Ilmiy bilish tushunchasi va uning mohiyati - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	41.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Ilmiy bilish tushunchasi va uning mohiyati

Купить

Ilmiy bilish tushunchasi va uning mohiyati
Mundarija:
Kirish………………………………………………………………………………….3
Asosiy qism……………………………………………………………………………4
I . Ilmiy bilish tushunchasi va uning mohiyati………………………………………4
1.1. Ilmiy bilishning mazmuni va bosqichlari…………………………………………4
1.2. Ilmiy bilishning mantiqiy va empirik asoslari…………………………………….7
1.3. Ilmiy bilishda sub’ekt va ob’ekt munosabatlari…………………………………..9
II. Ijodiy faoliyat va uning ilmiy bilishdagi o‘rni…………………………………13
2.1. Ijod tushunchasi va uning turlari………………………………………………...13
2.2. Ilmiy ijodiy faoliyatning xususiyatlari…………………………………………..17
2.3. Ilmiy bilish jarayonida ijodning ahamiyati……………………………………...20
Xulosa……………………………………………………………………………….24
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati………………………………………………..26
1

Kirish
Ilm-fan va ijodiyat bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, insoniyat
taraqqiyotida asosiy o‘rin tutadi. Ilmiy bilishda ijod tushunchasi ilm-fanni
rivojlantirish jarayonida muhim ahamiyatga ega. Bu tushuncha yangi g‘oyalar,
nazariyalar, usullar va yechimlarni yaratish jarayonini qamrab oladi. Ijodkorlik ilmiy
faoliyatning har bir bosqichida: muammolarni aniqlash, gipotezalarni ilgari surish,
tajribalar o‘tkazish va natijalarni tahlil qilishda namoyon bo‘ladi. Shu boisdan, ijod
ilmiy bilishning yuragi hisoblanadi.Ijod inson ongining o‘ziga xos faoliyatidir, u
mavjud bilimlar doirasidan tashqariga chiqib, yangi bilimlar yaratishga intiladi. Ilmiy
bilish jarayonida ijodning ahamiyati shundaki, u standart yondashuvlardan chetlashib,
yangi va innovatsion yo‘llarni kashf etishga imkon beradi. Bu jarayonda
tadqiqotchining analitik va tanqidiy fikrlash qobiliyati, shuningdek, intuitiv anglash
darajasi katta rol o‘ynaydi. Ijodkorlik faqat san’at yoki adabiyot bilan cheklanmaydi,
balki aniq va tabiiy fanlar, texnologiyalar va ijtimoiy fanlarda ham o‘z aksini
topadi.Ilmiy bilishda ijod jarayoni quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi: birinchidan,
muammoni tushunish va aniqlash, ikkinchidan, mavjud bilimlarni o‘rganish va tahlil
qilish, uchinchidan, gipoteza yoki yangi yechimni taklif qilish. Bu bosqichlarda
ijodkorlik ilmiy izlanishlarni innovatsion va samarali yo‘nalishda rivojlantirishga
xizmat qiladi. Masalan, XX asrda nisbiylik nazariyasining yaratilishi yoki bugungi
kunda sun’iy intellekt texnologiyalarining rivoji ijodkorlikning ilmiy bilishdagi
yorqin misollaridir.

3

I. Ilmiy bilish tushunchasi va uning mohiyati.
1.1.Ilmiy bilish mazmuni va bosqichlari
Ilmiy bilish – bu insoniyatning atrof-muhitni, tabiatni, jamiyatni va o‘z-o‘zini
anglashga qaratilgan nazariy hamda amaliy faoliyati bo‘lib, u tizimli va asosli
bilimlarni shakllantirishga yo‘naltirilgan. Ilmiy bilish jarayoni mantiqiy va empirik
asosda, turli metodlardan foydalangan holda amalga oshiriladi.Ilmiy bilishning
mazmuni.Ilmiy bilishning asosiy xususiyatlari quyidagilar:
1. Obyektivlik: Ilmiy bilish obyektiv haqiqatni aks ettirishga intiladi.
2. Asoslilik va ishonchlilik: Bilimlar mantiqiy dalillar va eksperiment
natijalariga asoslangan bo‘lishi lozim.
3. Nazariy va empirik birlik: Ilmiy bilishda kuzatish, tajriba va nazariy tushuncha
birgalikda qo‘llaniladi.
4. Sistemalilik: Ilmiy bilimlar bir-biriga bog‘langan va mantiqiy tizimni tashkil
qiladi
5. Amaliy ahamiyatlilik: Ilmiy bilishning natijalari jamiyat taraqqiyoti va
texnologik rivojlanish uchun xizmat qiladi.
Ilmiy bilish bosqichlari.Ilmiy bilish jarayoni ikki asosiy bosqichga bo‘linadi:
1. Empirik bosqich.Bu bosqichda haqiqatni bevosita kuzatish va eksperiment
orqali o‘rganish amalga oshiriladi.
Usullari:Kuzatish,Tajriba (eksperiment),O‘lchash,Faktlarni yig‘ish
Xususiyatlari: Bilimlar aniq va tasdiqlangan faktlarga asoslanadi, lekin ular hali
umumlashgan bo‘lmaydi.
4

2. Nazariy bosqich.Bu bosqichda empirik ma'lumotlarga asoslanib umumlashma,
qonuniyat va nazariyalar yaratiladi.
Usullari:Mantiqiy tahlil,Gipotezalar ishlab chiqish va tekshirish,Model
yaratish,Abstraktsiya va idealizatsiya
Xususiyatlari: Bu bosqichda ilmiy bilimlar umumlashgan, chuqur va tushunarli
bo‘ladi
Ba'zi olimlar ilmiy bilishni quyidagi bosqichlarda ham ko‘rib chiqadilar:
Gipoteza yaratish: Hodisaning ehtimoliy tushuntirishini shakllantirish.
Eksperimental sinov: Gipotezani tekshirish uchun eksperimentlar o‘tkazish.
Qonuniyatlarni aniqlash: Tadqiqotlar asosida ilmiy qonunlarni shakllantirish.
Amaliyotga tatbiq: Ilmiy bilimlarni jamiyatning turli sohalariga
qo‘llash.Shunday qilib, ilmiy bilish bosqichma-bosqich rivojlanadigan, tizimli va
mantiqiy jarayon bo‘lib, u insoniyatning haqiqatni bilishga bo‘lgan intilishining eng
samarali shakli hisoblanadi. Ilmiy ijod tamoyillari, yangilikka intilish, muammolarni
hal qilish va tahlil qilishni o'z ichiga oladi. Bu, ilmiy tahlilni
chuqurlashtiradi.Innovatsion fikrlash, yangi g'oyalar va yondashuvlar yaratish orqali
ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirishda muhim rol o'ynaydi. Bu, ilmiy jarayonlarni
tezlashtiradi. Interdisiplinar yondashuv, turli fanlararo aloqalarni o'rnatish orqali ilmiy
ijodni boyitadi. Bu, ijodiy fikrlashni kuchaytiradi va yangi imkoniyatlar ochadi.
Innovatsion yondashuvlar ilmiy bilimlarni rivojlantirishda muhim rol o'ynaydi. Ular
yangi g'oyalar, metodologiyalar va texnologiyalarni qo'llab-quvvatlaydi. Ilmiy ijod
ko'rsatkichlari sifatida, kreativ fikrlash va interdisciplinar hamkorlikni keltirib
chiqaradi. Ilmiy ijodkorlik, yangi g'oyalar yaratish va muammolarni hal qilish
jarayonida ijodiy fikrlashni o'z ichiga oladi. Bu, o'z navbatida, ilmiy rivojlanishga
5

xizmat qiladi.Tajribalar, nazariy bilimlarni amaliyotga tatbiq etish imkonini beradi.
Bu jarayonda ilmiy ijodkorlar real muammolarni hal qilishda tajribalaridan
foydalanadilar.Tajribalar natijalari, yangi innovatsion mahsulotlar va usullarni ishlab
chiqishga imkon beradi. Bu, ilm-fanning rivojlanishida muhim rol o'ynaydi va yangi
yo'nalishlarni ochadi.Ilmiy ijodkorlik, muvaffaqiyatli tadqiqotlar va innovatsiyalarni
ta'minlashda muhim omil hisoblanadi. Kreativ yondashuvlar, yangi bilimlar va
yechimlarni keltirib chiqaradi. 1
1
1. Abduqodirov A. A. Ilmiy ijod asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti,
2007.
6

1.2.Ilmiy bilishning empirik va mantiqiy asoslari
Ilmiy bilish ikki asosiy darajaga ega: empirik va mantiqiy (nazariy). Ushbu
darajalar bir-birini to‘ldiradi va ilmiy bilish jarayonining ajralmas qismini tashkil
etadi. Quyida har birining asosiy xususiyatlari va o‘rni ko‘rib chiqiladi:
1. Empirik asoslar.Empirik bilish tajriba va kuzatishga asoslanadi. Bu darajada
olimlar tabiat yoki jamiyat hodisalarini kuzatib, ularni to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki bilvosita
qayd etadilar.
Xususiyatlari:Kuzatish va eksperiment: Ilmiy bilishning birinchi qadamida
hodisalar bevosita kuzatiladi yoki laboratoriya sharoitida tajribalar
o‘tkaziladi.Ma'lumot yig‘ish: Empirik jarayon davomida hodisalar haqida aniq va
ishonchli ma'lumotlar yig‘iladi.Haqiqiylik: Empirik bilim o‘zgaruvchan dunyoni real
ma'lumotlarga asoslangan holda tasvirlaydi.Cheklanganlik: Empirik bilim faqat tashqi
ko‘rinishni va hodisalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi, lekin ularning ichki
mohiyatini tushuntirmaydi.Misollar:O‘simliklarning o‘sish tezligi haroratga
bog‘liqligini kuzatish.Astronomik hodisalarni kuzatish va ularni tasvirlash.
2. Mantiqiy (nazariy) asoslar.Mantiqiy bilish empirik kuzatishlardan kelib
chiqadigan nazariyalarni ishlab chiqish va umumlashtirishga asoslanadi. Bu daraja
ilmiy bilishni chuqurroq anglashga xizmat qiladi.Xususiyatlari:Umumlashtirish:
Empirik ma'lumotlarni tahlil qilib, umumiy qonuniyatlarni chiqaradi.Abstraktsiya:
Hodisalarning mohiyatini tushuntirish uchun mantiqiy tahlil va modellashtirish
amalga oshiriladi.Gipoteza va nazariya: Ilmiy gipotezalar va nazariyalar ishlab
chiqiladi, bu esa voqealar va jarayonlarning ichki mohiyatini tushuntiradi.Aniqlik va
isbot: Matematik formulalar va mantiqiy dalillar orqali qonuniyatlarni asoslashga
intiladi.Misollar:Gravitatsiya qonuni (Nyutonning nazariyasi).Evolyutsiya nazariyasi
(Darvinning biologik yondashuvi).
7

Empirik va mantiqiy bilish bir-biriga bog‘liq jarayonlardir. Empirik darajada
to‘plangan ma’lumotlar nazariy darajada tahlil qilinib, umumiy qonuniyatlarga
aylantiriladi. Shu bilan birga, nazariyadan kelib chiqadigan gipotezalar yangi empirik
tadqiqotlarga asos bo‘ladi.Masalan: Olimlar kuzatuv (empirik) asosida Yerning o‘z
o‘qi atrofida aylanishini aniqlashadi. Bu bilim nazariy tahlil orqali Yerning quyosh
sistemasidagi harakat qonuniyatlarini tushunishga yordam beradi. Ilmiy bilish empirik
asos orqali faktlarni yig‘ishdan boshlanadi va mantiqiy asos orqali bu faktlar tahlil
qilinadi hamda umumlashtiriladi. Bu ikki darajaning uyg‘unligi ilm-fanning
rivojlanishi uchun zarurdir. 2
2
2. Anderson, C. Ijodiy bilish va ilmiy yondashuvlar. Nyu-York: Academic Press, 1998.
8

1.3. Ilmiy bilishda sub’ekt va ob’ekt munosabatlari.
Ilmiy bilish jarayoni sub'ekt va ob'ekt o'rtasidagi munosabat asosida shakllanadi.
Bu munosabat bilishning mohiyatini tashkil etadi va ilmiy faoliyatning markaziy
masalalaridan biri hisoblanadi.
Sub'ekt va ob'ekt tushunchalari:
1. Sub'ekt – biluvchi shaxs yoki guruh, ya’ni ilmiy izlanishlarni amalga oshiruvchi,
bilish jarayonida faoliyat yurituvchi. Sub'ekt inson yoki ilmiy jamoa bo'lishi mumkin.
Sub'ekt bilim olish, tahlil qilish, xulosa chiqarish kabilarni amalga oshiradi.
2. Ob'ekt – sub'ekt tomonidan bilishga qaratilgan hodisa, jarayon, predmet yoki
voqelik. Bu tabiat, jamiyat, insonning o'zi yoki boshqa turdagi narsa va hodisalardan
iborat bo'lishi mumkin.
Sub'ekt va ob'ekt o'rtasidagi munosabatni quyidagi jihatlar orqali tushuntirish
mumkin:
1. O'zaro bog'liqlik: Bilish jarayoni faqat sub'ekt va ob'ekt birgalikda ishtirok
etganida amalga oshadi. Sub'ektsiz ob'ektni o'rganish, ob'ektsiz esa bilish jarayoni
bo'lishi mumkin emas.
2. Sub'ektning faolligi: Bilish jarayonida sub'ekt faollik ko'rsatadi, ya’ni savollar
qo'yadi, eksperiment o'tkazadi, tahlil qiladi va xulosalar chiqaradi.
3. Ob'ektning mustaqilligi: Ob'ekt sub'ektga bog'liq bo'lmagan holda mavjud bo'ladi,
lekin bilish jarayonida uning xususiyatlari sub'ekt tomonidan o'rganiladi va aks
ettiriladi.
4. Bilimning nisbiyligi: Sub'ektning ilmiy saviyasi, tajribasi va dunyoqarashi ob'ekt
haqidagi bilimni shakllantiradi, ya’ni bilish jarayoni har doim sub'ektiv iz qoldiradi.
9

Ilmiy bilishda sub'ekt va ob'ektni o'rganishning ahamiyati:
Bilimni aniqlash: Sub'ekt va ob'ekt o'rtasidagi munosabatni tahlil qilish orqali ilmiy
bilimning obyektiv va subyektiv tomonlarini ajratish mumkin.
Metodologiyaning shakllanishi: Sub'ekt va ob'ekt munosabatini aniqlash ilmiy
tadqiqotning uslub va metodlarini belgilashda muhimdir.
Ilmiy jarayonning rivoji: Ob'ektni chuqur o'rganish sub'ektning bilish imkoniyatlarini
kengaytiradi va yangi kashfiyotlarga yo'l ochadi.
Sub'ekt va ob'ektning o'zaro munosabatlarini chuqur o'rganish ilm-fan rivojiga
bevosita ta’sir ko'rsatadi va bilish jarayonining har tomonlama samarali bo'lishiga
yordam beradi.Ilmiy bilish inson faoliyatining asosiy ko‘rinishlaridan biridir. Bu
jarayon sub'ekt va ob'ektning o‘zaro aloqasiga asoslanadi. Ularning bir-biriga ta’siri,
mazmun-mohiyati va chegaralari bilishning sifatini belgilaydi. Keling, bu
munosabatlarni yanada chuqurroq ko'rib chiqamiz.
Sub'ektning mohiyati.Sub'ekt bilish jarayonining markaziy faol kuchi hisoblanadi.
Sub'ekt quyidagi xususiyatlarga ega:
1. Faollik: Sub'ekt ob'ektni passiv kuzatuvchi emas, balki faol tadqiqotchi rolida
bo‘ladi.
2. Ijodiylik: Ilmiy bilishda sub'ekt faqat bor haqiqatni o‘rganmaydi, balki yangi bilim
va qonuniyatlarni izlaydi.
3. Ratsionallik: Sub'ekt ob'ektni o‘rganishda mantiqiy yondashuvni qo‘llaydi.
Faktlarni umumlashtirish, nazariyalarni ishlab chiqish sub'ektning vazifasidir.
10

4. Subyektivlik elementi: Har qanday ilmiy izlanishda sub'ektning dunyoqarashi,
tajribasi va hissiyoti muhim ahamiyatga ega. Bu bilimning to‘liq obyektiv bo‘lishini
qiyinlashtiradi.
Ob'ektning mohiyati.Ob'ekt – bu sub'ekt bilishga qaratgan barcha narsadir. Ob'ektning
quyidagi jihatlari ilmiy bilishda muhimdir:
1. Mustaqil mavjudlik: Ob'ekt sub'ektga bog‘liq bo‘lmagan holda mavjud. Masalan,
tabiat qonunlari sub'ektning mavjudligidan qat'i nazar ishlaydi.
2. Bilishga yaroqlilik: Har qanday ob'ektni ilmiy jihatdan o‘rganish uchun uning
ma'lum chegaralari va strukturasi bo‘lishi kerak.
3. Komplekslik: Ko‘p hollarda ob'ekt murakkab tizim bo‘lib, uni to‘liq tushunish
uchun turli fanlardan foydalanishni talab qiladi.
1. O'zaro bog'liqlik: Sub'ekt va ob'ekt bir-biridan ajralmasdir. Sub'ektsiz ob'ektni
o‘rganishning imkoni yo‘q, ob'ektsiz esa bilish jarayoni yo‘q.
2. Ob'ektning subyektiv aks ettirilishi: Ob'ektni o‘rganishda sub'ektning dunyoqarashi,
bilim saviyasi va ilmiy metodlari natijaga ta'sir qiladi.
3. Sub'ektning ob'ektni o‘zgartirishi: Ilmiy bilish jarayonida sub'ekt ob'ektga ta'sir
ko‘rsatib, uni o‘zgartirishi mumkin. Masalan, tabiatni o‘rganish jarayonida inson
tabiatga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi (eksperimentlar, texnologik inqiloblar va boshqalar).
Ilmiy bilishda sub'ekt va ob'ektning chegaralari
Sub'ekt va ob'ektning o‘zaro munosabatlaridagi chegaralarni belgilash ilmiy
bilishning obyektivligini ta’minlash uchun zarur. Bu chegaralar quyidagi masalalarni
o‘z ichiga oladi:
11

1. Obyektiv haqiqatni izlash: Ilm-fan ob'ekt haqidagi bilimni subyektiv
yondashuvlardan tozalashga intiladi.
2. Bilish chegaralari: Sub'ektning bilish imkoniyatlari chegaralangan. Masalan, inson
mantiqiy tafakkur orqali murakkab hodisalarni tushunsa-da, barchasini to‘liq anglab
olishi qiyin.
3. Epistemologik to‘siqlar: Ilmiy bilishda sub'ekt ko‘pincha o‘z dunyoqarashi yoki
ilmiy metodlarining cheklovlari tufayli ob'ektni noto‘g‘ri talqin qilishi mumkin.
Ilmiy bilishda sub'ekt va ob'ektni o'rganishning ahamiyati
1. Ilmiy metodologiyani rivojlantirish: Sub'ekt va ob'ekt o‘rtasidagi munosabatlarni
tushunish orqali ilmiy tadqiqotlarning samaradorligini oshirish mumkin.
2. Nazariyalarning to‘g‘riligini baholash: Sub'ekt va ob'ektning o‘zaro ta’sirini tahlil
qilish yangi nazariyalar va gipotezalar tuzishda muhim rol o‘ynaydi.
3. Ilmiy taraqqiyot: Sub'ekt va ob'ektni chuqurroq tahlil qilish orqali insoniyatning
bilish doirasi kengayadi va ilm-fan rivojlanadi. 3
3
3. Donskoy A. Ilmiy izlanishning texnologik usullari. Moskva: Nauka, 2002.
12

II. Ijodiy faoliyat va uning ilmiy bilishdagi o‘rni
2.1. Ijod tushunchasi va uning turlari.
Ijod – bu insonning o‘ziga xos, yangi, original g‘oyalar va yechimlar yaratish
qobiliyatidir. U moddiy yoki ma'naviy faoliyat sohasida yangi narsalarni yaratishni
o‘z ichiga oladi. Ijod inson tafakkurining yuqori bosqichi bo‘lib, mavjud bilim, tajriba
va ko‘nikmalar asosida yangi hodisalar yoki obyektlarni kashf qilishga xizmat
qiladi.Ijodning quyidagi turlari mavjud:
1. Ilmiy ijod:Yangi bilimlar, nazariyalar va kashfiyotlar yaratishga qaratilgan.
Masalan, fizikada yangi qonunlarni ochish yoki matematik modellarni ishlab chiqish.
2. Badiiy ijod:Adabiyot, san'at va musiqa sohasidagi asarlarni yaratish bilan bog‘liq.
Masalan, she’r, hikoya, kartina yoki musiqa asarlarini yaratish.
3. Texnik ijod:Yangi texnologiyalar, qurilmalar va uskunalarni yaratish yoki
mavjudlarini takomillashtirish bilan bog‘liq. Masalan, mashinalar, robotlar yoki
dasturiy ta'minot ishlab chiqish.
4. Pedagogik ijod:O‘qitish usullari, ta'lim vositalari va tarbiya jarayonida yangi
yondashuvlarni ishlab chiqish.
5. Ijodiy tafakkur:Muammolarni hal qilish jarayonida yangicha va noodatiy
yondashuvlarni izlash. Masalan, menejment yoki psixologiyada innovatsion g‘oyalar
ishlab chiqish.
6. Ijodiy o‘yinlar:Bolalar va kattalar ijodini rivojlantirish uchun tashkil etilgan
faoliyat. Masalan, sahna ko‘rinishlari yoki dizayn o‘yinlari.Ijod inson tafakkurining
keng ko‘lamli shakllarini qamrab oladi va har bir sohada yangi imkoniyatlarni
ochadi.Ijodni shartli ravishda 2 ga: ilmiy ijod va badiiy ijodga bo lish mumkin.ʻ
13

Olimlar faoliyati ilmiy ijodga, san atkorlar, yozuvchilar faoliyati badiiy ijodgaʼ
qaratilgan. Ba zi kishilarda har ikki ijod rivojlangan bo lishi mumkin. Ilmiy ijoda
ʼ ʻ
tabiat va jamiyat hayotining obyektiv qonuniyatlari aks etsa, badiiy ijoda ma naviy
ʼ
hayot muammolariga san atkorning subyektiv, o ziga xos qarashlari, his-tuyg ulari
ʼ ʻ ʻ
aks etadi. Badiiy ijoda hayotning turfa ranglari hamda voqealari orasidan ibratli va
ijtimoii ahamiyatli bo lganlari tanlab olinadi va badiiy umumlashtiriladi. Badiiy ijod
ʻ
murakkab jarayon bo lib, inson faoliyatining idrok etish, baholash, qadrlash singari
ʻ
turlari bilan bog liq holda amalga oshadi. Buning uchun ijodkor erkin xayol, ozod
ʻ
tafakkur, keng ko lamli tasavvur, milliy g urur va yuksak orzularga ega bo lishi
ʻ ʻ ʻ
kerak. Badiiy ijod mahsulotining ommaviyligi va ijtimoii ahamiyati ana shu bilan
belgilanadi. Ijodningtaraqqiy etishida jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy shartsharoitlari
hal qiluvchi ahamiyatga ega.Ijod insonning o‘z qobiliyatlari va bilimlarini yangi
narsalarni yaratishga qaratgan faoliyati hisoblanadi. Bu jarayon quyidagilar orqali
amalga oshadi:
1. Yangi g‘oyalar kashf qilish – mavjud bilimlar asosida yangi bilimlarni
shakllantirish.
2. Muammolarni hal qilish – muayyan masala yoki vazifalarga yangicha yondashuvni
topish.
3. Yaratish jarayoni – moddiy yoki ma’naviy qiymatga ega bo‘lgan yangi obyektlar,
konsepsiyalar yoki texnologiyalarni ishlab chiqish.
Ijodiy faoliyatni boshqa faoliyat turlaridan ajratib turuvchi xususiyatlar:
Yangi va original bo‘lish – ijod mahsuli ilgari mavjud bo‘lmagan yangilikni o‘zida
mujassam etishi kerak.O‘ziga xoslik – ijod insonning shaxsiy tajriba va
dunyoqarashidan kelib chiqadi.Ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lish – ijod mahsuli jamiyat
uchun foydali bo‘lishi mumkin
14

Ijod turlari va sohalari
1. Ilmiy ijod.Ilmiy ijod – bu olimlarning yangi bilimlar va kashfiyotlar yaratishga
qaratilgan faoliyati.Misollar:Albert Eynshteynning nisbiylik nazariyasini
yaratishi,DNK molekulasining strukturasini aniqlash;
2. Badiiy ijod.Badiiy ijod – bu san’at, adabiyot, musiqa va boshqa estetik faoliyatlar
orqali ijodiy asarlar yaratish.Misollar:Cho‘lponning she’riyati yoki Tolstoyning
romanlari,Leonardo da Vinchi chizgan “Mona Liza” asari;
3. Texnik ijod.Texnik ijod – bu yangi texnologiyalar, mashinalar va vositalarni ixtiro
qilish va takomillashtirish.Misollar:Telefonni ixtiro qilgan Aleksandr Bell,Kompyuter
texnologiyalarining rivoji;
4. Pedagogik ijod.Pedagogik ijod – ta’lim jarayonida yangi uslub va yondashuvlarni
ishlab chiqish.Misollar:Montessori ta’lim tizimi;
5. Ijtimoiy ijod.Jamiyatni rivojlantirish va tashkil qilishga yo‘naltirilgan ijodiy
faoliyat.Misollar:Innovatsion biznes modellar yaratish,yangi ijtimoiy dasturlar ishlab
chiqish.
Ijod jarayoni odatda quyidagi bosqichlardan iborat:
1. Muammoni anglash – yechim talab qilinayotgan masalani aniqlash.
2. G‘oyalar yig‘ish – ma’lumot va ilhom manbalarini qidirish.
3. Yecha olish imkoniyatlarini ishlab chiqish – turli fikr va g‘oyalarni sintez qilish.
4. Amaliyotga tatbiq qilish – ijod mahsulini amalga oshirish yoki sinab ko‘rish.
5. Baholash va takomillashtirish – ijodiy mahsulni tahlil qilib, uni
mukammallashtirish.
15

Ijodiy qobiliyatni rivojlantirish uchun quyidagi usullar qo‘llanilishi mumkin:
1)Keng bilim olish – turli sohalarda bilimlarni oshirish ijodiy imkoniyatlarni
kengaytiradi.2)Tanqidiy va erkin tafakkur qilish – mavjud qonuniyatlar va qarashlarni
savol ostiga qo‘yib, yangi yondashuvlarni ishlab chiqish.3)Ilhom manbalarini izlash –
san’at, tabiat yoki boshqa insonlar ijodidan ilhom olish.4)O‘yinlar va mashqlar –
ijodiy o‘yinlar, brainstorming, yoki meditatsiya orqali kreativlikni rivojlantirish. Ijod
– inson tafakkuri va intellektining cheksiz imkoniyatlarini namoyon qiluvchi jarayon
bo‘lib, har bir insonda turli darajada namoyon bo‘lishi mumkin. 4
4
4. De Bono E. Ijodiy fikrlash san’ati. Toshkent: Ijodkorlar nashriyoti, 2005.
16

2.2. Ilmiy ijodiy faoliyatning xususiyatlari.
Ilmiy-ijodiy faoliyat – insonning ilmiy izlanishlar, tadqiqotlar va ijodkorlik
orqali yangi bilimlarni yaratishga qaratilgan intellektual faoliyatidir. Bu faoliyat
insoniyatni rivojlantirishda, fan-texnika, san’at va madaniyat sohalarida
innovatsiyalarni joriy qilishda muhim ahamiyatga ega. Quyida ilmiy-ijodiy
faoliyatning asosiy xususiyatlari keltiriladi:
1. Yangi bilim yaratish.Ilmiy-ijodiy faoliyatning asosiy maqsadi – hali noma’lum
bo‘lgan bilimlarni yaratishdir. Bu jarayonda mavjud nazariyalar sinovdan o‘tkaziladi,
yangi kashfiyotlar amalga oshiriladi yoki mavjud bilimlar rivojlantiriladi.
2. Innovatsionlik.Ilmiy ijod yangi g‘oyalar va yechimlar izlashga asoslanadi. Bunda
mavjud bo‘lgan usullarni takomillashtirish yoki mutlaqo yangi usullarni ishlab chiqish
muhim o‘rin tutadi.
3. Analitik va tanqidiy fikrlash.Ilmiy faoliyatda dalillarni tahlil qilish, tanqidiy
baholash va asosli xulosalar chiqarish zarur. Tanqidiy fikrlash orqali mavjud
kamchiliklar aniqlanib, ularni bartaraf etish yo‘llari ishlab chiqiladi.
4. Tadqiqot jarayoni.Ilmiy-ijodiy faoliyat ko‘pincha tadqiqot qilish bilan bog‘liq. Bu
jarayon quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
1)Muammoni aniqlash va maqsadni belgilash.
2) Ilmiy gipoteza ilgari surish.
3) Tajriba va kuzatuvlar o‘tkazish.
4) Olingan natijalarni tahlil qilish va xulosalar chiqarish.
17

5) Interfaol va ko‘p tarmoqli xususiyat.Ilmiy ijod ko‘pincha bir nechta fan sohasi
bo‘yicha hamkorlikni talab qiladi. Zamonaviy fanlararo yondashuvlar yangi
kashfiyotlar uchun katta imkoniyatlar yaratadi.
6) Ijodkorlik va fantaziya.Ilmiy ijod nafaqat mantiqiy, balki ijodiy fikrlashni ham
talab qiladi. Fantaziya va ijodkorlik orqali yangi nazariyalar yoki konsepsiyalar
shakllanadi.
7) Amaliy ahamiyat.Ilmiy-ijodiy faoliyatning ko‘p hollarda amaliy muammolarni hal
qilishga qaratilgani uni yanada dolzarb qiladi. Ilm-fan yutuqlari turli sohalarda
texnologiyalarni rivojlantirishda qo‘llaniladi.
8) Doimiy rivojlanish.Ilmiy faoliyat hech qachon to‘xtamaydi. Har bir yangi kashfiyot
kelajakdagi izlanishlar uchun poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
9) Mustaqillik va hamkorlik.Ilmiy-ijodiy faoliyatda individual mustaqillik muhim,
lekin ayni paytda jamoaviy ishlar ham katta rol o‘ynaydi. Guruh bo‘lib ishlash yangi
g‘oyalar almashinuvini tezlashtiradi.
10)Natijalarni e’lon qilish.Ilmiy faoliyat natijalari odatda ilmiy maqola, dissertatsiya
yoki texnologik patentlar shaklida ommaga havola qilinadi. Bu boshqalarga ham
ushbu bilimlardan foydalanish imkonini beradi.
11) Axloqiy tamoyillar.Ilmiy faoliyatda axloqiy normalarga rioya qilish, ya’ni
intellektual mulk huquqlarini hurmat qilish, tadqiqotlarda haqqoniy bo‘lish,
soxtalashtirishdan saqlanish kabi tamoyillar muhimdir.
12) Raqobat va tan olinishiIlmiy ijod odatda raqobatbardoshlikni talab qiladi. Ilmiy
hamjamiyat tomonidan yangi g‘oyalar va tadqiqotlar tan olinishi muhim motivatsion
omildir.Ilmiy-ijodiy faoliyat insoniyat rivoji uchun muhim. Ushbu faoliyatning
samaradorligi tadqiqotchining bilim darajasi, ijodkorlik qobiliyati, mashaqqatli
18

mehnati va muhitga bog‘liq. Shu bilan birga, texnologiyalarni rivojlantirish, jamiyatni
o‘zgartirish va yangi muammolarga yechim topishda uning ahamiyati katta. 5
5
5. Fayzullayev R. F. Ilmiy izlanishlar metodologiyasi. Toshkent: Oliy ta’lim nashriyoti, 2012.
6. Popper K. Ilmiy bilish nazariyasi va falsafasi. Toshkent: Universitet nashriyoti, 1995.
19

2.3. Ilmiy bilish jarayonida ijodning ahamiyati.
Ilmiy bilish jarayonida ijodning ahamiyati juda katta, chunki ilm-fan yangi
bilimlarni yaratish, muammolarni hal qilish va insoniyatni yangi bosqichlarga olib
chiqishda ijodiy fikrlashni talab qiladi. Quyida ilmiy bilishda ijodning asosiy
ahamiyatini ko'rsatib beruvchi jihatlar keltiriladi:
1. Yangi g'oyalar va nazariyalarni yaratish.Ijodiy fikrlash olimlarga mavjud
bilimlarning chegarasidan chiqib, yangi g'oyalar va nazariyalarni ilgari surishga
yordam beradi. Masalan, Albert Eynshteynning nisbiylik nazariyasi yoki Nikolas
Kopernikning geosentrik modellarni rad etishi ijodiy yondashuvning natijasidir.
2. Muammolarni hal qilish.Ilmiy izlanishlar davomida duch kelinadigan murakkab
muammolarni hal qilish uchun innovatsion yondashuv zarur. Ijod olimlarga
muammoning yangi qirralarini ko'rishga va odatdagi usullar bilan yechilmaydigan
masalalarni hal qilishga imkon beradi.
3. Eksperimentlarni rejalashtirish va o'tkazish.Ijodiy fikrlash eksperimentlarni
noan’anaviy shaklda rejalashtirish va o'tkazishda muhim rol o'ynaydi. Bu orqali yangi
usullar yoki texnologiyalar yaratiladi, ilmiy tadqiqot samaradorligi oshadi.
4. Fanlararo integratsiya.Ijodiy fikrlash turli fanlar o'rtasida bog'liqlikni o'rnatishga
yordam beradi. Masalan, biologiya va informatikaning uyg'unlashuvi bioinformatika
sohasini rivojlantirdi, bu esa ko'plab ilmiy yutuqlarga olib keldi.
5. Tasavvur va modellash.Ilmiy jarayonda murakkab tizimlarni tushunish uchun
ko'pincha modellash talab etiladi. Tasavvur va ijod yordamida olimlar real dunyo
hodisalarining soddalashtirilgan modellarini yaratadilar, bu esa ularni tahlil qilish va
tadqiq qilishni osonlashtiradi.
20

6. Innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqish.Ijod ilmiy bilimlarni amaliyotga tatbiq
qilishda ham muhim rol o'ynaydi. Masalan, zamonaviy texnologik yutuqlar, sun’iy
intellekt yoki qayta tiklanadigan energiya manbalarining rivoji ijodning
natijasidir.Ijod ilmiy bilish jarayonida ilmiy o'sish va rivojlanishning
harakatlantiruvchi kuchidir. Bu nafaqat yangi bilimlarni kashf qilishni, balki insoniyat
oldidagi global muammolarni hal qilishni ham ta'minlaydi. Shuning uchun ijod ilm-
fan rivojida ajralmas ahamiyatga ega.Ilmiy bilishda ijodning ahamiyati inson
tafakkuri va intellektual rivojlanishining markazida turadi. Ilm-fan ko‘p hollarda
mavjud bilimlar va usullar doirasida ishlaydi, ammo rivojlanish va yangi kashfiyotlar
aynan ijodiy yondashuv orqali amalga oshiriladi. Quyida ilmiy bilishda ijodning
chuqur ahamiyati tahlil qilinadi:
1. Yangi bilimlarni yaratish va ilm-fan chegaralarini kengaytirish.Ijod - bu ilmiy
bilishning asosiy vositasi. Olimlar mavjud bilimlardan foydalanib yangi hodisalarni
tushuntiradigan nazariyalar, g'oyalar va modellar yaratadi. Misol uchun:Kopernikning
heliosentrik nazariyasi – bu ijodiy fikrlash orqali yaratilgan va o‘sha davrning ilmiy
paradigmasini tubdan o‘zgartirgan kashfiyotdir.Dmitriy Mendeleyevning davriy
qonuni – elementlar xossalarini oldindan bashorat qilish imkonini beruvchi ijodiy
yechimdir.
2. Innovatsiya va yangi texnologiyalarni ishlab chiqish.Ijod ilmiy bilishni amaliyot
bilan bog‘laydi va natijada innovatsion
texnologiyalar yaratiladi. Misol uchun:Sun’iy intellekt va mashinasozlik algoritmlari
ijodiy fikrlash va ilmiy bilimlarni uyg‘unlashtirish orqali rivojlangan.Tibbiyotda
yangi dori vositalarini yaratish, biotexnologik ishlanmalar va genetik muhandislikning
yutuqlari ijodiy fikr bilan bog‘liq
21

3. Muammolarni yechish uchun noodatiy yondashuv.Ilmiy bilishda ijod ko‘p hollarda
murakkab muammolarni hal qilish uchun noan’anaviy va innovatsion yechimlar
ishlab chiqishga imkon beradi. Bu yondashuv quyidagilarni o‘z ichiga oladi:Masalani
boshqa nuqtai nazardan ko‘rib chiqish.Eksperimentlar uchun yangi usullar va
texnikalarni taklif qilish.Mavjud ma’lumotlarni yangi usulda talqin qilish.Masalan,
NASA olimlari Marsga qadam qo‘yish jarayonida duch keladigan muammolarni hal
qilish uchun ijodiy usullardan foydalandi.
4. Fanlararo integratsiya va sintez.Ijodiy yondashuv turli fanlarning birlashishi va
yangi sohalar paydo bo‘lishiga turtki bo‘ladi. Fanlararo sintez orqali muhim
kashfiyotlar amalga oshiriladi:Bioinformatika – biologiya va informatikaning
integratsiyasi.Kvant informatika – fizika va kompyuter fanining uyg‘unlashuvi.Bu
jarayonlarda ijod yangi bilimlarni yaratish va ularni real hayotga tatbiq qilishda
muhim o‘rin tutadi.
5. Ilmiy metodologiyani rivojlantirish.Ijod nafaqat natijalarda, balki ilmiy
metodologiyaning o‘zida ham namoyon bo‘ladi. Misol uchun:Eksperimentlarni yangi
shaklda tashkil etish.Yangi tahliliy usullar va statistik modellarni ishlab
chiqish.Simulyatsiya va modellash vositalarini qo‘llash.Shuningdek, ilmiy
metodlarning rivoji ko‘p hollarda ijodiy fikrlash bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan,
matematikada yangi algoritmlar yaratish yoki ijtimoiy fanlarda yangi tadqiqot
usullarini ishlab chiqish.
6. Tasavvur va intuitiv tushuncha.Ilmiy ijod ko‘pincha tasavvurga asoslanadi. Olimlar
hodisalarning tabiatini tushunish uchun ularni tasavvur qiladi, so‘ngra bu g‘oyalarni
sinab ko‘rish uchun ilmiy usullarni qo‘llaydi. Masalan:Einshteynning tasavvur
tajribalari (thought experiments) ilmiy ijodning yorqin misoli bo‘lib, uning nisbiylik
nazariyasi yaratishda muhim rol o‘ynagan.
22

7. Mavjud cheklovlarni yengish.Ijod olimlarga ma’lum bir fan yoki texnologiyadagi
cheklovlarni bartaraf etishga yordam beradi. Masalan:
Kvant mexanikasining rivoji klassik fizikaning cheklovlarini yengish uchun ijodiy
yondashuvning mahsulidir.Shuningdek, ekologik muammolarni hal qilish uchun
energiyaning qayta tiklanadigan manbalariga o‘tish ijodning natijasi sifatida qaraladi.
8. Ilm-fan va jamiyat rivojiga ta’sir ko‘rsatish.Ijod ilmiy bilimlarni jamiyat hayotiga
tatbiq qilishda asosiy vosita hisoblanadi. Bu orqali texnologiyalar va bilim insoniyat
turmush sifatini yaxshilaydi:Ijtimoiy muammolarni hal qilishda (masalan, ta’lim va
sog‘liqni saqlash tizimlarini takomillashtirish).Ilmiy bilishda ijod - bu faqat yangi
bilimlarni yaratish vositasi emas, balki ilm-fan rivojlanishining harakatlantiruvchi
kuchidir. Ijodiy yondashuv olimlarga nafaqat mavjud muammolarni hal qilish, balki
kutilmagan va innovatsion yutuqlarni amalga oshirish imkonini beradi. Shu bois,
ilmiy bilishda ijodning o‘rni markaziy va bebaho ahamiyatga ega. 6

6
7. Xolmuhammedov Q. Innovatsion ilmiy izlanishlar asoslari. Toshkent: O‘zbekiston
Yozuvchilar Uyushmasi, 2018.
8. G ulomov S. S. Falsafa va ijod. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti, 2010.ʻ
23

Xulosa
Ilmiy bilishda ijod inson tafakkurining eng yuqori shakllaridan biri bo‘lib, u
yangi bilimlarni yaratish, mavjud bilimlarni rivojlantirish va muammolarga
innovatsion yechimlarni taklif qilish jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi.
Ijodkorlik nafaqat san’at, adabiyot yoki musiqa sohalariga xos bo‘lib, ilm-fan va
texnika rivojida ham asosiy rol o‘ynaydi. Bu jarayon insoniyat tarixida yirik
kashfiyotlar, innovatsiyalar va texnologik taraqqiyotning poydevorini tashkil qilgan.
Shu sababli ilmiy bilishda ijodning o‘rni va ahamiyatini chuqurroq tahlil qilish
dolzarb masalalardan biridir.Ijodkorlik ilmiy bilishda asosiy mexanizm sifatida
xizmat qiladi, chunki ilm-fan faqatgina mavjud bilimlarni o‘rganish emas, balki yangi
g‘oyalarni yaratishni ham o‘z ichiga oladi. Bugungi kunda biologiya va axborot
texnologiyalari uyg‘unlashuvi natijasida biotexnologiya, shuningdek, psixologiya va
nevrologiya birlashuvi orqali neyropsixologiya kabi yangi sohalar yuzaga kelmoqda.
Bu esa ilmiy ijodning chegarasiz imkoniyatlarga ega ekanligini
ko‘rsatadi.Ijodkorlikning yana bir muhim jihati – bu mavjud stereotiplarni buzish va
innovatsion yechimlar taklif qilishdir. Bu jarayonda ilmiy bilish faqatgina mantiqiy
mulohazalar bilan cheklanib qolmay, balki yangi g‘oyalarni sintez qilish, tasavvurga
asoslangan eksperimentlarni o‘tkazishni ham talab qiladi. Albert Eynshteynning
nisbiylik nazariyasini yaratishda tasavvur va ijodiy yondashuvning ahamiyati katta
bo‘lgani buning yorqin dalilidir.Ilmiy bilishda ijod insoniyatga nafaqat yangi
texnologiyalar va bilimlarni taqdim etadi, balki jamiyatning ijtimoiy, madaniy va
iqtisodiy rivojlanishiga ham hissa qo‘shadi. Masalan, internetning kashf etilishi faqat
texnik yangilik bo‘lib qolmay, balki global kommunikatsiya va axborot
almashinuvining yangi bosqichini boshlab berdi. Shu sababli ilmiy ijod nafaqat
olimlar, balki butun jamiyat uchun foydalidir.Ijodkorlikni rivojlantirish uchun bir
nechta omillar muhim ahamiyatga ega. Birinchidan, shaxsiy qiziqish va izlanish
24

ruhini rag‘batlantirish zarur. Ikkinchidan, ta’lim jarayonida ijodiy yondashuvlarni
rivojlantirish, mustaqil fikrlashga sharoit yaratish lozim. Uchinchidan, erkin muhit va
ijodiy g‘oyalarni qo‘llab-quvvatlovchi jamiyat shakllantirish talab etiladi. Bu omillar
nafaqat alohida shaxslarning, balki butun bir millatning ilmiy salohiyatini
oshiradi.Xulosa qilib aytganda, ilmiy bilishda ijod insoniyat taraqqiyotining muhim
tarkibiy qismi hisoblanadi. U orqali yangi g‘oyalar, kashfiyotlar va texnologiyalar
yuzaga keladi. Ilmiy ijod inson tafakkurining imkoniyatlarini kengaytiradi,
jamiyatning rivojlanishiga xizmat qiladi va kelajak uchun cheksiz imkoniyatlar
yaratadi. Shu sababli ilmiy bilishda ijodkorlikni o‘rganish va rivojlantirish nafaqat
bugungi kun, balki kelajak uchun ham muhimdir.
25

Foydalanilgan adabiyotlar ro yxatiʻ
1. Abduqodirov A. A. Ilmiy ijod asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti
nashriyoti, 2007.
2. Anderson, C. Ijodiy bilish va ilmiy yondashuvlar. Nyu-York: Academic Press,
1998.
3. Donskoy A. Ilmiy izlanishning texnologik usullari. Moskva: Nauka, 2002.
4. De Bono E. Ijodiy fikrlash san’ati. Toshkent: Ijodkorlar nashriyoti, 2005.
5. Fayzullayev R. F. Ilmiy izlanishlar metodologiyasi. Toshkent: Oliy ta’lim
nashriyoti, 2012.
6. Popper K. Ilmiy bilish nazariyasi va falsafasi. Toshkent: Universitet
nashriyoti, 1995.
7. Xolmuhammedov Q. Innovatsion ilmiy izlanishlar asoslari. Toshkent:
O‘zbekiston Yozuvchilar Uyushmasi, 2018.
8. G ulomov S. S. Falsafa va ijod. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti,
ʻ
2010.
26

Ilmiy bilish tushunchasi va uning mohiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish