Ilmiy bilishning xususiyatlari va ko‘p xilligi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ilmiy bilishning xususiyatlari va ko‘p xilligi

Купить

Ilmiy bilishning xususiyatlari va ko’p xilligi
Reja
1. Ilmiy bilishning ko’p xilligi
2. Fanning empirik va nazariy bilish shakllari

1. Ilmiy bilishning ko’p xilligi
Ko’p xillik borlikning tub xislatlaridan biridir. Ko’p xillik orqali
cheklik chekchizlikka o’tadi.
Tabiat, jamiyat va ma’naviyatni mavjudlik va taraqqiyot qonunlari,
ulardagi jarayonlar, namoyon bo’lish shakllari ko’p xillik xususiyatiga ega.
Bilish va ilmiy bilish bundan istisno emas.
Bilish morfologik, diniy, g’ayriilmiy, badiiy, texnik, ilmiy, etik
ko’rinishlarga ega bo’lishi mumkin.
Ayni paytda ilmiy bilishni o’zi ham ko’p shaklli va ko’p xil bo’lishi
mumkin.
Ilmiy bilish nazariy bilishni bir turidir. Nazariy bilishni boshqa xili
falsafiy bilishdir.
To’g’ri falsafiy bilishni o’zi ilmiy, ilohiyotli, badiiy obrazli
ko’rinishlarida mavjud bo’lishi mumkin.
Platon, Plotin, Al-G’azzoliy, Kant, Shopengauerni falsafiy qarashlari
bunga yaqqol misol bo’ladi.
Bilishni ko’p xilligi adabiyotda bilishni polimorfik xarakteri
tushunchasi orqali ifodalangan.
Polimorflik bu ko’p shaklli, ko’p xillik degan ma’noga ega. Rusiya
faylasufi N.F. Ovchinnikovni fikricha epistemologik (gnoseologik)
polemorflik - bu ilmiy bilish shakllari, darajalari va strukturalarini ko’p
xilligidir, ko’pligidir.
V.P. Filatov bilishni ko’p xilligi haqida fikr yuritar ekan, tahlilni bilish
obyektlarini katta turkumlarga bo’lishdan boshlaydi.
Bular: 1. Tabiat va undagi jarayonlar
2. Madaniyat va tarix olami
3. Insonni ichki, ma’naviy olami

Bu sohalarni bilish, ulardan bilishda qo’llaniladigan usullar o’zaro
aloqada bo’lsa ham, har xolda ularni o’rganishga qaratilgan bilish shakllari
o’ziga xos xususiyatlarga ega.
Bular: 1. Tushuntirish
2. Tushunish
3. Refleksiya
Bir vaqtlar fanni, ilmiy rasionallik tamoyillarini, ilmiy aqlni kuchini
haddan tashqari bo’rttirib yubordilar, borlik va ma’navtiyatni barcha, hatto
eng nozik, insonni shaxsiyatli tomonlarini o’rganishga tatbiq qilishga harakat
qiladilar.
Tushunish va murokaba ko’proq natija berishi mumkin sohalarini
tabiatshunoslikda qabul qilingan ilmiy rasionallik normalari vositasi bilan
o’rganishga harakat qilindi.
Vaziyat shu darajaga yetdiki, asrimizni birinchi yarmida neopozitivizm
vakillari biologiya, psixologiya, sosiologiya, tilshunosliklarni obyektlarni
fizika va matematika tili bilan tavsiflash kerak, bu tadqiqotni aniqligini,
samaradorligini kuchaytiradi degan uslubiy xulosalarga kelishi.
Faylasuf I.T. Kasavin inson aqliga xos bo’lgan bilishni ko’p xilligi
haqida fikr yuritib ilmiy va noilmiy bilishlar, ularni nisbati masalasida
qimmatli mulohazalar keltiradi.
Ilmiy bilishni tamoyillari va talablari haqiqatni beruvchi birdan bir,
oxirgi bilish shakli emas.
Ilmiy aql tamoyillarini olimlar ishlab chiqadi, ular haqida faylasuflar
mulohaza yuritadilar. Lekin, ular bilish, fan tarixi shundan dalolat beradi,
o’tkinchi, chegaralangan, nisbiy mazmun va tatbiq qilish miqyosiga ega.
I.T. Kasavin inson bilimini 3 turga bo’ladi: amaliy; ma’naviy amaliy va
nazariy bilimlar.

Amaliy bilim turli ishlab chiqarish, siyosiy, turmush amaliyoti
zaminida paydo bo’ladi, ma’lum ehtiyojlarni qondiradi. Ijtimoiy bilishni
to’plash, qayta ishlash va tarqatish amaliyotda ishlatiladigan mehnat
qurollari, kasb-hunarmandchilikni maxsus asbob uskunalari, ya’ni nazariy,
aqliy usul bo’lmagan vositalar orqali amalga oshiriladi.
Bu yerda (obyektni in’ikos qilish) va ong) (ijtimoiy munosabatlarni aks
etish shakli) o’rtasida farq deyarli yo’q, chunki bilim nazariy va refleksif
xarakterga ega emas.
Ishlab chiqarishni ayrim sohalari ayrim chuqur amaliy bilimni talab
qiladi. Ko’p holda ixtisoslashgan amaliy bilimni sir saqlashdan, ko’p hollarda
sivilizasiya va madaniyatni o’zgarishi bilan yo’qolib ketgan. Masalan,
Hindistonda juda qadim zamonda yasalgan po’lat ustun bor. Uni hozirgi
texnologiya vositasi bilan yasash murakkab ishdir. Qadimgi hind temirsozlari
bunday texnologiyani bilishgan.
1. Amaliy faoliyat bag’rida tug’ilgan amaliy bilish juz’iy amaliyotga
asoslanadi, konkret amaliy yoki ma’naviy madaniy ehtiyojni qondiradi,
shaxsiy muloqotda bir kishidan ikkinchi kishiga o’tadi, nazariy qoida va
andazalar yordamida emas, balki aqliy ko’nikma, malaka tizimida
mustahkamlanadi.
Amaliy bilim har doim bo’lgan, miqyosi va roli katta bo’lgan. Ijtimoiy
amaliyot va hayotni ko’p xil bo’lib borishi davomida amaliy bilimni turli
ko’rinishlari ko’payib boraveradi, u fan tomonidan to’la qisib chiqarilmaydi.
Demak bilish shaklini ko’p xilligi ortib boraveradi.
2. Ma’naviy - amaliy bilim turiga muloqot, marosim, ma’naviyat,
badiiy faoliyatlar xususidagi bilimlar kiradi.
Ma’naviy - amaliy bilim insonlarni ijtimoiy va madaniy tajribalarini
umumlashtiradi. U ishlab chiqarishdan tashqarida shakllanadi, turli - tuman
siymolarda ifodalanadi.

Obrazli tavsiflash, ijtimoiy va shaxsiy tajribaga andaza berish, ezgu
niyatlarni ifodalash - ma’naviy bilimni asosiy vazifasiga kiradi.
3. Nazariy bilim tadqiqot deb ifodalansa bo’ladigan faoliyatdan kelib
chiqadi. Bu bilim to’g’ri mafkura, falsafa, ilohiyot, fan sohalarda paydo
bo’ladi, shakllanadi.
Nazariy bilim voqyelikni chuqur in’ikosini beradi, mohiyatini ochib
beradi, shu bois tanqidiy, tanqid qilish xislati kiradi. Tajriba va hissiyot
bergan ma’lumotlarga ko’r-ko’rona ishonmaydi., hodisani mohiyatdan farq
qilishni anglaydi. Nazariy bilim ongni o’ziga tanqidiy ko’z bilan qarab,
murokaba* darajasida tahlil qiladi.
2.Fanning empirik va nazariy bilim shakllari
Bilish obyektiga aylangan predmetlarni qaysi tomonlarini bilish,
o’rganishga qarab, predmetni mohiyatini uni belgilari va xususiyatlarini idrok
qilib, tavsiflab berish orqali bilish mumkinligini hisobga olib, 2 xil bilish
darajasi va shakllarini ajratadilar: empirik bilish, nazariy bilish.
Empirik (tajribaviy) tadqiqot bevosita obyektga qaratilgan bo’lib,
kuzatish va eksperiment jarayonida olingan ma’lumotlar bilan ish ko’radi
(yig’adi, tartibga soladi va hokazo).
Nazariy tadqiqot o’rganilayotgan obyektni qonuniyatlarini,
aloqadorliklarini, sifatiy va miqdoriy qonuniyatlar va bog’lanishlarni ochadi,
tushuntiradi, oyuyektni bir butun tasvirini berishga harakat qiladi.
Empirik tadqiqot bir tomondan nazariy tadqiqot xulosalarini tasdiqlaydi
yoki tasdiqlamaydi, ikkinchi tomondan mavjud nazariya tomonidan
tushuntirishni iloji bo’lmagan yangi faktlarni yetkazib ham berishi mumkin.
Bu yangi faktlarni nazariy tahlil qilish asosida yangi ilmiy nazariya vujudga
kelishi mumkin.

Bundan ko’rinib turibdiki, empirik va nazariy bilish shakllari bir-biri
bilan bog’langan.
Empirik bilishni shakllari: faktik jumlalar, kuzatishga doir ma’lumotlar,
statistik ma’lumotlar, hissiy obrazlar, komp’yuterdagi virtual tasvirlar va
hokazolar.
Nazariy bilish shakllari: gipoteza, tushunchalar, aksiomalar, ilmiy
muammo, nazariy, bashoratlar.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI :
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – Toshkent:
O‘zbekiston NMIU, 2017. – B. 74.
2. 2017 – 2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning
beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi .2017. yil 7 fevral
(PF4947) .
3. To‘raev B.O. Tabiatshunoslik falsafasi.-T.:Tafakkur, 2010
4. T o‘ raev B.O. Abu Rayhon Beruniy. – T.: Tafakkur, 2010. – B. 96
5. To‘raev B.O. Ontologiya, gnoseologiya, logika va fan falsafasi
muammolari. Tanlangan asarlar: I jild. O‘zMK nashriyoti, 2015. –B. 376.
6. To‘raev B. Hozirgi zamon tabiatshunoslik konsepsiyasi. – T.:
Tafakkur. 2009. –B. 208
7. Turaev B.O. Sinergetika: mohiyati, qonuniyatlari va amaliyotda
namoyon bo‘lishi. Jamoaviy monografiya. – T.: Navro‘z, 2017. –B. 36 4 .
8. Qo‘shoqov Sh. Tabiatshunoslik falsafasi. S.:Samarqand; 2004.
9. Qo‘shoqov Sh.S. Tabiiy, texnik va ijtimoiy – gumanitar fanlarning
falsafiy muammolari.S.:SamDU, 2000.
10. Shermuxamedova N. Falsafa va fan metodologiyasi.-T.:
Universitet, 2005.
11. Shermuxamedova N. Falsafa va fan metodologiyasi – T.:
Axborot texnologiyalari, 2008.

12. Shermuxamedova N.A. Gnoseologiya – bilish falsafasi. -
T.:“Noshir”, 2011.

Ilmiy bilishning xususiyatlari va ko‘p xilligi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish