Ilmiy tadqiqotda modellashtirish - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	17.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Ilmiy tadqiqotda modellashtirish

Купить

Mavzu: Ilmiy tadqiqotda
modellashtirish

Reja
1. Ilmiy tadqiqotda
modellashtirish.
2. Model tushunchasi,
modellashtirish va
uning turlari
3. Matematik va
kompyuterli
modellashtirish

1. Ilmiy tadqiqotda
modellashtirish.
Tadqiqotning muhim
usullaridan biri modellashtirish
usulidir. Bu usul ham empirik,
ham nazariy izlanish darajalarida,
tabiiy, texnik va ijtimoiy-
gumanitar fanlarda qo’llaniladigan
umumilmiy usuldir.
Modellashtirish usuli har qanday,
atomdan tortib, to inson, jamiyat
va kosmik tizimlargacha bo’lgan
obyektlarni samarali tadqiq qilish
imkoniyatini beradi.

Modellashtirishda obyekt,
uning qiziqishini uyg’otgan
xossasini nusxasi, o’xshash
timsoli ishlab chiqiladi.
Obyektning o’rindoshi
bo’lgan bu model o’rganiladi,
olingan ma’lumot obyekt
haqida bilim beradi yoki
mavjud bilimga yangi faktlar,
tasavvurlar va g’oyalar
qo’shadi. Demak,
modellashtirish usulidan
foydalanishni asosida modelni
qurish va uni tadqiq qilish
yotadi

2. Model tushunchasi,
modellashtirish va uning turlari

Model moddiy yoki ideal (namoddiy)
unsurlardan qurilgan bo’lishi mumkin.
Shahar transport yo’nalishlarini
namoyish qiladigan maket moddiy
model turiga kiradi. Xayoliy
eksperiment o’tkazish uchun
tasavvurda hosil qilingan obyekt
obrazi ideal modelni bildiradi.
Bulardan tashqari simvolik
belgilardan, topologik shakllardan
tuzilgan modellardan ham
foydalanadilar. Matematik tenglamalar
tizimi, kompyuter dasturi shunday
modellar qatoriga kiradi.

Biz ko’rib chiqayotgan
tushunchaga quyidagi
ta’rifni berish mumkin:
model – bu o’rindosh –
obyekt bo’lib, asl, real
obyektning qiziqish
o’yg’otadigan xossa yoki
funksiyalarini nusxa
sifatida qaytaradi, shu bois
uni almashtiradi va
tadqiqot predmetiga
aylanadi.

Asl obyekt
xususiyatlarini modelda
qayta tiklash predmetli
(maket, tuzilma),
obrazli (tasvir,
kompyuterli anmasiya,
golografik qurilma) va
belgi (grafik jadval,
sxema, tenglamalar
tizimi) ko’rinishida
bajarilishi mumkin.

Model va asl obyekt o’rtasidagi
munosabat gomomorfizm (shakliy
o’xshashlik) va izomorfizm
tushunchalari orqali izohlanadi.
Gomomorfik munosabat deganda
model va obyekt o’rtasida to’liq
bo’lmagan shakliy o’xshashlik qayd
qilinadi. Geografik xarita biron-bir
o’lkaning gomomorfik modeli
hisoblanadi. Izomorfik munosabatda
obyekt va model, ularning
parametrlari o’rtasida katta
aniqlikdagi o’xshashlik, aynanlik
mavjud.

Mars planetasidan
o’zi yurar robot
orqali yuborilgan foto
suratlar planeta
sathini izomorfik
modeli sifatida tadqiq
qilinadi.

Tadqiqot olib borish
maqsadida model
ikki yo’nalishda
tuziladi va
o’rganiladi:

1) Oldin obyektni nusxa-modeli quriladi, keyin uni
o’rganish boshlanadi. Asosiy vazifa obyektni mumkin
qadar aniq modelini ishlab chiqish. Kompyuter grafikasi
yordamida yaratilgan dinozavrlar hayoti haqidagi filmlar
shu birinchi yo’nalishga misol bo’ladi.

2 ) Ikkinchisida bilish
jarayoni modeldan
obyektga qarab
yo’naltirilgan bo’ladi.
Bunda avvalambor model
ishlab chiqiladi, uni tadqiq
qilish samarali natija
bergan taqdirda asl
obyektning ma’lum
bo’lmagan xislatlarini
tahlil qilish amalga
oshiriladi.

O’tgan asrda EHM
dasturlarini ishlab chiqish
jarayonida sun’iy intellekt
deb atalgan artefakt (inson
yaratgan predmet)
vujudga keldi.Sun’iy
intellektni aqliy faoliyat
modeli sifatida o’rganish
inson intellekti haqidagi
bilimlarimizni boyitishga
olib keldi.

XX asr fanlarida ro’y bergan inqilobiy
yangilanishlar ko’plab fan – texnik kashfiyot va
ixtirolar qilishga olib keldi. Ularni ishlab chiqarishga
tatbiq qilinishi natijasida murakkab va o’ta murakkab
texnologik tizimlar yaratildi. Bu tizimlarni shu
vaqtgacha ishlatilayotgan bilish usullari vositasida
o’rganishni iloji bo’lmay qoldi. Bunday vaziyatda
modellashtirish usulidan foydalanish tadqiqot
samaradorligini bir necha barobar oshirib yuboradi.
Oldin bo’lajak texnologik tizimni model yaratiladi, u
turli sharoitlarga qo’yib o’rganiladi. Shunday keyin
asl obyekt bo’lgan texnologik tuzilma yaratiladi.

Modellashtirish –
bu nusxa – modelni
o’rganish orqali
obyektni bilish va
xossalarini bashorat
qilish usulidir. Bunda
obyektga o’xshash
namuna (model)
quriladi, u tadqiq
qilinadi, natijada asl
obyekt o’rganilgan
hisoblanadi.

Modellashtirish
umumilmiy, universal bilish
usullari qatoriga kiradi.
Modellashtirish usuli
ayniqsa matematik va
eksperimental tadqiqotlarga
yaqin turadi, ularni tarkibiga
kiradi, samarali natijalar
berish manbaiga aylanadi .

Modellashtirish strukturaviy tarkibi va tatbiq qilish
samaradoriga qarab bir qancha turlarga bo’linadi .
1. Predmetli
modellashtirish. Ko’p
hollarda obyekt qanday
jismlardan iborat bo’lsa,
uning xislatlarini
takrorlaydigan model ham
o’sha materialdan yasaladi.
Predmetli
modellashtirishning soda
ko’rinishi obyektning kichik
hajmdagi maketi bo’lib, u
tadqiqot, ta’lim va madaniy
– ma’naviy muassasalarda
ilmiy va uslubiy vosita
sifatida ishlatiladi.

2 . Fizik modellashtirish. Fan va
texnikada keng qo’llanilib,
fizik jarayonlar, turli
mexanizm va mashinalar,
ularning struktura, xossa va
funksiyalari modellarda
o’rganiladi, olingan natijalar
yangi eksperimental
namunalarni loyihalashtirishda
tatbiq qilinadi

3. Mantiqiy modellashtirish. Tafakkurdagi mantiqiy amallarni
bajarishga moslashtirilgan mantiqiy modellarni ishlab chiqish
tarixi uzoq vaqtga borib taqaladi. R.Lulliy, Leybnis, U.Djevons va
boshqalar tafakkur jarayonini modellashtiradigan qurilmalar
loyihasi va mexanizmlarini ishlab chiqishgan. Hozir bu turdagi
modellashtirish sun’iy intellekt muammolarini o’rganish doirasida
davom ettirilmoqda.

4. Belgili (semiotik)
modellashtirish. Bu
yerda model simvollar,
harflar, chizma, sxema,
formula kabi
vositalardan tuziladi.
Geometrik shakl,
algebraik tenglamalar
tizimi, matn, mantiqiy
sillogizm figuralari
tadqiqotda model
funksiyasini bajaradi.

5. Matematik modellashtirish. Bir-
biridan sifat jihatidan farq qiladigan
obyektlarda o’xshash xossalar va
funksiyalar mavjud. Masalan, to’lqin
hodisasi, to’lqinli tarqalish va tebranish
tabiat va jamiyatda ko’p uchraydigan
xossalardan biridir. Xususan to’lqin
ko’rinishiga ega bo’lgan harakat mexanik,
elektrik, suyuqlik xolatlarda, atmosfera va
biosferada, iqtisodiy jarayonlarida
munatazam namoyon bo’ladi. Bularni
barchasini differensial tenglamalar tizimi
yordamida tavsiflash mumkin. Shuningdek,
turli obyektlarga xos bo’lgan tebranish
hodisasini ham alebraik tenglamalar asosida
modellashtirish mumkin.

6. Kibernetika va kompyuter
texnologiyasi fanlari doirasida axborotli
modellashtirish usuli ishlab chiqildi.
Tadqiqotda obyekt nusxasi axborotli model
(«qora yashik») sifatida olib qaraladi.
Bunday modelga kirayotgan va undan
chiqayotgan axborot nisbati, undagi axborot
sig’imi, axborotni qayta ishlash va uzatish
tezligi kabi miqdoriy va funksional xislatlarni
tadqiq qilish jarayonida hosil bo’lgan
axborotli natija konkret biologik va ijtimoiy
tizimlarni o’rganishda tatbiq qilinadi.
Xususan, makro va mikro iqtisodiyotdagi
tovar va axborot harakati qonuniyatlarini
axborotli modellashtirish usuli yordamida
o’rganish iqtisodiy faoliyatni optimallashtirish
yo’llarini ishlab chiqish imkoniyatini berdi.

7. Xayoliy (virtual)
modellashtirish. Tafakkur kuchi
bilan xayoliy eksperiment
o’tkazilganda, tasavvur qilingan
obraz-nusxa (atom yoki molekula
strukturasi, termodinamikada
Karno sikli, jamiyatda ijtimoiy
islohotlarni o’tkazish loyihasi va
boshqalar) model rolini o’ynaydi.
Obraz – nusxa tahlil qilinadi,
tasavvurda turli sharoitga
qo’yiladi, ta’sirlar, oqibatlar ko’rib
chiqiladi.

8. Kompyuterli modellashtirish. Bunda model funksiyasini dastur
bajaradi. Shu bilan birga har qanday dastur model bo’la olmaydi. Dastur
ko’rinishiga ega bo’lgan algoritm bo’yruq yoki yo’l-yo’riq beruvchi
simvollardan iborat tizimidir. Faqat o’zida obyekt haqida ma’lumotni
saqlagan freym va slotdan iborat dastur model bo’lishi mumkin .

•
Matematik va kompyuterli modellashtirish
Matematik modellashtirish usulini ishlab
chiqilishi va tatbiq qilinishi tadqiqot
samaradorligini oshirishga olib keldi. Bir-biridan
kelib chiqishi va sifat ko’rsatkichlari bo’yicha farq
qiladigan obyektlarni bir turdagi differensial
tenglamalardan tuzilgan matematik model vositasi
bilan o’rganish mumkin bo’lib qoldi.

Tadqiqot matematik modelni ishlab chiqishdan boshlanadi.
Obyektlar birbiridan qanchalik farq qilishmasin, ularda mos,
o’xshash xislatlar mavjud. Bu xislatlar parametrlar, qiymatlar
va raqamlarda ifodalanadi. O’z vaqtida Quyosh sistemasi
planetalari haarkatining mexanik – matematik modeli
yaratilgan edi. Keyinchalik bu model kosmik apparatlari
harakatini o’rganishga tatbiq qilindi. Natijada
takomillashtirilgan kosmik ballistika modeli ishlab chiqildi.
Hozir shu model asosida Yer orbitasiga uchirilgan barcha
sun’iy yo’ldoshlar trayektoriyasi aniqlanadi, raketalarni
planeta atrofida uchish muddati bashorat qilinadi.

Matematik modelni o’rganish orqali obyektni
tadqiq qilish bir qancha evristik qulayliklarga ega.
Asosiy vosita matematik apparat, undagi
tenglamalar tizimi. Obyektning qiziqish
o’yg’otgan xossasi tafakkur kuchi bilan ajratib
olinadi, tadqiqot vazifasi va unga mos keladigan
matematik masala belgilanadi.

Matematik model va obyekt o’rtasidagi gomomorfik
yoki izomorfik darajadagi moslik asosiy matematik
masala hisoblanadi. Tuzilgan matematik model to’lalik,
ayniylik, aniqlik va tejamkorlik talablariga javob
berishi lozim.

Yana bir samarali usul kompyuterli modellashtirishdir. Bu turdagi
modellashtirishda matematik modellashtirishga xos bo’lgan ayrim cheklanish
(J.Adamor qoidalari) deyarli yo’q. Gap shundaki, ko’p prosessorli
kompyuterlarda dasturlar paketi asosida har qanday tizim va undagi
jarayonni modellashtirsa bo’ladi.
Bu borada ixtisoslashgan dasturlar tuzish amaliyoti kompyuterli
modellashtirishning ijodiy potensialini yanada kengaytirdi. Shaxmat o’yini,
tasviriy san’at, musiqa va hatto poeziya sohalarida dasturiy modellashtirish
usulida asarlar yaratildi. Kornegi-Mellan Universiteti aspirantlari «Teran
tafakkur» deb nomlangan komptyuterli shaxmat dasturini yaratdilar. Bu
dastur shaxmat reytingida oliy kategoriya malakasiga muvofiq keladigan
yuqori o’rinni egalladi. Jahon chempioni Garri Kasparov bilan o’tkazilgan
ikkita matchda «Teran tafakkur» shaxmat dasturi mag’lub bo’ldi. Dastur
mualliflari Kasparov kompyuterni adashtirishga, xato yo’l yurishga majbur
qilgan holatlarni vujudga keltirdi deb ta’kidladilar. Shunday bo’lsada
shaxmat o’yini modelini mujassamlantirgan dasturni ishlab chiqishni o’zi
diqqatga sazovvordir.

Mutaxassislarning ta’kidlashlariga hozir
zamon ilmiy tadqiqot natijalarini ko’p
holda matn shaklida modellashtirib
bo’lmaydi. DNKdagi kodonlarning
ketmaketligi, molekula modeli,
tomografda ishlangan tasvirlar, inson
miyasi xaritasi, samolyotni yasama
(imtitasion modelda) uchishini amalga
oshirish, suyuqliklar oqimi modeli –
bularni hammasini maxsus dastur asosida
kompyuterli modellashtirish usuli
yordamida tashkil qilish mumkin.

X ulosa
Shunday qilib hozirgi zamon fanda
o’zining universalligi, samaradorligi
va oqilonaligi tufayli tabiiy, texnik va
ijtimoiy-gumanitar izlanishlar
sohasida olib borilayotgan
tadqiqotlarda modellashtirish usuli
yetakchi umumilmiy usullardan biriga
aylandi .

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. -T.:
“O’zbekiston”, 2019
2.Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob
xalqimiz bilan birga quramiz. - Toshkent: ―O’zbekiston , 2017.-‖
491 b.
3. Oliy ma’lumotli mutaxassislar tayyorlash sifatini oshirishda
iqtisodiyot sohalari va tarmoqlarining ishtirokini yanada
kengaytirish chora-tadbirlari to’g’risida . O’zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2017 yil 27 iyuldagi pq-3151-son
qarori
4.Alemasov V., Mamadaliyev Sh.O. «Ilmiy tadqiqot:
metodologiya, metodika, ijodiyot» kursidan katta ilmiy
xodimlar-izlanuvchilar va mustaqil izlanuvchilar uchun o’quv
qo’llanma – T.: O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi,
2015. – 102 b.

5. Raxmatullayev Sh. Ilmiy tadqiqot asoslari. -
Toshkent, 2002.
6.. Saifnazarov I., Muxtarov A., Boboyev A. Iimiy
tadqiqot metodologiyasi. O’quv- uslubiy qo’llanma. -T.:
TDIIJ, 2017. - 129 b.
7. Shermuhamedova N.A Ilmiy tadqiqot
metodologiyasi. Darslik. - T .: «Fan va texnologiya»,
2014 ,4 6 4 bet
8 . Shermuhamedova N.A. Iimiy tadqiqot
metodologiyasi.Т:Innovatsiya ziyo, 2020 y., 454 b.
9 . Shermuhamedova N.A. Iimiy tadqiqot
metodologiyasi.Т: Innovatsiya ziyo, 2021 y.453 b.Foy dalanilgan adabiy ot lar

E’ t i b o r i n g i z
u c h u n r a h m a t

Ilmiy tadqiqotda modellashtirish

Купить

Похожие документы
Hasharotlar sistematikasi
Hayvonlarda o‘sish
Hayotning hujayraviy shakllari
Hayvonlarda yirtqich-o‘lja va parazit-xo‘jayin munosabatlarining ekalogik ahamiyati
Hindiston Respublikasi