Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 346.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Информатика и ИТ

Продавец

Bohodir Jalolov

“ilm yo‘li” variativ dasturi, dastur 6 yoshdan 7 oshgacha bo‘lgan bolalarni maktabga tayyorlash

Купить
“ILM YO LI” VARIATIV DASTURI, DASTUR 6 YOSHDAN 7 ʻ OSHGACHA BO LGAN BOLALARNI MAKTABGA TAYYORLASH ʻ MUNDARIJA KIRISH ..................................................................................................................... 7 I-BOB. ILM YO LI VARIATIV DASTURI ASOSIDA BOLALARNI ʻ MAKTABGA TAYYORLASH 1.1 M аktаbgаchа yoshdаgi bolаlаrni innovаtsion yondаshuv аsosidа “Ilm yo‘li” vаriаtiv dаsturini аmаlyotgа tаdbiq etish .................................................................13 1.2 “Ilm yo li” variativ dasturi orqali ta’lim va tarbiya jarayonini tashkil etishning ʻ zamonaviy innovatsiyalari.......................................................................................27 I bob yuzasidan xulosa ...........................................................................................43 II-BOB. BOLALARNI MAKTABGA TAYYORLASHDA MULOQOT MASALALARI ......................................................................................................... 2.1. Bolalarni maktabga tayyorlashda muloqot masalalari “Ilm yo li” dasturi ʻ misolida...................................................................................................................45 2.2 Bolаlаrni mаktаb tа’limigа tаyyorlаshdа “Ilm yo‘li vаriаtiv dаsturidаn foydаlаnish..............................................................................................................52 2.3 Majburiy tayyorlov guruhlarida ‘Ilm yo li“ variativ dasturi asosida faoliyatlarni ʻ innovatsion usulda tashkil etish metodikasi............................................................59 II bob yuzasidan xulosa...........................................................................................65 XULOSA ........................................................................... ….................................66 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ʻ ......................................... 68 1 KIRISH O zbekistonimizda yangilanish jarayoni kechayotgan hozirgi davrdaʻ kelajagimiz egalari bo lmish bolalarni ma’naviy boy, axloqan yetuk, intellektual ʻ rivojlangan, yuqori bilimli, jismonan baquvvat qilib tarbiyalashga, har tomonlama kamol topgan shaxsni shakllantirishga alohida ahamiyat berilmoqda. Mamlakatimizda maktabgacha ta’lim tendensiyalari kengayib bormoqda. Respublikasining 2020-yil 23-sentabrdagi ‘Ta’lim to g risida”gi O RQ-637-son ʻ ʻ ʻ qonun 2019-yil 16-dekabrdagi Maktabgacha ta’lim va tarbiya to g risidagi ʻ ʻ qonunlari, 2020-yil l9-martdagi O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining ʻ ‘Bolalarni boshlang ich ta’limga majburiy bir yillik tayyorlash tizimini ʻ rivojlantirish chora-tadbirlari to g risidagi 132-son qarori tizimdagi islohotlarning ʻ ʻ jadallashuviga muhim burilish yasadi Qaror ilovasida 2020-2025 yillarda bolalarni maktabgacha ta’lim bilan qamrab olish ko rsatkichlarida viloyatimiz bo yicha ʻ ʻ 30810 nafar bolani maqsadli qamrab olish belgilab qo yilgan. ʻ O zbekistonda amaliyotga tatbiq etilgan uzluksiz ta’lim tizimida ʻ maktabgacha ta’lim bolaning sog lom, har tomonlama kamol topib shakllanadigan, ʻ uning o qishga intilishini va bilim olishga bo lgan dastlabki qiziqishini ʻ ʻ uyg otadigan muhim bosqichga aylantirildi. O zbekistonda milliy ta’lim va tarbiya, ʻ ʻ davlat siyosatining asosiy ustuvor yo nalishi darajasiga ko tarildi. O zbekiston ʻ ʻ ʻ Respublikasining Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning bevosita rahbarligida ishlab chiqilgan va jahon hamjamiyati tomonidan keng e’tirof etilgan “Ta’lim konsepsiyasi”ning muvaffaqiyatli joriy etilishi natijasida mamlakatda noyob uzluksiz ta’lim tizimining to rt bosqichi barpo etildi. Aytish kerakki, sobiq tuzum ʻ paytida maktabgacha ta’lim tashkiloti ota-ona ishda bo lgan paytlarida ularning ʻ bolalari asosan “bexavotir saqlab turiladigan joy” sifatida amal qilib kelgan. Bugun esa maktabgacha ta’lim bolani intellektual, ma’naviy-axloqiy, etik, estetik va 2 jismoniy jihatlarini rivojlantirishga, uni shaxs sifatida tarbiyalashning dastlabki va muhim bo g iniga aylandi. ʻ ʻ Bitiruv malakaviy ishining dolzarbligi . Yurtimizda maktabgacha ta’lim bola yetti yoshga yetgunicha davlat va nodavlat maktabgacha ta’lim tashkilotlarida amalga oshiriladi. Bugungi kunda Respublika bo yicha jami 17 ming 200 dan ʻ ziyod Davlat va nodavlat maktabgacha ta’lim tashkilotlarida maktabgacha ta’lim yoshdagi bolalarning 67% tarbiyalanmoqda. Mutaxassislar inson o z umri ʻ davomida oladigan barcha bilimlarning 70 foizini 5 yoshgacha bo lgan davrda ʻ olishini ta'kidlashadi. Endi shu o rinda kelajak avlodga ta’lim-tarbiya berishda ʻ maktabgacha ta’lim tashkilotlarining o rni va ahamiyatini tasavvur qiling. Keyingi ʻ yillarda maktabgacha ta’lim tashkilotlarining faoliyat samaradorligini oshirish va moddiy-texnika bazasini mustahkamlashga yo naltirilgan qator tizimli ishlar ʻ amalga oshirilmoqda. Birgina 2020-2021 yillar davomida Respublikamizning bir qancha maktabgacha ta’lim tashkilotlari mukammal ta'mirlandi va zamonaviy talablarga mos ravishda jihozlandi. Maktabgacha ta’lim tashkilotiga bormagan bola to g ridan-to g ri maktabga kelganda dastlab boshqa bolalarga qo shila olmaydi. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Chunki ular ko proq oila muhitida ulg ayganligi sababli nisbatan tortinchoq ʻ ʻ bo lishadi. ʻ Maktabgacha ta’limga e’tibor kuchaygani natijasida, unga bo lgan qamrov ʻ darajasi ham yuqori natijalarga ko tarilmoqda. “Yangi O zbekistonning 2022- ʻ ʻ 2026-yillarga mo ljallangan taraqqiyot strategiyasi to g risida”gi farmoni ʻ ʻ ʻ loyihasida maktabgacha ta’limdagi qamrov darajasini oshirish vazifalari belgilab qo yildi. Hujjatga ko ra, maktabgacha ta’limdagi qamrov darajasi hozirgi 62 ʻ ʻ foizdan kamida 80 foizga yetkaziladi. Shuningdek, 2022-2023-yillarda 6 yoshli bolalarni maktabgacha tayyorlash tizimining qamrab olinishi darajasini 90 foziga, 2024-2025 o quv yili yakuniga qadar 100 foziga yetkazish rejalashtirilmoqda. ʻ Bundan tashqari, mazkur farmonda maktabgacha ta’lim tizimida ta’lim sifatini yangi bosqichga olib chiqish bo yicha islohotlarni yanada jadallashtirish bo yicha ʻ ʻ 3 qator takliflar qayd etilgan. Xususan, bog cha xodimlarining professionalʻ tayyorgarligi va mahoratini oshirib borishning takomillashtirilgan tizmini joriy etish rejalashtirilgan. Maktabgacha yoshdagi bolalar qamrovi darajasini oshirish maqsadida, bolalarni boshlang ich ta’limga majburiy bir yillik tayyorlash tizimini yanada ʻ rivojlantirish chora-tadbirlari to g risida qaroridan kelib chiqqan holda, ʻ ʻ maktabgacha ta’lim tashkilotlarida qisqa muddatli guruhlar tashkil etila boshlandi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida esa bolalarni nafaqat tengdoshlari balki kattalar bilan ham muloqot qilish ko nikmalari rivojlantirladi. Bu borada ʻ maktabgacha yoshdagi bolalarni maktab ta’limiga tayyorlashda “Ilk Qadam” davlat o quv dasturi hamda “Ilm Yo li” variativ dasturi bolalarni maktab ta’limiga ʻ ʻ tayyorlashda asosiy me’yoriy hujjatlar hisoblanadi. Bundan tashqari Steam, Play guruhlar kabi dasturlar ham bolani maktabga tayyorlashda zamonaviy xorij amaliyotini maktabgacha ta’lim o quv jarayoniga olib kirishni taqozo etmoqda. ʻ Bolalarni bugun 6 yoshdan boshlab maktab ta’limiga tayyorlashda ota-onalar bilan kelishligan holda kunning birinchi va ikkinchi yarmida bog chada, maktabda, ʻ kollejda, barkamol avlod sport maktablarida, musiqa va san’at maktablarida mahalla binolarida yoki shunga mosroq bo lgan bino va inshootlarda ta’lim ʻ berilmoqda. Shu ma’noda, ushbu Dastur asosida maktabgacha ta’lim sifati tubdan yaxshilandi, undagi ta’lim-tarbiya jarayonlariga zamonaviy ilg or tajribalar joriy ʻ etildi. Bola shaxsini kamol toptirish, unga faqatgina harfni o rgatish emas, balki ʻ unda ijobiy fazilatlarni shakllantirish, uning ruhiyatida atrof-olam, jamiyat va ota- onasiga nisbatan hurmat hissini, ona Vatanni sevishdek muqaddas tuyg ular ʻ singdirildi. Bitiruv malakaviy ishing ob’yekti va predmeti. “Ilm yo li” variativ ʻ dasturi, dastur asosida 6 yoshdan 7 yoshgacha bo lgan bolalarni maktabga ʻ tayyorlash jarayoni va faoliyatlarni innovatsion usulda tashkil etish metodlari tadqiqot obyekti qilib olindi. “Ilm yo li” variativ dasturi orqali ta’lim va tarbiya ʻ 4 jarayonini tashkil etishning zamonaviy innovatsiyalari, bolalarni maktabda o qishiga axloqiy-irodaviy tayyorgarlik ko rishidagi metodikalar ʻ ʻ tadqiqot predmetini belgilab beradi. Bitiruv malakaviy ishing maqsadi va vazifalari. O zbekiston Respublikasi ʻ maktabgacha ta’lim vazirligining tashabbusi bilan 6-7 yoshli bolalarni har tomonlama rivojlantirish, ularga ta’lim-tarbiya berish va maktabga tayyorlash maqsadida, “Ilm yo li” variativ dasturi orqali ta’lim-tarbiya berishni o rganish. ʻ ʻ - Ilm yo li variativ dasturi asosida bolalarni maktabga tayyorlash ʻ - Ilm yo li variativ dasturida "Inklyuziv ta'lim"ning tamoyillarini o rganish ʻ ʻ - Bolani maktabda o qishiga axloqiy-irodaviy tayyorgarlik bosqichlarini ʻ ko rib chiqish ʻ - Bola maktabda o qishiga jismoniy tayyorgarligi masalalarini o rganish ʻ ʻ - Bolaning maktabda ta`lim olishga tayyorligini tashxislash usullarini tatbiqi - Bolalarni maktabga tayyorlashda muloqot masalalarini “ilm yo li” dasturi ʻ misolida ko rib chiqish ʻ -“Ilm yo li” variativ dasturi orqali ta’lim va tarbiya jarayonini tashkil ʻ etishning zamonaviy innovatsiyalarini ko rsatib berish ʻ -Majburiy tayyorlov guruhlarida ‘Ilm yo li“ variativ dasturi asosida ʻ faoliyatlarni innovatsion usulda tashkil etish metodikasini o rganish. ʻ Bitiruv mаlаkаviy ishining ilmiy yangiligi. Dastur asosida maktabgacha ta'lim sifati tubdan yaxshilandi, undagi ta'lim-tarbiya jarayonlariga zamonaviy ilg'or tajribalar joriy etildi. Bola shaxsini kamol toptirish, unga faqatgina harfni o'rgatish emas, balki unda ijobiy fazilatlarni shakllantirish, uning ruhiyatida atrof- olam, jamiyat nisbatan hurmat hissini va tuyg'ular singdirildi. Bitiruv malakaviy ishining asosiy masalalari va ilmiy farazlari. O zbekiston respublikasida ta lim sohasida keng islohotlar amalga oshirilmoqda. ʻ ʼ Respublikada joriy etilgan ta lim tizimi, uning turlari va shakllari orqali har bir ʼ fuqaroning ta lim olishdagi konstitutsiyaviy huquqlari amalga oshirib va ʼ 5 davlatimiz tomonidan ilmiy sohadagi rivojlanishlar keng qo llab-quvvatlanmoqda.ʻ Ayniqsa bu o rinda yosh avlodni kichik yoshdan boshlab sog lom va har ʻ ʻ tomonlama yetuk qilib voyaga yetkazish, ta lim-tarbiya jarayoniga samarali ta lim- ʼ ʼ tarbiya shakllarini hamda usullarini joriy etish va shu orqali bolalarni rivojlantirish borasidagi ishlar muhim ahamiyat kasb etadi. Muammoning ishlanganlik darajasi va adabiyotlar tahlili. Olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni ko rsatadiki, bola yosh rivojlanish ʻ bosqichlarida uning jismoniy, ma naviy, imkoniyatlarini hisobga olmasdan turib, ʼ uni intensiv mashg ulotlar bilan maktab ta limiga tayyorlovga o rgatish mumkin ʻ ʼ ʻ emas. Bolalarni maktabga tayyorlash uchun maktab ta limining shakl va ʼ metodlarini qo llamaslik kerak. ʻ Bitiruv malakaviy ishing tuzilishi . Ilm yo li variativ dasturi asosida ʻ bolalarni maktabga tayyorlashni shakllantirish masalalari ning o ziga xos ʻ xususiyatlari, mavzuga kirish, asosiy qismni o z ichiga oluvchi 2 ta bob, 6 ta ʻ paragrif, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat. ʻ 6 I-BOB. ILM YO LI VARIATIV DASTURI ASOSIDA BOLALARNIʻ MAKTABGA TAYYORLASH 1.1. M аktаbgаchа yoshdаgi bolаlаrni innovаtsion yondаshuv аsosidа “Ilm yo‘li” vаriаtiv dаsturini аmаlyotgа tаdbiq etish O zbekiston Respublikasida maktabgacha ta’lim tizimiga katta e'tibor ʻ qaratilmoqda. O zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning ʻ tashabbusi bilan, Prezidentning 2017-yil 30-sentabrdagi “Maktabgacha ta’lim tizimini boshqarishni tubdan takomillashtirish bo yicha chora-tadbirlar haqida”gi ʻ 5198-Farmoni ko ra, O zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi ʻ ʻ tashkil etildi. Shu bois eng yaxshi xalqaro tajribalar asosida tizimdagi dasturiy va o quv-metodik ta’minotni takomillashtirish maqsadida maktabgacha ta’lim tizimini ʻ tubdan isloh qilish zarurati paydo bo ldi. ʻ O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 8-dekabrdagi ʻ “Boshlang ich ta’limga bolalarni majburiy bir yillik tayyorlashga bosqichma- ʻ bosqich o tish bo yicha chora-tadbirlar haqida”gi 999-sonli qarorini ijro etish ʻ ʻ doirasida O zbekiston o z zimmasiga 6-7 yoshli bolalarning maktabga to lovsiz ʻ ʻ ʻ majburiy bir yillik tayyorgarligi bo yicha majburiyatni oldi. 6-7 yoshli bolalarni ʻ har tomonlama rivojlantirish, ularga ta’lim-tarbiya berish va maktabga tayyorlash maqsadida, “Ilm yo li” dasturini ishlab chiqish hamda uni tasdiqlash zarurati paydo ʻ bo ldi. O zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligining tashabbusi ʻ ʻ bilan 6-7 yoshli bolalarni har tomonlama rivojlantirish, ularga ta’lim-tarbiya berish va maktabga tayyorlash maqsadida, “Ilm yo li” variativ dasturi ishlab chiqildi. ʻ Mazkur dastur maktabgacha ta’lim tashkilotlari uchun ishlab chiqilgan “Ilk qadam” Davlat o quv dasturi, O zbekiston Respublikasida ilk va maktabgacha ʻ ʻ yoshdagi bolalarning rivojlanishiga qo yiladigan Davlat talablari, maktabgacha ʻ ta’limni rivojlantirish Konsepsiyasi asosida ishlab chiqildi. “Ilm yo li” variativ dasturi bolaning to laqonli rivojlanishi, tarbiyalanishi va ʻ ʻ o qishini, uning maktabda ta’lim olishga samarali tayyorlanishini ta’minlashga ʻ 7 qaratilgan, bolalarni maktabga tayyorlash bo yicha xalqaro tajribalarning hisobgaʻ olinib, ishlab chiqilgan hujjat bo lib sanaladi. Mazkur dastur o ziga xos bo lib, ʻ ʻ ʻ unga ko ra, o quv-tarbiyaviy faoliyat kuniga 3 soat davomida amalga oshiriladi, ʻ ʻ uning majburiy qismi 80 foizni va variativ qismi esa 20 foizni tashkil etadi. Dastur idoraviy bo ysunishidan va mulkchilik shakllaridan qat'iy nazar ʻ O zbekiston Respublikasi hududida joylashgan barcha maktabgacha ta’lim ʻ tashkilotlarida qo llanilishi mumkin: ʻ • bolalarni maktabga majburiy bir yillik tayyorlov guruhlariga ega bo lgan ʻ umumiy hamda ixtisoslashtirilgan tiplardagi davlat va nodavlat ta’lim tashkilotlarida; • maktabgacha va boshlang ich ta’lim tizimi uchun kadrlar tayyorlashni ʻ amalga oshiradigan o rta-maxsus va oliy ta’lim muassasalarida; ʻ • maktabgacha va umumiy o rta ta’lim tizimi uchun pedagog-kadrlarnining ʻ malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash jarayonini amalga oshiruvchi muassasalarda. Shuningdek, har bir maktabgacha ta’lim tashkiloti, shu jumladan, maktabgacha ta’limning muqobil shakllari hududiy, milliy, ijtimoiy-iqtisodiy va boshqa shart-sharoitlardan kelib chiqib, o z muqobil shakllarini ishlab chiqishi ʻ mumkin. Dastur asosiga bola shaxsining rivojlanishidagi asosiy sohalar (jismoniy rivojlanish va sog lom turmush tarzini shakllantirish; ijtimoiy-hissiy rivojlanish; ʻ nutq, muloqot, o qish va yozish malakalari; bilish jarayonining rivojlanishi; ijodiy ʻ rivojlanish) bo yicha O zbekiston Respublikasida ilk va maktabgacha yoshdagi ʻ ʻ bolalarning rivojlanishiga qo yiladigan Davlat talablari kiritildi. ʻ Dasturning o rgatuvchi jarayonidagi integratsiyalashgan yondashuv bola ʻ rivojlanishining yaxlitligini ta’minlaydi. O zbekiston Respublikasida maktabgacha ʻ ta’limi tizimini modernizatsiya qilish maktabgacha ta’limga teng imkoniyatlar yaratishning zarurati va muhimligi hamda bolalarni maktab ta’limiga 8 tayyorlashning muqobil va kamchiqim modellarini ishlab chiqishni taqozo etadi. 6- 7 yoshli bolalarni o qitish majburiy boshlang ich ta’limga bir yillik tayyorlashʻ ʻ guruhlari dasturi O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan ʻ tasdiqlangan ta’lim sektori rejasi, maktabgacha ta’limni rivojlantirish Konsepsiyasi, Davlat talablariga tayangan holda bolaga yo naltirilgan sifatli ʻ pedagogikaga prinsiplariga asoslangan. Bolaning erta rivojlanishi uning kelgusida shaxs sifatida shakllanishida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Bolaning erta rivojlanishiga investitsiya ajratilishi quyidagi asosiy omillar bilan belgilanadi: • katta yoshdagi kishi intellektual qobiliyatining 70% hayotining dastlabki 5 yilida shakllanadi; • maktabgacha ta’limga sarf-harajatlarning iqtisodiy samaradorligi 17:1 nisbatni tashkil etadi (bolalar qamrovi 50% kam bo lmaganda); ʻ • umumiy ta’limda erishiladigan sezilarli yutuqlar; • ta’limni yuqoriroq bosqichda davom ettirish uchun katta imkoniyat mavjudligi; • g ayri axloqiy va jinoiy xatti-harakatlar ehtimolining kamayishi. ʻ Dasturning maqsadlari va vazifalari maktabgacha bolalar uchun quyidagilarni ta’minlashni ko zda tutadi: ʻ - zarur bo lgan rivojlanish amaliyoti va maktabga tayyorlash uchun teng ʻ imkoniyatlarni vujudga keltirish; - 6-7 yoshli bolalar uchun mo ljallangan majburiy boshlang ich ta’limga bir ʻ ʻ yillik tayyorlash guruhlar bolalarini to liq kunli maktabgacha ta’lim tashkilotiga ʻ berish imkoniyatiga ega bo lmagan yoki muayyan sabablarga ko ra, bunga ʻ ʻ intilmaydigan ota-onalarning talab-ehtiyojlarini qondirishi kerak; - 6-7 yoshli bolalar uchun mo ljallangan majburiy boshlang ich ta’limga bir ʻ ʻ yillik tayyorlash guruhlar maktabgacha ta’limga qo yiladigan Davlat talablariga ʻ muvofiq, 5 muhim sohada bolalarning har tomonlama rivojlanishini ta'minlashi 9 zarur(jismoniyrivojlanish va sog lom turmush tarzini shakllantirish; ijtimoiy-hissiyʻ rivojlanish; nutq, muloqot, o qish va yozish malakalari; bilish jarayonining ʻ rivojlanishi; ijodiy rivojlanish) har tomonlama uyg un rivojlanishini ta’minlashga ʻ mo ljallangan; ʻ - maktab ta’limiga umumiy psixologik tayyorgarlik. Dastur zamonaviy pedagogika va psixologiya tamoyillariga tayangan holda: • istisnosiz barcha bolalarning ta’lim olish va rivojlanishga teng imkoniyatga ega bo lishini ta’minlashga; ʻ • amaliyotga bola yo naltirilgan yondashuvni, inklyuziv ta’lim tamoyillarini ʻ joriy etishga; • oila va jamoalar bilan hamkorlik; • ta’lim-tarbiyaning madaniy jihatdan maqbul uslublariga tayangan holda milliy qadriyat va ustuvorliklarni e'tiborga olish; • qulay, do stona va xavfsiz rivojlanish muhitini shakllantirishga ʻ yo naltirilgan. ʻ Majburiy boshlang ich ta’limga bir yillik tayyorlash guruhlardagi ta’lim ʻ jarayoni quyidagi tamoyillarga asoslangan: • bolaga yo naltirilgan ta’limga yondashuvi; ʻ • inklyuziv ta’lim haqida mushohada yuritish; •bolani xolistik (yaxlit) rivojlanishini ta’minlaydigan ta’lim muhitining xususiyatlarini belgilash; • maktabgacha ta’lim tashkilotida faoliyatning yetakchi turi - o yin asosida ʻ ta’lim berish; • bola - ta’lim jarayonining faol ishtirokchisi; • rejalashtirish va baholash samaradorligi; • bolani tarbiyalash va rivojlantirish jarayoniga ota-onalarni hamkorlik asosida jalb etish; • interfaol ta’lim; 10 • integrativ o qitish ʻ Dasturda ko zda tutilgan vazifalar nafaqat rivojlanish markazlardagi faoliyat ʻ paytida, balki mustaqil, o yin jarayonida hamda pedagoglarning ota-onalar bilan ʻ birgalikdagi faoliyati jarayonida ham to liq bajarilishi lozim. ʻ Bolani maktabda o qishiga axloqiy-irodaviy va bolani maktabda ʻ o qishiga aqliy tayyorgarliklari. ʻ O zbekiston respublikasida ta lim sohasida keng islohotlar amalga ʻ ʼ oshirilmoqda. Respublikada joriy etilgan ta lim tizimi, uning turlari va shakllari ʼ orqali har bir fuqaroning ta lim olishdagi konstitutsiyaviy huquqlari amalga oshirib ʼ kelinmoqda. Davlatimiz tomonidan ilmiy sohadagi rivojlanishlar keng qo llab- ʻ quvvatlanmoqda. Ayniqsa bu o rinda yosh avlodni kichik yoshdan boshlab ʻ sog lom va har tomonlama yetuk qilib voyaga yetkazish, ta lim-tarbiya jarayoniga ʻ ʼ samarali ta lim-tarbiya shakllarini hamda usullarini joriy etish va shu orqali ʼ bolalarni rivojlantirish borasidagi ishlar muhim ahamiyat kasb etadi. “Ta lim to g risida”gi O zbekiston respublikasi qonunining ʼ ʻ ʻ ʻ 8-moddasida: - Maktabgacha ta lim va tarbiya bolalarni o qitish va tarbiyalashga, ʼ ʻ ularni intellektual, ma naviy-axloqiy, etik va estetik va jismoniy jihatdan ʼ rivojlantirishga, shuningdek bolalarni umumiy o rta ta limga tayyorlashga ʻ ʼ qaratilgan ta lim turidir. - Maktabgacha ta lim-tarbiya olti yoshdan yetti yoshgacha ʼ ʼ bo lgan bolalarni boshlang ich ta limga bir yillik tayyorlashni nazarda tutadi - deb ʻ ʻ ʼ ko rsatilgan. Maktabgacha ta limda bolani har tomonlama rivojlantirish, uning ʻ ʼ umumiy ta limda erishiladigan sezilarli yutuqlariga asos bo ladi. ʼ ʻ Bolaning erta rivojlanishi uning kelgusida shaxs sifatida shakllanishida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Shu maqsadda O zbekiston Respublikasi Vazirlar ʻ Mahkamasining 2018-yil 8- dekabrdagi “Boshlang ich ta limga bolalarni majburiy ʻ ʼ bir yillik tayyorlashga bosqichma-bosqich o tish bo yicha chora-tadbirlari ʻ ʻ to g risida”gi 999-sonli qarorini ijro etish doirasida davlat o z zimmasiga 6-7 ʻ ʻ ʻ yoshli bolalarning maktabga to lovsiz majburiy bir yillik tayyorgarligi bo yicha ʻ ʻ 11 majburiyatini oldi. 6-7 yoshli bolalar uchun mo ljallangan majburiy boshlang ichʻ ʻ ta limga bir yillik tayyorlash guruhlari, bolalarini to liq kunli maktabgacha ta lim ʼ ʻ ʼ tashkilotiga berish imkoniyatiga ega bo lmagan yoki muayyan sabablarga ko ra, ʻ ʻ bolasini maktabgacha ta lim tashkilotlariga bermagan ota-onalarning talab- ʼ ehtiyojlarini qondirishiga va istisnosiz barcha bolalarning ta lim olish va ʼ rivojlanishga teng imkoniyatga ega bo lishini ta minlashga qaratilgan. Davlat ʻ ʼ tomonidan ta limga berilgan e tibor va bu sohadagi yuksalishlar ota- onalar ʼ ʼ tomonidan e tirof etilib, farzand ta lim-tarbiyasiga nisbatan ularni bu boradagi ʼ ʼ mas uliyatini kuchaytirmoqda. ʼ Ota-onalarimiz tomonidan bolaning ushbu yosh davrida farzandlari tezroq mustaqil o qishni va yozishni bilishni istashlari haqida xohish-istaklarni ʻ bildiradilar. Shu o rinda ta kidlash lozimki, maktabgacha yoshdagi bolalarni ʻ ʼ maktab ta limiga tayyorlash dolzarb masala. Olimlar tomonidan olib borilgan ʼ tadqiqotlar shuni ko rsatadiki, bola yosh rivojlanish bosqichlarida uning jismoniy, ʻ ma naviy, imkoniyatlarini hisobga olmasdan turib, uni intensiv mashg ulotlar bilan ʼ ʻ maktab ta limiga tayyorlovga o rgatish mumkin emas. Bolalarni maktabga ʼ ʻ tayyorlash uchun maktab ta limining shakl va metodlarini qo llamaslik kerak. ʼ ʻ Bolalarning yoshga bog liq psixofiziologiyasi, ushbu yoshdagi bolalarning ʻ intellektual rivojlanishi uchun maqbul sharoitlar yaratish, maktabgacha ta limga ʼ oid ish shakllari, didaktik o yinlardan, ko rgazmali-predmetli mashg ulotlardan, ʻ ʻ ʻ bolalarning amaliy va tasviriy faoliyatining turli shakllaridan keng foydalangan holda tarbiyaviy ishlar usullari qo llagan holda amalga oshirilish zarur. Bunday ʻ shakllar va usullar yosh bolaning fikrlash va faoliyatining o ziga xos ʻ xususiyatlariga mos keladi, uning bilim faoliyatini rag batlantiradi va intellektual ʻ rivojlanishga hissa qo shadi. Maktabgacha ta lim vazirligi tomonidan xalqaro ʻ ʼ tajribalar hisobga olinib, 6- 7 yoshli bolalarni har tomonlama rivojlantirish, ularga ta lim-tarbiya berish va maktab ta limiga tayyorlash maqsadida “Ilm yo li” variativ ʼ ʼ ʻ dasturi ishlab chiqildi. Ushbu dastur 6-7 yoshli bolalar uchun mo ljallangan ʻ 12 majburiy boshlang ich ta limga bir yillik tayyorlash guruhlari maktabgachaʻ ʼ ta limga qo yiladigan Davlat talablariga muvofiq, bolaning rivojlanishidagi 5 ʼ ʻ muhim soha: bolalarning jismoniy rivojlanish va sog lom turmush tarzini ʻ shakllantirish; ijtimoiy-hissiy rivojlanish; nutq, muloqot, o qish va yozish ʻ malakalari; bilish jarayonining rivojlanishi; ijodiy rivojlanish sohalarini har tomonlama uyg un rivojlanishini ta minlashga mo ljallangan bo lib, bunda bola ʻ ʼ ʻ ʻ ta limiy faoliyatning yetakchi ishtirokchisi sifatida namoyon bo ladi. ʼ ʻ Dastur talablari bolani har tomonlama rivojlantirib, maktab ta limiga ʼ tayyorlaydi, unda turli xil ko nikmalarni shakllantirishda xizmat qiladi. Bu yoshda ʻ bolani savodxonligi bo yicha olib boriladigan ta limiy jarayonlar bolalarda nutq, ʻ ʼ muloqot, o qish va yozish malakalarini rivojlantirish sohasi va bola ʻ rivojlanishining barcha sohalari bilan chambarchas bog liq holda amalga oshiriladi. ʻ Bolaning so z boyligi oshadi, nutqqa nisbatan qiziqish uyg onadi, unda mazmunli ʻ ʻ gapirish, boshlang ich til bo yicha ma lumotga ega bo lish, badiiy adabiyotga ʻ ʻ ʼ ʻ muhabbat shakllanadi. Jamoada o zini tutish, savollarga javob berish, kattalar bilan ʻ muloqotga kirishish va ular oldida so zlash, shaxsiy qarorlarini qabul qilish, ʻ boshqalarga namuna bo lish, qiyin vaziyatlarda amaliy yechim topish uchun ʻ intilish ko nikmalari rivojlanadi. ʻ Bolada qo l barmoqlari mayda motorikasi rivojlantirilib, yozuv malakalari ʻ shakllanadi. Ular qog ozda to g ri chiziqlar, so zlar va qisqa gaplarni yozadi, ʻ ʻ ʻ ʻ yozuv qatorini aniqlay oladi, qo lni o zmasdan nuqta chiziqlarni birlashtirib rasm ʻ ʻ chizish malakalari shakllanadi. Bolani bu yosh davrida og zaki nutq asosiy o rinni ʻ ʻ egallaydi. Nutq rang- barang ifodali tovushlar yig indisidir. U bolani ertaga ʻ maktabda muvaffaqiyatli o qishi uchun zamin yaratadi. “So z boyligi - deb ʻ ʻ ta kidlagan edi Q.Shodiyeva - bolaga barcha mashg ulotlarda beriladigan ʼ ʻ bilimlarni tez va puxta o zlashtirib olish va bu bilim, tushunchalarni nutq orqali ʻ ifodalash imkonini beradi”. Bola nutqining rivojlanishi bevosita uning lug atiga ʻ bog liq. Albatta shuni ta kidlash lozimki, bolaning lug at boyligi bola dunyoni ʻ ʼ ʻ 13 anglashi orqali ifodalanadi. Bola ma lumotlarni atrof-muhitni ko zatish, ota-onalar,ʼ ʻ kattalar, tarbiyachilar, o rtoqlari, kitoblar, filmlar, mashg ulot va o yinlar orqali ʻ ʻ ʻ oladi. Bularning barchasida bolaga ma lumotlar og zaki nutq orqali beriladi. ʼ ʻ Buning natijasida bolaning lug at boyligi oshib borishi, u so zlar, ularning ʻ ʻ ma nosi, ularni qo llab, gaplarni grammatik jihatdan to g ri to zishni, to g ri ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ tovush talaffo zini amalga oshirishi zarur. Bolaga bu ma lum qiyinchiliklarni ʻ ʼ tug diradi. Bu jarayon boladan aqliy faollikni talab etadi. Bunda tarbiyachilar ʻ tomonidan bolani nutqini rivojlantirish va uni savodxonligini amalga oshirish bo yicha tizimli ta lim-tarbiyaviy ishlar amalga oshirilishi zarur. ʻ ʼ Bu jarayonlar Ilk qadam o quv dasturi va Ilm yo li variativ o quv dasturi ʻ ʻ ʻ asosida maktabgacha ta lim tashkilotlarida va majburiy tayyorlov guruhlarida nutq ʼ o stirish mashg ulotlari, rivojlanish markazlari, sayr, ekskursiyalar orqali ʻ ʻ mustahkamlanadi. Tarbiyachilar tomonidan bolalarni o qish va yozish malakalarini ʻ shakllantirish maktabgacha yoshga doir maxsus metodikalar orqali olib boriladi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda maktab ta limiga tayyorlash hamda unda ʼ savodxonligini rivojlantirish quyidagi talablarga bo ysunadi. - bolani ʻ rivojlantirishga qaratilgan qulay, do stona, xavfsiz muhitni yaratish. Bolalar ʻ jamoasida do stona munosabatni qadrlash. Bolaga yo naltirilgan ta limga ʻ ʻ ʼ yondashuv asosida ta lim-tarbiya berish, o zoq davom etadigan mashg ulotlar bilan ʼ ʻ ʻ emas, balki bolada qiziqishni uyg otadigan, uni hayratlantiradigan o yinlardan ʻ ʻ iborat ta limiy jarayonlarni tashkil etish. O yindan asosiy ta limiy faoliyat sifatida ʼ ʻ ʼ foydalanish. Didaktik vositalarni keng qo llash. - bolaning yosh xususiyatlarini hisobga ʻ olgan holda, ularning xotirasi, diqqati, nutqi, tafakkurini inobatga olish. Bolada o qishga nisbatan xohish, istak, qiziqish uyg otish. Kattalar tomonidan bolaga ʻ ʻ bosim o tkazish, uning erishgan natijalaridan qoniqmaganlikni bildirish man ʻ etiladi. - olib boriladigan ta lim va tarbiyaviy jarayonlar ketma-ketlikda, oddiydan ʼ murakkablashib borishi zarur. 14 - tizimli ravishda bolada kichik yosh davridan boshlab so zlarni to g riʻ ʻ ʻ talaffo zini rivojlantirish. Tarbiyachi o z nutqiga nisbatan talabchan bo lishi. - ʻ ʻ ʻ bolalarda o z nutqida to g ri talaffo z, qulay grammatik shakllar va xilma- xil gap ʻ ʻ ʻ ʻ konstruksiyalaridan va yozishning dastlabki malakalari va vositalaridan foydalana olishga bo lgan ishonchni hosil qilish. Umuman xulosa qilib shuni aytishimiz ʻ kerakki, bolalarni 6-7 yoshda maktab ta limiga tayyorlash, ularda ertaga maktab ʼ dasturlarini yaxshi o zlashtirishlari, shuningdek ularning intilishlari, qobiliyatlarini ʻ namoyon qilishga imkoniyat yaratadi. Bolalarni maktabga tayyorlashda, maktabgacha yoshdagi bolalik inson tafakkuri va umuman inson shaxsini shakllantirish jarayonida alohida rol o ynaydi, jamiyatimizning ongli avlodini ʻ tarbiyalashga xizmat qiladi. O zbеkiston Rеspublikasida maktabgacha ta’lim to g risidagi Nizomga ʻ ʻ ʻ mavofik bola maktabgacha ta’limni uyda, ota-onalarning mustakil ta’lim bеrishi orkali yoki doimiy faoliyat kursatadigan maktabgacha ta’lim muassasalarida, shuningdеk MTMlariga jalb kilinmagan bolalar uchun MTMlarda, maktablarda, maxallalarda tashkil etilgan maxsus guruxlar yoki markazlarda oladi. Bu еrda ular xaftada 2-3 marta shugullanishadi. Ota-onalarga maktabgacha ta’lim shaklini tanlash xuqo‘qi bеriladi. 6-7 yoshli bolaning maktab ta’limiga tayyorligini aniqlashda maktabgacha yoshdagi bolalar ta’lim-tarbiyasi bilan shugullanuvchilar asosiy shart xisoblanmish - bolaning maktabga tayyorligi maktabgacha va maktab davridagi xayot tarzi hamda faoliyati uchun ko prik vazifasini utashini, oila yoki ʻ MTMdagi ta’lim-tarbiya sharoitlarida maktab ta’limiga ozorsiz o tkazishni ʻ ta’minlash zarurligini xisobga olishlari lozim. Maktabgacha yoshdagi bolaning maktab ta’limiga o tishi hamisha uning ʻ xayoti, axloki va munosabatlarida anchayin jiddiy o zgarishlarni yo zaga ʻ ʻ chiqaradi. Shuning uchun bolani yoki uydayok maktab ta’limiga tayyorlash, uni uncha qiyin bo lmagan bilim, tushuncha, ko nikma va malakalar bilan tanishtirish ʻ ʻ kеrak bo ladi. Yetakchi mutaxassislarning fikriga ko ra «Maktabga tayyorgarlik» ʻ ʻ 15 tushunchasi bolani maktabga tayyorlashning quyidagi yunalishlarini o z ichigaʻ oladi: jismoniy, shaxsiy (ruhiy), aqliy maxsus tayyorgarlik. Jismoniy tayyorgarlik bolaning sog lomligi, harakat ko nikmalari va sifati, qo l mushaklari va kurish- ʻ ʻ ʻ motor muvofiqligi rivojlanganligi bilan izoxlanadi. Shaxsiy tayyorligi, atrof- muxitga, kattalarga, tеngdoshlariga, o‘simliklar dunyosiga, tabiiy xodisalarga, shaxsiy madaniyatni shakllanganligini nazarda tutadi. Aqliy tayyorgarlik bola obrazli va mantikiy fikrlashi, tasavvurning, odamiylikning, bilimga qizikishning, mustakilligining, o zini-o zi nazorat qilishga, ʻ ʻ hamda o’quv faoliyatini ko zatish, eshitish, eslab kolish, solishtirish kabi asosiy ʻ turlarini bilishni o z ichiga oladi. Bolaning maktabda ta’lim olishi samarasi uning ʻ ona tilini bilishiga va nutqni kanchalik rivojlanganligiga ko proq bog liq bo ladi. ʻ ʻ ʻ Chunki butun o‘quv faoliyati shularga, ya’ni nutqiy mantiqiy rivoji, bolaning kattalarning yordamisiz mustakil fikrlashi, til rivojlanganligi yutuqlarida erkin foydalana olishi, hikoya qilish, mulohaza yuritish, o z tasavvurini izohlay olish, ʻ tushunarli qilib bayon etish kabi omillar asos ojiz va kuchsizlarni himoya qilishni; o z-o ziga xizmat qila olishi; Uyda yoki bog cha hovlisida yеngil mеhnatlarni ʻ ʻ ʻ bajara olishi; Oshxona anjomlarini choynak, piyola, qoshiq, likopcha, pichoq kabilarni vazifasini bilish; Mеxnatsеvar bo lish, yaxshi odat ekanligini bilish; ʻ Mеxnatsеvar qurollarini tеsha, bolg acha, boltacha, qaychi, o roq kabilarni ʻ ʻ vazifasini bilish; Tеjamkorlik zarurligi bilishi; o zini ozoda tuta olish; To g ri ʻ ʻ ʻ yuvinishi; Sochiq, sovun, tish yuvish pastalari va chutkasidan to g ri foydalanishi; ʻ ʻ Mustaqil sochni tarash, turmaklashi; Mustaqil tartibli qiyinish va yеchinishni; Kiyim, o yinchoq va xona anjomlarini o z joyiga qo ya bilishi; Ovqatlanish ʻ ʻ ʻ qoidalarini bilishi va unga rioya qilishi; Tasviriy san’at asarlaridan zavqlana olishi kеrak. Maktabning bola shaxsiga qo‘yadigan asosiy talablaridan biri psixologik tayyorgarlikdir. Bolaning psixologik tayyorligi uning jamiyatdagi ijtimoiy mavqеini o zgarishi va kichik maktab yosh davridagi bolalar o‘quv faoliyatining ʻ 16 o ziga xosligi bilan uzviy bogliq. Shuni ta’kidlab utish joizki, maktabda psixologikʻ aniq bir mazmun doimiy hisoblanmaydi, balki u doimo o zgarib boyib boradi. ʻ Psixologik tayyorlikning tarkibiy jihatlari: intеllеktual (aqliy), ma’naviy va irodaviy tayyorgarlikdan iboratdir. Aksariyat hollarda bolaning aqliy rivojlanganlik darajasi haqida gapirliganda uning so z boyligi zaxirasi bilan aniqlanadigan aqliy ʻ bilimlari mikdoriga ko proq e’tibor bеriladi. ʻ Ota-ona, hatto ayrim o qituvchilar ham bola kanchalik ko p bilsa, u ʻ ʻ shunchalik rivojlangan bo ladi, dеb o ylaydilar. Aslida esa unday emas, fan- ʻ ʻ tеxnika, ommaviy axborot vositalarining kеng tarqalganligi tufayli bugungi kun bolalari go yo ma’lumotlar ummonida so zib yurgandеk bo lmoqdalar. Bu esa ʻ ʻ ʻ ulardagi so z boyliklarning kеskin o‘sishiga asos bo‘lmoqda, lеkin bu ularning ʻ tafakkuri ham shunday jadallikda rivojlanayapti, dеgan gap emas. Maktabda amal qilinayotgan o quv dasturlarini o zlashtirish boladan ʻ ʻ narsalarni taqqoslay bilish, tahlil qilish, umumlashtirish, mustaqil xulosalar chiqarish kabi bilish jarayonlarining yеtarlicha rivojlangan bo lishini taqozo etadi. ʻ Shuning uchun ham xozirgi kunda maktab amaliyotchi psixologlari tomonidan bolalarni birinchi sinfga qabul qilish jarayonida kеng foydalanilayotgan psixodiagnostik vositalar, tеstlar, so‘rovnomalar, asosan bolada yuqorida kеltirib o‘tilgan xususiyatning rivojlanganlik darajasini aniqlashga mo‘ljallangan mеtodikalardan iboratdir. 5-7 yosh bolaning maktabga intеllеktual (aqliy) tayyorligining yana muhim ko‘rsatkichlaridan biri bu ulardagi obrazli tafakkurning oliy darajada rivojlanganligidir. Bularga tayangan holda bola atrof-muhitdagi narsa-xodisalar o rtasidagi eng muhim xususiyatlarni, munosabatlarni farqlay olish imkoniyatiga ʻ ega bo ladi. Bu urinda bolalar chizmali tasvirlarni shunchaki tushunibgina kolmay, ʻ balki ulardan muvaffaqiyatli foydalana oladigan bo ladilar. Biroq ularning ʻ tafakkuri umumlashtirish xislatlariga ega bula borsada, prеdmеtlar va ularning (tafakkuri) o‘rnini bosuvchilar bilan aniq xatti-harakati obrazliligicha qolavеradi. 17 Maktabgacha yosh davridayoq bola kichik maktab yosh davrida yеtakchi faoliyat turi bo ladigan – o‘quv faoliyatiga tayyorlangan bo lishi lozim. Bunda boladaʻ ʻ ma’lum bir tеgishli masalalarning shakllangan bo lishi muhim ahamiyatga ega. ʻ Bunday malakalarning asosiy xususiyatlaridan biri bolaning o‘quv topshirigini ajratib olishi va faoliyatni mustakil maqsadga aylantira olishidir. Bunday jarayonlar birinchi sinf o‘quvchilaridan topshirikda o zi bеlgilagan o zgarish, ʻ ʻ yangilik alomatlarini qidirib topa bilish va ulardan hayratlanishni, qiziqishni talab qiladi. Bunday topshiriqlar amaliy ishlarga aylantirilsa yoki o yin tarzida bajarilsa, ʻ osonrok kеchadi va bola o zlashtiradi. Yuqorida to xtalib o tganimiz intеllеktual ʻ ʻ ʻ tayyorlik bolaning maktabda muvafaqqiyatli o‘ib kеtishi uchun yagona zamin emas. Agar bola zarur malaka va ko nikmalar zaxirasiga ega bo lsa, unda ʻ ʻ intеllеktual rivojlanganlik darajasi ham yuqori bo lsa-yu o quvchilikning ijtimoiy ʻ ʻ holatiga shaxsan tayyor bulmasa, maktabda o‘qib kеtishi qiyin kеchadi. Agar o‘qituvchi yoki ota-ona uni ukishga qiziqtira olmasalar, o‘quv vazifalarini zo‘rma-zo‘raki, sifatsiz, qo‘l uchida bajaradilar. Bundaylarda zarur natijalarga erishish qiyin bo ladi. Eng yomoni, bu yoshda maktabga borishni ʻ xohlamaydigan bolalar ham uchrab turadi. 5-7 yoshli bolaning maktabga borishdan bosh tortishi asosan uni tarbiyalashda ota-onalar tomonidan yo‘l qo‘yilgan xatoning oqibati hisoblanadi. Ayrim ota-onalarda maktabgacha yosh davridagi bolani maktab bilan qo rqitish hollari ham kuzatiladi. Ikkita gapni eplab gapira ʻ olmasang, maktabda qanday o‘qiysan, sanashni bilmaysan-u, maktabga qanday borasan, maktabga borsang, o rtoqlaring bu qilig‘ingdan kulishadi! Xеch narsani ʻ bilmaysan, maktabga borsang bizni uyaltirasan! kabi ta’na-dashnomlar, bolada maktabdan qo rqish, undan xavfsirashning shakllanishiga asos bo lishi mumkin. ʻ ʻ Shunday qo‘rquv bilan maktabga borgan bolalarning maktabga bo lgan ʻ munosabatini o zgartirish, ularda o ziga nisbatan ishonch uyg‘otish uchun haddan ʻ ʻ ziyod kuch, vaqt, mеxnat, sabr-toqat, chidam, e’tibor zarur bo ladi. Bu esa bolada ʻ oldindan maktabga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirishga qaraganda 18 shubhasiz, murakkab jarayondir. Bolani birinchi sinfda o qitishda yo zagaʻ ʻ kеladigan qiyinchiliklarning sababi kattalarning bola bilan bo ladigan muloqotlari ʻ shakli u yoki bu vaziyatga bog lik bo‘lmagan holda, shaxsiy ahamiyatga ega ʻ bo lishi muhim ahamiyatga ega. Bunday muloqot bolaning kattalar e’tiboriga va ʻ hamdardligiga bo lgan ehtiyoj va ehtiyojlarni kattalar tomonidan ko ndirilishi bilan ʻ ʻ xaraktеrlanadi. Muloqotning bu shakliga erishgan bolalar uchun kattalarga e`tibor, ular murojatini tinglash va tushunishga intilish va kattalar tomonidan ham ularga nisbatan shunday e’tibor kursatilishiga bo lgan ishonch xosdir. Bunday bolalar ʻ kattalarning turli vaziyatlarda (ko‘chada, uyda, mеxmonda, ishxonada) o zlarini ʻ qanday tutishlarini farqlay oladilar. Kattalarning bunday xulqni anglash evaziga bolalar ham kattalarga, o‘qituvchilarga, shu vaziyatga mos ravishda munosabatlarni namoyon kiladi. Agar bolada kattalarga nisbatan bunday munosabatlar shakllanmagan bo lsa, unga mos ravishda kattalarga nisbatan ham ʻ tеgishli munosabat yuzaga kеlmaydi, bu esa albatta bola bilan olib boriladigan ta’lim jarayonini murakkablashtiradi. Ota-onalar har bir bola ruhiy rivojlanishida o ziga xos xususiyatlarga ega ekanligi va bu xususiyatlar ularning u yoki bu ʻ faoliyat turini egallashida namoyon bo lishini yodda tutishlari lozim. Ba’zi bolalar ʻ endigina birinchi so zlarni o zlashtirganlarida ularning tеngqurlari allaqachon ʻ ʻ ma’lum bir iboralar bilan gaplasha oladigan bo ladilar. Ta’lim jarayonida bola ʻ imkoniyatlarining namoyon bo lishi ma’lum darajada nasliy omillar bilan ham ʻ boglikdir. Bolalar o z tеmpеramеnt xususiyatlariga ko‘ra ham bir-birlaridan ajralib ʻ turadilar: Xushchakchak, sеrgap, quvnoq, xayotning o zgaruvchan sharoitlariga tеz ʻ moslasha oladigan bolalar - sangvinnik tеmpеramеntga mansub bo ladilar. ʻ Ko pincha noxush kayfiyatda yuradigan, ta’sirchan, kamgap, sust bolalar - ʻ mеlanxolik tеmpеramеntga kiradilar. Xotirjam, bеfarq, kamharakat, nutqi sust bolalar - flеgmatiklardir. Jaxldor, bеtokat, sеrzarda, harakatchan bolalar - xolеrik hisoblanadilar. Bolalar kattalarning yordamiga muhtoj bo lishiga qarab ham bir- ʻ 19 birlaridan farq qiladilar. Ba’zi bolalar biror xatti-harakatni bajarishni bir nеcha marta ko‘rsatish, tushuntirish, kеtidan ergashtirish kеrak. Boshqa bolalarga esa bajariladigan ish bir marotaba ko‘rsatilsa yеtarli bo ladi. Shunday bolalar ham borki, ular bеrilgan vazifani mustaqil bajaradilar.ʻ Bolalar o zlarini qiziquvchanlik, aqliy faolliklariga qarab ham bir-birlaridan ajralib ʻ turadilar. Ba’zi bolalar ko p savol bеradilar va harakatchan bo ladilar, ba’zi ʻ ʻ bolalarni esa xеch narsa qiziqtirmaydi. Ota-onalar bolalaridagi o ziga xosliklarni ʻ qanchalik chuqur bilsalar, ularga o rgatishni muvaffaqiyatli tashkil qila oladilar. ʻ Biror tomonining rivojlanmagani, zaifligi (aqliy, his-tuyg uli, irodaviy yoki ʻ amaliy) maktabda o zlashtirmaslikning sabablaridan bo lishi mumkin. Shu bilan ʻ ʻ birgalikda, bolalar birinchi sinfda o quv fanlarning (o qish, yozuv, matematika) ʻ ʻ mazmunini o zlashtirish uchun maxsus bilim, malaka va ko nikmalarga ega ʻ ʻ bo lishlari kerak. ʻ Masalan, matematikani o qitishda o qituvchi bola narsalarning rangi, shakli, ʻ ʻ katta-kichikligi, sonini ajrata biladi deb hisoblaydi, yozuvni o rganishda esa bola ʻ yozuv va rasm qurollarini to g ri ishlata olishiga, grafik mashqlarni bajara olishiga ʻ ʻ tayanadi. Shu kabi bilim, malaka va ko nikmalar maktabga maxsus tayyorgarlikni ʻ tashkil etadi. Umumiy va maxsus tayyorgarlik bir-biriga zid kelmaydi. Maktab fanlarini o zlashtirishda bolaning maxsus tayyorgarligi umumiy tayyorgarlikdan ʻ kelib chiqadi, unga mos keladi, tayanadi. 20 1.2. “Ilm yo li” variativ dasturi orqali ta’lim va tarbiya jarayonini tashkilʻ etishning zamonaviy innovatsiyalari O zbekiston Respublikasida maktabgacha ta’lim sohasining rivojlanishiga ʻ katta e’tibor qaratilmoqda. O zbekiston Respublikasi Prezidenti ʻ Sh.M.Mirziyoyevning tashabbusi bilan, Prezidentning 2017-yil 30-sentabrdagi “Maktabgacha ta’lim tizimini boshqarishni tubdan takomillashtirish bo yicha ʻ chora-tadbirlar to g risida”gi 5198-sonli Farmoniga ko ra, O zbekiston ʻ ʻ ʻ ʻ Respublikasining Maktabgacha ta’lim vazirligi tashkil etildi. Shu sababli, eng ilg or xalqaro tajribalar asosida tizimdagi dasturiy va o quv-metodik ta’minotni ʻ ʻ takomillashtirish maqsadida maktabgacha ta’lim tizimini tubdan isloh qilish zarurati paydo bo ldi. ʻ O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018 yil 8-dekabrdagi ʻ “Boshlang ich ta’limga bolalarni majburiy bir yillik tayyorlashga bosqichma- ʻ bosqich o tish bo yicha chora-tadbirlar haqida”gi 999-sonli qarorini ijro etish ʻ ʻ doirasida O zbekiston o z zimmasiga 6-7 yoshli bolalarning maktabga to lovsiz ʻ ʻ ʻ majburiy bir yillik tayyorgarligi bo yicha majburiyatni oldi. 6-7 yoshli bolalarni ʻ har tomonlama rivojlantirish, ularga ta’lim-tarbiya berish va maktabga tayyorlash maqsadida, “Ilm yo li” variativ dasturini ishlab chiqish hamda uni tasdiqlash ʻ zarurati paydo bo ldi. ʻ O zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligining tashabbusi bilan ʻ 6-7 yoshli bolalarni har tomonlama rivojlantirish, ularga ta’lim-tarbiya berish va maktabga tayyorlash maqsadida, “Ilm yo li” variativ dasturi Maktabgacha ta’lim ʻ tashkilotlari rahbarlari va mutaxassislarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti ilmiy-metodik kengashining 2019-yil 29-avgust 7-sonli yig ilish ʻ qarori bilan, maktabgacha ta’lim vazirligi huzuridagi o quv metodik ishlarni ʻ muvofiqlashtiruvchi yig ilishining 2019-yil 20-sentabrdagi 1-son bayoni bilan ʻ tasdiqlangan va nashrga tavsiya etilgan. Mazkur dastur maktabgacha ta’lim tashkilotlari uchun ishlab chiqilgan “Ilk qadam” Davlat o quv dasturi, O zbekiston ʻ ʻ 21 Respublikasida ilk va maktabgacha yoshdagi bolalarning rivojlanishiga qo yiladigan Davlat talablari, maktabgacha ta’limni rivojlantirish Konsepsiyasiʻ asosida ishlab chiqildi. “Ilm yo li” variativ dasturi bolaning to laqonli rivojlanishi, tarbiyalanishi va ʻ ʻ o qishini, uning maktabda ta’lim-tarbiya olishga samarali tayyorlanishini ʻ ta’minlashga qaratilgan, bolalarni maktabga tayyorlash bo yicha xalqaro ʻ tajribalarni, innovatsion yondashuvlarni hisobga olgan holda ishlab chiqilgan hujjat hisoblanadi. Dasturning maqsadlari va vazifalari maktabgacha bolalar uchun quyidagilarni ta’minlashni ko zda tutadi: ʻ - Zarur bo lgan rivojlanish amaliyoti va maktabga tayyorlash uchun teng ʻ imkoniyatlarni vujudga keltirish; - 6-7 yoshli bolalar uchun mo ljallangan majburiy boshlang ich ta’limga bir ʻ ʻ yillik tayyorlash guruhlar bolalarini to liq kunli maktabgacha ta’lim tashkilotiga ʻ berish imkoniyatiga ega bo lmagan yoki muayyan sabablarga ko ra, bunga ʻ ʻ intilmaydigan ota-onalarning talab-ehtiyojlarini qondirishi kerak; - 6-7 yoshli bolalar uchun mo ljallangan majburiy boshlang ich ta’limga bir ʻ ʻ yillik tayyorlash guruhlar maktabgacha ta’limga qo yiladigan davlat talablariga ʻ muvofiq, 5 muhim sohada bolalarning har tomonlama rivojlanishini ta’minlashi zarur (jismoniy rivojlanish va sog lom turmush tarzini shakllantirish; ijtimoiy- ʻ hissiy rivojlanish; nutq, muloqot, o qish va yozish malakalari; bilish jarayonining ʻ rivojlanishi; ijodiy rivojlanish) har tomonlama uyg un rivojlanishini ta’minlashga ʻ mo ljallangan; ʻ - Maktab ta’limiga umumiy psixologik tayyorgarlik. Dasturning II bobi “6 yoshdan 7 yoshgacha bo lgan bolalar rivojlanishidagi ʻ o ziga xosliklar” deb nomlangan bo lib, unda maktabga tayyorlov yoshidagi ʻ ʻ bolalarning har tomonlama, ya’ni fiziologik, psixologik rivojlanishi, muloqot ko nikmalarining shakllanishi haqida bayon etilgan. ʻ 22 III bob “Maktabgacha yoshdagi bolalarning ta’limida kompetentlilik yondashuvi” bo lib, unda 6-7 yoshli bolaning umumiy asosiy kompetensiyalariʻ (kommunikativ, o yin, ijtimoiy, bilish kompetensiyalari), bola rivojlanish ʻ sohalarining kompetensiyalari (jismoniy rivojlanish va sog lom turmush tarzini ʻ shakllantirish; Ijtimoiy-hissiy rivojlanish; nutq, muloqot, o qish va yozish ʻ ko nikmalari; bilish jarayonining rivojlanishi; ijodiy rivojlanish) yoritilgan. ʻ Dastur IV bobi ‘O qitishga yondashuvlar“ deb nomlangan bo lib, unda ʻ ʻ shaxsiy yondashuv maqsadi, bolaga yo naltirilgan yondashuv, rivojlantiruvchi ʻ yondashuv, individuallashtirish, rivojlantiruvchi o qitish muhiti, MTT da o yin ʻ ʻ faoliyatining yetakchi tur sifatida ekanligi, inklyuziv ta’lim tamoyillari ochib berilgan. Shaxsiy yondashuv bu biron bir standart asosida bo ysundirilish emas, balki, ʻ shaxsning qanday bo lsa, shundayligicha qabul qilinishi tushuniladi. MTT larda ʻ shaxsiy yondashuv sifatida bolaning jamoada o z o rniga ega bo lishi, jamoa ʻ ʻ ʻ oldida tan olinishi nazarda tutiladi. Pedagogning shaxsiy yondashuvi bolaga o zini ʻ shaxs sifatida anglashda hamda imkoniyatlarini aniqlashga yordam berishni ko zlaydi. ʻ Bolaga yo naltirilgan yondashuv shunday o qitishki, u bolaning yosh va ʻ ʻ individual xususiyatlarini, uning qobiliyatlarini, qiziqishlarini, ehtiyojlarini, tajribasini, MTTga kelgunigacha oiladagi madaniyatni hisobga oladi. Rivojlantiruvchi yondashuv – bolaning tabiiy ravishda ulg ayishining ʻ muhimligini baholash va tahlil qilish imkoniyatini yaratadi. Bu yondashuv o z ʻ nomidan ham ko rinib turibdiki, rivojlantirishga yo naltirilgan hisoblanadi. Bu ʻ ʻ yondashuvni asosan o yin jarayonida kuzatsak bo ladi. Chunki o yin jarayonida ʻ ʻ ʻ bola atrof-muhit haqida ma’lumotlarga ega bo ladi, ijtimoiy munosabatlar haqida ʻ tasavvurlari shakllanadi, har bir bola o ziga xos shaxs sifatida shakllanadi. ʻ Individuallashtirish – o ta muhim masala hisoblanadi, chunki, pedagog ʻ qanchalik individual tarzda bolalar bilan shug ullansa, har bir bola shu darajada ʻ 23 mo ljaldagi ta’lim natijalariga erishadi, shu tufayli dasturning amalga oshirilishiʻ oson kechadi. Rivojlantiruvchi o qitish muhiti – ayniqsa, maktabga tayyorlov yoshidagi ʻ bolalar uchun juda muhimdir. Guruh xonasining ma’lum bir qismida bolalarning qiziqishlari asosida erkin mustaqil faoliyat bilan shug ullanadigan burchak, yoki ʻ rivojlantiruvchi markazlar tashkil etiladi. Maktabga tayyorlov guruhlari bolalariga innovatsion yondashuvlik asosida mashg ulotlar jarayonini tashkil etishda rivojlanish markazlari ham katta ʻ ahamiyatga ega. Maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalashda rivojlanish markazlarini tashkil etishning asosiy sharti pedagogdan tayyor bilim olishdan ko ra, bolaga rivojlanish markazlarida faoliyatni tanlash imkoniyatini berish, ʻ bunda u atrofdagi dunyo haqida bilimlarni mustaqil ravishda egallashi, ko nikmalari va qobiliyatlarini rivojlantirish, bolaga qiziquvchanlik, mustaqil ʻ izlanish, tadqiqot jarayoniga qo shilish imkoniyatini berishdir. Rivojlanish ʻ markazlari ta’lim, rivojlantiruvchi, o qitish, rag batlantiruvchi, uyushgan, ʻ ʻ kommunikativ funksiyalarni bajaradi. Rivojlanish markazlariga quyidagilar kiradi: Qurilish, konstruktorlik va matematika markazi; Syujetli-rolli o yinlar va dramalashtirish markazi; ʻ Til va nutq markazi; Ilm, fan va tabiat markazi; San’at markazi. Qurilish, konstruktorlik va matematika markazi har xil qurilish to plamlari, ʻ masalan, kublar, legolar, bloklar, konstruktorlar, o ynash uchun didaktik o yinlar ʻ ʻ va boshlang ich matematik tasavvurlarni rivojlantirish uchun o quv ʻ ʻ materiallarlaridan iborat bo lib, bu markazda maktabgacha yoshdagi bolaning ʻ mayda va sensor motorikalari rivojlanadi. 24 Qurish-konstruksiyalash va matematika markazi ko p jihatdan nutq ijtimoiyʻ ko nikmalar, matematik va ilmiy tafakkur, mayda va yirik motorika, ijodni ʻ rivojlantiradi. Markazni tashkil etishda faol harakatlanish mavjud bo lmagan joyni ʻ tanlanadi. Faoliyatning ko p qismi polda o tirgan holda amalga oshiriladi shu ʻ ʻ sababli yumshoq gilam to shab qo yish lozim. Bu markazda faoliyat ko pincha ʻ ʻ ʻ syujetli rolli o yinga aylanib ketadi, shuning uchun sahnalashtirish markazlarini ʻ bir-biriga yaqin joylashishi maqsadga muvofiq. Syujetli-rolli o yinlar va dramalashtirish markazi teatrning barcha turlari ʻ uchun atributlar va o yin materiallari, rolli, dramatik, rejissorlik va dramatizatsiya ʻ o yinlari, shlyapalar - maskalar, o yin to plamlari va burchaklarda o ynash uchun ʻ ʻ ʻ ʻ o yinchoqlar - masalan “Sartarosh”, “Kasalxona” va “Do kon” o yinlari atrebutlari ʻ ʻ ʻ mavjud bo lib, unda bolalarda kommunikativ (muloqot), o yin, ijtimoiy hamda ʻ ʻ bilish kompetensiyalari shakllanadi. Syujetli rolli o yinlarning hududi aniq belgilanishi va o yinda ishtirok ʻ ʻ etmayotgan bolalarning bu zonaga kirishiga, o yinni buzishiga yo l qo ymaydigan ʻ ʻ ʻ chegaraga ega bo lishi zarur. Tarbiyachilar yilning bir joydan boshqa joyga ʻ ko chirishlarini ham qo llab quvvatlashlari lozim. ʻ ʻ Bolada kichik sahna ko rinishlarini o ynashga xohish-istak uyg otish uchun ʻ ʻ ʻ albatta kerakli jixozlar bo lishi kerak. Bu borada o yin markazlari faoliyatini ʻ ʻ tashkillashtirish maqsadga muvofiqdir. 1.O yin markazi “Shifoxona” ʻ 2.O yin markazi “Oshxona” ʻ 3.O yin markazi “Pochta” ʻ 4.O yin markazi “Sartaroshxona” ʻ 5.O yin markazi “Bank” ʻ 6.O yin markazi “Ferma”. ʻ Til va nutq markazi didaktik o yinlar, tematik mavzuli, katta va kichik ʻ formatdagi rasmlar, tasviriy materiallarlar, voqealar ketma-ketligini belgilash 25 uchun rasm seriyalari, turli mezonlarga ko ra guruhlash va boshqalar, bolalarʻ kitoblari kutubxonasi, tematik albomlar, topishmoqlar albomlari, magnit harflar to plami, “Rasmli Alifbo” kubiklaridan iborat. ʻ Til va nutq markazini tashkil etish jarayonida bolani o zaro muloqot qilishga ʻ chorlovchi, undovchi vositalar bilan jihozlashga alohida e’tibor qaratish lozim. Bu vositalarga bolaning yoshiga mos bo lgan ertak kitoblar, kesma harflar, kesma ʻ bo g inlar, hikoyalar, ikkinchi tilni o rganayotgan narsa buyumlar, shu bilan birga, ʻ ʻ ʻ suratlarni ham misol qilib olsak bo ladi. ʻ San’at markazi tasviriy faoliyat zarur jihozlar, xalq hunardmanchilik mahsulotlari tasvir etilgan albomlar va illyustratsiyalar, dekorativ-amaliy san’at, turli xil xalqlarning hayoti, madaniyati, urf-odati aks ettirilgan rasmlar, bolalar yozuvchisi va O zbekiston shoirlari portretlari, tematik rang-barang kitoblar, erkin ʻ ijod uchun rasm chizish albomlaridan iborat. San’at markazi: Bolalar tug ma tadqiqotchi bo lib, ular o zlarini o rab turgan ʻ ʻ ʻ ʻ atrof-muhit haqida faol ma’lumot yig ishga harakat qilishadi. Markazni tashkil ʻ qilishda quyosh nuri tushadigan deraza oynalari yoniga joylashtirilsa maqsadga muvofiq bo ladi. ʻ Ushbu markaz bolalarga quvonch, hayajonlanish baxsh etadi, turli funksiyalarni bajaradi, shunindek, bolalarni ijodokorligi qiziquvchanligi, tasavvuri va tashabbusiga ozuqa beradi. San'at markazi bolalar eng ko p ishtirok etadigan ʻ markaz bo lib unda bolalar mayda motorikalarini rivojlantirgan holda barmoqlari ʻ orqali musavvirlik qiladilar, loy, plastilin, qaychi, rangli qog ozlar va ko plab ʻ ʻ boshqa material vositalardan foydalanadilar. Ilm, fan va tabiat markazi atrof-muhit madaniyati bo yicha didaktik ʻ materiallarlar, «Tabiat va odam» rasmlari va illyustratsiyalari, valiologiya bo yicha ʻ maketlar, tabiiy materiallarlarning xususiyatlarini o rganish uchun materiallarlar, ʻ to plamlar, tadqiqotlar va tajribalar uchun, bilim to plamlari, o ynash uchun o yin ʻ ʻ ʻ ʻ 26 mavzular to plamlari - uy va yovvoyi hayvonlar, dengiz hayoti, hasharotlar,ʻ qushlardan tashkil topgan. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida rivojlantiruvchi muhitni yaratish: Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalarni rivojlanishiga oid davlat talablarini bajaradi. Bolalarni erkin fikrlashga o rgatish, ijodkorlik qobiliyatini rivojlantirish, ʻ o z “men”larini topishga yordamlashishdir. ʻ Ilm-fan va tabiat markazida bolaning tabiat hodisalari haqida bilib olgan tushunchalari shakllanadi. Markaz dastur bo limlari mavzularining o zgarishi, ʻ ʻ shuningdek, yil fasllariga qarab o zgartirilib boriladi. Guruh sharoitidan kelib ʻ chiqqan holda, amaliy mashg ulotlar uchun maxsus joy ajratish mumkin. Buning ʻ natijasida maktabgacha yoshdagi bolada amaliy bilimlar ko nikmasi shakllanadi. ʻ “Ilm yo li” variativ o quv dasturi o z navbatida ilovalardan iborat bo lib, 9- ʻ ʻ ʻ ʻ ilova “Rivojlanish markazlarini samarali tashkil etish bo yicha metodik tavsiyalar” ʻ deb nomlangan. Rivojlanish markazlarida faoliyat olib boorish har bir bolaning individual xusuiyatlarini hisobga olgan holda samarali tarzda tashkil etiladi. Bu markazlarda har bir bola o zining qiziqishlaridan kelib chiqqan holda ishlaydi. Shu tariqa ʻ bolada qiziqishlari asosida qobiliyatlari ham shakllanib boradi. Rivojlanish markazlarining maqsadi bolaning har tomonlama rivojlanishi, ta’lim-tarbiya olishi va uning maktabga samarali tayyorgarligini ta’minlash uchun sharoit yaratishdan iborat. -Rivojlanish markazlarining vazifalari etib quyidagilar belgilangan: -Bilim va ko nikmalarga ega bo lgan ehtiyojni shakllantirish; ʻ ʻ -individual manfaatlarni qo llab-quvvatlash; ʻ -fikrlash jarayonlarini va kognitiv qiziqishni faollashtirish; -rivojlanish faoliyati; Nostandart holatlarda samarali harakatlarga tayyorlikni rivojlantirish; 27 tashabbuskorlikni rivojlantirish, o z fikrlarini ijodiy ifoda etish qobiliyatiniʻ rivojlantirish; -bolalarni texnik va badiiy ixtiro bilan tanishtirish; -vizual - majoziy idrokni rivojlantirish; -xotirani, nozik vosita ko nikmalarini, fikrlash, tasavvurni rivojlantirish; ʻ -kommunikativ ko nikmalarni, muloqot qobiliyatini va jamoaviy ʻ ijodkorlikni rivojlantirish; -bolalarda izlanish va kognitiv faoliyatni rivojlantirish istiqbollarini kengaytirish; barkamol shaxsni rivojlantirish. Maktabgacha yoshdagi bolalarga ta’lim-tarbiya berishda rivojlanish markazlaridan foydalanish orqali ularga atrofdagi dunyo haqida bilimlarni mustaqil ravishda egallashi, ko nikmalari, shu bilan birga qobiliyatlarini rivojlantirishlari, ʻ qiziqishlarini inobatga olgan holda markazlarni tanlashlari, jamiyat, ijtimoiy muhit kabi tushunchalarni markazlarda o yin vositasidan foydalangan holda anglashlari ʻ imkoniyatini yaratishdan iborat. Har bir rivojlanish markazi ta’lim, rivojlantiruvchi, o qitish, rag batlantirish, jamoaviy ishlash, kommunikativ ya’ni ʻ ʻ muloqot funksiyalarini bajarishi lozim. Eng muhimi bu markazlar bolaning mustaqil fikrlashini, mustaqillilik xususiyatini shakllantirishi kerak. Bolalar bu markazlarda mustaqil faoliyat bilan shug ullanadilar. Shuni inobatga olgan holda, ʻ pedagoglar tomonidan markazlar estetik jihatdan bolani jalb qila oladigan tarzda bezatilishi kerak. Undagi inventarlar bolaning yoshiga mos, didaktik talablarga javob beradigan, hamda bola uchun xavfsiz bo lishi darkor. Har bir markazning ʻ maqsadiga muvofiq haftaning boshida pedagogning tematik rejasiga binoan, materiallar tayyorlanadi va jihozlanadi. Bu dasturning VII bobi ‘Mashg ulotlardagi o qitish“ deb nomlangan bo lib, ʻ ʻ ʻ unda 6-7 yoshli bola rivojlanish sohalarining kompetensiyalari bayon etilgan. 28 Jismoniy rivojlanish va sog lom turmush tarzini shakllantirish sohasida ʻ 6-7 yoshli bola yosh imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda bajaradi, shaxsiy gigiyena qoidalariga amal qiladi, mayda motorika ko nikmalaridan foydalanadi, ʻ kundalik hayotida mayda motorikadan foydalana oladi, harakatlarini maqsadli tarzda amalga oshiradi. Ijtimoiy-hissiy rivojlanish sohasi kompetensiyalari orqali 6-7 yoshli bolada o z “Men”i shu bilan birgalikda atrofdagi insonlarning jamiyatdagi roli haqida ʻ tasavvurlari shakllanadi, o z hissiyotlarini boshqarish bilan birga uni vaziyatga ʻ mos holda bayon eta olishadi, kattalar va tengdoshlar bilan birgalikda muloqot qila oladi, murakkab vaziyatlardan turli usullardan foydalangan holda chiqib keta oladi. Nutq, muloqot, o qish va yozish malakalari kompetensiyasi orqali 6-7 yoshli ʻ bola nutqni tinglaydi shu bilan birgalikda anglaydi, so zlashadi va muloqot qiladi. ʻ Kitobga va kitob o qishga qiziqishini bildiradi. Bu yoshdagi bolada yozuv ʻ malakasi shakllanadi. Bilish jarayonining rivojlanishi sohasi orqali 6-7 yoshli bola atrof-olam haqida qiziqadi, shu sababli mustaqil ma’lumotlar izlashga harakat qiladi, milliy urf-odatlar va an’analarni biladi, mamlakati va uning ramzlari haqida bilimga ega bo ladi, mustaqil fikr bildira oladigan bo ladi. ʻ ʻ Ijodiy rivojlanish sohasi orqali esa 6-7 yoshli bolada she’riy va nasriy badiiy asarlarga qiziqish paydo bo lishi bilan birgalikda, ularga nisbatan munosabat ʻ bildirish ko nikmasi shakllanadi, bola uchun tanish bo lgan asarlarni ʻ ʻ sahnalashtirish jarayoniga faol ishtirok etadi, olamni o zgartirishda insonning ʻ yaratuvchi rolini anglaydi. Dasturning IX bobi “Hamkorlik” deb nomlangan bo lib, oilalar bilan ʻ hamkorlik, ta’lim jarayoniga ota-onalarni jalb qilish, kutuvlar va boshqa shu kabi bo limlar yoritilgan. Pedagogning jamoa ishlarining birinchi pog onasida ota- ʻ ʻ onalar bilan ishlash mavjud bo lib, tarbiyalanuvchilarning oilalariga tashrif ʻ 29 buyurish, maktabgacha ta’limda oilalarni jalb qilgan holda musbaqalar, o yinlarʻ tashkil etish lozim. Pedagoglar bolaning dastlabki tarbiyasi sifatida oilaning yetakchi rolini birinchi o ringa qo yishlari katta ahamiyat kasb etadi. Chunki bola boshlang ich ʻ ʻ ʻ majburiy bir yillik maktabga tayyorlov guruhiga kelgunga qadar oila bolaga har tomonlama tarbiya berish bilan birga, muhim va eng zarur bo lgan ko nikmalarni ʻ ʻ shakllantiradi. Bolani maktabga tayyorlash bola va oila o rtasida shakllangan ana ʻ shu dastlabki munosabatlarga majburiy bir yillik maktabga tayyorlov guruhlar faoliyatining barcha jabhalarida ishtirok etishga imkon beradi. Pedagoglar ta’lim jarayonini tashkil etishda va bevosita pedagogik jarayonning o ziga ota-onalarni ʻ jalb etishni, ularga bolalar bilaan rivojlantiruvchi o zaro aloqalar shakllarini ʻ o rgatish, bolalarning ta’lim-tarbiyasiga doir metodik yordam berishni nazarda ʻ tutadigan oilalar bilan ijtimoiy-pedagogik ishlarning ahamiyatiga katta e’tibor berishlari kerak. Mazkur variativ o quv dastur o ziga xos bo lib, unga ko ra, o quv-tarbiyaviy ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ faoliyat kuniga 3 soat davomida amalga oshiriladi, uning majburiy qismi 80 foizni va variativ qismi esa 20 foizni tashkil etadi. Dastur idoraviy bo ysunishidan va mulkchilik shakllaridan qat’iy nazar ʻ O zbekiston Respublikasi hududida joylashgan barcha maktabgacha ta’lim ʻ tashkilotlarida qo llanilishi mumkin: ʻ • bolalarni maktabga majburiy bir yillik tayyorlaydigan guruhlariga ega bo lgan umumiy hamda ixtisoslashtirilgan tiplardagi davlat va nodavlat ta’lim ʻ tashkilotlarida; • maktabgacha va boshlang ich ta’lim tizimi uchun kadrlar tayyorlashni ʻ amalga oshiradigan o rta-maxsus va oliy ta’lim muassasalarida; ʻ • maktabgacha va umumiy o rta ta’lim tizimi uchun pedagog-kadrlarnining ʻ malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash jarayonini amalga oshiruvchi muassasalarda. 30 Shuningdek, har bir maktabgacha ta’lim tashkiloti, shu jumladan, maktabgacha ta’limning muqobil shakllari hududiy, milliy, ijtimoiy-iqtisodiy va boshqa shart-sharoitlardan kelib chiqib, o z muqobil shakllarini ishlab chiqishiʻ mumkin. Dastur asosiga bola shaxsining rivojlanishidagi asosiy sohalar ya’ni: jismoniy rivojlanish va sog lom turmush tarzini shakllantirish; ʻ ijtimoiy-hissiy rivojlanish; nutq, muloqot, o qish va yozish malakalari; ʻ bilish jarayonining rivojlanishi; ijodiy rivojlanish bo yicha ʻ O zbekiston Respublikasida ilk va maktabgacha yoshdagi bolalarning ʻ rivojlanishiga qo yiladigan Davlat talablari kiritildi. ʻ O zbekiston Respublikasida maktabgacha ta’limi tizimini tubdan isloh qilish ʻ maktabgacha ta’limga teng imkoniyatlar yaratishning zarurati va muhimligi hamda bolalarni maktab ta’limiga tayyorlashning muqobil va kamchiqim modellarini ishlab chiqishni taqozo etadi. 6-7 yoshli bolalarni o qitish majburiy boshlang ich ta’limga bir yillik ʻ ʻ tayyorlash guruhlari dasturi O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi ʻ tomonidan tasdiqlangan ta’lim sektori rejasi, maktabgacha ta’limni rivojlantirish Konsepsiyasi, Davlat talablariga tayangan holda bolaga yo naltirilgan sifatli ʻ pedagogik prinsiplarga asoslangan. Bolaning erta rivojlanishi uning kelgusida shaxs sifatida shakllanishida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Bolaning erta rivojlanishiga investitsiya ajratilishi quyidagi asosiy omillar bilan belgilanadi: • insonning aqliy qobiliyatining 70 foizi hayotining dastlabki 7 yilida shakllanadi; • maktabgacha ta’limga sarf-xarajatlarning iqtisodiy samaradorligi 17:1 nisbatni tashkil etadi (bolalar qamrovi 50% kam bo lmaganda); ʻ 31 • umumiy ta’limda erishiladigan sezilarli yutuqlar; • ta’limni yuqoriroq bosqichda davom ettirish uchun katta imkoniyat mavjudligi; • g ayriaxloqiy va jinoiy xatti-harakatlar ehtimolining kamayishi.ʻ “Ilm yo li” variativ o quv dasturining maqsad va vazifalari maktabgacha ʻ ʻ yoshdagi bolalar uchun quyidagilarni ta’minlashni ko zda tutadi: ʻ - zarur bo lgan rivojlanish amaliyoti va maktabga tayyorlash uchun teng; ʻ - imkoniyatlarni vujudga keltirish; 6-7 yoshli bolalar uchun mo ljallangan majburiy boshlang ich ta’limga bir ʻ ʻ yillik tayyorlash guruhlar bolalarini to liq kunli maktabgacha ta’lim tashkilotiga ʻ berish imkoniyatiga ega bo lmagan yoki muayyan sabablarga ko ra, bunga ʻ ʻ intilmaydigan ota-onalarning talab-ehtiyojlarini qondirishi kerak; • 6-7 yoshli bolalar uchun mo ljallangan majburiy boshlang ich ta’limga bir ʻ ʻ yillik tayyorlash guruhlar maktabgacha ta’limga qo yiladigan Davlat talablariga ʻ muvofiq, 5 muhim sohada bolalarning har tomonlama rivojlanishini ta’minlashi zarur (jismoniy rivojlanish va sog lom turmush tarzini shakllantirish; ijtimoiy- ʻ hissiy rivojlanish; nutq, muloqot, o qish va yozish malakalari; bilish jarayonining ʻ rivojlanishi; ijodiy rivojlanish) har tomonlama uyg un rivojlanishini ta’minlashga ʻ mo ljallangan; ʻ • maktab ta’limiga umumiy psixologik tayyorgarlik. Dastur zamonaviy pedagogika va psixologiya tamoyillariga tayangan holda: • istisnosiz barcha bolalarning ta’lim olish va rivojlanishga teng imkoniyatga ega bo lishini ta’minlashga; ʻ • amaliyotga bola yo naltirilgan yondashuvni, inklyuziv ta’lim tamoyillarini ʻ joriy etishga; • oila va jamoalar bilan hamkorlik; • ta’lim-tarbiyaning madaniy jihatdan maqbul uslublariga tayangan holda milliy qadriyat va ustuvorliklarni e’tiborga olish; 32 • qulay, do stona va xavfsiz rivojlanish muhitini shakllantirishgaʻ yo naltirilgan. ʻ Majburiy boshlang ich ta’limga bir yillik tayyorlash guruhlardagi ta’lim ʻ jarayoni quyidagi tamoyillarga asoslangan: • bolaga yo naltirilgan ta’limga yondashuvi; ʻ • inklyuziv ta’lim haqida mushohada yuritish; • bolani xolistik (yaxlit) rivojlanishini ta’minlaydigan ta’lim muhitining xususiyatlarini belgilash; • maktabgacha ta’lim tashkilotida faoliyatning yetakchi turi – o yin asosida ʻ ta’lim berish; • bola – ta’lim jarayonining faol ishtirokchisi; • rejalashtirish va baholash samaradorligi; • bolani tarbiyalash va rivojlantirish jarayoniga ota-onalarni • hamkorlik asosida jalb etish; • interfaol ta’lim; • integrativ o qitish. ʻ Dasturda ko zda tutilgan vazifalar nafaqat rivojlanish markazlardagi faoliyat ʻ paytida, balki mustaqil, o yin jarayonida hamda tarbiyachilarning ota-onalar bilan ʻ birgalikdagi faoliyati jarayonida ham to liq bajarilishi lozim. ʻ Barchamizga ma’lumki, maktabgacha ta’lim bola shaxsining shakllanishida muhim ahamiyatga ega. Zero, maktabgacha ta’lim tashkilotida puxta tayyorlanib maktabga chiqqan bolajonlarning yutuqlarga erishish imkoniyati kengayadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotiga oid davlat talablarida mamlakatda o tkazilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy ʻ islohotlarni, jahon tajribasi hamda ilm-fan yutuqlari va zamonaviy informatsion kommunikativ texnologiyalarni inobatga olgan holda maktabgacha ta’lim tizimida ma’nan mukammal va intellektual rivojlangan shaxsni tarbiyalash maqsad qilib olinadi. Mamlakatimizda maktabgacha ta’lim uzluksiz ta’lim tizimining ajralmas qismiga aylangan. Ta’limning mazkur bo g inini rivojlantirish, shu asnoda ʻ ʻ 33 bolaning intellektual shaxsini shakllantirish, ta’lim xizmatlarini yaratish orqali sifat darajasini oshirishga alohida e’tibor qaratilayotgani sohadagi izchil islohotlarning natijasi bo lmoqda. Yangi O zbekiston Taraqqiyot strategiyasining 100 maqsadidaʻ ʻ maktabgacha ta’lim tizimida ta’lim sifatini yangi bosqichga olib chiqish ustuvor vazifalardan biri etib belgilangani ham katta e’tiborga molik. Ta lim sohasini isloh ʼ qilish bugun hukumatimiz diqqat e tiborida turgan dolzarb sohalardan biri, desak ʼ mubolag a bo lmaydi. So nggi yillarda maktabgacha ta lim tizimini isloh qilish va ʻ ʻ ʻ ʼ rivojlantirishga qaratilgan qonunlar, qarorlar qabul qilinib, amaliyotga joriy etilmoqda. Maktabgacha ta lim sohasida yagona davlat siyosatini ishlab chiqish va ʼ amalga oshirish, bolalarni maktabgacha ta lim bilan bosqichma-bosqich to liq ʼ ʻ qamrab olishni ta minlash maqsadida O zbekiston Respublikasi Prezidentining ʼ ʻ 2017-yil 30-sentyabrdagi “Maktabgacha ta lim tizimi boshqaruvini tubdan ʼ takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida“gi Farmoni bilan Maktabgacha ta lim ʻ ʻ ʼ vazirligi tashkil etildi. Ma lumki, Maktabgacha ta lim vazirligi tashkil etilmasdan ʼ ʼ avval tizimda zamonaviy dasturlar joriy etilmagan, bolalarni maktabga tayyorlash bo yicha muqobil, moslashuvchan modellar yetarli darajada rivojlanmagan. ʻ Taraqqiy etgan mamlakatlardagi kabi bolalarni ijtimoiy, shaxsiy, hissiy, nutqiy, matematik, jismoniy va ijodiy rivojlantirish, atrof-muhit bilan tanishuvga yo naltirilgan maxsus davlat ta lim dasturlari ta ʻ ʼ d biq qilinmagan edi. Davlat maktabgacha ta lim muassasalarida faoliyat yuritayotgan pedagog kadrlarning ʼ aksariyati o rta maxsus ma lumotga ega bo lib, bolalarni maktab ta limiga talab ʻ ʼ ʻ ʼ darajasida tayyorlash imkonini bermas edi. O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-maydagi “O zbekiston ʻ ʻ Respublikasi maktabgacha ta lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish ʼ konsepsiyasini tasdiqlash to g risida”gi qarori misolida ko rsak, mazkur ʻ ʻ ʻ konsepsiya maktabgacha ta lim tizimini yanada takomillashtirish, bolalarning ʼ sifatli maktabgacha ta limdan teng foydalanishini ta minlash, maktabgacha ta lim ʼ ʼ ʼ xizmatlarini rivojlantirish, bir so z bilan aytganda, maktabgacha ta lim tizimini ʻ ʼ 34 rivojlantirishning maqsadli vazifalarini qamrab olgan bo lib, jarayonningʻ ustuvorliklari va bosqichlarini belgilab beradi. Konsepsiya tasdiqlangandan so ng ʻ o tgan bir yildan ortiq vaqt mobaynida maktabgacha ta lim tizimida yangi Qonun ʻ ʼ qabul qilindi, yangi loyihalar, islohotlar bosqichma-bosqich amalga oshirilib kelinmoqda. Maktabgacha ta’lim sohasi har tomonlama sog lom va barkamol bola ʻ shaxsini tarbiyalash va maktabga tayyorlashda g oyat muhim ahamiyat kasb etadi. ʻ Lekin, tahlillar shuni ko rsatdiki, oxirgi yillarda turli omillar ta’sirida maktabgacha ʻ ta’lim tizimida bolalarni maktab ta’limiga tayyorlash borasida rivojlanish o rniga, ʻ orqaga ketish holatlari, yil davomida maktabgacha yoshdagi bolalarni maktabgacha ta’lim muassasalariga qamrab olish ko rsatkichlari o sishi tendensiyasi ʻ ʻ kuzatilmadi. Aksincha, so nggi 20 yil davomida davlat tasarrufidagi maktabgacha ʻ ta’lim muassasalari soni 45 foizdan ziyodroq kamayib, bugungi kunda respublika bo yicha bolalarning maktabgacha ta’lim bilan qamrab olinishi 30 foizni tashkil ʻ etdi. Bunga mavjud maktabgacha ta’lim muassasalarining moddiy-texnika bazasi zamonaviy talablarga javob bermasligi, tizimda variativ dasturlar, bolalarni maktabga tayyorlash bo yicha muqobil shakllarning ishlab chiqilmaganligi, ʻ rivojlangan mamlakatlarning tajribasi yetarli darajada o rganilmaganligi, faoliyat ʻ yuritayotgan pedagog kadrlarning aksariyati oliy ma’lumotli emasligi, ta’lim sifati monitoringi yuritilmaganligi kabi omillar sabab bo ldi. Davlatimiz rahbari ʻ O zbekiston Respublikasi Davlat mustaqilligining 26 yilligiga bag ishlangan ʻ ʻ tantanali marosimdagi nutqida: “Maqsadimiz kelgusi 3-4 yilda mamlakatimizdagi bog cha yoshidagi bolalarni maktabgacha ta’lim muassasalariga to liq qamrab ʻ ʻ olishdan iborat va biz bunga albatta erishamiz”, - deb ta’kidlagan edi. Darhaqiqat, o tgan qisqa vaqt mobaynida O zbekiston Respublikasi Prezidentining «2017-2021 ʻ ʻ yillarda maktabgacha ta’lim tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida»gi, «Maktabgacha ta’lim tizimi boshqaruvini tubdan takomillashtirish ʻ ʻ chora-tadbirlari to g risida»gi, «O zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim ʻ ʻ ʻ vazirligi faoliyatini tashkil etish to g risida»gi farmon va qarorlari, shuningdek, ʻ ʻ 35 “Maktabgacha ta’lim tizimini yanada takomillashtirish bo yicha 2017-2021ʻ yillarga mo ljallangan Dasturi hamda respublikada maktabgacha ta’lim tizimini ʻ yanada takomillashtirish bo yicha «Yo l xaritasi» asosida misli ko rilmagan ishlar ʻ ʻ ʻ amalga oshirildi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning har tomonlama intellektual, axloqiy, estetik va jismoniy rivojlanishi uchun shart-sharoitlar yaratish ham Konsepsiyaning asosiy yo nalishlaridan biridir. Mazkur tizimda innovatsiyalarni, ʻ ilg or pedagogik va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etish ʻ maqsadida maktabgacha ta lim tashkilotlarini kompyuterlar bilan ta minlash, ʼ ʼ internet tarmog iga ulanishi bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda. ʻ Maktabgacha ta limda tarbiya samaradorligini oshirish yuzasidan davlat ʼ maktabgacha ta lim tashkilotlarida ta lim-tarbiyada axborotkommunikatsiya ʼ ʼ texnologiyalaridan foydalanishni yana-da takomillashtirish mavzusida tuman (shahar) Maktabgacha ta lim bo limlari tomonidan o quvseminarlar, tushuntirish ʼ ʻ ʻ ishlari olib borilmoqda. Ushbu tadbirlarda “OPEN EMIS” tizimidagi xato kamchiliklarni tuzatish bo yicha amaliy ko nikmalar berilmoqda. O zbekiston ʻ ʻ ʻ Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyev qaroriga ko ra, O zbekiston Respublikasi ʻ ʻ maktabgacha ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi tasdiqlangan va u quyidagilarni nazarda tutadi:  maktabgacha ta’lim sohasidagi normativ-huqo‘qiy bazani yanada takomillashtirish;  maktabgacha yoshdagi bolalarning har tomonlama intellektual, axloqiy, estetik va jismoniy rivojlanishi uchun shart-sharoitlar yaratish;  bolalarning sifatli maktabgacha ta’lim bilan qamrovini oshirish, undan teng foydalanish imkoniyatlarini ta’minlash, mazkur sohada davlat-xususiy sherikligini rivojlantirish;  maktabgacha ta’lim tizimiga innovatsiyalarni, ilg or pedagogik va axborot ʻ kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish; 36  maktabgacha ta’limni boshqarish tizimini takomillashtirish, maktabgacha ta’lim muassasalari faoliyatini moliyalashtirish shaffofligi va samaradorligini ta’minlash;  maktabgacha ta’lim tizimiga maktabgacha ta’lim tizimi xodimlarini tayyorlash, qayta tayyorlash, malakasini oshirish, tanlab olish va rivojlantirishga mutlaqo yangi yondashuvlarni joriy etish;  maktabgacha ta’lim muassasalarida bolalarning sog lom vaʻ balanslashtirilgan ovqatlanishini, sifatli tibbiy parvarishini ta’minlash; Shuningdek, O zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tizimini 2030- ʻ yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini 2019-yilda amalga oshirish bo yicha «Yo l ʻ ʻ xaritasi»; 2019–2024 yillarda O zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim ʻ tizimini rivojlantirishning maqsadli ko rsatkichlari; 2025–2030-yillarda ʻ O zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tizimini rivojlantirishning maqsadli ʻ ko rsatkichlari tasdiqlangan. O zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim ʻ ʻ vazirligi har yili 1 dekabrga qadar o tayotgan yilning «Yo l xaritasi» bajarilishi ʻ ʻ yakunlarini batafsil o rganish asosida keyingi yil uchun «Yo l xaritasi»ni ishlab ʻ ʻ chiqadi va tasdiqlash uchun O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga ʻ kiritadi, shuningdek, «Yo l xaritalari»ning bajarilishi ustidan doimiy monitoring ʻ olib boradi. I bob bo yicha xulosa ʻ Bolalarning yoshga bog liq psixofiziologiyasi, ushbu yoshdagi bolalarning ʻ intellektual rivojlanishi uchun maqbul sharoitlar yaratish, maktabgacha ta limga ʼ oid ish shakllari, didaktik o yinlardan, ko rgazmali-predmetli mashg ulotlardan, ʻ ʻ ʻ bolalarning amaliy va tasviriy faoliyatining turli shakllaridan keng foydalangan holda tarbiyaviy ishlar usullari qo llagan holda amalga oshirilish zarur. Bunday ʻ shakllar va usullar yosh bolaning fikrlash va faoliyatining o ziga xos ʻ xususiyatlariga mos keladi, uning bilim faoliyatini rag batlantiradi va intellektual ʻ rivojlanishga hissa qo shadi. ʻ 37 Har qanday pedagog hech qanday vositalardan foydalanmay, bolani maktabga tayyorgarligini aniqlay oladi. Ba’zi ota-onalar ham bola qanchalik sog lom, chaqqon, mustaqil, aqlli, o qishga tayyor ekanligini taxminan bilishadi.ʻ ʻ MTM tarbiyachilari har bir bolaning maktabga tayyorgarligini to g ri aniqlashda ʻ ʻ yetarli pedagogik, texnologik bilim va tajribalarga ega bo lishlari kerak, bunda ular ʻ MTMda ta’lim va tarbiya dasturi talablariga tayanishlari kerak. Agar maktabgacha davrda bola normal rivojlangan bo lsa, uning jismoniy va aqliy rivojlanishiga hech ʻ qanday kuchli ta’sirlar bo lmagan bo lsa, unda bola yetti yoshda ta’lim olish ʻ ʻ darajasiga yetadi. Maktabda uzoq muddat ota-ona g amxo rligisiz boigani sababli, bola o z ʻ ʻ ʻ yoshiga mos his-tuyg u va iroda mustahkamligiga ega boiishi,o z xulqini nazorat ʻ ʻ qila olishi kerak. Agar o quvchi o qishga ijobiy yondashsa,o qishni xohlab, intilsa, ʻ ʻ ʻ ta’limdagi bosh-lang ich qiyinchiliklarni tezroq va osonroq bartaraf etadi. Irodali ʻ bolish bolaga barcha maktab vazifalarini doimiy va muvaffaqiyatli bajarishida muhim ahamiyatga ega. Bilim va ijtimoiy hayot qonun-qoidalariga rioya qilish, xarakter ijobiy jihatlarining shakllanganligi bolaga boshqa bolalar bilan muloqotda, sinfdoshlar bilan do stona munosabato rnatishda va jamoada faol ishtirok etishida ʻ ʻ juda katta yordam beradi. Bolaning maktabga umumiy tayyorgarligi deganda uning har tomonlama rivojlanganligi tushuniladi. 38 II-BOB. BOLALARNI MAKTABGA TAYYORLASHDA MULOQOT MASALALARI 2.1 Bolalarni maktabga tayyorlashda muloqot masalalari “ilm yo li”ʻ dasturi misolida Bolalarni maktabga tayyorlashda muloqot masalalari bolaning keying ta’lim bosqichida qiyinchiliklarga duch kelmasligi hamda ijtimoiylashuvidagi o rninini ʻ belgilashda muhim hisoblanadi. Maktab ostonasiga qadam qo ygandan so ng ʻ ʻ bolalar yangi jamoada, yangi muhitda har bir dars mashg ulotlarida muloqotga ʻ kirashadilar. Bolalarni bir yillik majburiy tayyorlashda “Ilm yo li” variativ dasturi ʻ bolalarning to laqonli rivojlanishi, tarbiyalanishi va o qishini, uning maktabda ʻ ʻ samarali tayyorlanishiga qaratilgan bo lib, unda xalqaro tajribalar hisobga olingan ʻ Dasturning asosiy sohalaridan; nutq muloqot, o qish va yozish malakalari sohasi ʻ kompetensiyalari bolalarning muloqot malakasini egallashlari uchun kompetentlik yondashuv hisoblanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning ta’limida kompetentlik yondashuvi bolaning o suvchi shaxsini hayotga, shu jumladan maktabda o qishga tayyorlashni, ʻ ʻ unda ma’naviy qadriyatlar va me’yorlarni o zlashtirish, boshqa kishilar bilan ʻ muloqot qilish, o z menini shakllantiriush bilan bog liq bo lgan hayotiy muhim ʻ ʻ ʻ masalalarni hal qilisjh uchun zarur bo ladigan faoliyat usullarini ko zda tutadi. 6-7 ʻ ʻ yoshli bolaning muloqoti vaziyatli shaxsiy, ya’ni belgilangan aniq vaqtdagi vaziyatni emas, balki “nima bo ladi” yoki “endi nima bo ladi” tarzidagi vaziyatni ʻ ʻ aks ettiruvchi sifatida bo ladi bolalarning aksariyat muloqot mazmuni kattalar ʻ olami , xulq-atvor qoidalari ma’lum bir tabiat hodisalaridan iborat bo ladi . ʻ Bu yoshda bolalr kishilar tabiatini ochuvchi muloqot me’yorlar va odamlar orasidagi qoidalarning tashuvchisi bo lib hisoblanadi. Ularning muloqot ʻ jarayonidagi yetakchi ehtiyoj – o zaro tushunish va his tuyg ularni his qilish ʻ ʻ ehtiyojidir. O zlarining ijobiy va salbiy yorqin kechinmalari bilan o rtoqlashadilar. ʻ ʻ Bu vaziyatlarda pedagoglar yok ota- onalar bolaning his tuyg ularini, bola hayoti ʻ 39 uchun ahamiyatli ekanligini unutishmagan holda qabul qilishlari lozim. Bolalarning muloqotning birinchi shakli atrofidagilarga nisbatan qiziqishi uning his-tuyg ularga boy munosabati orqali tavsiflanadi. 6-7 yoshda bolaningʻ qiziqishlari atrof-muhitga yo naltiriladi. Unda yangi taassurotlarga ehtiyoj paydo ʻ bo ladi. ʻ Bu yoshda nutqni shakllantirish va rivojlantirishning asosiy vazifalari sifatida quyidagilarni ko rsatish mumkin: ʻ - bolada kattalarga nisbatan emotsional bog liqlik va ishonch hissini ʻ tarbiyalash; - uning o ziga nisbatan atrofidagilarning ijobiy diqqat-e’tibor talab qilishini ʻ qondirish; Maktab yoshiga kelib bolalarda asosiy muloqot ko nikmalari shakllanadi va ʻ ular quyidagilar: -bola tomonidan odam turmush madaniyati predmetlari va narsalar dunyosining o zlashtirilishi; ʻ -boshqa kishilar bilan pozitiv muloqot qila olish qobiliyati; -maktab o quvchisining ichki hissiyotining shakllanishi, ya’ni ongli ʻ ravishda, u nima qilish kerakligi va katta kishilar undan nima kutayotganligini to la ʻ tushinishi va bolada maktabga borish istagining paydo bo lishi “Ilm yo li” ʻ ʻ dasturining pedagog tomonidan qanchalik bajarilganligi bilan tavfsiflanadi. Dastur bo yicha rivojlantiruvchi muhitning tashkil etililishi va rivojlantiruvchi ʻ markazlarning tashkillashtirilishi va markazlarning transformatsiyalanishi muhimligi va natijada bolalarning muloqotlari masalalari yechimining paydo bo lishi orqali har bir inson muloqot yuritishga va uning fikrlari e’tirof etilishiga ʻ xaqlidir tamoyiliga tayanganligining yaqqol namunasidir. 6-7 yoshli bolalarning nutqini rivojlantirish jarayoni bolalarda muloqot faoliyatini rivojlantirish va birinchi navbatda, muloqotga ehtiyoj mavjudligi bilan bog liqdir. Muloqotning yanada rivojlangan ikkinchi shakli – ya’ni hissiy vositali ʻ 40 (vaziyatli amaliy) shakli bola hayotining ikkinchi yarim yilligida ro y beradi. Buʻ muloqot predmetlar orqali vositali muloqotga aylantiriladi. 6-7 yoshda bolaning qiziqishlari atrof-muhitga yo naltiriladi. Unda yangi taassurotlarga ehtiyoj paydo ʻ bo ladi. Bu yoshda nutqni shakllantirish va rivojlantirishning asosiy vazifalari ʻ sifatida quyidagilarni ko rsatish mumkin: – bolada kattalarga nisbatan emotsional ʻ bog liqlik va ishonch his-sini tarbiyalash; – uning o ziga nisbatan atrofidagilarning ʻ ʻ ijobiy diqqat-e’tibor talab qilishini qondirish; Maktabgacha yoshdagi bolalarning ta’lim olishiga faol yondashuvlar ularning erkin muloqoti kabi ko rinishlari tashkil ʻ etishni talab etadi. Dastur rejasi bo yicha tashkil etilgan faoliyatlarda rivojlanish sohalari ʻ bo yicha maqsadlar ifoda etilib unga ko ra xar bir bola nutq qismlaridan to g ri ʻ ʻ ʻ ʻ foydalanishga o rgatish, har xil turdagi jumlalarni tuzish va ijobiy munosabat, faol ʻ muloqot tashkil etiladi. Kun davomida o tkazilgan ta’limiy faoliyatlar so nggida ʻ ʻ xulosalovchi suhbatlar tashkil etilishi bolalraning maktabda o qishlarida ʻ muloqotga kirishishda qiyinchiliklar kuzatilmasligiga sabab bo ladi. Nutq va til ʻ markazida bolalar faoliyatlar davomida axloqiy va anglashga doir suhbatlar, lug at ʻ zaxirasini boyitish, mantiqiy fikrlash va nutqni rivojhlantirish maqsadlarida didaktik o yinlar tashkil etiladi. Jumladan: ”Yerda va koinotda”, “Dunyo ʻ shaharlari”, “Atrofimizdagi tabiat”, “Kim qayerda yashaydi”, “Qani topchi kim chaqirdi”, “Qahramonlar qaysi ertakdan”, “To rtinchisi ortiqcha” didaktik o yinlar ʻ ʻ yordamida bolalarda atrof olam haqidagi bilimlar mustahkamlanadi, lug at ʻ mustahkamlanadi, aniqlashtiriladi va faollashtiriladi. Didaktik o yinlar va grammatik mazmundagi mashqlar bolalarning tilga oid ʻ o yinlarini, ularning grammatika sohasidagi faolligini rag batlantirishning muhim ʻ ʻ vositasidir. Pedagog bolalarga so z birikmasini o ylab ko rish, so ngra gapda ʻ ʻ ʻ ʻ so zlarni bir-biri bilan to g ri bog lash qobiliyatini o rgatishi Didaktik o yinlar ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ nutqiy mahorat va ko nikmalarni mashq qilishda (ibora tuzish, so zni o zgartirish, ʻ ʻ ʻ hikoya to qish va h.q.) qo llaniladi. Bolalarni maktabda qiynalmasdan o qishlari ʻ ʻ ʻ 41 uchun muloqot va til masalalriga e’tibor berish talab etiladi‘Til qanchalik oldin egallab olinsa, bilimlar ham shunchalik oson va to liqroq o zlashtiriladi»ʻ ʻ (N.I.Jinkin) . Pedagog bolalar bilan kun davomida turli faoliyat turlarini tashkil etadi.Mashg ulotlardan tashqari sayr va kuzatish, ovqatlanish davomida muloqotga ʻ kirishadi. Maishiy faoliyat bolaning kattalar bilan muloqoti uchun ulkan imkoniyatlar yaratadi. Maishiy faoliyat nutqni rivojlantirish vositasi bo lib xizmat qilishi uchun ʻ pedagog uni boshqarishi lozim. To g ri tashkil etilgan maishiy faoliyat jarayonida ʻ ʻ (ovqatlanish, kiyinish, gimnastika, sayohat va h.k.), ya’ni agarda pedagog, ayniqsa, kichik guruhlar pedagogi maishiy buyumlar nomlarini, ularning qismlari, sifati, xususiyati, qo llanish maqsadini batafsil tushuntirsa, ular bilan tegishli harakatlarni ʻ amalga oshirsa va buni sharhlab bersa, bolalarga savol bersa, ularga maishiy lug atdan foydalanishni o rgatsa bolalarning lug ati boyiydi . Agarda pedagog o z ʻ ʻ ʻ ʻ nutqida tashbeh, qiyoslash, sinonimlar, xalq og zaki ijodi (maqollar, matallar, ʻ sanoq she’rlar)dan keng va mohirona foydalansa, uning nutqi bosiq va ifodali bo ladi. Pedagog kun davomida olib borilgan ta’limiy faoliyatlarni xulosalash ʻ bo yicha kun yakunida kun natijalari bo yicha qisqacha suhbat o tkazishi bolalarni ʻ ʻ ʻ xotirasini mustahkamlash va muloqot faolligiga erishishga sabab bo ladi. ʻ Muloqot faolligiga erishish uchun “Ilm yo li” dasturida pedagogning ta’lim ʻ tarbiyaviy faoliyati va ertalabki doira suhbatlari, rivojlanish sohalari bo yicha ʻ maqsadlarning to g ri qo yilishi bolalarni maktabga tayyorlashda muloqotni ʻ ʻ ʻ shakllantirish uchun asos bo lib xizmat qiladi. Ta’lim va tarbiya faoliyatida ʻ didaktik o yinlar orqali bolalarning lug ati faollashtiriladi ,to gri va chiroyli tilda ʻ ʻ ʻ o z fikrlarini ifoda etishga o rgatiladi. “Ilm yo li ‘variativ dasturi orqali inklyuziv ʻ ʻ ʻ tamoyillarga tayanilib ta’lim tarbiya jarayonlari tashkil etiladi. Muloqotda tashabbuskorlik, sherikka nisbatan yuqori sezuvchanlik va emotsiyalar shakllanib boradi. 42 Bolaning maktabda ta’lim olishga tayyorligini tashxislash usullari. Birdan ta’kidlaymizki, bu tеkshiruv juda zarur. U oila uchun bolaning qaysi jixatlariga to zatish (agar u zarur bo lsa) kiritishda, olti yoshlining muvaffaqiyatlariʻ ʻ va kamchiliklariga qanday yondashishda, shu maqsadda u tarbiyachilarga, qolavеrsa 1-sinf o‘qituvchilari uchun ham kеrak. Axir bolani o qitish uchun uni har ʻ tomonlama bilish kеrak. Afsuski bugungi kunda tashxis tizimining takomillashmaganligi, o zini oklamagan turli xil shakllarni ko pligi ta’lim ʻ ʻ muassasalarining hamda ota-onalarning bolalarni maktabga tayyorlash borasida faoliyatini qiyinlashtirmokda. Masalan, ayrim maktablarda bolalarni birinchi sinfga olishda bolaning maktabga tayyorgarligini bеlgilovchi asosiy ko‘rsatgich sifatida tеz o‘qish ko nikmasi (bir minutda 50-70 va undan ham oshiq so z) ilgari ʻ ʻ surilmokda. Vaxolanki, bu ko nikma maktabgacha ta’lim davlat dasturiga ʻ kiritilmagan. Agar bola tеz o qishga o rgangan bo lsa yomon emas, biroq bu ʻ ʻ ʻ maktabga borishdagi shartli talab sifatida qabul qilinmasligi kеrak. Tashxis o tkazish, bolaning rivojlanganligi va maktabda ta’lim olishga tayyorgarligi ʻ darajasini aniqlash maqsadida ushbu kitoda turli usullarning bir nеcha variantlari bеrilmokda. Biroq bu har bir bolaga tashxis quyishda maskur uslublarning barchasini qullash zarur, dеgani emas. Bolani tashxisdan o tkazishni majburiylikka ʻ asoslanmagan, ishonchli suhbat yoki o yin tartibida olib borgan ma’qul. Toki bola ʻ o zini tеkshirilayotganligini sеzmasin. Bolani bеrilgan savollarga javob ʻ bеrvyotganda shoshirmaslik, uning qiziqishini so‘ndirmaslik uchun suhbat va tavsiya etilayotgan o yinlardan 2-3 tasini o tkazgan maqul. ʻ ʻ Bir marta tashxis o tkazish vaqti 20-25 minutdan oshmasligi lozim. Mazkur ʻ kitob tuzuvchilari mavjud tashxis o tkazish variantlarini urganib, barcha turdagi ʻ maktabgacha ta’lim muassasalari, maktablar uchun majburiy bo lgan hamda ota- ʻ onalarning ham bolani maktabga tayyorligini aniqlash va bola rivojlanishidagi ayrim jihatlarni chuqurroq yеchishlariga imkon bеruvchi qo‘shimcha shakllarni bilishni ta’minlovchi asosiy yo‘nalishlarni bеlgilab olishni ma’qul ko‘rishdi. 43 I.Asosiylarga quyidagilar kiradi: 1. Sog ligi va jismoniy rivojlanganligi xolati tashxisi. ʻ 2. Shaxsiy - psixologik va aqliy rivojlanganlik tashxisi. - tashxislovchi kirish suhbati; - Kеrn-Irasеk sistеmasi bo yicha tashxislar; ʻ - Vеngеr mеtodi bo yicha tashxislash ( grafik diktant ). ʻ 3.Ta’lim olish faoliyatining ko nikma va ilk zaminini aniqlash tashxisi: - ʻ bolalarning maktab haqidagi tasavvurlarini aniqlovchi savolnoma (motivatsion tayyorgarlik); - bolalarning matеmatik tushunchalarini aniqlovchi savonoma; - bolalarning og zaki savodxonligi va nutqi rivojlanganligini aniqlovchi ʻ savolnoma. 4. Tеkshirishning qushimcha shakllari: qanday tеkshirish kеrak: - ko rish xotirasi; ʻ - eshitish xotirasi; - mazmun xotirasi; - tasavvuri va ijodiy fikrlashining rivoji; - og zaki - mantiqiy fikrlash rivoji; ʻ - ma’lum joyda, hududda mo ljal olish rivoji; ʻ - matеmatik tushunchalari rivoji; - tasvirlash faoliyati bo yicha ko nikma va uddalashi rivoji; ʻ ʻ - o zi va o zining tasvirlash faoliyatiga munosabatini ifodalash. ʻ ʻ 5. Bolalarning sog ligi va jismoniy rivojlanganligi xolatini tashxislash. ʻ Maktabga qabul kilinishdan oldin barcha bolalar o z yashash joylaridan bolalar ʻ poliklinikasi tarkibida tor mutaxassislik bo yicha shifokorlardan iborat bo lgan ʻ ʻ tibbiy komissiya tеkshiruvidan o tishi shart. Ular bolaning sog ligi va maktabga ʻ ʻ tayyorgarligi haqida o z xulosalarini bеrishadi. Mazkur tеkshiruvning erta bahoda ʻ o‘tkazilishi bolada aniqlangan yеtishmovchiliklarni yoz davomida 44 dispansеrizatsiyada to ldirib olish imkonini bеradi. Harakatning asosiy turlari, qulʻ muskullari sport o yinlarining oddiy ko nikmalari, harakat sifati rivojlanganligini ʻ ʻ musobaka, estafеta tarzida o‘tkaziladigan sport va harakatli o yinlar davomida ʻ tеkshirish mumkin. 45 2.2. Bolаlаrni mаktаb tа'limigа tаyyorlаshdа “Ilm yo‘li” vаriаtiv dаsturidаn foydаlаnish O zbekiston respublikasida ta lim sohasida keng islohotlar amalgaʻ ʼ oshirilmoqda. Respublikada joriy etilgan ta lim tizimi, uning turlari va shakllari ʼ orqali har bir fuqaroning ta lim olishdagi konstitutsiyaviy huquqlari amalga oshirib ʼ kelinmoqda. Davlatimiz tomonidan ilmiy sohadagi rivojlanishlar keng qo llab- ʻ quvvatlanmoqda. Ayniqsa bu o rinda yosh avlodni kichik yoshdan boshlab ʻ sog lom va har tomonlama yetuk qilib voyaga yetkazish, ta lim-tarbiya jarayoniga ʻ ʼ samarali ta lim-tarbiya shakllarini hamda usullarini joriy etish va shu orqali ʼ bolalarni rivojlantirish borasidagi ishlar muhim ahamiyat kasb etadi. “Ta lim ʼ to g risida”gi O zbekiston Respublikasi Qonunining 8-moddasida: - Maktabgacha ʻ ʻ ʻ ta lim va tarbiya bolalarni o qitish va tarbiyalashga, ularni intellektual, ma naviy- ʼ ʻ ʼ axloqiy, etik va estetik va jismoniy jihatdan rivojlantirishga, shuningdek bolalarni umumiy o rta ta limga tayyorlashga qaratilgan ta lim turidir. ʻ ʼ ʼ Maktabgacha ta lim-tarbiya olti yoshdan yetti yoshgacha bo lgan bolalarni ʼ ʻ boshlang ich ta limga bir yillik tayyorlashni nazarda tutadi - deb ko rsatilgan. ʻ ʼ ʻ Maktabgacha ta limda bolani har tomonlama rivojlantirish, uning umumiy ta limda ʼ ʼ erishiladigan sezilarli yutuqlariga asos bo ladi. Bolaning erta rivojlanishi uning ʻ kelgusida shaxs sifatida shakllanishida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Shu maqsadda O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil ʻ 8-dekabrdagi “Boshlang ich ta limga bolalarni majburiy bir yillik tayyorlashga ʻ ʼ bosqichma-bosqich o tish bo yicha chora-tadbirlari to g risida”gi 999-sonli ʻ ʻ ʻ ʻ qarorini ijro etish doirasida davlat o z zimmasiga 6-7 yoshli bolalarning maktabga ʻ to lovsiz majburiy bir yillik tayyorgarligi bo yicha majburiyatini oldi. 6-7 yoshli ʻ ʻ bolalar uchun mo ljallangan majburiy boshlang ich ta limga bir yillik tayyorlash ʻ ʻ ʼ guruhlari, bolalarini to liq kunli maktabgacha ta lim tashkilotiga berish ʻ ʼ imkoniyatiga ega bo lmagan yoki muayyan sabablarga ko ra, bolasini ʻ ʻ maktabgacha ta lim tashkilotlariga bermagan ota-onalarning talab-ehtiyojlarini ʼ 46 qondirishiga va istisnosiz barcha bolalarning ta lim olish va rivojlanishga tengʼ imkoniyatga ega bo lishini ta minlashga qaratilgan. Davlat tomonidan ta limga ʻ ʼ ʼ berilgan e tibor va bu sohadagi yuksalishlar ota-onalar tomonidan e tirof etilib, ʼ ʼ farzand ta lim-tarbiyasiga nisbatan ularni bu boradagi mas uliyatini ʼ ʼ kuchaytirmoqda. Ota-onalarimiz tomonidan bolaning ushbu yosh davrida farzandlari tezroq mustaqil o qishni va yozishni bilishni istashlari haqida xohish-istaklarni ʻ bildiradilar. Shu o rinda ta kidlash lozimki, maktabgacha yoshdagi bolalarni ʻ ʼ maktab ta limiga tayyorlash - dolzarb masala. Olimlar tomonidan olib borilgan ʼ tadqiqotlar shuni ko rsatadiki, bola yosh rivojlanish bosqichlarida uning jismoniy, ʻ ma naviy, imkoniyatlarini hisobga olmasdan turib, uni intensiv mashg ulotlar bilan ʼ ʻ maktab ta limiga tayyorlovga o rgatish mumkin emas. Bolalarni maktabga ʼ ʻ tayyorlash uchun maktab ta limining shakl va metodlarini qo llamaslik kerak. ʼ ʻ Bolalarning yoshga bog liq psixofiziologiyasi, ushbu yoshdagi bolalarning ʻ intellektual rivojlanishi uchun maqbul sharoitlar yaratish, maktabgacha ta limga ʼ oid ish shakllari, didaktik o yinlardan, ko rgazmali-predmetli mashg ulotlardan, ʻ ʻ ʻ bolalarning amaliy va tasviriy faoliyatining turli shakllaridan keng foydalangan holda tarbiyaviy ishlar usullari qo llagan holda amalga oshirilish zarur. Bunday ʻ shakllar va usullar yosh bolaning fikrlash va faoliyatining o ziga xos ʻ xususiyatlariga mos keladi, uning bilim faoliyatini rag batlantiradi va intellektual ʻ rivojlanishga hissa qo shadi. Maktabgacha ta lim vazirligi tomonidan xalqaro ʻ ʼ tajribalar hisobga olinib, 6- 7 yoshli bolalarni har tomonlama rivojlantirish, ularga ta lim-tarbiya berish va maktab ta limiga tayyorlash maqsadida “Ilm yo li” variativ ʼ ʼ ʻ dasturi ishlab chiqildi. Ushbu dastur 6-7 yoshli bolalar uchun mo ljallangan ʻ majburiy boshlang ich ta limga bir yillik tayyorlash guruhlari maktabgacha ʻ ʼ ta limga qo yiladigan Davlat talablariga muvofiq, bolaning rivojlanishidagi 5 ʼ ʻ muhim soha: - bolalarning jismoniy rivojlanish va sog lom turmush tarzini shakllantirish; ʻ 47 - ijtimoiy-hissiy rivojlanish; - nutq, muloqot, o qish va yozish malakalari;ʻ -bilish jarayonining rivojlanishi; -ijodiy rivojlanish sohalarini har tomonlama uyg un rivojlanishini ʻ ta minlashga mo ljallangan bo lib, bunda bola ta limiy faoliyatning yetakchi ʼ ʻ ʻ ʼ ishtirokchisi sifatida namoyon bo ladi. ʻ Dastur talablari bolani har tomonlama rivojlantirib, maktab ta limiga ʼ tayyorlaydi, unda turli xil ko nikmalarni shakllantirishda xizmat qiladi. Bu yoshda ʻ bolani savodxonligi bo yicha olib boriladigan ta limiy jarayonlar bolalarda nutq, ʻ ʼ muloqot, o qish va yozish malakalarini rivojlantirish sohasi va bola ʻ rivojlanishining barcha sohalari bilan chambarchas bog liq holda amalga oshiriladi. ʻ Bolaning so z boyligi oshadi, nutqqa nisbatan qiziqish uyg onadi, unda mazmunli ʻ ʻ gapirish, boshlang ich til bo yicha ma lumotga ega bo lish, badiiy adabiyotga ʻ ʻ ʼ ʻ muhabbat shakllanadi. Jamoada o zini tutish, savollarga javob berish, kattalar bilan ʻ muloqotga kirishish va ular oldida so zlash, shaxsiy qarorlarini qabul qilish, ʻ boshqalarga namuna bo lish, qiyin vaziyatlarda amaliy yechim topish uchun ʻ intilish ko nikmalari rivojlanadi. ʻ Bolada qo l barmoqlari mayda motorikasi rivojlantirilib, yozuv malakalari ʻ shakllanadi. Ular qog ozda to g ri chiziqlar, so zlar va qisqa gaplarni yozadi, ʻ ʻ ʻ ʻ yozuv qatorini aniqlay oladi, qo lni o zmasdan nuqta chiziqlarni birlashtirib rasm ʻ ʻ chizish malakalari shakllanadi. Bolani bu yosh davrida og zaki nutq asosiy o rinni ʻ ʻ egallaydi. Nutq rang- barang ifodali tovushlar yig indisidir. U bolani ertaga ʻ maktabda muvaffaqiyatli o qishi uchun zamin yaratadi. “So z boyligi - deb ʻ ʻ ta kidlagan edi Q.Shodiyeva - bolaga barcha mashg ulotlarda beriladigan ʼ ʻ bilimlarni tez va puxta o zlashtirib olish va bu bilim, tushunchalarni nutq orqali ʻ ifodalash imkonini beradi”. Bola nutqining rivojlanishi bevosita uning lug atiga bog liq. Albatta shuni ʻ ʻ ta kidlash lozimki, bolaning lug at boyligi bola dunyoni anglashi orqali ʼ ʻ 48 ifodalanadi. Bola ma lumotlarni atrof-muhitni ko zatish, ota-onalar, kattalar,ʼ ʻ tarbiyachilar, o rtoqlari, kitoblar, filmlar, mashg ulot va o yinlar orqali oladi. ʻ ʻ ʻ Bularning barchasida bolaga ma lumotlar og zaki nutq orqali beriladi. Buning ʼ ʻ natijasida bolaning lug at boyligi oshib borishi, u so zlar, ularning ma nosi, ularni ʻ ʻ ʼ qo llab, gaplarni grammatik jihatdan to g ri to zishni, to g ri tovush talaffo zini ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ amalga oshirishi zarur. Bolaga bu ma lum qiyinchiliklarni tug diradi. ʼ ʻ Bu jarayon boladan aqliy faollikni talab etadi. Bunda tarbiyachilar tomonidan bolani nutqini rivojlantirish va uni savodxonligini amalga oshirish bo yicha tizimli ta lim-tarbiyaviy ishlar amalga oshirilishi zarur. Bu jarayonlar Ilk ʻ ʼ qadam o quv dasturi va Ilm yo li variativ o quv dasturi asosida maktabgacha ta lim ʻ ʻ ʻ ʼ tashkilotlarida va majburiy tayyorlov guruhlarida nutq o stirish mashg ulotlari, ʻ ʻ rivojlanish markazlari, sayr, ekskursiyalar orqali mustahkamlanadi. Tarbiyachilar tomonidan bolalarni o qish va yozish malakalarini ʻ shakllantirish maktabgacha yoshga doir maxsus metodikalar orqali olib boriladi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda maktab ta limiga tayyorlash hamda unda ʼ savodxonligini rivojlantirish quyidagi talablarga bo ysunadi. - bolani ʻ rivojlantirishga qaratilgan qulay, do stona, xavfsiz muhitni yaratish. Bolalar ʻ jamoasida do stona munosabatni qadrlash. Bolaga yo naltirilgan ta limga ʻ ʻ ʼ yondashuv asosida ta lim -tarbiya berish, o zoq davom etadigan mashg ulotlar ʼ ʻ ʻ bilan emas, balki bolada qiziqishni uyg otadigan, uni hayratlantiradigan ʻ o yinlardan iborat ta limiy jarayonlarni tashkil etish. O yindan asosiy ta limiy ʻ ʼ ʻ ʼ faoliyat sifatida foydalanish. Didaktik vositalarni keng qo llash. - bolaning yosh xususiyatlarini hisobga ʻ olgan holda, ularning xotirasi, diqqati, nutqi, tafakkurini inobatga olish. Bolada o qishga nisbatan xohish, istak, qiziqish uyg otish. Kattalar tomonidan bolaga ʻ ʻ bosim o tkazish, uning erishgan natijalaridan qoniqmaganlikni bildirish man ʻ etiladi. 49 - olib boriladigan ta lim va tarbiyaviy jarayonlar ketma-ketlikda, oddiydanʼ murakkablashib borishi zarur. - tizimli ravishda bolada kichik yosh davridan boshlab so zlarni to g ri ʻ ʻ ʻ talaffo zini rivojlantirish. ʻ Tarbiyachi o z nutqiga nisbatan talabchan bo lishi. - bolalarda o z nutqida ʻ ʻ ʻ to g ri talaffo z, qulay grammatik shakllar va xilma- xil gap konstruksiyalaridan va ʻ ʻ ʻ yozishning dastlabki malakalari va vositalaridan foydalana olishga bo lgan ʻ ishonchni hosil qilish. Umuman xulosa qilib shuni aytishimiz kerakki, bolalarni 6- 7 yoshda maktab ta limiga tayyorlash, ularda ertaga maktab dasturlarini yaxshi ʼ o zlashtirishlari, shuningdek ularning intilishlari, qobiliyatlarini namoyon qilishga ʻ imkoniyat yaratadi. Bolalarni maktabga tayyorlashda, maktabgacha yoshdagi bolalik inson tafakkuri va umuman inson shaxsini shakllantirish jarayonida alohida rol o ynaydi, jamiyatimizning ongli avlodini tarbiyalashga xizmat qiladi. ʻ Bola maktabda o qishiga jismoniy tayyorgarligida, o qish uchun bolalar ʻ ʻ anchagina jismoniy va aqliy kuch sarflashlari kеrak. Shuning uchun ota-ona bola maktabga borguniga qadar uning to g ri jismoniy rivojlanishi va sog lom bo lib ʻ ʻ ʻ ʻ o sishi g amxurlik qilishi juda muhimdir. Bola hayotining rеjimi. Odatda, soglom ʻ ʻ bola kasalmand va zaif bolaga nisbatan maktab rеjimiga va butun dars davomida o zida jush urib turgan gayratlarini tiyib jim o tirishga tеzroq ko nikadi. Sog lom ʻ ʻ ʻ ʻ qilib o stirish esa sizning qo lingizdadir. Har bir bola aniq kun tartibiga ongli ʻ ʻ ravishda rioya qilishiga bog lik. Bolani maktab rеjimiga tayyorlashda, uning ʻ sog ligini mustaxkamlashda ertalab ma’lum vaqtda o rnidan turish, ovqatlanish va ʻ ʻ uyquga yotishga aniq rioya qilinishi kеrak. Har bir oila mеhnat faoliyatining haraktеri, maishiy sharoiti, bolalarning soni va shu kabilarga o z yashash tartibini o‘rnatadi. Biroq siz bir narsani, ya`ni ʻ maktabgacha yoshdagi bolaning nonushtasi va tushligi o rtasidagi oraliq 4 soatdan ʻ oshmasligini, tushlik va kеchki ovqat o rtasidagi oraliq - bir oz kattaroq (6-7 soat), ʻ buning orasida еngil ovqatlanish kеchki choy bo lishi kеrakligini unutmasligingiz ʻ 50 kеrak. Bolaning bir sutkadagi uyqusi taxminan 11 soatni tashkil qilishi kеrak. Bola tushlikdan sung 1-1,5 soat dam olishga odatlansin. Kеchqurun u doimo bir vaqtda, ya`ni 9 dan kеchikmay uxlagani yotsin. Bola miriqib uxlasin dеsangiz, quyidagi qoidalarga rioya qiling: bola uxlaydigan xonani yaxshilab shamollating; bolani uxlashga yotishdan oldin tishini tozalashga, yuz-qo‘li, bo yni, oyog ini yuvishgaʻ ʻ odatlantiring; bolaga o rinda nonushta aslo yo l qo ymang. ʻ ʻ ʻ Bolaning normal rivojlanishi uchun u toza xavoda ko p harakat qilishi kеrak. ʻ Tеngdoshlari bilan chopsin, sakrasin, narsalarga tirmashib chiqsin. Bola ochiq xavoda qish oylarida 4 soatdan kam bo lmasin, yozda esa dеyarli butun kunini ʻ ochiq xavoda o tkazsin. Bolaga o zzu kun tinim bilmay laqillab yurishga yo l ʻ ʻ ʻ quyib bulmaydi, bunday ortiqcha o ynoqilikdan bola maktabning talabchan ʻ intizomiga ko nikishi qiyin bo ladi. Harakatli o yinlarning tinch mashgulotlar bilan ʻ ʻ ʻ almashinib turishini ko zatib boring. Bolaning kundalik rеjimga amal qilishi uchun ʻ asosan, qat’iy nazorat lozim. Bola kundalik rеjimni bajarish majburiyligiga va hеch qanday gap, iltimoslar, ma’lum vaqtda ovqatlanmaslik hamda o ynamaslikka sabab ʻ bo la olmasligiga ko nikishi kеrak. Shu bilan birga siz rеjimning zarurligi va uning ʻ ʻ foydasini doimo tushuntirib borishingiz kеrak: Ertalabki badan tarbiya mashqlarini yaxshi bajarding, endi kun bo yi tеtik ʻ yurasan; Barakalla, gullarni tozalab yaxshi qilibsan. Mеnga ancha yordaming tеgdi; O z vaqtida ovqatlansang, tеz o sasan hamda, kasalga chalinmaysan; va shu ʻ ʻ kabilar. Ba’zan kundalik rеjimning bir oz buzilish hollari ham bo ladi. Masalan: ʻ yakshanba kuni butun oilangiz bilan shahar tashqarisiga chiqmoqchisiz. Bu uyqu rеjimining buzilishiga olib kеladi. Bunga yo l qo ysangiz bo ladi, biroq ʻ ʻ ʻ bеlgilangan vaqtda (agar uyquni tashkil qilib bo lmasa) bolaning ochiq xavoda ʻ dam olishini ta’minlashingiz kеrak. Rеjimning qimmati bola faoliyatining har xil turlarining almashinib turishini ta’minlashdir, bu esa yosh, usuvchi organizmni charchashdan saqlaydi, bolaning har tomonlama kamol topishiga imkon bеradi. Masalan, qizingiz rasm solishga qiziqib kеtib, stoldan 40 minut davomida turmadi, 51 lеkin u aktiv harakat qilishi, ya’ni o ynashi, chopishi kеrak. Shuning uchun uʻ o ynab bo lganidan kеyingina unga tinch o yin yoki mashg‘ulotni tavsiya qilish ʻ ʻ ʻ mumkin. Agarda ish shu yusinda kеtsa, bola shunday tartibga rioya qilsa, u qay darajada bo lmasin asta- sеkin o z faoliyatini boshqarishga odatlanadi, bu uni ʻ ʻ kundalik va maktab rеjimining asosiy moddalariga osongina ko nikishida katta ʻ ahamiyatga egadir. 52 2.3 Majburiy tayyorlov guruhlarida “Ilm yo li” variativ dasturi asosidaʻ faoliyatlarni innovatsion usulda tashkil etish metodikasi Majburiy tayyorlov guruhlarida zamonaviy usulda o yin orqali ta’lim va ʻ tarbiya jarayonini tashkil etishni loyihalashtirish. O yin maktabgacha yoshdagi bola hayotining asosiy mazmuni hisoblanadi. ʻ O yinni “bolalikning hamrohi” deb ham atasak bo ladi. O yin faoliyati boshqa ʻ ʻ ʻ faoliyatlar bilan ya’ni, o qish faoliyati va mehnat faoliyati bilan chambarchas ʻ bog liq. O yinda bolaning barcha jihatlari shakllanadi. Masalan, bola harakat ʻ ʻ qiladi, gapiradi, o ylaydi, idrok etadi. O yin ta’lim va tarbiya berishning asosiy ʻ ʻ vositasi hisoblanadi. O yin faoliyati – bolani ijodkorlik jihatdan tarbiyalaydi, o yin jarayonida ʻ ʻ yangi g oyalar o ylab topishni, jamoada o zini tuta olishni, o zining tengdoshlari ʻ ʻ ʻ ʻ oldida o z fikrini bemalol bayon eta olish ko nikmasini shakllantiradi. ʻ ʻ Y.A.Komenskiy, K.D.Ushinskiy, A.S.Makarenko, P.F.Lestgaflarning g oyalari bugungi kundagi bolalar o yinlari nazariyasi uchun ham ahamiyatlidir. ʻ ʻ «Bolalar o yini ko p asrlik tarixga ega– deb yozgan edi K.D.Ushinskiy, - insonning ʻ ʻ o zi tomonidan ishlab chiqilgan qudratli tarbiyaviy vosita va shuning uchun ham ʻ unda inson tabiatining haqiqiy ehtiyoji ifodalangan». Y.A.Komenskiy o yinni bola faoliyatining, uning tabiati va mayllariga ʻ to g ri keladigan zarur shakli deb hisoblaydi. Uning fikricha o yin – bolaning ʻ ʻ ʻ barcha qobiliyat ko rinishlari rivojlanadigan jiddiy aqliy faoliyatdir, o yinda borliq, ʻ ʻ dunyo haqidagi tasavvurlar doirasi kengayadi va boyiydi, nutq rivojlanadi. Bola o yin davomida tengdoshlari bilan do stlashadi. Y.A.Komenskiy bolalar o yin ʻ ʻ ʻ jarayoniga kattalarning ham e’tiborli bo lishi, o yin jarayoniga rahbarlik qilishlari ʻ ʻ lozimligini maslahat beradi. Tayyorlov guruh bolalari uchun quyidagi o yinlarni misol qilib olsak ʻ bo ladi: ʻ “Top nima qichqiryapti” o‘yini 53 Kuchuk, mushuk, sigir, qo y va boshqa hayvonlarning o‘yinchoqlariniʻ bittadan ko‘rsatadi va ovoziga taqlid qiladi. Boshqa xonaning eshigini qiya ochib qo‘yib yoki kichkina uycha ichidan bolaga bironta hayvon ovoziga taqlid qilish taklif etiladi. Boshqa bolalar qaysi hayvon ovozi ekanligini topadilar. Bu o yin orqali bolalar hayvonlarning nomlanishi hamda ular haqida ʻ qisqacha ma’lumotga ega bo lishadi. Bolalarda so zlarni to g ri talaffuz qilish ʻ ʻ ʻ ʻ ko nikmasi bilan birga lug at boyligi shakllanadi. Bu o yin orqali tabiat bilan ʻ ʻ ʻ tanishtirish hamda nutq o stirish mashg ulotlari integratsiyasi yuzaga keladi. ʻ ʻ “Kimning qushchasi uzoqqa uchadi” o‘yini. Yupqa qog‘ozdan lentachalar, qushchalar, kapalaklar yasatib osiladi va puflatiladi. Bu o yin orqali bolalarda mayda motorikalari rivojlanadi, qo l mehnati ʻ ʻ shakllanadi shuning bilan birga lug at boyliklari shakllanadi. ʻ “Men nimani chalayapman, top” o‘yini. Tarbiyachi bolalarni musiqaviy o‘yinchoqlar bilan tanishtirib o tish bilan ʻ birgalikda ular haqida qisqacha ma’lumot berib o tadi. So‘ngra bu o‘yinchoqlarni ʻ parda orqasiga yashiradi. Parda orqasida bironta musiqaviy o‘yinchoqni chaladi va bolalardan qaysi musiqaviy o‘yinchoqni chalganini so‘raydi. Kim uni to‘g‘ri topsa shu bola parda orqasidan musiqaviy o‘yinchoqni chaladi. Bir mashg‘ulotda 4 xil musiqaviy o‘yinchoq olinishi lozim. Bu o yin orqali bolalarda musiqa asboblari haqida dunyoqarash bilan ʻ birgalikda estetik did shakllanadi. “Kim u?” o‘yini Tarbiyachi boshqa xonada kuchuk, mushuk, g‘oz, tovuq, echki qo‘ylarning niqoblarini tayyorlab qo‘yadi. Niqob kiygan bola echikni taqillatadi. Bolalar “Kim u?” deydi. Kuchuk niqobni kiygan bola “vov-vov-vov” deb javob beradi. Bu o yin orqali tayyorlov yoshidagi bolalarda sensomotorika, shu bilan ʻ birgalikda idrok qilish kabi xususiyatlari ham shakllanadi. 54 O yin jarayonini loyihalashtirish tarbiyachiga bog liqdir. O yin jarayonigaʻ ʻ ʻ innovatsion jihatdan yondashish, ya’ni o yin orqali bolaga ta’lim-tarbiya berishni ʻ inobatga olgan holda turli yangiliklar kiritish bu tarbiyachining kompetensiyaviy mahoratiga bog liq. O yin jarayoniga faqatgina innovatsion yondashibgina qolmay, ʻ ʻ integratsiyalashuv muhitini hosil qilish bilan birga nafaqat tarbiya berish, balkim, ta’limni ham berib borish mumkin. Yuqorida ko rsatilgan o yinlar shular jumlasiga ʻ ʻ kiradi. Majburiy tayyorlov guruhlarda mashg ulotlar jarayonida ʻ innovatsiontexnologiyalardan foydalanishning samaradorligi asosida hozirgi davrning ta’lim tizimiga yangi yo nalish ya’ni, innovatsion faoliyat deb nomlangan ʻ yo nalish vujudga keldi. O zbekistonda innovatsiya barcha sohalarda vujudga ʻ ʻ kelgan bo lsada, lekin ta’lim tizimida mustaqillikka erishilgandan so ng ʻ ʻ birinchilardan bo lib kirib keldi. Ta’lim tizimiga innovasiyaning kirib kelishini ʻ “Ta’lim to g risidagi qonun”ning qabul qilinishi misolida ko rishimiz mumkin. Bu ʻ ʻ ʻ qarorlar ta’lim tizimini tubdan isloh qilishning huqo‘qiy asosi bo lib xizmat qildi. ʻ O qitish tizimida innovatsiyaning kirib kelishini o qitish metodlari, o qitish ʻ ʻ ʻ mazmuni, ta’lim turlari, dars shakli, o qitish vositalarida ko rishimiz mumkin. ʻ ʻ Tarbiyachi va tarbiyalanuvchi o rtasidagi muloqot namunasining o zgarishi ʻ ʻ innovatsion faoliyat shartlaridan biridir. Yangi munosabatlar an’analarda bo lganidek, jazolar, hukmga bo ysunish kabi unsurlardan holi bo lishi lozim. ʻ ʻ ʻ Ularning munosabati tenglikka asoslangan ya’ni subyekt-subyekt ko rinishida ʻ bo lishi kerak. Ular munosabatlaridagi eng muhim xususiyati bu tarbiyachi va ʻ tarbiyalanuvchining ijoddagi hamkorligidir. Innovatsion faoliyat quyidagi asosiy funksiyalar bilan izohlanadi: -kasbiy faoliyatning ongli tahlili; -me’yorlarga nisbatan tanqidiy yondashuv; -kasbiy yangiliklarga nisbatan shaylik; -dunyoga ijodiy yaratuvchilik munosabatida bo lish; ʻ 55 -o z imkoniyatlarini ro yobga chiqarish, o z turmush tarzi va intilishlariniʻ ʻ ʻ kasbiy faoliyatida mujassam qilish. Demak, tarbiyachi yangi pedagogik texnologiyalar, nazariyalar, konsepsiyalarning muallifi, ishlab chiqaruvchisi, tadqiqotchisi, foydalanuvchisi va targ ibotchisi sifatida namoyon bo ladi. ʻ ʻ Yangilik pedagogik yangilik me’yori sifatida o zida taklif qilinadigan ʻ yangini, yangilik darajasi mohiyatini aks ettiradi. Pedagog olimlar yangilikning qo llanish mashhurligi darajasi va sohasiga ko ra farqlanadigan chegaralangan ʻ ʻ mutlaq, mutlaq, subyektiv, shartli darajalarini farqlaydilar. Maqbullik me’yori tarbiyachi va tarbiyalanuvchining natijaga erishish uchun sarflangan kuch va vositalarini bildiradi. Natijalilik tarbiyachi faoliyatidagi muayyan muhim ijobiy natijalarni bildiradi. O z mohiyatiga ko ra pedagogik yangilik ommaviy tajribalar mulki bo lib ʻ ʻ ʻ qolishi lozim. Dastlab pedagogik yangilikni ayrim tarbiyachilarning faoliyatiga olib kiriladi. Keyingi bosqichda – obyektiv baho olgandan va sinalgandan so ng ʻ pedagogik yangilik ommaviy tadbiq etishga tavsiya etiladi. Tarbiyachining innovatsion faoliyati o z ichiga yangilikni tahlil qilish va ʻ unga baho berish, kelgusidagi harakatlarning maqsadi va konsepsiyasini shakllantirish, ushbu rejani amalga oshirish va tahrir qilish, samaradorlikka baho berishni qamrab oladi. Innovatsion faoliyatning samaradorligi tarbiyachi shaxsiyati bilan belgilanadi. V.A.Slastenin tadqiqotlarida tarbiyachining innovatsion faoliyatga bo lgan ʻ qobiliyatlarining asosiy xislatlari belgilab berilgan. Unga quyidagi xislatlar taalluqli: 56 - shaxsning ijodiy-motivasion yo nalganligi, bu - qiziquvchanlik, ijodiyʻ qiziqish; ijodiy yutuqlarga intilish; peshqadamlikka intilish; o z kamolotiga intilish ʻ va boshqalar; - kreativlik, bu - hayolot (fantastiklik), faraz; qoliplardan holi bo lish, ʻ tavakkal qilish, tanqidiy fikrlash, baho bera olish qobiliyati, o zicha mushohada ʻ yuritish, refleksiya; - kasbiy faoliyatni baholash, bu - ijodiy faoliyat metodologiyasini egallash qobiliyati; - pedagogik tadqiqot metodlarini egallash qobiliyati; mualliflik konsepsiyasi faoliyat texnologiyasini yaratish qobiliyati, ziddiyatni ijodiy bartaraf qilish qobiliyati; ijodiy faoliyatda hamkorlik va o zaro yordam berish qobiliyati va ʻ boshqalar; - tarbiyachining individual qobiliyati, bu - ijodiy faoliyat sur'ati; shaxsning ijodiy faoliyatdagi ish qobiliyati; qat'iyatlik, o ziga ishonch; mas'uliyatlilik, ʻ halollik, haqiqatgo ylik, o zini tuta bilish va boshqalar. ʻ ʻ Innovatsion faoliyat tadqiqotlari tarbiyachining innovatsion faoliyatga hozirligi me'yorlarini belgilashga imkon berdi (V.A. Slastenin): - innovatsion faoliyatga bo lgan zaruriyatni anglash; ʻ - ijodiy faoliyatga jalb qilinishiga shaylik; - shaxsiy maqsadlarni innovatsion faoliyat bilan moslashtirish; - ijodiy muvaffaqiyatsizliklarni yengishga shaylik; - innovatsion faoliyatni ijro etish uchun texnologik shaylik darajasi; - innovatsion faoliyatning kasbiy mustaqillikka ta'siri; - kasbiy refleksiyaga bo lgan qobiliyat. ʻ Oliy maktabdagi innovatsiya jarayonlari xarakteri kiritilgan yangiliklar xususiyatlari, tarbiyachilarning kasbiy imkoniyatlari, yangilik kiritish tashabbuskorlari va ishtirokchilarining innovatsion faoliyatlari xususiyatlari bilan belgilanadi. 57 Innovatsion faoliyatda eng muhim masalalardan biri - tarbiyachi shaxsidir. Tarbiyachi - novator sermahsul ijodiy shaxs bo lishi, kreativlikni, kengʻ qamrovli qiziqish va mashg ullikni, ichki dunyosi boy, pedagogik yangiliklarga ʻ o ch bo lishi lozim. ʻ ʻ Tarbiyachini innovatsion faoliyatga tayyorlash ikki yo nalishda amalga ʻ oshirilishi lozim: yangilikni idrok qilishga innovatsion shaylikni shakllantirish; yangicha harakat qila olishga o rgatish. ʻ Innovatsion faoliyatni tashkil etishda talabalarning o quv-bilish faoliyati va ʻ uni boshqarish alohida ahamiyatga ega. Innovatsiya jarayonlari, ularning funksiyalari, rivojlanish qonuniyatlari, mexanizmlari va uni amalga oshirish texnologiyalari, boshqarish tamoyillarining pedagogik asoslarini o rganish oliy maktab o quv jarayonini zamonaviy ʻ ʻ pedagogika hamda psixologiya fanlari yutuqlari asosida jahon standartlari darajasida tashkiletish imkonini beradi. V.A.Slastenin yangilik kiritishni maqsadga muvofiq yo naltirilgan yangilik ʻ yaratish, keng yoyish va foydalanish jarayoni majmui, uning maqsadi insonlarning ehtiyoji va intilishlarini yangi vositalar bilan qondirish deb biladi. Ilmiy yo nalishlarda yangilik va innovatsiya tushunchalari farqlanadi. ʻ Yangilik - bu vositadir: yangi metod, metodika, texnologiya va boshqalar. V.I.Zagvyazinskiy yangi tushunchasiga ta’rif berib, pedagogikadagi yangi bu faqatgina g oya emas, balki hali foydalanilmagan yondashuvlar, metodlar, ʻ texnologiyalardir, lekin bu pedagogik jarayonning unsurlari majmuan yoki alohida olingan unsurlari bo lib, o zgarib turuvchi sharoitda va vaziyatda ta’lim va tarbiya ʻ ʻ vazifalarini samarali hal etishning ilg or boshlanmalarini o zida aks ettiradi. ʻ ʻ 58 II bob bo yicha xulosaʻ Bola shaxsini rivojlantirishda ma’lum bir tomoniga (asosan, aqliy) kuchli yo naltirish berishga alohida e’tibor berish kerak. Kattalar har doim shuni esda ʻ tutishlari kerakki, bolani tezlashtirilgan, jadal o qitish zarur hisoblanadi. ʻ Maktabgacha davr inson shaxsini shakllantirishda juda katta ahamiyatga ega. Agar shaxsni har tarafiama shakllantirishda aynan shu yoshdagi qulay sharoitlar qo llanilmasa, rivojlanish to xtab qolishi mumkin yoki chetlanishlarini bartaraf ʻ ʻ etish nihoyatda og ir kechadi. ʻ Bolaning normal rivojlanishi uchun u toza havoda ko p harakat qilishi kеrak. ʻ Tеngdoshlari bilan chopsin, sakrasin, narsalarga tirmashib chiqsin. Bola ochiq xavoda qish oylarida 4 soatdan kam bo lmasin, yozda esa dеyarli butun kunini ʻ ochiq xavoda o tkazsin. Bolaga o zzu kun tinim bilmay lakillab yurishga yo l ʻ ʻ ʻ quyib bulmaydi, bunday ortiqcha o ynoqilikdan bola maktabning talabchan ʻ intizomiga ko nikishi qiyin bo ladi. ʻ ʻ Bolalarning yoshga bog liq psixofiziologiyasi, ushbu yoshdagi bolalarning ʻ intellektual rivojlanishi uchun maqbul sharoitlar yaratish, maktabgacha ta limga ʼ oid ish shakllari, didaktik o yinlardan, ko rgazmali-predmetli mashg ulotlardan, ʻ ʻ ʻ bolalarning amaliy va tasviriy faoliyatining turli shakllaridan keng foydalangan holda tarbiyaviy ishlar usullari qo llagan holda amalga oshirilish zarur. Bunday ʻ shakllar va usullar yosh bolaning fikrlash va faoliyatining o ziga xos ʻ xususiyatlariga mos keladi, uning bilim faoliyatini rag batlantiradi va intellektual ʻ rivojlanishga hissa qo shadi. ʻ 59 Umumiy xulosa Xulosa qilib aytganda bolalarning maktabga psixalogik tayyorgarligi kеng va mukammal bo lib rivojlangan bo lishi darkor. Bolalarga qanchalik yaxshi bilimʻ ʻ bеrsak, o ylaymanki ular kеlajakda Vatanga sadoqat ruhida, yеtuk inson bo lib ʻ ʻ yеtishadilar. Dеmak, tarbiyachi bola shaxsida axloqiy xis-tuyg ularni tarbiyalash ʻ uchun hamma vosita va mеtodlarni qo llasa, yaxshi xulq namunalarini o rgatish ʻ ʻ ancha oson kеchadi. Bugungi rivojlanib borayotgan mamlakatimiz kelajagi uchun har tomonlama barkamol, bilimli, intelektual yoshlarga bo lgan talab va ehtiyoj ʻ ortib bormoqda. Buning uchun esa maktabgacha ta’lim tizimi bu maqsadga erishish uchun peshqadam bo lmog i lozim. ʻ ʻ Maktabgacha ta’lim sohasi uzluksiz ta’lim tizimining birlamchi bo g ini hisoblanib, u har tomonlama sog lom va ʻ ʻ ʻ barkamol bola shaxsini tarbiyalash va maktabga tayyorlashda g oyat muhim ʻ ahamiyat kasb etadi. Uzluksiz ta’lim tizimining muhim bo g ini bo lgan ʻ ʻ ʻ maktabgacha ta’lim tizimini yanada takomillashtirish, samarali davlat boshqaruvi tizimini yaratish, maktabgacha ta’lim tashkilotlari davlat va nodavlat tarmog ini ʻ kengaytirish, moddiy-texnika bazasini mustahkamlash xamda ularni malakali pedagog kadrlar bilan ta’minlash, maktabgacha ta’lim tashkilotlariga bolalarni qamrab olishni keskin oshirish, ta’lim-tarbiya jarayonlariga zamonaviy ta’lim dasturlari va texnologiyalarini tatbiq etish orqali bolalarni har tomonlama intellektual, ma’naviy-estetik, jismoniy rivojlantirish hamda ularni maktabga tayyorlash sifatini tubdan yaxshilash maqsadida bir qancha ishlar amalga oshirilmoqda. Bolada estetik idrokni shakllantirish,o zining yoshiga mos badiiy asarlarga ʻ qiziqish uyg otish, yon-atrofni estetik jihatdan bezatishiga intilishini rivojlantirish ʻ kerak. Bola musiqa, adabiy so z, rasmlarning chiroyini sezishnio rganishi, ashula ʻ ʻ aytish, rasm chizish, yasash, topishmoqlar, laparlar, tez aytishlar, maqollar, ertaklami bilishi va aytib berishi, kitoblami avaylashni bilishi kerak. 60 Maktabga tayyor bo lmagan bolaning qabul qilishi bola shaxsi-ningʻ rviojlanishiga har tomonlama yomon ta’sir etadi.o qish-dagio zlashtira olmasliklar ʻ ʻ boladao qishga nisbatan salbiy munosabat tug diradi. Uning jismoniy va ruhiy ʻ ʻ sog lig i ham xavf ostida. Ularda nevroz belgilari paydo bo lishi mumkin: ʻ ʻ ʻ uyquning buzilishi, siydik ushlay olmaslik, bosh og riqlari va bosh-qalar. ʻ Tarbiyasida ham qiyinchiliklar paydo bo la boshlaydi: bola qanday ʻ bo lmasino ziga diqqate’tiborni qaratmoqchi bo -ladi, yomon harakatlar qila ʻ ʻ ʻ boshlaydi. Agar bolaning tayyor emasligini vaqtida aniqlansa, bunday hollarning oldini olish mumkin bo ladi. ʻ Maktabga umumiy va maxsus tayyorgarlik ko rishga jiddiy talablar ʻ qo yilgan, shuning uchun bolani maktabga doimiy ravishda tayyorlash kerak. ʻ Tayyorgarlik o z-o zidan, avtomatik tarzda paydo bo ladi. Faqat maqsadga ʻ ʻ ʻ yo naltirilgan va uzoq muddatga mo ljallangan tarbiya jarayoni bolani maktabga ʻ ʻ yaxshi tayyorlanishiga olib keladi. Maktabgacha ta’limning asosiy vazifalari bolalarni xalqning boy milliy,madaniy, tarixiy me’rosi va ma’naviy-axloqiy an’analari ruhida tarbiyalash, bolalarda milliy vatanparvarlik hislarini shakllantirish, maktabgacha yoshdagi bolalarda bilim olish ehtiyojini, o qishga intilish moyilliklarini shakllantirib, ularni ʻ muntazam ravishda ta’lim jarayoniga tayyorlash, bolalarning tafakkurini rivojlantirish, o zining fikrini mustaqil va erkin ifodalash malakalarini ʻ shakllantirish, bolalarning jismoniy va ruhiy sog`ligini ta’minlashdan iborat. Bu bosqichda bolalarni maktab ta’limiga tayyorlash masalasi eng dolzarb masalalardan sanaladi. Aynan shuni e’tiborga olgan holda bugungi kunda mamlakatimizda maktabgacha ta’lim sohasida, bolalarni maktab ta’limiga tayyorlash sohasida tub o zgarishlar amalga oshirilmoqda. ʻ 61 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI SIYOSIY VA IJTIMOIY ADABIYOTLAR 1. Mirziyoyev Sh.M. Erkin vа fаrovon, demokrаtik O‘zbekiston dаvlаtini birgаlikdа bаrpo etаmiz. O‘zbekiston Respublikаsi Prezidenti lаvozimigа kirishish tаntаnаli mаrosimigа bаg‘ishlаngаn, Oliy Mаjlis pаlаtаlаrining qo‘shmа mаjlisidаgi nutq. Toshkent. 2016. 56-b . 2. Mirziyoyev Sh.M. Tаnqidiy tаhlil, qаt‘iy tаrtib-intizom vа shаxsiy jаvobgаrlik – hаr bir rаhbаr fаoliyаtining kundаlik qoidаsi bo‘lishi kerаk. Mаmlаkаtimizni 2016 yildа ijtimoiy-iqtisodiy rivojlаntirishning аsosiy yаkunlаri vа 2017 yilgа mo‘ljаllаngаn iqtisodiy dаsturning eng muhim ustuvor yo‘nаlishlаrigа bаg‘ishlаngаn Vаzirlаr Mаhkаmаsining kengаytirilgаn mаjlisidаgi mа‘ruzа, 2017 yil 14 yаnvаr–Toshkent, O‘zbekiston, 2017. 104-b. 3. O‘zbekiston Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi vа inson mаnfааtlаrini tа‘minlаsh-yurt tаrаqqiyoti vа xаlq fаrovonligining gаrovi. O‘zbekiston Respublikаsi Konstitutsiyаsi qаbul qilingаnining 24 yilligigа bаg‘ishlаngаn tаntаnаli mаrosimdаgi mа‘ruzа. 2016 yil 7 dekаbr- Toshkent, O‘zbekiston, 2017. 48-b 4. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 19- iyuldagi 528-sonli “Maktabgacha ta’lim muassasalari faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risida”gi qarori. 5. I.A. Karimov “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch” 2015-y) T: “Yangi yo‘l poligrapht service” 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PQ 4312-sonli qarori. 2019-yil 8-may. 7. “Ilk qadam” davlat dasturi. 2022-yil 4-fevral. 62 8. Nodira Egamberdiyeva - “Ijtimoiy pedagogika” darslik A. Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi Toshkent-2009. 9. Fotima Qodirova, Shoista Toshpo ‘latova, Nargiz Kayumova, Malohat A’zamova “Maktabgacha pedagogika” darslik “Tafakkur” nashriyoti Toshkent-2021. 10. “Bolangiz maktabga tayyormi? O‘zbekiston Respublikasi Xalq Ta’lim Vazirligi, Respublika Ta’lim Markazi. “MA’RIFAT –MADADKOR” nashriyoti. 11. Dots.SH. N. Fayzullayev “Bolalalrni maktabga tayyorlash metodikasi” Samarqand-2022 94-bet.) 12.Chuprikova N. VA. “Ruhiy rivojlanish va ta’lim” M: OAJ “Asr”, 1995-y ILMIY NAZARIY ADABIYOTLAR 13. “Ajiniyoz” nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti- “Bolalar anatomiyasi va fiziologiyasi” Tabiatshunoslik, zoologiya, shifokorlik fakulteti uchun o‘quv qo‘llanma. 14. Jalilova. S.X. “Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi” “Faylasuflar” nashriyoti Toshkent-2015. 15. E.G‘oziyev “Umumiy psixologiya” darslik. Toshkent- Universitet-2002. 16. Azizova Z. Maktabgacha katta yoshdagi bolalarda qo‘g‘irchoq teatri vositasida axloqiy estetik sifatlarni shakllantirish. – T., 2010 17. Grigoriy Petrov. “Oq nilufarlar yurtida”, “Faktor press”, 2021 y. 18. Timoti Uoker. “Finlandiya ta’lim mo‘jizasi”, “Global books”, 2023 y. 63 19. Salberg Pasi. “Финские уроки. История успеха реформ школьного образования в Финляндии”, “Арт-транзит, классика- XXI”, 2015 г. 20. Alijonova Gulsanamhon Umidjon qizi, Karimova Sarvinoz Ravshanjon qizi. Farg‘ona davlat universiteti Filologiya va tillarni o‘qitish fakulteti «Ingliz tili yo‘nalishi» III-bosqich talabalari. Maktabgacha yoshdagi ta’lim-tarbiya berishning zamonaviy usullari. Science and innovation international scientific journal volume 1 Issue 7 Uif-2022: 8.2 | ISSN: 2181-3337. 21. Jaloliddinova Maftunaxon Mahmudjon qizi (Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim fakulteti, Farg'ona davlat universiteti magistranti). Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarni maktab ta’limiga tayyorlashning pedagogik asoslari. Science and innovation international scientific journal volume 1 Issue 7 Uif-2022: 8.2 | ISSN: 2181-3337. 22. Uldona Narziboyevna Ravshanova (Termiz davlat pedagogika instituti magistranti). Maktabgacha katta yoshdagi bolalar faolligini shakillantirishda o‘yinlardan foydalanish yo‘llari // Academic Research in Educational Sciences Volume 3 | Issue 6 | 2022 ISSN: 2181-1385 Cite- Factor: 0,89 | SIS: 1,12 | SJIF: 5,7 | UIF: 6,1. –B. 396-401. 23. Finlandiya ta'lim tizimining asosiy afzalliklari va kamchiliklari- Alisher Anvarov maqolasi 2019 24. Yo‘ldoshev J.F. Xorijda ta’lim(metodik qo‘llanma) - Toshkent: 1995- yil 25. G. Anorqulkova, A. Karimov.Xorijiy mamlakatlar ta’limtizimining o‘ziga xos yo‘nalishi uslub va tahlili. Xalq ta‘limi ilmiy metodik jurnali.. 26. Najmiddinova G., Qurbonova U. Qiyosiy pedagogika darslik - 2014y 64 27. Xodjaev B., Mutalipova M. Qiyosiy pedagogika - T.: 2015y. Elektron adabiyotlar 28. https:pedagog.uz 29. https://www.Ziyouz.com 30. https:// lex.uz 31. https://lex.uz/docs/= - 5013007 65

“ilm yo‘li” variativ dasturi, dastur 6 yoshdan 7 oshgacha bo‘lgan bolalarni maktabga tayyorlash

Купить