lim tashkilotlar mudirasi xalq ta'limini bosh-qarish bo’limlari tomonidan oliy
ma'lumotga va 5 yildan kam bo’lmagan ish stajiga ega shaxslardan tayinlanadi.
Maktabgacha ta'lim tashkilotlarda kadrlarni tanlash, joyjoyiga qo’yish, tar-
biyalash bo’yicha ishni mehnat jamoasi, maktabgacha ta'lim muas-sasasi
kengashining faol ishtirokida amalga oshiradi. Maktabgacha ta'lim muassasasi
rahbarlari kadrlarning kasb mahoratini, umu-miy ta'lim mahoratini va madaniy
darajasini muntazamo’stirib borishiga g’amxo’rlik qiladi, xodimlar malakasini
hisobga olgan holda va maktabgacha ta'lim muassasasi manfaatlaridan kelib
chiqib, ularni tartibli vao’z vaqtida joydan-joyga ko’chirib turili-shini
ta'minlaydi.
Maktabgacha ta'lim tashkilotlarda kadrlar rezervini shakllantirib, ular
bilan doimiy ish olib boradi. Mudira bolalar bog’chasining butun faoliyatiga,
bolalar bog’chasini obodonlashtirish, ko’kalam-zorlashtirish ishlariga rahbarlik
qiladi. Smeta bo’yicha xarajatlarni to’g’ri taqsimlash, muassasani oziq-ovqat
mahsulotlari bilan ta'minlash tartibini to’g’ri tashkil etish, bog’chani rejadagi
bolalar bilan to’ldirish, ta'lim-tarbiya dasturining bajarilishi uchunjavobgar,
yozgi sog’lomlashtirish ishlari, pedagogik va xizmat ko’rsatuvchi xodimlarning
bilimi, ishga nisbatan munosabati, ularning mala-kasini oshirish ishlari bo’yicha
bosh rahbardir. Mudira bolalar hayotini saqlash, muhofaza qilish uchun bolalar
16

muassasasida to’g’ri kun tartibi, shart-sharoit yaratadi. Sanitariya va gigiyena
qoidalarining bajarilishini nazorat qiladi, yong’inga qarshi tadbirlaro’tkazadi.
Qishga vitaminga boy oziq-ovqat mahsulotlarini g’amlaydi.
Bog’cha xodimlarinio’z vaqtida oylik maosh bilan ta'minlaydi. Ish
yuritishni qattiq riazorat qiladi. Faol xodimlarni rag’batlantiradi. Bolalar
bog’chasidao’tkaziladigan joriy va kapital ta'mirga bosh rahbardir. Xo’jalik
mudiri, ombor mudiri, kir yuvuvchi, bog’bon, duradgor, farrosh, qorovul,
elektrik, santexnik, haydovchi bilan yakkama-yakka suhbato’tkazadi. Ularning
ishlari ustidan qat'iy nazorat tashkil etadi. Tashkliy-pedagogik jarayonlarga
quyidagilar kiradi:
1) bayram ertaliklarinio’tkazish va rahbarlik;
2) ochiq tadbirlarni tashkil etish va rahbarlik qilish, ochiq tadbirlar va
pedagogik jarayonlarni jamoa bo’lib kuzatish va tahlil qilish. Masalan, ochiq
mashg’ulot, sayrlarni kuzatish;
3) xalq ta'limi bo’limlari tomonidan berilgan topshiriq asosida tajtiyachi
va bolalarni ko’rik-tanlovlarga qatnashtirish, yil tarbiya-chisi, san'at bayrami,
sport bayramlarinio’tkazish.
Maktabgacha ta’lim tashkilotida metodika va ta’lim-tarbiya jarayonlarini
tashkil etish
Mudiraning talim-tarbiyaviy jarayonlarga rahbarligi quyidagilarda
namoyon bo’ladi: a) har bir guruhda ta'lim-tarbiyaviy reja asosidagi ishlarni
kuzatish va tahlil qilish, tarbiyachining ish hujjatlarinio’rganish va tahlil qilish:
guruhning ta'limtarbiyaviy ish rejasi, tashxis daftari, bular o’tkazilgan ishlarning
hisobotidir. b) guruhning jihozlanishini nazorat qilish, bunda guruhlarga qarab
burchaklar soni takomillashib boradi Mudira kvartalda bir marta umumiy ota-
onalar majlisini tashkil etadi. Majlisni ota-onalar qo’mitasining raisi olib boradi
yoki yordam beradi. Mudira 1 haftada 3 marta ota-onalarni qabul qiladi. Bunda
ota-onalar tomonidan ba'zi bir muammo, kamchiliklar, bolalar tarbiyasiga oid
17

muammolar hal etiladi. Mudiraning jamoatchilik va mahalla qo’mitasi bilan ish
usul-lari quyidagi tarzda amalga oshiriladi:
1. Ota-onalar va jamoatchilik uchun anjumanlaro’tkazish.
2. Ota-onalar universitetlari tashkil qilish. Unda oila markazidan vakil,
yetuk olimlar, xalq ta'limi bo’limi xodimlari va barcha ota-onalar ishtirok
etadilar.
Ota-onalar universitetining asosiy maqsadi oila va bolalar tarbiyasi
masalalarinio’rganish va kamchiliklarni, muammolarni hal etishdan iborat.
Mudira maktab bilan aloqao’r-natib 1 yilga mo’ljallangan rcja asosida ish
ko’radi. Bunda bog’-chaning asosiy vazifalari, maktab tomonidan amalga
oshirila-digan tadbiriy choralar, bolani maktab ta'limiga tayyorlash, lotin
alifbosinio’rgatish ishlari amalga oshiriladi.
Bunda mudira va maktab direktorining vazifalari belgilanadi. Mudiraning
ma'muriy xo’jalik faoliyati bu reja asosida konting bo’yicha
bolalarnijoylashtirish, «Uchinchi ming yillikning bolasi»dasturining bajarilishi
ustidan nazorat qilish, maktabgacha ta'lim tizimida belgilangan xarajatlarnio’z
vaqtida joy-joyiga qo’yib ish-latishni tashkil etish, bolalami ovqatlantirishni
to’g’ri tashkil etish, yozgi sog’lomlashtirish mavsumlarini tashkil etish, xizmat
qiluvchi xodimlarni to’g’ri joylashtirish va ishlash malakalarini oshirish,
mehnatni ilmiy asosda tashkil etishdan iborat. Mudira bog’chani kerakli
texnikaviy va xo’jalik materiallari bilan muntazam ravishda ta'minlab turishi,
binoni jihozlar bilan (qattiq va yumshoq inventarlar) jihozlashi, binonio’z
vaqtida ta'mirlashi vao’quv-ko’rgazmali qurollar bilan to’ldirib borishi, turli
yosh guruhi uchun dasturiy-mctodik hujjatlarda tavsiya etilgan (ularni
fiziologik, aqliy, axloqiy, mehnat, estetik tarbiyalash maqsadida) bolalar badiiy
adabiyoti va pedagogik adabiyotlar bilan ta'minlashi, bolalar maydonchasi va
yer uchastkasini to’g’ri, rejali jihozlashi, kadrlarni joylashtirishda ulami bolalar
bilan ishlash stajiga qarab, xodimlarning individual xususiyatlarini hisobga
18

olishi, shifokor bilan birgalikda tibbiy ishlarini nazorat qilishi va bolalarni
tizimli tibbiy ko’rikdano’tkazishi kerak.
Maktabgacha ta'lim muassasasining mudirasi amaldagi qonunchilik
doirasida maktabgacha ta'lim muassasasi pedagogik xodimlari va ma'muriyatini
ularning kasbkor va mansab faoliyat-lariga asossiz aralashuvga chek qo’yuvchi
zarur choralar ko’radi, maktabgacha ta'lim muassasasi jamoasiga nisbatan
ma'muriy-buyruqbozlik urinishlariga, uning mustaqilligini cheklovchi
buyruqlarga chek qo’yadi, shu masalalar bo’yicha tegishli organlarga murojaat
qiladi. Mudira ishonch qog’ozisiz maktabgacha ta'lim muassasasi no-midan
harakat qiladi, barcha shirkat va jamoat korxonalari, muas-sasalarva
tashkilotlarda uning manfaatini himoya qiladi, kreditlar tarqatadi;
shartnomalartuzadi, ishonch qog’ozlarini beradi, bank-larda hisob va boshqa
schyotlarini ochadi, u maktabgacha ta'lim muassasasi uchun zarur bo’lgan
jihozlar va boshqa moddiy resurslarni xohlagan korxonalardan, tashkilotlardan,
shirkatlardan va ayrim shaxslardan naqd pulga yoki pulo’tkazish yo’li bilan
ijaraga olish va buyurtma berish huquqiga ega.
Mudira maktabgacha ta'lim tashkilotlari huquqi doirasida buyruq
chiqaradi, ko’rsatma beradi. Bu buyruq va ko’rsatmalar mak-tabgacha ta'lim
muassasasining barcha xodimlari uchun majbu-riydir. Tarbiyachi-metodist,
katta meditsina hamshirasi, xo’jalik mudiriningo’z huquqlari doirasida bergan
ko’rsatmalari barcha xodimlar uchun majburiydir. Maktabgacha ta'lim
tashkilotning shaxsiy tarkibi quyida-gilardan iborat: ma'muriy guruh (mudira,
tarbiyachi-metodist, xo’jalik mudiri, katta meditsina hamshirasi), pedagogika,
meditsina xizmati ko’rsatish tarmoqlari xodimlari.
Maktabgacha ta'lim muassasasi ma'muriyati har bir tarkibiy birlikka
tegishli moddiy re-surslarni biriktiradi. Mehnat jamoasi vakolatini amalga
oshirishning asosiy shakli umumiy yig’ilishidir. Maktabgacha ta'lim tashkilot
umumiy yig’ilishi:
19

-maktabgacha ta'lim muassasalari to’g’risida Nizom asosidao’zining har
bir Ustavini (Ustav deyiladi) ko’rib chiqadi va qabul qiladi;
-maktabgacha ta'lim tashkilotlar kengashini tuzish zaruriyatini aniqlaydi,
kengash tarkibini va uning raisini saylaydi;
-yillik va istiqbol rejalarini muhokama qiladi ya tasdiqlaydi, uning
bajarilishi haqida ma'muriyat hisobotini eshitadi, pedagogik va xizmat
ko’rsatish mehnatining samaradorligini oshirish yoilarini belgilaydi;
-jamoa shartnomasini muhokama qiladi va kasaba uyushmasi qo’mitasiga
taqdim etadi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlari kadrlarining lavozimi huquqlari va
majburiyatlari, ularning boshqaruv vakolatlari va vazifalario’z-bekiston
Respublikasining qonun hujjatlari, tegishli me'yoriy huj-jatlar, ta’lim muassasasi
Nizomi bilan belgilanadi. Maktabgacha ta’lim muassasasi mudirasi xalq ta’limi
boshqaruv organlari tomonidan oliy maiumotga ega va besh yildan kam bo’l-
magan pedagogik stajga ega bo’lgan shaxslardan tayinlanadi. Maktabgacha
ta’lim tashkilotlarida kadrlarni tanlash, joy-joyiga qo’yish, tarbiyalash bo’yicha
ishni ma'muriyat, mehnat jamoasi, maktabgacha ta’lim muassasasi kengashining
faol ishtirokida amalga oshiradi. Kadrlarni tanlash chog’ida maktabgacha ta’lim
muassasasi rahbario’zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Vazirlar
Mahkamasining 1991-yil 3-avgustdagi 205-sonli qaroriga, maktab-gacha ta'lim
muassasasi Ustaviga amal qiladi. Bunda da'vogarlarning shaxsiy sifatlari va
tanlagan sohaga moyilliklari inobatga olinadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari
ma'muriyati jamoat tashkilotlari bilan hamkorlikdao’z-o’zini boshqaruv asosida
bolalarni tarbiyalashda yuksak natijalarga erishishga qodir boigan turg’un
mehnat jamoasini shakllantiradi; kadrlarni pedagogik va xizmat ko’rsatish
mehnati samaradorligini oshirish ruhida tarbiyalaydi,o’z jamoasi, tanlagan kasbi
uchun faxrlanish hissini shakllantiradi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida metodik ishlarga rahbarlik qilish
20

Pedagogik kengash jamoa pedagoglari fikrini ifodalovchi, bolalar bilan
olib boriladigan ta’lim-tarbiyaviy masalalami kollegial ko‘rib chiqadigan
doimiy ishlovchi organ, metodik mahorat maktabi va ilg‘or tajriba minbaridir.
Maktabgacha muassasa mudiri pedagogik kengash raisi hisoblanadi. Pedagogik
kengashga bolalar bilan olib boriladigan ta’lim tarbiyaviy ishlar darajasini
oshirish, ularni hal qilish yo‘llarini izlash, muassasa ish tajribasiga pedagogika
fanining yutuqlari va ilg‘or pedagoglar tajribasini joriy qilish, tarbiyachilaming
pedagoglik mahoratini oshirish, ularning ijodiy faolligini rivojlantirish kabi
masalalar kiritiladi.
 Pedagogik kengash Xalq ta’limi vazirligi, xalq ta’limi
bo‘limlarining maktabgacha ta’lim bo‘yicha buyruq, instruksiya,
nizom va boshqa me’yoriy hujjatlarini;
 maktabgacha muassasaning yillik ish rejasini;
 bolalar sog‘lig‘ini mustahkamlash tadbirlarini;
 har bir yosh guruhi bo‘yicha «Maktabgacha ta’lim muassasasida
ta’lim-tarbiya dasturi»ning sifatli bajarilishi jarayonini;
 ish tajribasiga joriy qilish maqsadida tarbiyachilaming ilg‘or
tajribalarini;
 maktabgacha yoshdagi bolalarga ta’lim va tarbiya berish ning
dolzarb masalalarini, tarbiyachilaming nazariy va metodik
tayyorgarliklarini oshirish va maktabgacha muassasa faoliyatining
boshqa masalalarini muhokama qiladi.
Pedagogik kengash kun tartibini belgilashda barcha qatnashchilami
qiziqtiruvchi mavzulaming kengligini, dolzarbligini ta’minlash zarur. Faqat
shundagina pedagogik kengashda ish muhiti hukm suradi, masalalar
muhokamasi sermahsul va faol bo‘ladi. Pedagogik kengash tarkibiga katta
tarbiyachi, tarbiyachilar, musiqa rahbari, maktabgacha muassasaga xizmat
ko‘rsatuvchi shifokor, katta hamshira, kasaba uyushmasi qo‘mitasining raisi,
21

otaonalar qo‘mitasining raisi kiradi. Kengash yig‘ilishiga jamoat
tashkilotlarining vakillari, maktablar o‘qituvchilari, maktabgacha muassasada
tarbiyalanuvchilaming ota-onalari taklif etilishi mumkin.
Pedagoglar pedagogik kengash tomonidan tasdiqlangan va maktabgacha
muassasaning yillik ish rejasiga kiritilgan masalalar bo‘yicha ishlaydilar.
Pedagogik kengash ishining muvaffaqiyati ko‘p jihatdan pedagoglar jamoasi
muhokamasiga qo‘yilgan masala qanchalik savodli va jiddiy tayyorlanganligiga
bog‘liq bo‘ladi. Pedagogik kengashning yig‘ilishi ikki oyda bir marta
chaqiriladi, zaruriyat tug'ilganda navbatdan tashqari yig‘ilish chaqirilishi
mumkin.
Muhokamaga ko‘pi bilan 2-3 masala qo‘yiladi, pedagogik kengash ishdan
tashqari vaqtda o‘tkaziladi. Pedagogik kengash qarorining loyihasini ma’ruzachi
(bolalar bog‘chasining mudirasi yoki katta tarbiyachi) oldindan tayyorlaydi.
Seminarlar pedagoglaming nazariy, metodik bilimlarini, mutaxassislik,
malakasini oshirishning keng tarqalgan shakli bo‘lib, o‘qituvchilar malakasini
oshirish instituti va metodik kabinetlar tomonidan amalga oshiriladi.
Seminarlaming asosiy maqsadi alohida metodika bo‘yicha tarbiyachilaming
bilimlarini chuqurlashtirish va tarbiya bo‘yicha dolzarb masalalarini hal etishdir.
Seminar o‘quv tematika rejasi bir yilga mo‘ljallangan bo‘lib, shahar,
tumanda seminar oyda 1-2 marta ishdan ajralmagan holda viloyat va
respublikada esa 5-12 kunda ishdan ajralgan holda tashkil etiladi. Seminarlar ish
sifatini yaxshilash maqsadida ilmiy tekshirish instituti tomonidan o‘quv
tematika rejalari, seminar dasturi ishlab chiqilgan. Seminar o‘quv tematika
mavzusini katta tarbiyachi va mudira tarbiyachilar bilan birgalikda tanlaydi,
pedagogik kengash uni tasdiqlaydi, bu yillik rejada aks etadi, so‘ngra metodist
faol tarbiyachilar bilan birgalikda seminar ishining aniq rejasini ishlab chiqadi.
Seminar ishida ayrim bir mavzu yildan yilga takrorlanmasligi kerak. Bu seminar
qatnashchilarining qiziqishlarini pasaytiradi. Har bir seminarda quruq
nazariyachilikka yo‘l qo‘ymay, o‘rganilayotgan materialni hayot bilan bog‘lash
22

kerak. Seminar rejasi metod kabinetga ilib qo‘yiladi. Seminar mavzulari
taxminan shunday bo‘lishi mumkin:
1. Ilk yosh va kichik yoshdagi bolalar psixofiziologik xususiyatlari
(seminami pediatr vrach yoki psixolog olib boradi).
2. Turli faoliyat turlarida bolalarga individual yondashish.
3. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalami vatanparvarlik va
baynalmilalchilik ruhida tarbiyalash.
4. Tarbiyachining bolalar bilan o‘zaro munosabatlari va h.k. Seminar
mashg‘ulotlari tarbiyachining amaliy malakalarini o‘stimvchi ish shakli bo‘lib,
bunda: bolalar loy, applikatsiya, qurish-yasash, badiiy o'qish, ashula aytish,
raqsga tushish va boshqa ishlami amalga oshiradilar.
Ular mutaxassis yordamida amaliy jihatdan saviyalarini o‘stirib boradilar.
Seminar mashg‘ulotlariga mudira, katta tarbiyachi yoki tajribali tarbiyachi
rahbarlik qiladi. Seminar mashg‘uloti maxsus daftarga qayd qilib boriladi.
Tarbiyachilaming bilimlarini boyitish maqsadida yangi metodik va pedagogik
adabiyotlar, sohaga oid jurnaldagi maqolalar o‘rganilib, muhokama qilinadi.
Maktabgacha ta’lim xodimlarning dunyoqarashlarini kengaytirish maqsadida
esa shahar va tumanning diqqatga sazovor yodkorliklariga o‘quv ekskursiyalari
tashkil etiladi. Bir yilda 3-4 marta o‘quv ekskursiyalar tashkil etiladi.
Muzeylarga ekskursiya tashkil etilsa yanada yaxshi, chunki bundan olingan
taassurotlar pedagoglar bilimini yanada kengaytiradi. Vaziyat tug‘ilganda
metodist tomonidan yakkama-yakka maslahatlar o‘tkaziladi. Uzoq joylardagi
xodimlarga yozma ravishda beriladi. Jamoa maslahati bir oyda bir marta
o‘tkazilib, oylik rejada aks etadi.
Tumandagi tarbiyachilami oldindan ogohlantiriladi, o‘tkazish muddatini
belgilab tuman shart-sharoitidan kelib chiqilgan holda o‘tkaziladi.
Tarbiyachilaming g‘oyaviy-siyosiy, ma’naviyma’rifiy va ishlash malakalarini
o‘stirish uchun turli mavzular bo‘yicha ma’ruzalar o‘tkaziladi. Bular siyosiy
yoki pedagogik mavzularda bo‘lishi mumkin. Maktabgacha ta’lim
23

xodimlarining o‘z ustida ishlashlari g‘oyaviy-siyosiy saviyalarini oshirib
borishdagi keng tarqalgan usuldir. Metodik ishlami jamoa ish shakli bilan
birgalikda olib borilsa, bilim manbayi boyib boradi. Yillik rejada maktabgacha
ta’lim bo‘yicha ayrim nazariy masalalami, maktabgacha ta’lim dasturini,
dasturiy-metodik materiallami o‘rganish rejalashtiriladi. O‘z ustida ishlashda
faqatgina o‘rganiladigan mavzular emas, balki undagi asosiy savollar, masalalar
o‘rganiladi adabiyotlar ko‘rsatiladi. Mudira kasaba uyushmasi raisi bilan
birgalikda tarbiyachilar bilan o‘z ustilarida ishlashni qanday tashkil etishi
yuzasidan suhbatlashishi, yordam ko‘rsatishi shart. Bu tadbirlaming tizimli, aniq
reja asosida olib borilishi goyat muhimdir.
Tashkiliy-pedagogik vazifalami amalga oshirishda jamoa uchun shart-
sharoit, kerakli materiallar, bajaruvchi javobgar shaxslar, ularni hisobga olib
borish o‘quv yilining boshida belgilanadi, buni mudira doimo nazorat qilib
boradi. Umumiy ota-onalar majlisida bolalar muassasasining butun ishi
muhokama qilinadi, tegishli chora-tadbirlar ko‘riladi. Ota-onalar majlisiga rais
qilib ota-onalar qo‘mitasining raisi belgilanadi. Bolalar muassasalarida tashkil
etiladigan ochiq eshiklar kuni g‘oyat ahamiyatlidir. Bunda bog‘chaning butun
faoUyati ota-onalar tomonidan kuzatiladi, yo‘l qo‘yilayotgan kamchiliklar
joyida hal etiladi. Bolalar muassasasining barcha xodimlari bunga tayyorgarlik
ko‘radilar. Bola tarbiyasida qiynalgan ota-onalar uchun yakkama-yakka
suhbatlar tashkil qilinadi, bunda guruh tarbiyachisi va bog‘cha mudirasi
masalalami ilmiy asoslangan holga hal etmog‘i lozim. Maslahatlar qisqa, aniq
shaklda olib boriladi, ayniqsa, guruhlarda «ko‘chirma papka»lardan foydalanish
maqsadga muvofiqdir. Maktabgacha ta’lim muassasalarida ota-onalarga
yaqindan yordam berishda kutubxona tashkil etish ahamiyatlidir. Bola
tarbiyasiga oid kitoblar ota-onalarga katta yordam beradi, kitoblar bog‘cha
mudirasi, metodist va tarbiyachilar tomonidan tanlanadi. Adabiyotlar ro‘yxati
hisobot tarzida olib boriladi. Pedagogik tashviqot ishlaridan eng qulayi ota-
24

onalar burchagidir. Bu ota-onalarga bola tarbiyasiga hamda muassasa ishiga
ijodiy yondashishga yordam beradi.
Maktabgacha ta’lim muassasasining hujjatlari. Bolalar bog‘- chasining
Nizomiga muvofiq maktabgacha ta’lim muassasasida muayyan hujjatlar olib
borilishi kerak. Buyruqlar daftari bolalar bog‘chasiga tartib raqami berilgandan
keyin rasmiylashtiriladi. Uning hamma sahifalari raqamlanadi, oxirida uning
necha varaqligi ko‘rsatiladi. 165 Bolalami hisobga olish daftari (DP-2-shakli)
bolalar va otaonalar haqidagi ma’lumotlami, bolalaming uy manzili, bog‘chaga
kelgan va undan (butunlay) ketgan sanalami o‘z ichiga oladi. Har bir guruhda
bolalaming har kungi davomati (bog‘chaga kelishi) hisobga olinadi (DP-3-
shakli).
Shuningdek, xodimlarning, bolalaming shaxsiy hujjatlari; tibbiy kartalari;
xodimlarning ish jadvali, ularning ish vaqtini hisobga olish tabeli; maktabgacha
tarbiya muassasasiga yo‘l-yo‘riq beradigan, uni tekshiradigan va nazorat
qiladigan kishilarning mulohaza va takliflarini yozish daftari; sanitariya jumali;
pedagogika, ishlab chiqarish yig‘ilishlari va otaonalar majlislarining
bayonnomalari; inventar va oziq-ovqat mahsulotlarini hisobga olish daftari;
muassasaning yillik, oylik ish rejasi va boshqalar olib boriladi.
2.2.Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ta’lim shakli.
Maktabgacha ta'lim tashkilotlarining davlat o'quv dasturi "O'zbekiston
Respublikasining ilk va maktabgacha yoshdagi bolalarni rivojlantirish
borasidagi Davlat talablariga muvofiq ishlab chiqilgan me'yoriy-huquqiy hujjat
bo'lib, unda maktabgacha ta'lim tashkilotlarining maqsad va vazifalari, o'quv-
tarbiyaviy faoliyatning asosiy g'oyalari, maktabgacha yoshdagi bolalarni
ta'limning keyingi bosqichiga o'tishidagi asosiy kompetensiyalari belgilab
berilgan1.
Mashg'ulot ta'lim tashkilotda bolalarga ta'lim berishning asosiy shaklidir.
25

Mashg'ulot - pedagogning bolalarni kerakli bilim va malakalardan frontal holda
xabardor qilishidir. Tarbiyachi bolalarga ta'lim berishni kun davomida amalga
oshiradi: ularning bilimlarini boyitadi, madaniy, gigenik, xulq madaniyati,
gaplashish nutqi, sanoq-hisob harakatlari kabi turli tuman malaka va
ko'nikmalarini shakllantirib boradi. Ammo ta'lim berishda bosh rolni mashg'ulot
egalaydi. Mashg'ulotlar maktabgacha ta'lim tashkilotida ta'limni tashkil etish
shaklidir.
Ta'lim shakli deganda ta'lim beruvchi pedagog va bolalarning maxsus tashkil
etilgan faoliyati tushuniladi va kun tartibida ma'lum bir vaqtda o'tkaziladi.
Ta'lim shakli bolalar soni, pedagog va bolalar o'rtasidagi o'zaro ta'sir
xususiyatiga, o'tkazish joyiga shuningdek kun tartibida egallagan o'rniga qarab
bir-biridan farq qiladi.
Maktabgacha ta'lim tashkilotida ta'limning frontal (umumiy), jamoaviy va
yakka tartibdagi shakllaridan foydalaniladi. Bundan tashqari, bolalarga ta'lim
berish ishlari ekskursiya, talimiy o'yinlar orqali, kun davomida bolalarning
mashg'ulotdan tashqari har xil faoliyatlarida, ularning o'yinlariga rahbarlik qilish
jarayonida amalga oshirilib boriladi.
Mashg'ulot maktabgacha ta'lim yoshidagi hamma bolalar uchun majburiydir:
unda dastur mazmuni belgilab berilgan, kun tartibida unga ma'lum o'rin va vaqt
ajratilgan. Mashg'ulot tarbiyachi rahbarligida o'tkaziladi, tarbiyachi
mashg'ulotda bolalarni yangi bilimlardan xabardor qiladi, bolalarning amaliy
mashg'ulotlarini tashkil etadi. O'quv materialining mazmuni asta-sekin
murakkablashtirilib boriladi.
Mashg'ulot bolalarni maktabga tayyorlashda katta ahamiyatga ega. Mashg'ulot
orqali bolalar o'quv malakasini egallab oladilar. Ularda barqaror diqqat, irodani,
diqqatni jalb eta olish kabi qobiliyatlar rivojlanadi. Izchillik bilan ta'lim berish
natijasida bilimga qiziqishlar rivojlana boradi.
Bolalarga bilim berishning jamoa usulida olib borish katta ahamiyatga ega:
birgalikdagi faoliyatda bolalar bir-birlariga faol ta'sir etishadi, o'z tashabbusi,
26

topog'onligini namoyon qilish imkoniyati tug'iladi. Bolalar oldiga umumiy zo'r
berishning talab etuvchi vazifa qo'yilganda birgalikda qayg'urishadi,
jamoatchilik xissi shakllanadi. Ekskursiyalar, rasm qirqib yopishtirish, qurish
yasash ishlarini birgalikda bajarish, umumiy raqs-o'yinlarini ijro etish, badiiy
asarlarni eshitish, o'qishda paydo bo'lgan birgalikdagi kechinmalar bolalarning
birlashgan do'stona jamoasini yaratishga yordam beradi. Mashg'ulotda ta'lim
berish orqali bolalarda maktabdagi o'qishga qiziqish tarbiyalanadi, javobgarlik
xissi, o'zini tuta olish, mehnat qilishga intilish odati, topshirilgan ishni bajarish
kabi to'g'ri sifatlar hosil qilinadi.
Bolalarni maktab ta'limiga ruhiy jihatdan tayyorlashni ularning boshlang'ich
sinflarda dastur materialni yaxshi o'zlashtirib olishlarini ta'minlovchi bilim va
malakalar mashg'ulotlar jarayonida xosil qilinadi. Mashg'ulotlarda bolalarda
mustaqil fikr yuritish, malakasi tarkib toptiriladi, tarbiyachilarga quloq solish,
ularning fikriga ergashish, hikoya qilinayotgan hikoyalardan voqeadagi asosiy
g'oyalarni ajrata olish, qisqacha umumlashtirish kabi malakalarni
rivojlantirishga katta e'tibor beriladi.
Mashg'ulotlarda ta'lim berish bolalardan aqliy va jismoniy zo'r berishni talab
etadi, ya'ni u bolani aktiv faoliyati bilan bog'liq bo'lib bola ma'lum natijaga
erishish uchun intiladi, bu esa boladan uzoq davomli ixtiyoriy diqqatni talab
etadi. Shuning uchun mashg'ulotga tayyorlanishda bolalar yoshini, imkoniyatini
e'tiborga olish zarur: mashg'ulotning vaqtini, kun tartibidagi o'rnini dasturning
har xil bo'limlarini to'g'ri almashtirib turishni oldindan o'ylab, aniq belgilab
olish zarur.
2.3.Mashg‘ulotda tarbiyachining yetakchilik roli va innovatsion
yondashuvi.
Mashg`ulot jarayonida bolalarda mustaqil fikrlash ko’nikmalari
hosil qilinadi, tarbiyachining so`zini tinglash, o`rtoqlari bilan gaplashmaslik har
bir
27

tarbiyachi tomonidan b е rilgan savollarga javob b е rishga harakat qilish
tarbiyachi
tomonidan aytilgan fikrlarni takrorlashga o`rganib boriladi.
Mashg`ulotga tayyorlanish mazmuni ham mavjud bo`lib, ushbu mazmunga
Quyidagilarni kiritishimiz mumkin:
Mashgulotni r е jalashtirish.
K е rakli jihozlarni oldindan tayyorlash.
Bolalarni mashg`ulotga tayyorlash.
Bolalarni maktabga tayyorlashda tarbiyachi mashgulotni bir bo`limidan
bitta emas, balki butun bir mashgulotni sist е masini r е jalashtirib olib borilsa
ijobiy natijani qo`lga kiritladi. Tarbiyachi mashgulotlar jarayonida m е todik
kullanmalardan foydalanib mashgulot o`tishi tavsiya etiladi. Har bir bog`chada
m е todik xonalar mavjuddir. Unda bolalar bogchasi ta`lim-
tarbiya dasturining, xamda xamma bulimlari buyicha m е todik qo`llanmalar
bo`ladi.
Mashg’ulot quyidagi tuzilishga ega: bolalarni uyushtirish, asosiy qism,
yakunlovchi qism.
Bolalar mashg’ulotga qiziqib qatnashishlari va unda faol ishtirok etishlari uchun
uning mazmuni va metodikasi yaxshilab puxta o’ylanib olinishi kerak. Bolalar
o’quv faoliyatini qanchalik puxta egallab olsalar, tarbiyachining e`tibor bilan
tinglab, o’yindan mashg’ulotga osonlik bilan o’tadilar.
Bolalarni uyushtirish. Tarbiyachi bolalarni yig’ib, ularning mashg’ulotga
tayyorligini tekshiradi: tashqi ko’rinishi, joy-joyiga to’g’ri o’tirishganligi,
diqqatini to’plaganini sinab ko’radi. Mashg’ulot muvaffaqiyatli o’tishi uchun
bolalar oldida turgan faoliyatga qiziqish uyg’otishi, buning uchun bolalarning
yoshi, qiziqishi, faoliyatiga mos har xil usullarni qo’llashi kerak.
Kichik guruh bolalarida mashg’ulotga qiziqish uyg’otish uchun bolalarni
qiziqtiradigan mazmundagi, kutilmagan, topishmoqli usullardan foydalanadi.
«Quloq solinglar-chi, kimdir eshik qoqyapti! Bu qo’g’irchoq biznikiga
28

mehmonga kelibdi», - deb mashg’ulotni boshlash mumkin. Bolalarning narsalar
va ularning nimaga ishlatilishi to’g’risidagi tasavvurini tartibga soluvchi
mashg’ulot mana shunday boshlanadi.
Katta guruhlarda qanday mashg’ulot bo’lishini tarbiyachi bolalarga oldindan
aytib qo’yadi. Bu bolalarning bo’lajak mashg’ulotga qiziqishini orttiradi.
Masalan, mustaqillik maydoniga ekskursiyaga borishni bolalarga bir hafta oldin
aytib o’tadi va ularga rasmlarni ko’rishni, ota-onasi bilan sayr qilganda
nimalarni ko’rganini eslashni taqlif etadi. Bolalar bu kunni zo’r qiziqish bilan
kutishadi.
Katta va tayyorlov guruhlaridagi bolalar mashg’ulotning zarurligi va
majburiyligini tushunishlari, unga ongli ravishda tayyorlanishlari zarur.
Asosiy qism. Mashg’ulotda bolalarga yangi bilim beriladi, topshiriqni bajarish
yuzasidan yo’l-yo’riq, ko’rsatiladi, qiynalgan bolalarga yordam beriladi. Bolalar
bilan bo’ladigan jamoachilik munosabatlarini alohida munosabat bilan qo’shib
olib boriladi. Topshiriqni bajarishni hamma bolalar uddalay olishlari uchun
tarbiyachi har xil metod va usullarni qo’llaydi.
Mashg’ulotning boshlanishidanoq bolalarning diqqatini tashkil eta bilish kerak.
Bu bolalar oldiga qo’yilgan aqliy vazifaga bog’liq. Bolalarga qanday ishlar olib
borish zarur ligi ko’rsatiladi va tushuntiriladi, ularni ayrim bolalarga alohida
takrorlash shart emas, balki hamma bolalarni e`ti bor bilan eshitib o’tirishga
o’rgatish kerak, zarurat tug’ilsagina takrorlash mumkin. Bog’chadagi bolalar
o’qish, yozishni bilmaganlari uchun o’tilgan materialni qaytarib mustaxkamlay
olmaydilar, shuning uchun bolalarga berilgan bilimni mustahkamlash uchun tar -
biyachi takrorlash va mashq qildirish usullaridan foydala nadi. Mexanik
qaytarish, yodlatishdan qochish kerak, chunki anglab olinmagan material tezda
esdan chiqadi. Qaytarish, mashq qildirishda tarbiyachi fikrlarni to’ldi rib,
tartibga solib boradi, bu bolalarda bilimga qiziqish uyg’otadi va shu narsa
to’g’risidagi tasavvur va tushunchalarini chuqurlashtiradi. Mashg’ulotni dastur
maqsadi va bolalar yoshiga qarab mustahkamlashning har xil usullari
29

qo’llaniladi. Bolalar o’zlashtirib olishi va javob qilishi kerak bo’lgan material
so’z orqali amalga oshiriladi. Shuning uchun u yoki bu ishni bajarishda
bolalardan uni qanday amalga oshirmoqchi ekanini so’z bilan tushuntirib berish
talab etiladi (masalan, son-sanoqga o’rgatishda, qurish-yasashda, rasm
chizganda qanday qilishi, qanday tartib bilan bajarishi, buning uchun qanday
materialdan foydalanishni tushuntirib berishi talab etiladi).
Mustahkamlash jarayonida didaktik material bilan bajariladigan mashq aqliy
vazifani o’z ichiga olsa, bolalarda mustaqillikni tarbiyalashda katta ahamiyatga
ega bo’ladi. Masalan, son-sanoq mashg’ulotida bolalar sanash material bilan
o’zlari mashqlarni mustaqil bajarishadi: tarbiyachining topshirig’iga qarab
narsalar sonini kamaytirishadi yoki ko’paytirishadi. Buning uchun
o’yinchoqlardan ham foydalanish mumkin.
Mashg’ulot davomida pedagog hamma bolalar faol qatnashishini va ishni o’z
vaqtida puxta amalga oshirishlarini nazorat qilib boradi. Agar mashg’ulot yakka
tartibda olib boriladigan bo’lsa (rasm, loy va plastilindan narsalar yasash,
qurish-yasash, konstruktsiyalash), bolalar ishni har xil vaqtda bajarganliklari
uchun tarbiyachi mashg’ulot tugashiga bir necha daqiqa qolganda mashg’ulotni
tugatish kerakligi to’g’risida ularni ogohlantiradi.
Mashg’ulotni tugatayotib, tarbiyachi o’tkazilgan mashg’ulotga yakun yasaydi:
bajarilgan ishni bolalar bilan birgalikda baholaydi, bolalarning mashg’ulotda
qatnashganini gapiradi, ba`zan kelgusi mashg’ulotda nimalar o’tishlarini aytadi.
Bolalarning o’quv faoliyatini yaxshi egallab olishlari ular bilimini to’g’ri
baholashga bog’liq.
Tarbiyachi MTTda asosiy shaxs hisoblanadi. Bolaning o'quv faoliyatiga bo'lgan
munosabati ko'proq uning tarbiyachi shaxsiga munosabati bilan belgilanadi.
Tarbiyachining o'ziga xos xususiyati - uning yuksak kasb mahoratidir. Eng
muhimi - bolaning ruhiyati- ni, yosh va o'ziga xos ruhiy-fiziologik xususiyatlari -
ni bilishdir.
Bolalar bog'chasi dasturi bolalarning yoshini, jis moniy va ruhiy xususiyatlarini
30

hisobga olib tuzil- gani bilan har bir boladagi alohida ruhiy xususiyat- ning qay
vaqtda va qanday namoyon boiishini oldin dan ko'ra olmaydi, bu ish dasturda
yaxshi tayyorlan- gan tarbiyachining zimmasiga yuklanadi. Tarbiyachi o'z
guruhidagi har bir bolaning jismoniy tomondan yaxshi rivojlanishi, uning oliy
nerv faoli yati yaxshi ishlashi, shuningdek aqliy, axloqiy, mehnat, estetik
tomondan normal tarbiyalanishi uc hun yaxshi shart-sharoit yaratadi, Tarbiyachi
har bir boladagi o'ziga xos xususiyatlarni yaxshi bilgan hol da undagi o'ziga xos
xususiyatlarni (zararli boisa] yo'qota borib, bolaga nisbatan qulay talab qo'yadi.
Tarbiyachi har bir bolaning kelajakda haqiqiy inson bo'lishiga yordam
beradigan sifatlarini va imkoni- yatini rivojlantirishi lozim. Maktabgacha taiim
yo shi davrida tarbiyachining bolaga shaxsiy ta'siri ju da katta boiadi. Chunki, bu
davrdagi har bir taassurot bolaning xotirasida bir umrga saqlanib qoladi.
Bolani tushuna bilish va uning ma’naviy dunyosiga ki ra olish tarbiyachidan zo'r
kasb tayyorgarligini talab eta di. Bola bilan jonli munosabatda bo'lish - fikrlar
manbayi, pedagogik innovatsiyalar, quvonch va tashvishlardirki, busiz
tarbiyachining ijodiy mehnatini tasavvur etib boimaydi. Mashg'ulotda tarbiyachi
o'z ovozidan qurol sifatida foydalanishi mumkin. Sekin, tinch ovoz bolaga
yaxshiroq ta’sir etishini pedagog bilishi zarur, Bolaga qattiqroq va qat’iy
gapirish mumkin, ammo bunda so'z ohangi bolaga tinchlantiruvchi ta'sir etishi
lozim.
Maktabgacha ta'lim tashkilotsi tarbiyachisining innovatsion madaniyatining
asosiy strukturaviy kompon е ntlariga p е dagogning m е todologik madaniyati,
uning axborot madaniyati, innovatsion faoliyatini kiritish mumkin, z е ro mazkur
tushunchalar va mazmuni strukturasi taxlili ularning uzaro alokadorligini
kursatadi. Bu aloqadorlik ularning p е dagogik kasbiy amaliyotining motivatsion,
int е ll е ktual va faoliyatli-amaliy sohalarini tavsiflashi; tarbiyachi o`z kasbiy
faoliyati asosi va uni amalga oshirish darajasi sifatida innovatsiyalarning
ahamiyatini anglab y е tishning ko`rsatkichi sanalishida namoyon bo`ladi.
31

Ekskursiyaning asosiy maqsadi – bolalarga berilayotgan ta`limiy va tarbiyaviy
ma`lumotlarning hayotimizdagi faoliyatda aks etishini obyektlarga sayr qilish
jarayonida ko'rsatib berish. MTTda ekskursiyalar reja asosida amalga oshiriladi.
Ekskursiyani ishlab chiqishda ta'limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi
xarakterdagi bir qator vazifalarni belgilash va hal qilish muhimdir.
Ekskursiyalarning rivojlantiruvchi komponenti sezuvchanlik qobiliyatlari
(ob'ektlarning turli xil belgilarini ko'rish qobiliyati: rang va uning soyalari,
fazoviy joylashuvi, xilma-xil shakllari, to'qimalari va boshqalar) kabi fikrlash
jarayonlari (tahlil, taqqoslash, umumlashtirish, tasniflash, tabiat va murakkablik
darajasi, tasavvur va ijodkorlik bilan har xil bo'lgan aloqalarni o'rnatish
qobiliyati.
Ekskursiyani ishlab chiqishda ta'limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi
xarakterdagi kompleks vazifalarni belgilash va hal qilish muhimdir. Hal
qilinayotgan pedagogik vazifalarning mohiyati bo'yicha ekskursiyalar tasnifini
ajratish mumkin: tabiiy, tarixiy, ekologik, qishloq xo'jaligi ob'ektlariga, estetik
ekskursiya.
Ekskursiyaning tarkibi: kirish suhbati, jamoaviy kuzatuv, bolalarni individual
ravishda mustaqil kuzatish, material to'plash, to'plangan materiallar bilan
o'ynayotgan bolalar, yakuniy qism, bu vaqtda o'qituvchi ekskursiyani
umumlashtiradi va tabiatni hurmat qilish zarurligini eslatadi.
Sensorli tasvirlarni anglash uchun tabiatning kuzatilgan ob'ektlarini chizmalar
yoki piktogrammalar yordamida mahkamlash katta ahamiyatga ega, ayniqsa
ular o'zgartirilgan bo'lsa, bir holatdan ikkinchi holatga o'tadi. Bu holda
o'zgaruvchan tabiat ob'ektlari vaqt parametriga muvofiq qayd etiladigan
taqvimlar tomonidan katta yordam ko'rsatiladi. Kuzatuvlar ketma-ketligi
yozilgan taqvim o'zgarishlarning mohiyati, ularning o'tishi shartlari va ular sodir
bo'lgan vaqt haqida izchil va batafsil fikr beradi.
32

XULOSA
Maktabgacha ta'lim tashkiloti - murakkab tarmoq bo'lib,
mudiraning undagi roli, faoliyati ko'p qirralidir. Mudira maktabgacha ta'lim
tashkilotining tashkilotchisi, rahbari, malakali pedagog, uning faoliyati
maktabgacha ta'lim yoshidagi bolalarni komil inson qilib tarbiyalash vazifalarini
to'laqonli
hal etishga qaratilgan. U maktabgacha ta'lim tashkilotlaridagi ta'lim-tarbiyaviy,
pedagogik va gigiyenik talablarga muvofiq ravishda amalga oshirilishi uchun
zarur lozim-sharoitlarni ta'minlaydi. O'z jamoasida ishchanlik, maqsadga
qaratilgan inoqlik vaziyatini yaratadi. Ularga umumiy rahbarlik qiladi. Mudira
o'z ishida davlatimiz va Maktabgacha ta'lim vazirligi tomonidan qabul qilingan
qaror, qonunlarga amal qiladi va o'z ustida ijodiy ravishda ishlashni amalga
oshiradi. Yuksak onglilik va siyosiy yetuklik, tamoyillilik, o'ziga va qo'l
ostidagilarga talabchanlik - bu mudiraga qo'yiladigan asosiy talablardir.
Davlat maktabgacha ta'lim tashkiloti muassis tomonidan tashkil etiladi va qonun
hujjatlarida belgilangan tartibda ro'yxatdan o'tkaziladi. Davlat organlari, shu
jumladan mahalliy davlat hokimiyati organlari hamda qonun hujjatlariga
muvofiq davlat maktabgacha ta'lim tashkilotining muassislari bo'lishi mumkin.
Davlat maktabgacha ta’lim tashkilotiga bevosita rahbarlik qilish O'zbekiston
Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi bilan kelishilgan holda tegishlicha
Qoraqalpog'iston Respublikasi Maktabgacha ta'lim vazirligi, viloyatlar
maktabgacha ta'lim boshqarmalari hamda Toshkent shahar maktabgacha ta'lim
bosh boshqarmasi tomonidan tayinlanadigan mudir tomonidan amalga
oshiriladi. Davlat maktabgacha ta'lim tashkiloti mudiri bilan mehnat
shartnomasi bir yil muddatga tuziladi. Davlat maktabgacha ta'lim tashkiloti
mudiri lavozimiga qo'yiladigan malaka talablari O'zbekiston Respublikasi
Maktabgacha ta'lim vazirligi tomonidan belgilanadi.
34

Davlat maktabgacha ta'lim tashkiloti mudiri:
davlat maktabgacha ta'lim tashkiloti faoliyatiga umumiy rahbarlikni amalga
oshiradi;
bolalar hayoti va sog'lig'ini muhofaza qilish hamda ta'limtarbiya jarayonining
samarali tashkil etilishini ta'minlaydi;
davlat maktabgacha ta'lim tashkiloti nomidan faoliyat ko'rsatadi va barcha
tashkilotlarda uning manfaatlarini ifodalaydi;
davlat maktabgacha ta'lim tashkiloti mol-mulkini o'ziga berilgan vakolatlar
doirasida tasarruf etadi;
davlat maktabgacha ta'lim tashkiloti xodimlarini mehnat to'g'risidagi qonun
hujjatlariga muvofiq ishga qabul qiladi va ular bilan tuzilgan mehnat
shartnomalarini bekor qiladi;
davlat maktabgacha ta'lim tashkiloti xodimlarini moddiy va ma'naviy
rag'batlantiradi, ularga nisbatan intizomiy jazo choralarini qo'llaydi;
o'z vakolatlari doirasida buyruqlar chiqaradi;
davlat maktabgacha ta'lim tashkilotining faoliyatini takomillashtirish, moddiy-
texnika bazasini mustahkamlash, xodimlarni ijtimoiy muhofaza qilishni
ta'minlash bo'yicha takliflarni ko'rib chiqish uchun maktabgacha ta'lim
tashkilotlari faoliyatini metodik ta'minlash va tashkil etish tuman (shahar)
bo'limiga kiritadi;
davlat maktabgacha ta'lim tashkilotining moddiytexnika bazasini
mustahkamlash, zamonaviy talablarga javob beradigan inventar, jihoz, o'quv-
metodik qo'llanmalar va
multimediali vositalar bilan ta'minlash ishlarini tashkil etadi;
davlat maktabgacha ta'lim tashkilotining moliya-xo'jalik faoliyatiga javob
beradi.
35

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI.
1. Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat'iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik
- har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo'lishi kerak. O'zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2016yil yakunlari va 2017 yil
istiqbollariga bagishlangan majlisidagi O'zbekiston Respublikasi Prezidentining
nutqi. Xalq so'zi gazetasi.2017 yil 16 yanvar, №11.
2.Mirziyoev Sh.M. “Maktabgacha ta'lim tizimi boshqaruvini tubdan
takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida" 2017-yil 30 sentabrdagi PF-5198-
soili Farmoni
3.Mirziyoev SH.M. “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz”. -T.: O'zbekiston, 2017. - 488 b.
4.Mirziyoev Sh.M. “O'zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo'yicha
harakatlar strategiyasi to'g'risida’’gi Farmoni. 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-
sonli farmoni.
5.Mirziyoev Sh.M. O'zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustivor
yo'nalishi bo'yicha Harakatlar strategiyasini’ Faol tadbirkorlik, inovattsion
g'oyalar va texnologiyalarni qo'llab quvvatlash yili”da amalga oshirishga oid
davlat dasturi. 2018 yil 22 yanvardagi PF-5308-sonli farmoni.
6.S.S.G’ulomov. “Menejmet asoslari”. T.: “Fan” 2002y.
7.A.To’xtaboev. “ Ma`muriy menejment”. T.: «Moliya» 2003y.
8..M.Sharifxo’jaev. Y.Abdullaev “Menejment”. T.: «O’qituvchi» 2001y
9.Sh.Qurbonov,E.Seytxalilov. Ta’lim sifatini boshqarish. T.:«Turon-Iqbol»:
2006y.
10.K.M.Qosimov “Tashkilot va tashkiliy boshqarish nazariyasi”. T.:- A.Qodiriy
2004
11. Fotima Qodirova “Maktabgacha ta’lim pedagogikasi” “Tafakkur ” nashiyoti
2019
36

12. П . Юсупова . Мактабгача тарбия педагогикаси . - Т ., « Ўқитувчи » 1993.
13. О . У . Хасанбоева ва бошкалар . « Мактабгача таълим педагогикаси ».
Т ,« Илм зиеs » 2006.
14.У,Отавалиева. Бола тарбиясида боғча ва оила хамкорлиги. «Ўқитувчи»
Т.,1994 й.
15.Н.У.Бикбаев, Х.Н.Косимова, З.Ибрагимова. Мактабгача
еsшдаги
болаларда математик тасаввурларни шакллантириш. « Ўқитувчи » Т ., 1995
й .
Elektron ta’lim resurslari.
1.www.lex.uz
2.www.mehnat.uz
3.www.mdo.uz
4.www.stat.uz
5.www.ima.uz
6.www.ziyonet.uz
1 "Hk qadam" Davlat o'quv dasturi. - T., 2018.
http://fayllar.org
37

Ilk qadam davlat o‘quv dasturi va uning mohiyati va qo‘llanilishi

Купить

Похожие документы
3d-max dasturida obektlarni yaratish
Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
3D-MAX dasturi haqida
3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish