Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 2.0MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ilmiy tadqiqot metodologiyasi fanining predmeti, maqsadi va vazifalari

Купить
Mav zu: Ilmiy t adqiqot met odologiy asi fanining predmet i, maqsadi v a v azifalari. Reja: Kirish. 1. Fanning tushunchasi. 2. Fanning tashkiliy strukturasi. 3. Ilmiy tadqiqot metodologiyasi. 4. Ilmiy tadqiqot metodologiyasi fanining predmeti, maqsadi va vazifalari Xulosa. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati. Kirish. Taraqqiy etayotgan jamiyat va uning har bir a’zosi ilmiy-texnik rivojlanishning o‘sib borishini bevosita ta’siri qamrovida bo‘ladi. Zamonaviy qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi, sanoat va iqtisodiyotning barcha sohalarini ilm-fan taraqqiyotining yutuqlarisiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Ushbu fanni o‘rganishlarida mazkur qo‘llanma yordam beradi deb o‘ylaymiz. O‘quv qo‘llanma quyidagilarga erishishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi: – talabalar, magistrantlar va aspiranlarni fanning mohiyati va uning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni bilan tanishtirish; – bo‘lajak bakalavrlar, magistrlar va ilm bilan shug‘ullanuvchi kadrlarni ilmiy tadqiqotlar strukturasi va asosiy usullari, shuningdek, ehtimollik nazariyasi asoslari, matematik modellashtirish usullari, o‘lchash amaliyoti haqidagi bilimlarni egallashlariga ko‘maklashish; – eksperimental tadqiqotlarni rejalashtirish,olib borish va tahlil qilishga o‘rgatish; – patent izlanishlari olib borish tartibini o‘rgatish; – Ilmiy tadqiqotlar natijalarini rasmiylashtirishga o‘rgatish va h.K.Lar . 1. Fanning t ushunchasi. Bakalavriatni bitirib magistraturaga o‘qishga kirgan magistrantlar «katta fan» deb atalgan dargohga ilk qadam qo‘yadilar. Xo‘sh, bu qanday dargoh? Fan nima? Undagi muammolar va bilimlarni o‘rganish tarzi ta’lim tizimining quyi bosqichlarida mavjud bo‘lgan ilmlarni o‘zlashtirish shakllaridan nima bilan farq qiladi? Mazkur savollarni ko‘rib chiqishdan maqsad fan va ilmiy tadqiqot to‘g‘risida konkret  tasavvur hosil qilishdir. Magistratura ta’lim tizimida «nima», «nima uchun», «qanday qilib» kabi faktual, nazariy va amaliy-texnologik masalalar ilmiy muammoga aylanadi. Buning ma’nosi shuki, endi izlanishda u yoki  bu hodisa qanday sharoitda , nima sabablarga ko‘ra sodir bo‘ladi, belgilovchi xossalar qanday qiymatlarga ega, olingan natijani texnologiyada tatbiq qilish istiqboli bormi, kabi murakkab nazariy va amaliy muammolar bilan shug‘ullanishga to‘g‘ri keladi. Mana shunday muammolar ustida ishlash fan sohasida amalga oshadi.   2. Fanning t ashk iliy st ruk t urasi. Fan o‘zining ijtimoiy vazifalarini bajarish, shu orqali jamiyat taraqqiyotiga munosib hissa qo‘shishi uchun ma’lum strukturaga ega bo‘lishi, uning strukturasiga kirgan tuzilmalar samarali faoliyat ko‘rsatishlari kerak. Shunday strukturalar qatoriga ilmiy- pedagog kadrlar tayyorlash tizimlari, ilmiy-tadqiqot muassasalari, ilmiy-texnik ta’minot bo‘limlari, ilmiy axborot kommunikatsiyalari va boshqalar kiradi. Shu bilan birga, yana bir muhim omilni inobatga olishimiz zarur. Ya’ni, fan ma’lum ijtimoiy muhitda rivojlanadi. Bu yerda birinchi navbatda davlatni fanga nisbatan olib borayotgan siyosati, yaratilayotgan sharoitlar, moddiy va ma’naviy ta’minot darajasi ko‘zda tutilmoqda. Mamlakatda ijtimoiy-iqtisodiy islohatlar amalga oshirilayotgan sharoitida respublika prezidenti, davlat organlari tomonidan fanning tashkiliy strukturasi, oliy malakali ilmiy kadrlar tayyorlash tizimi qanchalik zamon talabiga javob berishiga qarab ularni takomillashtirishga qaratilgan farmonlar va  qarorlar qabul qilinmoqda. Fanning t ashk iliy st ruk t urasini shak llanishi . Fanning tashkiliy strukturasini shakllanishida ichki omillar va jarayonlar katta rol o‘ynaydi. Uning strukturasida ilmiy intellektual faoliyat sohasidagi mehnat taqsimoti o‘z ifodasini topadi. Xususan, bir sohada amaliy- loyihaviy va texnologik muammolar birinchi o‘rinda turadi. Shunga muvofiq ilmiy-amaliy va texnologiyaga oid izlanishlar loyihaviy tadqiqot institutlarida, yirik korxonalar tasarrufida bo‘lib laboratoriyalarda amalga oshiriladi. Fanlar akademiyasi va universitetlarda ko‘proq fundamental nazariy tadqiqotlar olib boriladi. Bunday tarmoqlanish va sohaviy ixtisoslanish ilmiy tadqiqotlar samaradorligini keskin oshirish imkoniyatini beradi. Fanning t ashk iliy st ruk t urasiga t arixan y ondash uv. Fanning tashkiliy strukturasiga tarixan yondashsa, unda platon akademiyasi,  aristotel litseoni , aleksandriya shahridagi muzeon (mill.Avval. III asrda asos solingan), ma’mun akademiyasi, mirzo ulug‘bek akademiyasi, XVII asrdan boshlab yevropada vujudga kelgan akademiyalar va universitetlardagi bo‘limlar, laboratoriyalarni qayd qilish mumkin. Aytib o‘tganimizdek, fanning tashkiliy strukturasi bilan olib borilayotgan tadqiqotlarning shakli va turlari o‘rtasida aloqadorlik mavjud. Oliy o‘quv yurtlarda tadqiqot yo‘nalishi va mavzularni tanlash, izlanishlarni olib borish, olingan natijalarni birlamchi baholash kafedralarda, ularga qarashli laboratoriyada amalga oshiriladi. Sohaviy fundamental va maqsadli kompleks ilmiy tadqiqotlar fanlar akademiyasi, ilmiy-tadqiqot institutlarda olib boriladi. Yirik korporatsiya va firmalar qoshida mavjud bo‘lgan ilmiy-texnik bo‘limlarda asosan eksperimental – texnologik izlanishlar amalga oshiriladi. 3. I lmiy t adqiqot met odologiy asi. Ilmiy tadqiqotning sifati va natijasi izlanishda qo‘llaniladigan vosita va usullarga bog‘liq. Shu bois, fanda tadqiqot vositalari, texnologiyasi va usullariga e’tibor har doim katta bo‘lgan. O‘rganilayotgan ob’ekt qanchalik murakkab bo‘lsa, uning xossalari va  qonuniyatlarini ochish uchun qanday vosita, asos yoki usulni ishlatish masalasi dastlab hal qilinishi kerak bo‘lgan metodologik muammoga aylanadi. Mazkur muammo xususida mulohaza yuritish metodologiyani, ya’ni, metodologik bilim darajasini (qatlamini) tashkil qiladi. Usul qanday hosil bo‘ladi? Usul biron-bir aniqlangan qonuniyatni tadqiqot tamoyiliga aylanishidan, bir hodisaning qiymati, xossasi yoki doimiyligini (masalan, plank doimiyligi) boshqa ob’ektni o‘rganishga nisbatan qo‘llashdan, tafakkurning tahlil qilish va umumlashtirish  hislatini mantiqiy qoida sifatida foydalanishdan kelib chiqadi. Met odologiy a t ushunchasi . Ilmiy tadqiqot bilan shug‘ulanadigan mutaxassis izlanish ob’ekti, predmeti, tadbiq qilinadigan usullar, uslubiy va konseptual vositalar to‘g‘risida mulohaza yuritadi. Bunday mulohaza metodologiya ilmi predmetini tashkil qiladi. Metodologik mulohazalarga bo‘lgan ehtiyojni tadqiqotni ko‘p bosqichli va ko‘p tomonlama  jarayonga ko‘p bosqichli  aylanishi, izlanish ob’ekti, ob’ektni tushuntiradigan g‘oyalar va nazariyalarni  tobora murakkablashib borishi , tadqiqot usulini roli va ahamiyatini ortib borishi taqozo etadi. Metodologiyani o‘zini quyidagicha ta’riflash mumkin: metodologiya – insonning ilmiy va amaliy faoliyatini tashkil qilish, tadqiqot faoliyati samaradorligini ta’minlaydigan usullar, ularning bilishdagi roli va  ahamiyati, izlanishda vujudga keladigan nazariy va uslubiy muammolarning xususiyati haqidagi ta’limotdir. Met odologiy aning mazmuni f alsafa . Metodologiyaning mazmuni, predmeti va vazifalarini chuqur anglashga yordam beradigan fan falsafadir. Falsafa metodologiyaning metanazariy asosidir. Ayniqsa, fan bir tarixiy tipdan boshqasiga, xususan, noklassik ilmiy bilish bosqichidan postnoklassik ilmiy bosqichga o‘tish davrida tadqiqot ob’ekti, predmeti, tafakkur tarzi va boshqa tarkibiy qismlarda katta o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. Bu o‘zgarishlarga talqin berish, ularning mohiyatini ochib berish falsafani vazifasidir. Bundan tashqari falsafa metodologiya  masalalari mazmuni , istiqboli, paradigmal yangilanishini tahlil qilib beradi, yangi falsafiy - metodologik muammolarni o‘rtaga tashlaydi. Tadqiqot   usullari   t asnifi . Hozirgi zamon fan har tomonga ildiz otgan, gorizontal va vertikal aloqalarga ega bo‘lgan, cheksiz kataklardan iborat global golografik tuzilmani eslatadi. Tadqiqot ob’ekti, predmeti, qo‘yilgan maqsad va ishlab chiqarishga tatbiq qilish xususiyatiga qarab bunday tuzilma bilish sohalari, tarmoqlari va yo‘nalishlarga bo‘linib ketadi. Ularni tasniflashda birinchi navbatda fundamental va amaliy- texnologik fanlarni farqlaydilar. Fundamental fanlarda (metematika, fizika, umumiy sotsiologiya va boshqalar) nazariy bilish usullardan, amaliy- texnologik fanlarda (texnikashunoslik, qishloq xo‘jaligi fanlari, tibbiy fanlar va boshqalar) tajribaviy – eksperimental usullardan foydalanish ustuvor ahamiyatga ega. Tadqiqot chi uchun zarur bo‘lgan malak av iy  t alablar. Har bir ishni, shu jumladan, ilmiy ishni sifatli bajarish uchun tadqiqotchi kasbiy malakaga ega bo‘lishi lozim. Sifatli ish – bu ilmiy muammoni yangicha yondashuv asosida xal qilish, yangi xulosaga kelish, ma’lumotlarni yangi xossa yoki qonuniyatni ochish imkoniyatini beradigan darajada tasniflash, umumlashtirish va tushuntirish, o‘zida yangi natijalarni  aks ettirgan maqola , risola yoki dissertatsiya yozishdir. Kasbiy malakasi o‘zi nima? Kasbiy malaka ma’lum faoliyatni ijro etish uchun zarur bo‘lgan fazilatlarga (o‘quv, zehn, mahorat va boshqalarga), nazariy va tajribaviy amallarni bajarish usullaridan foydalana bilish hislatiga ega bo‘lishdir. Kasbiy malakaga ega bo‘lishni asosida qobiliyat, ya’ni, u yoki bu ishni bajarishga yaraydigan layoqat, moyillik yotadi. Ishga bo‘lgan qobiliyatni psixologik, intellektual, pedagogik jihatlari (sifatlari) mavjud. I nt ellek t ual qobiliy at t afak k ur faoliy at ida namoy on bo‘ ladi. Intellektual qobiliyat tafakkur faoliyatida namoyon bo‘lib, bu sohada ham bir qator qoida va talablar borki, ularni bajarish izlanuvchiga kutilgan ijobiy natijalarni beradi. Bular quyidagilardan iborat: - Diqqatni asosiy muammo nuqtasiga yig‘ish; - Muammo bo‘yicha o‘zimizga savol berib turish; - Alohida obrazlardan bir-butun model – tuzilmani ishlab chiqishga o‘tish; - O‘xshashliklarni (analogiyalarni) izlash, ulardan foydalanish; - Obrazlar bilan fikrlash, modellar bilan ishlash; - Xotira faolligini o‘stirish; - Ob’ektga har tomonlama yondashuv (intellektual uddaburonlik)  qobiliyatini tarbiyalash ; - Muammo yechimi bo‘yicha alternativ yo‘llarni izlash qobiliyatini shakllantirish; - Ilmiy bashorat qilish qobiliyatini o‘stirish; - Fikrni mantiqan to‘g‘ri ifodalash, mulohazalarni qog‘ozga aniq bayon qilish. Ilmiy t adqiqot da ijodiy ot t urlari. Ijodiy ot t urlari.  Yangilikni yaratish sohalari va harakteriga qarab ijodiyot turlarga bo‘linadi. Soha bo‘yicha: 1.     Badiiy ijodiyot. 2.     Ijtimoiy ijodiyot (islohotlar, ijtimoiy loyihalar). 3.     Texnik ijodiyot 4.     Ilmiy ijodiyot 5.     Muxandislik ijodiyoti 6.     Dizayn va boshqalar. Ilmiy bilish v a t adqiqot t ushunchalari. Inson qanday faoliyat ko‘rsatmasin, birinchi navbatda u tevarak- atrofdan axborot oladi. Axborot tafakkurda obraz va tasavvur shaklini oladi, fikrlash jarayonida hukmlar tuziladi, mulohaza yuritiladi. Shu yo‘l bilan hosil bo‘lgan bilim insonning har qanday harakati yoki faoliyatini intellektual zaminini tashkil qiladi. Hosil bo‘lgan bilim voqelikni inson ongida u yoki bu aniqlik darajada in’ikos etadi. Bu yerda «voqelik» tushunchasi keng ma’noda olingan bo‘lib, moddiy, madaniy va ma’naviy olamlardagi xolatlar, jarayonlar va jabxalarni ifodalaydi. Shunday qilib, bilish inson faoliyatini tarkibiy qismi bo‘lib, tushunchalar, g‘oyalar va nazariyalar ishlab chiqish orqali voqelikni ongda in’ikos etish jarayonini bildiradi. Soha va faoliyatni xususiyatiga qarab, bilish mifologik, diniy, badiiy, falsafiy, maxsus ilmiy va boshqa turlarga bo‘linadi. Ilmiy t adqiqot met odologiy asi fanining maqsadi . Tadqiqot olib birish qoida va usullarini bilish fanda samarali ijod qilish imkoniyatini beradi. Murakkab ilmiy muammolar bilan shug‘ullanishga kirishgan yosh kuchlarda tadqiqotchilik malakasi hali yetarli bo‘lmaydi. Shu bois, ilmiy tadqiqot metodologiyasida ishlab chiqilgan qoidalar, tamoyillar va uslubiy tavsiyalarni o‘rganish ilmiy muammoni to‘g‘ri qo‘yish, uni hal qilishga qaratilgan yondashuv va variantlarni oqilona tanlash yo‘llarini ko‘rsatadi.  Shu holatdan kelib chiqib , mazkur fan maqsadini quyidagicha belgilash mumkin: - Ilmiy  ijod qilish , yangi bilimga erishish yo‘llari va usullari; - Ilmiy axborotni izlash va qayta ishlash; - Ilmiy muammoni ifodalash va baholash; - Olingan ma’lumotlarni xolisligi va takrorlash mumkinligini asoslab beradigan me’yoriy talabalardan foydalanish - Natija va xulosalarni amaliyotga joriy qilish qoidalari haqidagi bilimlarni berishdir. Ilmiy t adqiqot met odologiy asi fanining predmet i . Fan oldiga qo‘yilgan maqsadda uning predmetiga kirgan muammolarni o‘rganish, olingan natijalardan nazariy va amaliy yo‘nalishlarda foydalanish  belgilanadi. Shuning uchun izlanish maqsadini oqilona tavsiflash bilan fan predmeti xususida aniq tasavvurga ega bo‘lish o‘rtasida ma’lum bog‘lanish mavjud. Fan predmeti aslida unda ko‘rib chiqiladigan masalalarni umumlashtirib, qisqa shaklga keltirilgan ta’rifdir. Ilmiy tadqiqot metodologiyasi quyidagi masalalar bilan shug‘ullanadi: - Ilmiy bilim qanday hosil bo‘ladi - Tadqiqot nima? - Axborot va faktlar bilan ishlash qanday amalga oshiriladi? - Bilimni aniq va ishonchli bo‘lishi nimalarga bog‘liq? -  Usul nima? - Usuldan foydalanish va uni yangilash qanday tarzda amalga oshiriladi? - Tadqiqotning samaradorligi nima bilan belgilanadi? - Tadqiqot natijalarini rasmiylashtirish qoidalari va boshqalar. Ilmiy t adqiqot met odologiy asi fanining v azifalari . «Ilmiy tadqiqot metodologiyasi» fani oldiga quyilgan maqsaddan konkret vazifalar kelib chiqadi. Bular quyidagilardan iboratdir: 1. Magistrantlar va yosh olimlarda nazariy va tajribaviy tadqiqot o‘tkazish malakasini shakllantirish; 2. Tadqiqotda axborot va faktlar bilan ishlash texnologiyasini o‘zlashtirish; 3. Ilmiy tadqiqotni tashkil qilish, uni amalga oshirish rejalari va bosqichlarini ishlab chiqishni o‘rganish; 4. Magistrantlarning intellektual va ijodiy qobiliyatlarini o‘stirish yo‘llarini  bilib olish ; 5. Ilmiy ijod qilish yo‘llari va mexanizmlarini o‘rganish; 6.  Ilmiy tadqiqot olib borish sharti bo‘lgan tanqidiy fikrlash qobiliyatini  shakllartirish. Bu tadqiqotchini o‘zi va boshqalar qo‘lga kiritgan natijalarni xolisona baholash imkoniyatni beradi. 7. Fan va texnologiyada paydo bo‘layotgan innovatsion g‘oyalar va loyihalarni bilib borish va o‘zlashtirish uquvini shakllantirish. 8. Ilmiy tadqiqot natijalarini rasmiylashtirish qoidalari va talablarini bilish, amaliyotga joriy qilish malakasiga ega bo‘lish. X ulosa. Xulosa qilib shuni atish mumkinki, Ilmiy tadqiqot metodologiyasi sohalarda yagiliklarni kashf qilishda, muammolarni hal qilishda, muammolarga yechim izlashda, erkin ijodiyotni rivojlanishiga, tafakkurning paydo bo’lishi va rivojlanishida o’rni muhim ahamiyat kasb etadi. Ilmiy tadqiqot metodologiyasi barcha yo’nalish va fanlarda bordir, ular bilan chambarchas bog’liqdir. Oliy o’quv yurtlarida ilmiy tadqiqotni talabalarga chuqur o’rgatilishi, inovatsiyalar paydo bo’lishiga, sohalarda tup burilishlar bo’lshiga olib keladi. Rivojlangan mamlakatlarda ilmiy tadqiqolarning o’rni beqiyosdir. Negaki korxona va tashkilotlarda ilmiy tadqiqot tufayli innovatsiyalar, rovojlanishlar paydo boldi. Shu sababli ham ilmiy tadqiqot olib borishga erkinlik berish mamlakat rivojiga jamiyat tafakkuri oshishiga, shu bilan birga rivojlanishiga sabab bo’ladi.

Ilmiy tadqiqot metodologiyasi fanining predmeti, maqsadi va vazifalari

Купить