Ilmiy tadqiqotda modellashtirish va nazariy tadqiqot usullari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	37.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ilmiy tadqiqotda modellashtirish va nazariy tadqiqot usullari

Купить

Ilmiy tadqiqotda modellashtirish va nazariy tadqiqot usullari
Reja
1. Ilmiy tadqiqotda modellashtirish. Model tushunchasi,
modelashtirish va uning turlari
2. Matematik va kompyuterli modellashtirish 3. Nazariy
tadqiqot usullari.
a) analiz va sintez
b) analogiya va gipotetik usul
v) gipotetik usul
g) formallashtirish usuli
d) mavhumlashtirish va umumlashtirish usuli

1. Ilmiy tadqiqotda modellashtirish.Model tushunchasi
Tadqiqotning muhim usullaridan biri modellashtirish usulidir. Bu usul ham
empirik, ham nazariy izlanish darajalarida, tabiiy, texnik va ijtimoiy-gumanitar
fanlarda qo’llaniladigan umumilmiy usuldir. Modellashtirish usuli har qanday,
atomdan tortib, to inson, jamiyat va kosmik tizimlargacha bo’lgan obyektlarni
samarali tadqiq qilish imkoniyatini beradi.
Modellashtirishda obyekt, uning qiziqish o’yg’otgan xossasini nusxasi,
o’xshash timsoli ishlab chiqiladi. Obyektning o’rindoshi bo’lgan bu model
o’rganiladi, olingan ma’lumot obyekt haqida bilim beradi yoki mavjud bilimga
yangi faktlar, tasavvurlar va g’oyalar qo’shadi. Demak, modellashtirish usulidan
foydalanishni asosida modelni qurish va uni tadqiq qilish yotadi.
«Model» atamasi lot. modulus, frans. modile so’zlaridan olingan bo’lib,
me’yor, namuna ma’nolarini anglatadi.
Model moddiy yoki ideal (namoddiy) unsurlardan qurilgan bo’lishi mumkin.
Shahar transport yo’nalishlarini namoyish qiladigan maket moddiy model turiga
kiradi. Xayoliy eksperiment o’tkazish uchun tasavvurda hosil qilingan obyekt
obrazi ideal modelni bildiradi. Bulardan tashqari simvolik belgilardan, topologik
shakllardan tuzilgan modellardan ham foydalanadilar. Matematik tenglamalar
tizimi, kompyuter dasturi shunday modellar qatoriga kiradi.
Biz ko’rib chiqayotgan tushunchaga quyidagi ta’rifni berish mumkin: model
– bu o’rindosh – obyekt bo’lib, asl, real obyektning qiziqish o’yg’otadigan xossa
yoki funksiyalarini nusxa sifatida qaytaradi, shu bois uni almashtiradi va tadqiqot
predmetiga aylanadi. Asl obyekt xususiyatlarini modelda qayta tiklash predmetli
(maket, tuzilma), obrazli (tasvir, kompyuterli anmasiya, golografik qurilma) va
belgi
(grafik jadval, sxema, tenglamalar tizimi) ko’rinishida bajarilishi mumkin.
Shunday qilib, model o’xshash nusxa sifatida asl obyektning xossa va
tomonlarini qaytarar (tiklar) ekan, u asl obyekt haqida bilim manbaiga aylanadi.

Bunda model o’zini borlig’i (nisbatan mustaqil mavjudligi), xossalari va
funksiyalariga ega bo’lgan tadqiqot obyekti bo’lib qoladi.
Model va asl obyekt o’rtasidagi munosabat gomomorfizm (shakliy
o’hshashlik) va izomorfizm (nuqtali, aynan, aniq o’xshashlik) tushunchalari orqali
izohlanadi. Gomomorfik munosabat deganda model va obyekt o’rtasida to’liq
bo’lmagan shakliy o’xshashlik qayd qilinadi. Geografik xarita biron-bir o’lkaning
gomomorfik modeli hisoblanadi. Izomorfik munosabatda obyekt va model,
ularning parametrlari o’rtasida katta aniqlikdagi o’xshashlik, aynanlik
mavjud.Mars planetasidan o’zi yurar robot orqali yuborilgan foto suratlar planeta
sathini izomorfik modeli sifatida tadqiq qilinadi.
Tadqiqot olib borish maqsadida model ikki yo’nalishda tuziladi va
o’rganiladi: 1) Oldin obyektni nusxa-modeli quriladi, keyin uni o’rganish
boshlanadi. Asosiy vazifa obyektni mumkin qadar aniq modelini ishlab chiqish.
Kompyuter grafikasi yordamida yaratilgan dinozavrlar hayoti haqidagi filmlar shu
birinchi yo’nalishga misol bo’ladi. 2) Ikkinchisida bilish jarayoni modeldan
obyektga qarab yo’naltirilgan bo’ladi. Bunda avvalambor model ishlab chiqiladi,
uni tadqiq qilish samarali natija bergan taqdirda asl obyektning ma’lum bo’lmagan
xislatlarini tahlil qilish amalga oshiriladi. O’tgan asrda EHM dasturlarini ishlab
chiqish jarayonida sun’iy intellekt deb atalgan artefakt (inson yaratgan predmet)
vujudga keldi.Sun’iy intellektni aqliy faoliyat modeli sifatida o’rganish inson
intellekti haqidagi bilimlarimizni boyitishga olib keldi.
XX asr fanlarida ro’y bergan inqilobiy yangilanishlar ko’plab fan – texnik
kashfiyot va ixtirolar qilishga olib keldi. Ularni ishlab chiqarishga tatbiq qilinishi
natijasida murakkab va o’ta murakkab texnologik tizimlar yaratildi. Bu tizimlarni
shu vaqtgacha ishlatilayotgan bilish usullari vositasida o’rganishni iloji bo’lmay
qoldi. Bunday vaziyatda modellashtirish usulidan foydalanish tadqiqot
samaradorligini bir necha barobar oshirib yuboradi. Oldin bo’lajak texnologik
tizimni model yaratiladi, u turli sharoitlarga qo’yib o’rganiladi. Shunday keyin asl
obyekt bo’lgan texnologik tuzilma yaratiladi.

Modellashtirish – bu nusxa – modelni o’rganish orqali obyektni bilish va
xossalarini bashorat qilish usulidir. Bunda obyektga o’xshash namuna (model)
quriladi, u tadqiq qilinadi, natijada asl obyekt o’rganilgan hisoblanadi.
Modellashtirish umumilmiy, universal bilish usullari qatoriga kiradi.
Modellashtirish usuli ayniqsa matematik va eksperimental tadqiqotlarga yaqin
turadi, ularni tarkibiga kiradi, samarali natijalar berish manbaiga aylanadi.
Hozirgi zamon postnoklassik fanlar (global ekologiya, global evolyusionizm,
sinergetika, halokatlar nazariyasi, ko’p ma’noli mantiq, globalistika, virtualistika
va boshqalar) ko’p sifatli, ko’p tizimli, o’z-o’zini tashkillashtiradigan obyektlarni
o’rganishga o’tishdi. Stoxastik, ehtimollik, nochiziqlilik, nomuvozanatli xislatlarga
ega bo’lgan, vaqt oralig’ida evolyusion va bufurkasion o’zgarishlarni namoyon
etadigan bunday obyektlarni bevosita o’rganish nihoyatda qiyin ish. Shu bois,
postnoklassik fanlarda modellashtirish usuli asosiy tadqiqot usullaridan biri
hisoblanadi.
Global geosiyosiy muammolardan biri yadroviy urush havfi muammosidir.
Urush havfi to’la-to’kis bartaraf etilgani yo’q. Shu bois, o’tgan asrni 80 yillarida
global ekaologiya, kompyuter texnologiyasi va geosiyosiy muammolar
chorrahasida turgan masali – virtual xarakterga ega bo’lgan jahon termoyadro
urushi ssenariysi va oqibatlari kompyuterda modellashtirildi, tadqiq qilindi.
Bunday izlanishlar AQSh va Rossiyada olib borildi, natija deyarli bir xil chiqdi.
Xulosa shunday bo’ldiki, yadro urushi bo’lgan taqdirda umumplanetar holokot yuz
beradi, uzoq muddatli «yadroviy qish» deb atalgan global hodisa sodir bo’ladi.
Modellashtirish usulini universalligi (barcha sohalarda tatbiq qilinishi
imkoniyati) va samarali tomoni shundan iboratki, u real, mumkin bo’lgan va
virtual (oraliq, ehtimolli holat) xislatga ega bo’lgan har qanday obyektlarni
o’rganish imkoniyatini beradi.
Hattoki obyekt haqidagi bilimimiz tadqiqot jarayonida obraz ko’rinishiga
ega bo’lgan model rolini o’ynashi mumkin. Bunda konkret obyektga oid bilim

xayoliy eksperiment o’tkazilganda yangi bilim manbai bo’lgan modelga aylanadi.
Masalan, atom strukturasi haqidagi dastlabki bilimlar (M.Plank, Rezerford,
Nagaoki g’oyalari) Nils Borning izlanishlarida model rolini o’ynaydi. Bu modelni
yanada takomillashtirar ekan, olim o’zining atom strukturasini yangi modelini
ishlab chiqdi.
Modelda qayd etilgan gipotetik tamoyillar va qoidalar keyinchalik o’tkazilgan
eksperimental tadqiqotlarda to’la tasdiqlandi.
Modellashtirish strukturaviy tarkibi va tatbiq qilish samaradoriga qarab bir
qancha turlarga bo’linadi.
1. Predmetli modellashtirish. Ko’p hollarda obyekt qanday jismlardan
iborat bo’lsa, uning xislatlarini takrorlaydigan model ham o’sha materialdan
yasaladi. Predmetli modellashtirishning soda ko’rinishi obyektning kichik
hajmdagi maketi bo’lib, u tadqiqot, ta’lim va madaniy – ma’naviy muassasalarda
ilmiy va uslubiy vosita sifatida ishlatiladi.
2. Fizik modellashtirish. Fan va texnikada keng qo’llanilib, fizik
jarayonlar, turli mexanizm va mashinalar, ularning struktura, xossa va
funksiyalari modellarda o’rganiladi, olingan natijalar yangi eksperimental
namunalarni loyihalashtirishda tatbiq qilinadi.
3. Mantiqiy modellashtirish. Tafakkurdagi mantiqiy amallarni
bajarishga moslashtirilgan mantiqiy modellarni ishlab chiqish tarixi uzoq vaqtga
borib taqaladi. R.Lulliy, Leybnis, U.Djevons va boshqalar tafakkur jarayonini
modellashtiradigan qurilmalar loyihasi va mexanizmlarini ishlab chiqishgan.
Hozir bu turdagi modellashtirish sun’iy intellekt muammolarini o’rganish
doirasida davom ettirilmoqda.
4. Belgili (semiotik) modellashtirish. Bu yerda model simvollar, harflar,
chizma, sxema, formula kabi vositalardan tuziladi. Geometrik shakl, algebraik
tenglamalar tizimi, matn, mantiqiy sillogizm figuralari tadqiqotda model
funksiyasini bajaradi.

5. Matematik modellashtirish. Bir-biridan sifat jihatidan farq qiladigan
obyektlarda o’xshash xossalar va funksiyalar mavjud. Masalan, to’lqin hodisasi,
to’lqinli tarqalish va tebranish tabiat va jamiyatda ko’p uchraydigan xossalardan
biridir. Xususan to’lqin ko’rinishiga ega bo’lgan harakat mexanik, elektrik,
suyuqlik xolatlarda, atmosfera va biosferada, iqtisodiy jarayonlarida munatazam
namoyon bo’ladi. Bularni barchasini differensial tenglamalar tizimi yordamida
tavsiflash mumkin. Shuningdek, turli obyektlarga xos bo’lgan tebranish
hodisasini ham alebraik tenglamalar asosida modellashtirish mumkin.
6. Kibernetika va kompyuter texnologiyasi fanlari doirasida axborotli
modellashtirish usuli ishlab chiqildi. Tadqiqotda obyekt nusxasi axborotli model
(«qora ya щ ik») sifatida olib qaraladi. Bunday modelga kirayotgan va undan
chiqayotgan axborot nisbati, undagi axborot sig’imi, axborotni qayta ishlash va
uzatish tezligi kabi miqdoriy va funksional xislatlarni tadqiq qilish jarayonida hosil
bo’lgan axborotli natija konkret biologik va ijtimoiy tizimlarni o’rganishda tatbiq
qilinadi. Xususan, makro va mikro iqtisodiyotdagi tovar va axborot harakati
qonuniyatlarini axborotli modellashtirish usuli yordamida o’rganish iqtisodiy
faoliyatni optimallashtirish yo’llarini ishlab chiqish imkoniyatini berdi.
7. Xayoliy (virtual) modellashtirish. Tafakkur kuchi bilan xayoliy
eksperiment o’tkazilganda, tasavvur qilingan obraz-nusxa (atom yoki molekula
strukturasi, termodinamikada Karno sikli, jamiyatda ijtimoiy islohotlarni
o’tkazish loyihasi va boshqalar) model rolini o’ynaydi. Obraz – nusxa tahlil
qilinadi, tasavvurda turli sharoitga qo’yiladi, ta’sirlar, oqibatlar ko’rib chiqiladi.
8. Kompyuterli modellashtirish. Bunda model funksiyasini dastur
bajaradi. Shu bilan birga har qanday dastur model bo’la olmaydi. Dastur
ko’rinishiga ega bo’lgan algoritm bo’yruq yoki yo’l-yo’riq beruvchi simvollardan
iborat tizimidir. Faqat o’zida obyekt haqida ma’lumotni saqlagan freym va
slotdan iborat dastur model bo’lishi mumkin.
Kompyuterli modellashtirish obyektning xossa va o’zgarish parametrlarini
aniqlash va bashorat qilish maqsadida amalga oshiriladi. Maxsus dastur turi

bo’lgan ekspertli tizim esa tegishli sohalar va obyektlar uchun yaratilgan
modellarni baholaydi.
Modellashtirish usuli bilishning empirik va nazariy darajalarida
o’tkaziladigan tadqiqotlarda keng tatbiq qilinadi. Xususan, empirik bilish
darajasida har qanday murakkab obyektning predmetli va hissiy-obrazli modelini
ishlab chiqish mumkin. Biologik va tibbiy izlanishlar sohasida olimlar kompyuterli
tomograf yordamida organizmdagi genetik va fiziologik jarayonlar modelini ishlab
chiqishmoqda, sermahsul tadqiqot ishlarini olib borishmoqda.
Ijtimoiy-gumanitar fanlarda ham modellashtirish usuli faol tatbiq qilinmoqda.
Psixologik va pedagogika yo’nalishlarda pedtexnologik va interfaol ta’lim
modellari ustida tadqiqot olib borilmoqda. Bu o’tish, ularning takomillashtirilgan
modellarini ishlab chiqishda yaqqol nmoyon bo’lmoqda.

2.Matematik va kompyuterli modellashtirish
Matematik modellashtirish usulini ishlab chiqilishi va tatbiq qilinishi
tadqiqot samaradorligini oshirishga olib keldi. Bir-biridan kelib chiqishi va sifat
ko’rsatkichlari bo’yicha farq qiladigan obyektlarni bir turdagi differensial
tenglamalardan tuzilgan matematik model vositasi bilan o’rganish mumkin bo’lib
qoldi.
Tadqiqot matematik modelni ishlab chiqishdan boshlanadi. Obyektlar
birbiridan qanchalik farq qilishmasin, ularda mos, o’xshash xislatlar mavjud. Bu
xislatlar parametrlar, qiymatlar va raqamlarda ifodalanadi. O’z vaqtida Quyosh
sistemasi planetalari haarkatining mexanik – matematik modeli yaratilgan edi.
Keyinchalik bu model kosmik apparatlari harakatini o’rganishga tatbiq qilindi.
Natijada takomillashtirilgan kosmik ballistika modeli ishlab chiqildi. Hozir shu
model asosida Yer orbitasiga uchirilgan barcha sun’iy yo’ldoshlar trayektoriyasi
aniqlanadi, raketalarni planeta atrofida uchish muddati bashorat qilinadi.

Matematik modelni o’rganish orqali obyektni tadqiq qilish bir qancha
evristik qulayliklarga ega. Asosiy vosita matematik apparat, undagi tenglamalar
tizimi. Obyektning qiziqish o’yg’otgan xossasi tafakkur kuchi bilan ajratib olinadi,
tadqiqot vazifasi va unga mos keladigan matematik masala belgilanadi.
Matematik model va obyekt o’rtasidagi gomomorfik yoki izomorfik
darajadagi moslik asosiy matematik masala hisoblanadi. Tuzilgan matematik
model to’lalik, ayniylik, aniqlik va tejamkorlik talablariga javob berishi lozim.
Tadqiqotchi L.V.Peregudovning fikricha texnikaviy obyektlarni
modellashtirish va shu asosda uning optimal parametrlarini belgilash maqsadida
matrisa ko’rinishiga ega bo’lgan topologik matematik modellardan foydalanadilar.
Bunda konstruktorlik vatexnologik loyihani kompyuterlashtirishda binar
munosabatlar, aralashlik, muvofiqlik va boshqa talablarga javob beradigan
modellar keng qo’llaniladi. Bu kabi matematik modellardan obyektlar tuzilishi va
xossasalarini, obyektlararo aloqalarni tavsiflash uchun, axborot ta’minotini
formallashtirish va boshqa amallarni bajarish uchun keng foydalaniladi.
Yana bir samarali usul kompyuterli modellashtirishdir. Bu turdagi
modellashtirishda matematik modellashtirishga xos bo’lgan ayrim cheklanish
(J.Adamor qoidalari) deyarli yo’q. Gap shundaki, ko’p prosessorli kompyuterlarda
dasturlar paketi asosida har qanday tizim va undagi jarayonni modellashtirsa
bo’ladi.
Bu borada ixtisoslashgan dasturlar tuzish amaliyoti kompyuterli
modellashtirishning ijodiy potensialini yanada kengaytirdi. Shaxmat o’yini,
tasviriy san’at, musiqa va hatto poeziya sohalarida dasturiy modellashtirish usulida
asarlar yaratildi. Kornegi-Mellan Universiteti aspirantlari «Teran tafakkur» deb
nomlangan komptyuterli shaxmat dasturini yaratdilar. Bu dastur shaxmat
reytingida oliy kategoriya malakasiga muvofiq keladigan yuqori o’rinni egalladi.
Jahon chempioni Garri Kasparov bilan o’tkazilgan ikkita matchda «Teran
tafakkur» shaxmat dasturi mag’lub bo’ldi. Dastur mualliflari Kasparov
kompyuterni adashtirishga, xato yo’l yurishga majbur qilgan holatlarni vujudga

keltirdi deb ta’kidladilar. Shunday bo’lsada shaxmat o’yini modelini
mujassamlantirgan dasturni ishlab chiqishni o’zi diqqatga sazovvordir.
Bir guruh fransuz olimlari AVERROES (ijtimoiy tadqiqotlarda olingan
xulosalarni tahlil qilinishi va baholanishi) loyihasini ishlab chiqdilar. Loyiha
maqsadi G’arb O’rta yer dengizida mavjud bo’lgan qidimgi yunon dengiz savdosi
modelini ishlab chiqish edi. Empirik material sifatida topilgan sopol idish turiga
mansub amforalar haqidagi ma’lumotlar dasturga kiritilib tahlil qilindi.
Kompyuterli modellashtirishdan olingan bilimlar antik dunyo tarixini
konkretlashtiradigan va boyitadigan xulosalar chiqarish imkoniyatini berdi.
Kompyuterli modellashtirish yordamida matematik va matematik mantiq
sohalarida ham bir qator muhim natijalarga erishildi. Xususan, ko’p vaqtdan beri
o’z yechimini topa olmagan to’rtta bo’yoq topologik muammo hal etildi. Yechim
ma’nosini shunday izohlash mumkin. Masalan, geografik xaritani olaylik. Tahliliy
dasturlash vositasi bilan xaritada ifodalangan mamlakatlar chegaralarini
farqlaydigan modelni ishlab chiqish uchun kamida 4 xil rangli bo’yoq kerak
ekanligi aniqlandi.
Yana bir muammo obyektlardagi turli xossa va jarayonlarni ko’rgazmali
model shakliga keltirish. Bunda kompyuter grafikasi yordamida obyekt xossalarini
ko’rgazmali modellarda ifodalash, modellarni har qanday kombinasiyasini tuzish
va tahlil qilish mumkin.
Mutaxassislarning ta’kidlashlariga hozir zamon ilmiy tadqiqot natijalarini
ko’p holda matn shaklida modellashtirib bo’lmaydi. DNKdagi kodonlarning
ketmaketligi, molekula modeli, tomografda ishlangan tasvirlar, inson miyasi
xaritasi, samolyotni yasama (imtitasion modelda) uchishini amalga oshirish,
suyuqliklar oqimi modeli – bularni hammasini maxsus dastur asosida kompyuterli
modellashtirish usuli yordamida tashkil qilish mumkin.
Shunday qilib hozirgi zamon fanda o’zining universalligi, samaradorligi va
oqilonaligi tufayli tabiiy, texnik va ijtimoiy-gumanitar izlanishlar sohasida olib

borilayotgan tadqiqotlarda modellashtirish usuli yetakchi umumilmiy usullardan
biriga aylandi.
3.Nazariy tadqiqot usullari
a) analiz va sintez; Empirik bilish darajasida obyektning kuzatsa bo’ladigan
xossa yoki belgilarini, unda sodir bo’layotgan o’zgarishlarni bevosita yoki
asboblar yordamida aniqlaymiz, tavsifini beramiz. Shundan keyin savol tug’iladi:
kuzatilgan xossa nimadan xosil bo’ladi, u yoki bu o’zgarishni keltirib
chiqaradigan sabab nima?
Savolga javob berish uchun obyektning sifati yoki me’yoriy qiymatlarini
belgilab beradigan xususiyatlarini ko’rib chiqish kerak. Bu xususiyatlar esa
obyektning kuzatib bo’lmaydigan aloqalar, ta’sirlar bilan belgilanadi. Bularni
fikrda aniqlash va tahlil qilsa bo’ladi, natijada idrok qilib bo’lmaydigan xossalarni,
qonuniyatlarni ochish mumkin. Shu tarzda atomdagi elektronning yadro atrofida
aylanish orbitasi mavjud ekanligi aniqlangan. Bu nazariy fikrlash, tadqiqot, tahlil
qilish natijasidir.
Nazariy tadqiqotda obyektning sifati va xususiyatini belgilab beradigan
sabab undagi unsurlarning xossalarida, ular o’rtasidagi bog’lanishlarda izlanadi.
Ongda xossalar va bog’lanishlarning obrazlari shakllantiriladi, tahlil qilinadi,
tadqiqotchi yangi xulosaga keladi , oldin ma’lum bo’lmagan xossa yoki qonuniyat
kashf qilinadi. Shunday natijaga olib keladigan usullardan biri analiz va sintezdir.
Tahliliy tadqiqotning yakuniy bosqichida izlanuvchilar qism va unsurlar:
ular o’rtasidagi bog’lanishlar haqidagi obraz va tushunchalardan tashkil topgan
bilimni umumlashtiradilar, aqliy sintezni amalga oshirib yangi tushuncha xosil
qiladilar. Demak, har qanday analiz umumlashtirish, mantiqiy sintez bilan
bog’liqda olib boriladi.
Analiz (yunon. analysis – ajratish, parchalash, farqiga borish) amalda yoki
fikran obyektni qismlarga (unsurlarga) bo’lish va ularni har birini alohida-alohida
o’rganish usulidir. Qismlarning belgilari va parametrlari, ular o’rtasidagi
bog’lanishni tahlil qilish, undan keyin tahliliy materialni umumlashtirish obyektni

xossalari, ularni mavjud qiladigan sabab va qonuniyatlarni kashf qilishga olib
keladi. Atom borlig’ini belgilaydigan xislat uning strukturasi va s atasionar
barqarorligidir. Lekin, laboratoriyada olib boriladigan eksperimental izlanishlarda
bu xossalarni beosita kuzatib bo’lmaydi. Shu bois, tadqiqotchilar atom
strukturasiga kirgan unsurlarni (elektron, yadro, elektromagnit maydoni va
boshqalarni) alohidaalohida o’rganadilar, tahlil (analiz) qiladilar, ularni aks
ettiradigan obrazlar va tushunchalar ongda shakllanadi. Tadqiqot bu bilan
tugamaydi. Navbat umumlashtirishga (sintezga) keladi. Fizika tarixidan ma’lumki,
olingan tahliliy natijalarni N.Bor umumlashtirdi, xayoliy eksperiment o’tkazdi,
natijada atom strukturasi modelini ishlab chiqdi.
Empirik bilish darajasidagi analizda konkret xossalar va qiymatlar haqida
fakt, tavsif, obraz xosil bo’ladi. Moda turkumiga kirgan mineral empirik tahlil
obyekti bo’lganida, uning fizik va ximiy xossalari-rangi, strukturasi, zichligi,
qattiqligi, magnit va elektr xossalari aniqlanadi.
Moddani nazariy tadqiqot darajasida tahlil qilish struktura, atom, molekula,
birikma kabi tushunchalarni shakllanishiga olib keladi. O’z navbatida tushunchalar
ham nazariy va metodologik tahlil predmetiga aylanishi mumkin.
Analiz qilingan predmetlarni taqqoslash, birlashtirish va umumlashtirish
tafakkurda sintezni amalini bajarilishiga olib keladi. Sintezda tahliliy tadqiqot
jarayonida olingan faktlar, materiallar, tasavvurlar umumiyroq xossa yoki
qonuniyatni ifodalashlariga qarab mazmunan birlashtiriladi, natijada
o’rganilayotgan predmet xususida bir-butun g’oya, tushuncha, nazariya xoksil
bo’ladi. Mazkur tavsifdan kelib chiqib sintez tushunchasini quyigicha ta’riflash
mumkin: sintez-predmetni amalda yoki fikrda qismlarga bo’lib tahlil qilish
jarayonida xosil bo’lgan faktlar, ma’lumotlar va tasavvurlarni bir-biriga bog’lab bir
butun mazmunga ega bo’lgan g’oya, tushuncha va nazariyani ishlab chiqish
usulidir. Irsiyat muammosi bilan shug’ullangan avstriyalik olim va ruxoniy
G.Mendel (1822-1884) 1865 yilda irsiy qobiliyatning diskret (bulak-bulak) birligi
borligini aniqladi. Olim irsiy belgilarni avloddan avlodga berilishi yo’llarini taxlil

qilib shu kashfiyotga keldi. 1909 yilda Iogansen irsiy belgilarni berilishiga doir
tahliliy materiallarni umumlashtirib, bir-butun mazmunga ega bo’lgan gen
tushunchasini fanga kiritdi.
O’tgan asrni o’rtalarida molekulalar genetika yo’nalishi doirasida genning
strukturasi va tarkibiy qismlari tahlil qilindi. Olingan natijalarni umumlashtirish
jarayonida DNK, RNK, KODON kabi irsiyat birliklarini ifodalaydigan
tushunchalar va ayniqsa, nazariy va amaliy ahamiyatga ega bo’lgan irsiyat
mexanizmi modeli ishlab chiqildi. Demak, irsiyat muammosi yo’nalishida
o’tkazilgan tadqiqotlarda analiz va sintez usullari navbatma-navbat qo’llanildi.
Xususan: 1) obyektni tarkibi va strukturasini o’rganishda analiz; 2) tavsiflangan
qism va unsurlarda o’xshash, umumiy xossalarni o’rganishda, mazmunan bir butun
bo’lgan tushuncha va g’oyalarni ishlab chiqishda sintez ustuvor rol o’ynaydi.

b) analogiya va gipotetik usul; Analogiya (yun. anologiya – moslik,
o’xshashlik) bilvosita mulohaza yuritish va xulosa chiqarish usulidir. Analogiya
bo’yicha tadqiq qilishda xossa, struktura va munosabatlarda mavjud bo’lgan
o’xshashlikka e’tibor qaratiladi.
Usuldan foydalanish quyidagicha sodir bo’ladi: bir obyekt (A) xossalarini
o’rganishdan xosil bo’lgan bilim o’sha turdagi ikkinchi obyektni (V) bilish
muammosi doirasiga o’tkaziladi va shu bilan obyekt (V) o’rganilgan hisoblanadi.
Masalan, Tyan-Shan tizmasi, uning stratigrafiyasi, geomorfologiyasi va geologik
davrlari haqida har jihatdan asoslangan bilimga egamiz. Fan tog’ tizmasi esa yetarli
darajada o’rganilmagan obyektdir. Bunda biz Tyan-Shan tog’ tizmasiga doir
bilimlarimizni analogiya bo’yicha fikrlashga asoslanib va ekspidisiya uchun katta
xarajat qilmasdan Fan tog’ tizmasini o’rganish muammosi doirasiga kiritamiz, shu
tog’ tizimi haqida bilimga ega bo’lamiz.
Bunday analogiyani sxemasi quyidagicha:
Tyan-Shan tog’ tizmasi, a, v, c, d, ye, f xislatlarga ega.

Fan tog’ tizmasi a, v, s, d xislatlarga ega
Fan tog’ tizmasi ye, f xislatlarga ham
egadir.
Analogiya bo’yicha tadqiqot o’tkazishni 3 ta turi mavjud:
1) xossalar bo’yicha analogiya;
2) strukturalar bo’yicha analogiya
3) munosabatlar bo’yicha analogiya
Xossalar bo’yicha analogiya o’tkazilganda bir turdagi ikki predmet o’xshash
yoki aynan belgilarga ega bo’lishi kerak degan g’oya, faraz olg’a suriladi.
Astronomlar bir turdagi sayyoralar tizimiga kiruvchi osmon jismlarida
o’xshash unsurlar mavjud deb, Quyoshda topilgan yangi element-geliy Yerda ham
bo’lsa kerak degan xulosaga kelishgan. Ko’p o’tmay bu xulosani chinligi
tasdiqlandi. Yerda geliy elementi topildi.
Strukturalar (S) va munosabatlar (M) xususida analogiya usuliga tayanib
tadqiqot o’tkazishda obyektlarda mavjud bo’lgan o’xshash yoki aynan S va Mlar
taqqoslanadi, olingan natija bo’yicha xulosa qilinadi.
Aniqlik jihatdan qat’iy, qat’iy bo’lmagan va yanglish (yolg’on) analogiyalar
farqlanadi. Qat’iy analogiya ishonchli, qat’iy bo’lmagan analogiya ehtimolli,
yanglish analogiya nochin xulosa beradi.
Qat’iy analogiya modellashtirish usuliga asoslangan tadqiqotlarda, bir qator
matematik, tabiiy va texnik ilmiy yo’nalishlarda qo’llaniladi. Ijtimoiy-gumanitar
fanlarda qo’llaniladigan qat’iy bo’lmagan analogiya usuli ehtimolli xislatga ega
bo’lgan bilim beradi.
Yanglish analogiyadan masala mohiyatini tushunmagan paytda yoki muxolif
tomonni adashtirish maqsadida foydalanadilar. XIX asrni oxirida vujudga kelgan
sosial-darvinizm ta’limotida biologik evolyusiya va jamiyatni rivojlanishi o’rtasida
analogiya (o’xshash tomonlari qayd qilish) o’tkazilib, ijtimoiy taraqqiyotni

xarakatlantiruvchi kuchi hayot uchun kurash va tabiiy tanlanishdir degan nochin
hoya olg’a surildi.
Analogiyani ishlatganda quyidagi qoidalarga rioya qilish kerak:
1) taqqoslanayotgan predmetlarning imkoni boricha ko’proq o’xshash
xossalarini aniqlab olish;
2) taqqoslanayotgan predmetlarning muhim bo’lgan o’xshash
belgilarini
ajratib olish va ko’rib chiqish;
3) taqqoslanayotgan predmetlardagi belgilar o’zaro uzviy aloqada
bo’lishi lozim. Asl obyekt bo’lgan «I» predmeti a belgisi b, v, g, d belgilari bilan
uzviy bog’langan. Asl obyekt bilan taqqoslanayotgan «K» predmetdagi o’xshash
a belgi ham shu predmetdagi b, v, g, d belgilar bilan aloqada bo’lishi kerak;
4) o’zaro taqqoslanayotgan predmetlarning farq qiluvchi belgilari
mumkin qadar oz bo’lishi shart. Agar taqqoslanayotgan «I» va «K»
predmetlardagi zaruriy belgilar bir-biridan farq qilishsa, «K» predmetga nisbatan
qilingan xulosa xato chiqadi. Sosial-darvinizm ta’limotida shunday xatolik yo’l
quyilgan.
Yuqorida qayd etilgan qoidalarga rioya qilish analogiya bo’yicha mulohaza
yuritish va xulosa chiqarishni chinlik, ishonchli bo’lish darajasini oshiradi.
Rus olimi M.V.Lomonosov ayotgan ediki, analogiyalar isbotlanmaydi, balki
aniqlangan narsani asoslaydi. Shu bilan birga, analogiya ilmiy farazga turtki
beradi, yangi fikrni paydo bo’lishiga yordam beradi, to’g’ri chiqqan holda ko’p
kuch va sarf-xarakajatni tejaydi.
v) gipotetik usul ; Bu usul o’rganilayotgan obyektning xossalari xususida faraz,
taxmin qilishga asoslangan. Gipoteza (yun.hupothesis-asos, faraz)-biron-bir xodisa
yoki uning sababi haqida taxminiy fikr bo’lib, uni hozirgi bilim va amaliyot
darajasida tekshirib, isbotlab bo’lmaydi, lekin ma’lum ehtimollik bilan tushuntirib
berish qobiliyatiga ega.

Gipotezani ishlab chiqishda analogiya, to’liqsiz induksiya, umumlashtirish,
ehtimoliy sillogizm va boshqa usullardan foydalanadilar.
Qanday hollarda gipoteza qurish ehtiyoji paydo bo’ladi?
1. Xodisa sababini aniqlash uchun faktlar yetarli emas, lekin uni
tushuntirib berish zaruriyati bor. Bunday holatda ishchi gipoteza
olg’a suriladi.
2. Tadqiqot obyekti va unga doir bilimda nomuayanlik darajasi katta,
gipoteza esa dastlabki yondashuv sifatida muammo va izlanish
yo’nalishiga ma’no beradi, faraz negizida yotgan g’oyani asoslashga
qaratilgan harakatni faollashtiradi.
3. faktlarga asos bo’lgan xodisa yoki xossalar tajribada bevosita
namoyon bo’lmaydi, lekin ulardan kelib chiqqan ayrim belgilarni
o’rganib gipoteza ishlab chiqish imkoniyati mavjud.
Fan va amaliyotda muntazam ravishda faktlar ochiladi, ular mavjud
tasavvurlar, nazariyalar doirasida tushuntiriladi. Lekin, shunday yangi hodisalar
kuzatiladiki,ularni biron-bir nazariya doirasida tushuntirib bo’lmaydi. Bunday
vaziyatda tadqiqotchi xodisani namoyon etgan sabab xususida ilmiy gipotezani
ishlab chiqadi.
Tushuntirish ko’lamiga qarab gipoteza umumiy, juz’iy va yakka bo’lishi
mumkin. Umumiy gipoteza nihoyatda keng miqyosda namoyon bo’ladigan narsa
va xodisalarni anglash uchun ishlab chiqilgan farazdir. Masalan, Demokritning
barcha narsalar eng kichik, bo’linmas atomlardan tuzilganigi haqidagi farazi. Faqat
XIX asrga kelib ingliz ximigi va fizigi Djon Dalton (1766-1844) ayrim
elementlarning atom og’irligini eksperimental tadqiqotda aniqladi, kimyoviy
atomizm ta’limotini yaratdi.
Juz’iy gipoteza ma’lum guruhga oid obyektlar sababi va qonuniyatlarini
tushuntiradigan farazdir. Aytaylik, irsiyat birligi bo’lgan genni kelib chiqishini
tushuntiradigan nazariya hanuz ishlab chiqilgani yo’q. AQSh olimi G.Kastler genni

vujudga keltirgan boshlang’ich sabab-ipsimon informasion makromolekulalar
bo’lishi kerak degan gipotezani olg’a surdi. Sosiobiologlar (E.Uilson, I Lamsden
va boshqalar) insonga xos xatti-harakatlarni tomiri xayvonlarga borib taqalishi
haqidagi farazni ishlab chiqishgan.
Yakka gipotez – bu alohida hodisa yoki faktlarni tushuntirishga qaratilgan
ilmiy farazdir. Taxmin qilinishicha 1908 yil 30 iyunda Sharqiy Sibirga tushgan
Tungus meteoriti katta bo’lmagan kometaning yadrosidir. Urilishdan xosil bo’lgan
zarba to’lqini 2000 km 2
maydonni vayron qilib tashlagan, lekin bironta ham
meteorit bo’lagi topilmagan.
Fanda bir xodisa mohiyatini tushuntirishga da’vo qiladigan, bir-biri bilan
raqobatda bo’lgan gipotezalar ham yaratilishi mumkin. XVI1 asrda nurning fizik
tabiatini tushuntirishga qaratilgan ikkita gipoteza – korpuskulyar (I.Nyuton) va
to’lqinli (Gyuygens) mohiyati haqidagi ilmiy faraz yaratildi. Ikki asr davomida u
yoki bu gipoteza navbatma-navbat g’alaba qozonib turdi. XX asr boshlarida
(1924) fransuz fizigi Lui de-Broyl nur tabiatini tushuntirish uchun asos bo’lgan
tqlqinzarracha dualizmi ta’limotini ishlab chiqdi, oldin ishlab chiqilgan ikki
yondashuv sintezi amalga oshirildi.
Gipotezani tasdiqlaydigan tadqiqot vositalari va natijalari bevosita va
bilvosita bo’ladi. Xususan, sabab bo’lib xizmat qilgan xodisani kashf qilish
(masalan, Neptun planetasini kashf etilishi) ilmiy farazni bevosita tasdiqlashga
kiradi.

g) formallashtirish usuli; Obyektdagi xossalar, miqdoriy qiymatlar va
strukturaviy shakllarni simvollar (belgilar) bilan ifodalab, shu simvollar bilan
ishlash, ular orqali ma’lum tuzilish, munosabat va modellarni tadqiq qilish
mumkin. Simvollar, ularning tuzilmalari bilan obyektni xossalari va tomonlarini
ifodalab, keyin faqat shu simvollar bilan ishlash vositalari va qoidalari tizimi
formallashtirish usulini tashkil qilaid.

Simvollar qatori tartiblashtirilganda shakl hosil bo’ladi. Predmetda
mazmunli bildiradigan unsurlar mavjud bo’ladi. Shakl tuzilganda unsurlar
simvollar bilan almashtiriladi. Shu tarzda mazmunni ifodalaydigan formulalar,
tenglamalar, belgilardan tuzilgan shakllar ishlab chiqiladi.Mazkur shakllar bilan
ishlashning matematik,strukturaviy,modelli qoida va usullari mavjud bo’lib,ular
orqali obyektning topologik,tizimli va substrat xislatlari aniqlanadi.
Formallashtirish usulidan foydalanish asosida barqaror xolatda turgan,
mazmundan ajratib olingan shaklni simvollarda belgilash, simvollar tizimida
berilgan matematik, lingvistik va shakliy ifodalar bilan ishlash yotadi. Mazmun
o’zgargan taqdirda tizimga yangi simvollar kiritiladi, tadqiqot davom etadi.
Formallashtirishning birinchi tarixiy ko’rinishi matematik ifodalarni
qo’llashda, matematik amallarni bajarishda namoyon bo’ldi.
Formallashtirish usulidan foydalanishda, qayd qilinganidek, simvollar
tuzilmasidan iborat bo’lgan shakliy tizim ishlatiladi. Mantiqda qo’llaniladigan
sillogistik figuralar (masalan, <A^B> - c), matematikada ifodalash vositasi bo’lgan
differensial tenglamalar, strukturaviy lingvistikada tilning simvolik modeli,
kompyuter texnologiyasida algoritm va dastur shakliy tizimlar namunasini
bildiradi.
Tadqiqot obyektini ifodalaydigan (yoki modellashtiradigan) shakliy tizimni
ishlab chiqish uchun quyidagilarga e’tibor berish kerak:
1) ma’lum belgilardan iborat bo’lgan alfavitni tuzish;
2) belgilardan «so’zlar» va «formulalar» tuzish
uchun qoidalar ishlab chiqish;
3) bir turdagi ifoda va formullardan boshqa ifodalar
va formulalarga o’tish imkoniyatini beradigan qoidalarni
ishlab chiqish
Keng tatbiq qilish sohasiga ega bo’lgan formallashtirishni turi mantiqiy
formallashtirish bo’lib, bu usul tafakkur mazmunini mantiqiy shakllarida ifodalash

imkoniyatini beradi. Sun’iy til va sun’iy intellekt mantiqiy shaklni namoyon
bo’lishidir.
Tafakkurni modellashtirish, uning bir ko’rinishi bo’lgan ekspert tizimini
tuzish formallashtirish usulini nihoyatda samarali tatbiq qilingan sohasi
hisoblanadi.
To’g’ri, formallashtirish usulidan foydalanish mutlaq ko’lam xarakteriga ega
bo’la olmaydi. Shakl mazmunni to’la qamrab olish imkoniyatiga ega emas. Buni
sosiologiyada shakliy maktab namoyondalari olib borgan tadqiqotlarda ko’rish
mumkin. Mazkur yo’nalish doirasida xukmdorlik,bo’ysinish,raqobat,mehnat
taqsimoti va boshqa ijtimoiy jarayonlarni formallashtirish ishi olib borildi. Lekin,
bunday faoliyat qayd qilsa bo’ladigan natijaga olib kelmadi. Dinamik ijtimoiy
jarayonlar bilan sof shakllar o’rtasidagi farqni, ziddiyatni bartaraf qilib bo’lmaydi.
Shakliy sosiologiyani ishlab chiqish loyihasi amalga oshmadi.
Formallashtirish usulidan foydalanish sohasida uchrab turadigan ayrim
kamchiliklarga qaramasdan uning umumilmiy samarasi va ijodiy imkoniyati
shubha o’yg’otmaydigan faktdir.

d) mavhumlashtirish va umumlashtirish usuli
Nazariy tadqiqotning vazifalaridan biri izlanish obyekti xossalari va
qonuniyatlarini aks ettiradigan tushuncha, tamoyil va kategoriyalarni (eng umumiy
tushunchalar) ishlab chiqishdir. Bular tadqiqotning konseptual vositalaridan,
yanada kengroq ma’noda aytadigan bo’lsak –ilmiy bilish shakllaridir.
Tadqiqot uchun zarur bo’lgan tushunchalarni xosil qilishda, ularning
mazmunini boyitishida mavhumlashtirish va umumlashtirish usullari katta rol
o’ynaydi.
Tadqiqot obyekti, unga oid xossalarini o’rganish kerak bo’lsa, biz xossalarini
namoyon etadigan xolatlar va belgilarni tahlil qilamiz, ularni mazmunini o’zida
mujassamlantiradigan tushunchalar hosil qilamiz. Bu bilan biz obyektning

o’rganilgan xossalarini fikrda ajratib olamiz, tushunchalarda ifodalaymiz, keyin
empirik materiallarni tahlil qilishda shu tushunchalardan foydalanamiz.
Mavhumlashtirish amali tufayli «faoliyat» tushunchasini xosil bo’lishini
ko’rib chiqaylik. Hayovonlarda hatti-xarakat mavjud. Inson faolligi shunchaki
hattiharakat emas. Nima uchun? Psixologlar inson faolligini o’rganishlar ekan, uni
hayvonning hatti-hakarakatidan farq qiladigan belgi va xislatlarga e’tibor beradilar;
a) muhitga bo’lgan munosabat: b) moddiy va ma’naviy ehtiyojni paydo bo’lishi; v)
predmetga bo’lgan munosabatni ifodalaydigan manfaatni mavjudligi; g) faollikni
anglatilgan yoki rejalashtirilgan maqsadga qaratilganligi; d) maqsadga muvofiq
ravishda narsani, predmetni o’zgartirish; ye) ehtiyoj va manfaatni qondirishga
qaratilgan sun’iy predmetlarni yaratish va boshqalar. Psixolog faollikning mana
shu ajratib olingan qirralari haqida tasavvurlar hosil qiladi, tasavvurlarni ongida,
tafakkurida bir-biriga bog’lab «faoliyat» tushunchasini hosil qiladi, ta’riflaydi.
Shunday qilib, psixologik inson hayoti asosida turgan faollikning belgi va
xislatlarini fikrda ajratib oldi, tadqiqot jarayonida ular haqida tasavvurlar
shakllanadi, tasavvurlarni umumlashtirish esa «faoliyat» tushunchasini hosil
bo’lishiga olib keldi.
Mavhumlashtirish usulidan ikki yo’nalishda foydalanish mumkin:
1. O’rganilayotgan obyekt xossalarini fikrda ajratib olish, tahlil qilish,
tushunchalarda ifodalash. Bu yerda obyekt empirik tavsiflashga qaraganda
chuqurroq tadqiq qilinadi, sababiy asos, tamoyil, qonuniyat ochiladi.
Adabiyotshunoslikda – g’oyaviylik, ijodiyot erkinligi, vorislik, realizm, fizikada –
kuch, massa, energiya, inersiya tushunchalari shu tarzda shakllangan.
2. Idealizasiyalashtirish. Bu amalni bajarishda obyektning biron-bir
tomonini o’rganishga yordam beradigan, namuna rolini o’ynaydigan tushuncha
ishlab chiqiladi. Hosil bo’lgan tushuncha, obyektni aniq aks ettirishi shart emas,
uni real hossani tushunishga tatbiq qiladilar, qimmatli ma’lumot oladilar.
Ma’naviyatshunoslikda komil inson, muruvvat, metin iroda, adabiyotshunoslikda
garmoniya, badiiy obraz estetik ideal, ideal qahramon (Farhod obrazi), fizikada

moddiy nuqta, Karno sikli, ideal gaz, mashinani ideal foydasi kabi tushunchalarni
xosil qilish, tadqiqotda ulardan foydalanish shundan dalolat beradi.
Umumlashtirish. Umumlashtirish mavhumlashtirishning yuqoriroq
pog’onasiga o’tishni bildirib, unda narsa va hodisalardagi o’xshash, ular uchun
umumiy bo’lgan belgi va tomonlar haqida obraz va tasavvurlar hosil qilinadi,
tafakkurda ular birlashtirilib, umumiy mazmunga ega bo’lgan tushuncha ishlab
chiqiladi. Shu bois tushunchani ma’lum belgilar guruhini o’zining mazmunida
umumlashtirgan ilmiy bilish shakli deb izohlash mumkin.
Obyektlardagi xossa va tomonlarni oldin tahlil qilib, keyinchalik tasavvurlar,
to’plangan faktlar va materiallarni umumlashtirish jarayonida tushunchalardan
tashqari tamoyillar, g’oyalar va nazariyalar ishlab chiqiladi.
Kimyoviy izlanishlarda bir xil mikrozarrachalarning atomidan tashkil
topgan, mustaqil mavjudligi, tarkibida ma’lum miqdorda atom yadrosi va
elektronlarni bo’lishi kabi xolatlarni tahlil qilinishi va umumlashtirilishi molekula
tushunchasini shakllanishiga olib keldi.
Adabiyotshunoslikda turli janrga ta’luqli asoslarda keltirilgan obrazlarni
tahlil qilish, ularni yaratish usullarini o’rganish, olingan bilimlarni umumlashtirish
badiiy obraz tushunchasini vujudga keltirdi.
Xulosa qilib aytganda umumlashtirish bilishda ijodiy samara beradigan
nazariy tafakkur darajasi va usulidir.

Xulosa
- Tatbiq qilish ko’lamiga qarab modellashtirish umumilmiy usullar qatoriga kiradi.
- Modellashtirishda obyekt bevosita emas, balki model orqali bilvosita
o’rganiladi.Model obyektning o’rindosh bo’lib, unga nisbatan nusxa ko’rinishiga
ega bo’ladi.

- Model va obyekt o’rtasida gomomorfik va izomorfik munosabat, moslik bo’lishi
mumkin.Tadqiqotda modeldan foydalanishni ikkita yo’nalishi mavjud: 1)
obyektdan – modelga; 2) modeldan – obyektga (oldin model quriladi, u tadqiq
qilingandan keyin obyekt – mahsulot ishlab chiqariladi).
- Matematik modellashtirishda bir-biridan farq qiladigan tabiiy va sun’iy ob’ktlarni
bir turdagi tenglamalar bilan tavsiflash va tadqiq qilish mumkin.
- Komptyuterli modellashtirishning qulay va afzal tomoni shundan iboratki, ko’p
prosessorli kompyuterlar tizimi va dastur paketlari yordamida har qanday
murakkab obyektning grafik yoki animasiyali modelini tuzish va o’rganish
mumkin.
- Nazariy tadqiqot usullari bevosita kuzatib bo’lmaydigan sifat, aloqa, xossa va
bog’lanishlarni aniqlash va tushuntirish imkoniyatini beradi.
- Obyektlarga xos shunday sababiy bog’lanish va qonuniyatlar mavjudki, ularni
faqat nazariy tahlil, mavhumlashtirish va sintezni amalga oshirish yo’li bilan
o’rganish mumkin.
- Analiz obyektni qismlarga bo’lish va ularni har birini alohida-alohida o’rganish
usulidir. Analizda obyekt unsurlari, ularning xossalari va miqdoriy o’lchamlari
aniqlandi, unsurlarga xos farq qiluvchi umumiy belgilar ajratiladi. Tadqiqot
materiallari sintez (umumlashtirish) uchun tayyorlanadi.
- Sintez-tahlil qilingan faktlarni, hosil bo’lgan tasavvurlar va tushunchalarni bir-
biriga bog’lab bir-butun mazmunga ega bo’lgan g’oya tushuncha va nazariyani
ishlab chiqish usulidir.
- Analogiya obyektlar o’rtasida mavjud bo’lgan o’xshashlikni o’rganib,bir
obyektga xos bulgan belgilar shu turdagi boshqa obyektda ham bo’lishi
mumkinligini asoslaydigan usuldir.
- Analogiya usulida tadqiq qilish predmetlardagi xossalar,strukturalar va
munosabatlar bo’yicha amalga oshiriladi.

- Aniqlik jihatidan qat’iy, qat’iy bo’lmagan va yanglish(nochin) analogiyalar
farqlanadi.
- Analogiya usulidan foydalanganda quyidagi qoidalarga rioya qilish kerak: 1)
ko’proq o’xshash elementlarni aniqlab olish; 2) taqqoslanayotgan xossalarni
muhimlarini ajratib olish;3)asl obyektda qanday unsurlararo bog’lanish bo’lsa,
o’rganilayotgan obyektda ham shunday bog’lanishlarni borligiga e’tibor qaratish
lozim.
- Cheklangan faktlar asosida obyektning xossa va qonuniyatlari xususida ilmiy
faraz qilish,asoslanishi kerak bo’lgan g’oyani olg’a surish gipotetik usuldan
foydalanishni
- Tushuntirish ko’lami,qamrab olingan obyektlar miqyosiga qarab,gipoteza
umumiy,juz’iy va yakka bo’lishi mumkin.
- Formallashtirish usuli– bu obyekt xossalarini simvollar (belgilar) bilan ifdalab,
keyinchalik shu simvollar bilan ishlash yo’li va qoidalari tizimidir.Formallashtirish
usulidan foydalarishning yorqin misoli iqtisodiy jarayonlarni matrisali
modellashtirish apparati yordamida tadqiq qilishdir.
- Tadqiqot uchun zarur bo’lgan tushunchalarni hosil qilish, shakllantirish, ularni
mazmunini boyitishda mavhumlashtirish va umumlashtirish usullari kata rol
o’ynaydi.
- Obyektning o’rganilayotgan xossalarini fikrda ajratib olish, ularni tahlil qilish va
mavjud yoki yangi tushunchalarda ifodalash mavhumlashtirish usulidan
foydalanishni bildiradi.
- Umumlashtirish – bu tahlil qilingan xossalar uchun umumiy bo’lgan belgi va
tomonlar xususida obraz va tasavvurlar hosil qilish, tafakkurda ularni birlashtirib,
umumiy mazmunga ega bo’lgan tushuncha, g’oya yoki qoidani ishlab chiqish
usulidir.

Adabiyotlar
1. O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. -T.: “O’zbekiston”, 2019
2. Karimov I.A. Yuqori malakali mutaxassislar taraqqiyot omili. T.: 1995.
1. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz. - Toshkent: ―O’zbekiston, 2017.-491 b.
2. Alemasov V., Mamadaliyev Sh.O. «Ilmiy tadqiqot: metodologiya, metodika,
ijodiyot» kursidan katta ilmiy xodimlar-izlanuvchilar va mustaqil izlanuvchilar
uchun o’quv qo’llanma. – T.: O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi,
2015. – 102 b.
5. Davronov Z., M.Primov “Ilmiy tadqiqot metodologiyasi” fanidan O’quv-uslubiy
majmua. – Toshkent: Moliya instituti. – 2014 y.
6. Koxanovsiy V.P. Filosofiya i metodologiya nauki. – Rostov na Donu.: Feniks,
1999. – S 576.
7. Новиков А.М. Как работать над диссертацией / Пособие для аспирантов и
соискателей. – М.: Эгвес, 1-е изд. 1994, 2-е изд. 1997, 3-е изд. 1999.
8. Новиков А.М., Новиков Д.А. Методология научного исследования. – М.:
Либроком.2010. – 280 с.
9.Peregudov L.V., Saidov M.X., Aliqulov D.Ye. Ilmiy ijod metodologiyasi. –
Toshkent: «Moliya» nashriyoti, 2002.

Ilmiy tadqiqotda modellashtirish va nazariy tadqiqot usullari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish