Ilmiy tadqiqot metodologiyasi» fanining maqsadi va vazifalari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	27.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ilmiy tadqiqot metodologiyasi» fanining maqsadi va vazifalari

Купить

«ILMIY TADQIQOT METODOLOGIYASI» FANINING MAQSADI VA
VAZIFALARI
1. Fan tushunchasi
2. Fanning tashkiliy strukturasi
3. Ilmiy tadqiqot metodologiyasi
4. «Ilmiy tadqiqot metodologiyasi» fanining predmeti, maqsadi va vazifalari

1. Fan tushunchasi
Bakalavriatni bitirib magistraturaga o‘qishga kirgan magistrantlar «Katta fan» deb
atalgan dargohga ilk qadam qo‘yadilar. Xo‘sh, bu qanday dargoh? Fan nima?
Undagi muammolar va bilimlarni o‘rganish tarzi ta’lim tizimining quyi
bosqichlarida mavjud bo‘lgan ilmlarni o‘zlashtirish shakllaridan nima bilan farq
qiladi? Mazkur savollarni ko‘rib chiqishdan maqsad fan va ilmiy tadqiqot
to‘g‘risida konkret tasavvur hosil qilishdir.Ma’lumki, fan sohasida endigina
faoliyat ko‘rsatayotgan yosh mutaxassis yetarli darajada bilimlar majmuiga ega
bo‘lishi kerak. Bunday majmuani tashkil qilgan bilimlar banki quyi ta’lim
bosqichlarida yaratildi.Xususan, maktab va kollejlarda o‘quvchilar tabiat, jamiyat
va inson olami, atrofdagi turli hodisalar va qonuniyatlar haqida ilmiylik hislatiga
ega bo‘lgan dastlabki tayanch tushuncha va tasavvurlarni o‘zlashtirib
oladilar.Bakalavriat bosqichida talaba tanlab olgan fan yo‘nalishiga doir asosiy
tushunchalar, g‘oyalar va tamoyillarni o‘rganib oladi, uning ongida nazariya va
ular birligini namoyon etgan tizimli bilim shakllanadi. Bunday bilim nisbatan
sodda struktura va xossalarga ega bo‘lgan tuzilmalarni o‘rganish va tushunish,
hayotimizga kirib kelayotgan yangi buyumlar, texnik vosita va moslamalardan
foydalanish imkoniyatini beradi.Shu bilan birga o‘quvchi ham, bakalavr ham oldin
yaratilgan va darsliklarga kiritilgan tayyor bilimlar bilan ishlaydi, o‘qish
jarayonida elementar uslubiy qoida va tamoyillarga tayanib u predmetga (fanga)
oid savollar ustida mulohaza yuritadi.Magistratura ta’lim tizimida «nima», «nima
uchun», «qanday qilib» kabi faktual, nazariy va amaliy-texnologik masalalar ilmiy
muammoga aylanadi. Buning ma’nosi shuki, endi izlanishda u yoki bu hodisa
qanday sharoitda, nima sabablarga ko‘ra sodir bo‘ladi, belgilovchi xossalar qanday
qiymatlarga ega, olingan natijani texnologiyada tatbiq qilish istiqboli bormi, kabi
murakkab nazariy va amaliy muammolar bilan shug‘ullanishga to‘g‘ri keladi.
Mana shunday muammolar ustida ishlash fan sohasida amalga oshadi.

Agar maktab, kollejda ta’limning bakalavriat bosqichida talabalar oldin ishlab
chiqilgan va tayyor shaklga keltirilgan ilmni o‘zlashtirsalar, magistraturada hal
etilmagan, ya’ni hodisa yoki qonuniyatni ochish, texnologik tuzilma loyihasini
ishlab chiqish imkoniyatini beradigan muammolar o‘rganiladi.To‘g‘ri, o‘quvchi
yoki bakalavr olimpiada va to‘garaklarda qatnashish, hamda o‘z ustida muntazam
ishlash davomida intellektual salohiyati va ijodiy qobiliyatini o‘stirishi mumkin.
Lekin, bu holat yuqorida bildirilgan mulohazani rad etmaydi, aksincha, fan
dargohiga qadam qo‘ygan olimpiada sovrindori yoki stipendiant kelajakda iqtidorli
tadqiqotchilar safini to‘ldiradi.
Fan xususida mulohaza yuritadigan bo‘lsak, birinchi ko‘zga tashlanadigan narsa,
bu uning jamoaviy hislatidir. Fanda tadqiqotchilar jamoasi faoliyat ko‘rsatadi.
Bunday jamoada turli vazifalarni (eksperimentni tayyorlash va va o‘tkazish,
ma’lumotlarni to‘plash va qayta ishlash, natijalarni umumlashtirish va h.k.)
bajarishda namoyon bo‘ladigan mehnat taqsimoti mavjud. Ilmiy jamoani faoliyati
bir qator huquqiy, ijtimoiy, malakaviy va ma’naviy qonun-qoidalar asosida tartibga
solinadi. Shularni hisobga olib fan tushunchasini quyidagicha ta’riflash mumkin:
fan-tadqiqotchilar faoliyatini tashkillashtiradigan, yangi ilmiy bilimlar ishlab
chiqaradigan, olingan natijalarni amaliyot va texnologiyaga joriy qiladigan ijtimoiy
institutdir (muassasasidir).Fan o‘zagini yangi bilimlar ishlab chiqarishga qodir
bo‘lgan tadqiqotchilar tashkil qiladi. Tadqiqotchilar maxsus til, eksperiment va
ilmiy usullardan foydalanish jarayonida innovatsiyaga olib keladigan yangi
natijalarni qo‘lga kiritadilar, kashf qiladilar, voqelikdagi narsa va hodisalarni
tushuntirib beradigan ta’limotlar, g‘oyalar va nazariyalarni ishlab chiqaradilar,
hosil bo‘lgan bilimlarni texnologik loyiha va modellar ko‘rinishida amaliyotga
tadbiq qiladilar.Fanning muhim tomonini ilmiy axborot ishlab chiqish va iste’mol
qilish, tadqiqot vositalari va usullarini yaratish, olingan natijalarni turli darajadagi
anjumanlarda muhokama qilish tashkil qiladi. Fanning strukturasi va asosiy
hislatlari 1-rasmda ifodalangan.

Shunday qilib, fan ko‘p strukturali ijtimoiy institut bo‘lib, unda jamiyat uchun
zarur bo‘lgan yangi bilimlar ishlab chiqariladi, olim va mutaxassislar faoliyati
tashkil qilinadi, ilmiy axborot ishlab chiqiladi va iste’mol qilinadi, maxsus fan tili,
tadqiqot vositalari va usullari yaratiladi, dolzarb ilmiy va amaliy-texnologik
muammolar muhokama qilinadigan anjumanlar muntazam tashkil qilinadi.
2. Fanning tashkiliy strukturasi
Fan o‘zining ijtimoiy vazifalarini bajarish, shu orqali jamiyat taraqqiyotiga
munosib hissa qo‘shishi uchun ma’lum strukturaga ega bo‘lishi, uning
strukturasiga kirgan tuzilmalar samarali faoliyat ko‘rsatishlari kerak. Shunday
strukturalar qatoriga ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlash tizimlari, ilmiy-tadqiqot
muassasalari, ilmiy-texnik ta’minot bo‘limlari, ilmiy axborot kommunikatsiyalari
va boshqalar kiradi.Shu bilan birga, yana bir muhim omilni inobatga olishimiz
zarur. Ya’ni, fan ma’lum ijtimoiy muhitda rivojlanadi. Bu yerda birinchi navbatda
davlatni fanga nisbatan olib borayotgan siyosati, yaratilayotgan sharoitlar, moddiy
va ma’naviy ta’minot darajasi ko‘zda tutilmoqda. Mamlakatda ijtimoiy-iqtisodiy
islohatlar amalga oshirilayotgan sharoitida Respublika Prezidenti, davlat organlari
tomonidan fanning tashkiliy strukturasi, oliy malakali ilmiy kadrlar tayyorlash
tizimi qanchalik zamon talabiga javob berishiga qarab ularni takomillashtirishga
qaratilgan farmonlar va qarorlar qabul qilinmoqda . Bu borada O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2012 yil 24 iyunda e’lon qilingan «Oliy malakali
ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlash va attestatsiyadan o‘tkazish tizimini
yanada takomillashtirish to‘g‘risida»gi farmoni mamlakatimizda fan va ilmiy-
texnikaviy rivojlanishni yangi bosqichga ko‘tarishdagi roli va ahamiyati beqiyos
ekanligini ta’kidlamoqchimiz.Fanning tashkiliy strukturasini shakllanishida ichki
omillar va jarayonlar katta rol o‘ynaydi. Uning strukturasida ilmiy intellektual
faoliyat sohasidagi mehnat taqsimoti o‘z ifodasini topadi. Xususan, bir sohada
amaliy- loyihaviy va texnologik muammolar birinchi o‘rinda turadi. Shunga
muvofiq ilmiy-amaliy va texnologiyaga oid izlanishlar loyihaviy tadqiqot
institutlarida, yirik korxonalar tasarrufida bo‘lib laboratoriyalarda amalga

oshiriladi. Fanlar Akademiyasi va universitetlarda ko‘proq fundamental nazariy
tadqiqotlar olib boriladi. Bunday tarmoqlanish va sohaviy ixtisoslanish ilmiy
tadqiqotlar samaradorligini keskin oshirish imkoniyatini beradi.Fanning tashkiliy
strukturasiga tarixan yondashsa, unda Platon akademiyasi, Aristotel litseoni,
Aleksandriya shahridagi Muzeon (mill.avval. III asrda asos solingan), Ma’mun
akademiyasi, Mirzo Ulug‘bek akademiyasi, XVII asrdan boshlab Yevropada
vujudga kelgan akademiyalar va universitetlardagi bo‘limlar, laboratoriyalarni
qayd qilish mumkin.Aytib o‘tganimizdek, fanning tashkiliy strukturasi bilan olib
borilayotgan tadqiqotlarning shakli va turlari o‘rtasida aloqadorlik mavjud. Oliy
o‘quv yurtlarda tadqiqot yo‘nalishi va mavzularni tanlash, izlanishlarni olib borish,
olingan natijalarni birlamchi baholash kafedralarda, ularga qarashli laboratoriyada
amalga oshiriladi. Sohaviy fundamental va maqsadli kompleks ilmiy tadqiqotlar
Fanlar akademiyasi, ilmiy-tadqiqot institutlarda olib boriladi. Yirik korporatsiya va
firmalar qoshida mavjud bo‘lgan ilmiy-texnik bo‘limlarda asosan eksperimental –
texnologik izlanishlar amalga oshiriladi. Shunga ko‘ra, fanning tashkiliy
strukturasi quyidagi institutsional tuzilmalarda o‘ziga xos tarzda mujassamlangan:
1. Fanlar akademiyasi, undagi institutlar, bo‘limlar va sektorlar;
2. Universitet fani;
3. Ilmiy-tadqiqot institutlari;
4. Yirik korxona va firmalarda mavjud bo‘lgan ilmiy-texnik bo‘limlar,
laboratoriyalar;
5. Tarmoqlararo ilmiy-ishlab chiqarish birlashmalari, korxonalari.
Shunday qilib, hozirgi zamon fan ilmiy-tadqiqot ishlarini tashkil qiladigan, ichki
mehnat taqsimotiga ega bo‘lgan, buyurtma, moliyaviy ta’minot va grantlardan
foydalanib bilimlar, loyihalar va texnologik tuzilmalarni ishlab chiqaradigan, o‘z-
o‘zini boshqarish va mehnatni tashkil qilish qonun-qoidalarga ega bo‘lgan ijtimoiy
institutdir.

3. Ilmiy tadqiqot metodologiyasi
Ilmiy tadqiqotning sifati va natijasi izlanishda qo‘llaniladigan vosita va usullarga
bog‘liq. Shu bois, fanda tadqiqot vositalari, texnologiyasi va usullariga e’tibor har
doim katta bo‘lgan.O‘rganilayotgan ob’ekt qanchalik murakkab bo‘lsa, uning
xossalari va qonuniyatlarini ochish uchun qanday vosita, asos yoki usulni ishlatish
masalasi dastlab hal qilinishi kerak bo‘lgan metodologik muammoga aylanadi.
Mazkur muammo xususida mulohaza yuritish metodologiyani, ya’ni, metodologik
bilim darajasini (qatlamini) tashkil qiladi.Usul qanday hosil bo‘ladi? Usul biron-bir
aniqlangan qonuniyatni tadqiqot tamoyiliga aylanishidan, bir hodisaning qiymati,
xossasi yoki doimiyligini (masalan, Plank doimiyligi) boshqa ob’ektni o‘rganishga
nisbatan qo‘llashdan, tafakkurning tahlil qilish va umumlashtirish hislatini
mantiqiy qoida sifatida foydalanishdan kelib chiqadi.Tadqiqot yo‘li, vositasi va
usul masalalarini qo‘yish va hal qilish ishlab chiqiladigan va qo‘llanilishi mumkin
bo‘lgan yondashuv va usulni samaradorligini aniqlash imkoniyatini beradi. Busiz
fanda aniq va asoslangan natijaga erishib bo‘lmaydi.Metodologik fikrlash va
uslubiy aniqlik bo‘lmasa, bunday holda izlanishda behuda, xaotik, samarasiz xatti-
harakatlar ulushi ko‘payadi. Shu bois, fanga jiddiy, aniq maqsad bilan qadam
quygan kishi tadqiqot olib borish shakllari, vositalari, yo‘llari va metodlari haqida
mumkin qadar aniq tasavvurga ega bo‘lishi, tadqiqot usulini ishlab chiqishi yoki
tashkil qilishi, undan oqilona foydalana bilishi lozim. Faqat shundagina
tadqiqotchilik faoliyati izchil, oqilonalik, tejamkorlik va samarali bo‘lish
hislatlariga ega bo‘ladi, izlanish esa kashfiyot yoki ixtiro bilan yakunlanadi.
4. «Ilmiy tadqiqot metodologiyasi» fanining maqsadi, predmeti va
vazifalariTadqiqot olib birish qoida va usullarini bilish fanda samarali ijod qilish
imkoniyatini beradi. Murakkab ilmiy muammolar bilan shug‘ullanishga kirishgan
yosh kuchlarda tadqiqotchilik malakasi hali yetarli bo‘lmaydi. Shu bois, ilmiy
tadqiqot metodologiyasida ishlab chiqilgan qoidalar, tamoyillar va uslubiy
tavsiyalarni o‘rganish ilmiy muammoni to‘g‘ri qo‘yish, uni hal qilishga qaratilgan

yondashuv va variantlarni oqilona tanlash yo‘llarini ko‘rsatadi. Shu holatdan kelib
chiqib, mazkur fan maqsadini quyidagicha belgilash mumkin:
- ilmiy ijod qilish, yangi bilimga erishish yo‘llari va usullari;
- ilmiy axborotni izlash va qayta ishlash;
- ilmiy muammoni ifodalash va baholash;
- olingan ma’lumotlarni xolisligi va takrorlash mumkinligini asoslab beradigan
me’yoriy talabalardan foydalanish
- natija va xulosalarni amaliyotga joriy qilish qoidalari haqidagi bilimlarni
berishdir.
Fan oldiga qo‘yilgan maqsadda uning predmetiga kirgan muammolarni o‘rganish,
olingan natijalardan nazariy va amaliy yo‘nalishlarda foydalanish belgilanadi.
Shuning uchun izlanish maqsadini oqilona tavsiflash bilan fan predmeti xususida
aniq tasavvurga ega bo‘lish o‘rtasida ma’lum bog‘lanish mavjud.Fan predmeti
aslida unda ko‘rib chiqiladigan masalalarni umumlashtirib, qisqa shaklga
keltirilgan ta’rifdir. Ilmiy tadqiqot metodologiyasi quyidagi masalalar bilan
shug‘ullanadi:
- ilmiy bilim qanday hosil bo‘ladi?
- tadqiqot nima?
- axborot va faktlar bilan ishlash qanday amalga oshiriladi?
- bilimni aniq va ishonchli bo‘lishi nimalarga bog‘liq?
- usul nima?
- usuldan foydalanish va uni yangilash qanday tarzda amalga oshiriladi?
- tadqiqotning samaradorligi nima bilan belgilanadi?
- tadqiqot natijalarini rasmiylashtirish qoidalari va boshqalar.

Qayd etilgan savollarni umumlashtirsak fan predmeti kelib chiqadi. Demak,
«Ilmiy tadqiqot metodologiyasi» - bu ilmiy bilish mexanizmlari, tadqiqot vositalari
va usullari, axborot bilan ishlash va olingan natijalarni rasmiylashtirish, amaliyotga
joriy qilish yo‘llari va qoidalarini o‘rganadigan fandir.«Ilmiy tadqiqot
metodologiyasi» fani oldiga quyilgan maqsaddan konkret vazifalar kelib chiqadi.
Bular quyidagilardan iboratdir:
1.Magistrantlar va yosh olimlarda nazariy va tajribaviy tadqiqot o‘tkazish
malakasini shakllantirish;
2. Tadqiqotda axborot va faktlar bilan ishlash texnologiyasini o‘zlashtirish;
3. Ilmiy tadqiqotni tashkil qilish, uni amalga oshirish rejalari va bosqichlarini
ishlab chiqishni o‘rganish;
4. Magistrantlarning intellektual va ijodiy qobiliyatlarini o‘stirish yo‘llarini bilib
olish;
5. Ilmiy ijod qilish yo‘llari va mexanizmlarini o‘rganish;
6. Ilmiy tadqiqot olib borish sharti bo‘lgan tanqidiy fikrlash qobiliyatini
shakllartirish.
Bu tadqiqotchini o‘zi va boshqalar qo‘lga kiritgan natijalarni xolisona baholash
imkoniyatni beradi.
7. Fan va texnologiyada paydo bo‘layotgan innovatsion g‘oyalar va loyihalarni
bilib borish va o‘zlashtirish uquvini shakllantirish.
8.Ilmiy tadqiqot natijalarini rasmiylashtirish qoidalari va talablarini bilish,
amaliyotga joriy qilish malakasiga ega bo‘lish.
Qayd etilgan qoidalar, talablar va tavsiyalarni o‘rganib borar ekanmiz, natijada
bizda tadqiqot olib borish malakasi shakllanadi, tushunchalar, tamoyillar va usullar

bilan ishlash ko‘nikmasi vujudga keladi. Ilmiy tadqiqot metodologiyasini
o‘rganishdan olgan bilimlarimizni izlanish amaliyoti bilan bog‘lab borish
jarayonida esa tadqiqot samaradorligi ortib boradi.
Yana bir marta qaytaramiz!
1. Fan ijtimoiy institut bo‘lib, unda farovonlikka erishish uchun zarur bo‘lgan
yangi g‘oyalar, tushunchalar va nazariyalar ishlab chiqiladi, shular asosida yangi
predmetlar, mexanizmlar va texnologiyalar ixtiro qilinadi.
2. Jamiyatni hozirgi taraqqiyot bosqichini fansiz, unda amalga oshiriladigan ilmiy
va texnologik yangilanishlarsiz, kashfiyot va ixtirolarni ishlab chiqarishga
tatbig‘isiz tasavvur qilib bo‘lmaydi.
3. Fanning harakatlantiruvchi kuchi-bu yangi bilimlar va loyihalar ishlab
chiqishga, ixtirolar qilishga qodir bo‘lgan tadqiqotchilardir.
4. Fan poli(ko‘p)strukturali ijtimoiy institut (muassasa) bo‘lib, uning barcha
tashkiliy bo‘limlarida faoliyat va mehnat taqsimoti nizomlar va shartnomalar
asosida mutanosiblashtiriladi.
5. Ilmiy tadqiqot metodologiyasini o‘rganish yosh tadqiqotchilarda izlanish olib
borish malakasi va mahoratni hosil bo‘lishiga olib keladi.
6. Tadqiqot olib borishda metodologik fikrlash va uslubiy aniqlik bo‘lmasa, ijobiy
natijaga erishish imkoniyati kamayadi.
7. Ilmiy tadqiqot metodologiyasida ishlab chiqilgan tushunchalar, ko‘rsatmalar va
tavsiyalarni o‘rganish ijod qilish, bilim va amaliyotni uzviy bog‘lash uchun
mustahkam zamin bo‘lib xizmat qiladi.

Ilmiy tadqiqot metodologiyasi» fanining maqsadi va vazifalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish