Imlo qoidalari va tinish belgilari masalasi - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	2.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Imlo qoidalari va tinish belgilari masalasi

Купить

Imlo qoidalari va tinish belgilari masalasi
Reja:
I. Kirish.
II. Asosiy qism:
II.1. Imlo qoidalarini grammatikaga yoki grammatikani imlo
qoidalariga moslashtirish masalasi.
II.2. Fonetika o’qitishni imlo bilan bog’liq holda olib borish.
II.3. Internet tarmog’ida imlo savodxonligi va tinish belgilarining
ahamiyati.
II.4. Umumta’lim maktablarida tinish belgilarini o`qitishning yutuq
va kamchiliklari.
II.5. Umumta’lim maktablarida imlo qoidalarini o`qitishning yutuq
va kamchiliklari.
III. Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
Taklif va ilovalar
Mundarija
1

Kirish
“Tarbiya biz uchun yo hayot—yo mamot, yo najot—yo halokat, yo
saodat—yo falokat masalasidir”.
Abdulla Avloniy
Jаmiyatning buguni vа kеlаjаgi, uning mаdаniy-mа’rifiy vа mа’nаviy sаlоhiyati
tа’lim tizimining qаy dаrаjаdа rivоjlаngаnligi bilаn bеlgilаnаdi. Tа’lim-tаrbiya
tizimidаgi islоhоtlаrning muvаffаqiyati ko‘p jihаtdаn o‘qituvchi vа murаbbiylаrgа
bоg‘liq. O’sib kelayotgan Vatanimizning kelajak vorislarini chinakam vatanparvar va
xalqqa fidoyi etib tarbiyalash, insoniy fazilatlarni kamol toptirishda ona tili va
adabiyot fanlarining o’rni beqiyos. Z ero, h ar qanday fanni o’qitishdan asosiy maqsad,
avvalo, tarbiya bo’lishi kerak.
O'zbekiston Respublikasi “Davlat tili to'g'risida”gi, “Talim to'g'risida”gi
qonunlari, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” ga muvofiq ona tili fanini o'qitish
oldiga yangi-yangi vazifalar qo'yilmoqda. “Ona tili” fanini o'qitishning bosh
maqsadi yoshlarimizning ijodiy mustaqil, o'z fikrini erkin va ta'sirli, mazmunli va
mantiqli qilib yozma va og'zaki shaklda ifodalashga, o'zbek tili qonun- qoidalarini
ongli o'zlashtirishga o'rgatish, shuningdek, ularning fikr doiralarini kengaytirishga,
ona yurtimizga, ajdodlarimiz qoldirgan boy ma'naviyatimizga, milliy urf-
odatlarimizga mehr-muhabbat ruhida tarbiyalashga qaratilgan.
Mavzuning dolzarbligi. Rivojlanish bor joyda kamchilik ham , albatta, ko’zga
tashlanadi. Afsuski, bugun ona tili ta’limini o’qitishda imloviy savodxonlik va tinish
belgilarining qo’llanishida ko’nikma shakllanmayotgani bor haqiqat. Ayniqsa, bugun
shiddat bilan rivojlanib borayotgan virtual hayotda bu masalaga jiddiy qaralmasa,
tilimizning ayni sathi kelajakda zavol topishi hech gap emas.
Shuning uchun ham ushbu kurs ishida imlo qoidalari va tinish belgilariga doir
nazariy bilimlarning amaliyotda qay darajada qo’llanilayotgani va ularning
hayotimizdagi muhim ahamiyatini tushuntirish, fonetika o’qitishdan ko’zda tutilgan
maqsad orfografik bilimlarni shakllantirish ekani to’g’risida so’z boradi.
2

Mavzuning ishlanganlik darajasi: Mirtojiev M.M. O’zbek tili fonetika-T.:
«Universitet», 1998 y. , Tursunov U. Muxtorov J. Rahmatullaev SH. «Hozirgi o’zbek
adabiy tili» qayta ishlab, tqldirilgan. 3 nashr «O’zbekiston» 1992-yil, Jamolxonov O’.
«Hozirgi o’zbek adabiy tili». Fonetika, fonologiya va orfologiya» T. 1999-yil,
Abdurahmono G’. «Punktuatsiya o’qitish metodikasi», T.,1968-yil, Qodirov
M.,Hamidov N.,Abduraimova M.,Sayfullayeva R., Mengliyev B.Ona tili. 8-sinf
darsligi., T. 2019-yil,
Tadqiqotning obyekti: “Lotin yozuviga asoslangan o’zbek tilining imlo
qoidalari” hamda umumta’lim maktablarida o’rganish uchun keltirilgan tinish belgilari
mavzusi hamda ularning o’qitilishiga oid interfaol ta’lim shakli.
Tadqiqotning vazifasi: Yuqorida oldimizga qo‘ygan maqasadimizdan kelib
chiqib:
1. Kurs ishida tanlangan mavzu bo‘yicha ijtimoiy-pedagogik,
falsafiyma’rifiy, ilmiy- metodik hamda o‘quv adabiyotlarni o‘rganib chiqish va
umumlashtirish.
2. Umumta’lim maktablarida imlo qoidalarini o`qitishning yutuq va
kamchiliklari ni tadqiq etish.
3. Mavzuga oid ilmiy metodik manbalarni o‘rganish va tahlil qilish asosida
imlo qoidalari va tinish belgilari mavzusini o‘rganish hamda qayta
takomillashtirish dolzarb muammo ekanligini aniqlash.
4. Imlo qoidalari va tinish belgilari mavzusini o‘rganishga oid
mashg‘ulotlarning samaradorligini oshirishga yo‘naltirilgan yangi pedagogik
texnologiyalar asosida dars ishlanmalarini yaratish.
Tadqiqot ishining ilmiy farazi.
- Imlo qoidalari va tinish belgilari mavzusini o‘rganishga oid mashg‘ulotlar
bugungi davr va bugungi kun bolasi nuqtayi nazarini hamda uning
individual, yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda rivojlantirish;
- internet tarmog’ida imlo savodxonligi va tinish belgilarining ahamiyatini
oshirishga xizmat qiluvchi dasturlarning yaratilishi ;
- imlo qoidalari va tinish belgilari mavzusini o‘rganishga oid mashg‘ulotlarni
3

takomillashtirishning yangi-yangi usullari o‘ylab topish;
Tadqiqotning metodologik asoslari. O‘zbekiston
Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni, “Kadrlar tayyorlash milliy
dasturi”, umumta’lim maktablarining 5-,8-,9-,10-,11-sinf ona tili darsliklari
maktabi ta’limini rivojlantirishga qaratilgan yondashuvlar, qarashlar, ta’lim
jarayonini takomillashtirishga yo‘naltirilgan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining qarorlari, mavzuga oid ilmiy-pedagogik, ilmiy- metodik manbalar.
Tadqiqot ishining ilmiy ahamiyati. Ushbu kurs ishini bajarish natijasida ona
tili darslari vositasida ona tilini puxta o’zlashtirishga tayyorlashning ajralmas
qismi,ta’lim jarayonida ularni ahloqiy-estetik tarbiyalashning muhum vositasi
sifatida qaraladi. Sinfdan tashqari o’qishning maqsadi xalq o’gzaki ijodining
xilma-xil namunalari bilan tanishtirish,ularda kitobxonlik madaniyatini tiklashga
oid mashg‘ulot ishlanmalarini, uning maqsadi, mazmuni, tipi, qurilishiga oid yangi
tushunchalari bilan boyitishning didaktik asoslari ko‘rib chiqildi hamda ilmiy-
metodik tavsiyalar bilan boyitish nazarda tutildi.
Tadqiqot ishining amaliy ahamiyati. Tadqiqot natijasida aniqlangan ilmiy
yondashuvlar, ishlab chiqilgan tavsiyalardan nutqning tovush madaniyatini
shakllantirishga oid mashg‘ulotlarini boyitish, umumiy o’rta ta’lim muassasalarida
olib boriladigan turli o‘quv pretmetlarini takomillashtirish hamda ularning bilimini,
malakasini oshirishda keng foydalaniladi.
Kurs ishining tarkibiy tuzilishi . Ushbu kurs ishi kirish, ikki bob, har bir bobda
ikkitadan qism, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
4

I BOB. Imlo qoidalarini grammatikaga yoki grammatikani imlo
qoidalariga moslashtirish masalasi.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqil deb e’lon qilinganidan so‘ng lotin
yozuviga asoslangan yangi o‘zbek alifbosini yaratish masalasi kun tartibiga
chiqqanligini bilamiz. Rasmiy yozuvda qaysi alifbodan foydalanish masalasi bir
yarim yil umumxalq muhokamasida bo‘ldi. Markaziy gazeta va jurnallar
muhokama maydoniga aylandi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashi
sessiyasida lotin yozuviga asoslangan yangi o‘zbek alifbosini yaratish yuzasidan
ishchi guruh tuzildi. Nihoyat O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining 1993-
yil 2-3-sentabrdagi 12-chaqiriq 13-sessiyasida lotin yozuviga asoslangan yangi
o‘zbek alifbosiga o‘tish to‘g‘risida qonun qabul qilindi.
Bu xususda metodist olim Yo‘ldosh Abdullayev shunday yozgan edi:
“Qaror ga binoan, yangi o‘zbek alifbosini joriy etish bo‘yicha respublika davlat
komissiyasi tashkil etildi. Yangi alifbo asosidagi o‘zbek tilining asosiy imlo
qoidalarini ishlab chiquvchi guruh tuzildi (kamina ham guruhning a’zosi edim) va
1993-yilning dekabr oyidan ish boshladi”.
Tabiiyki, alifbo yangilangach unga mos yozuv qoidalarini ishlab chiqishga
ham ehtiyoj tug‘iladi. “O‘zbek tilining (lotin yozuviga asoslangan yangi alifbo
asosidagi) asosiy imlo qoidalari” loyihasi 1994-yil 16-aprelda ilk bor Toshkentda
o‘tkazilgan ziyolilar yig‘inida ko‘rib chiqildi. O‘sha davrda “O‘zbek tilining asosiy
imlo qoidalari” loyihasi matbuotda e’lon qilindi, turli ma’naviy-ma’rifiy
yig‘inlarda yurt ziyolilari tomonidan qizg‘in muhokama etildi va bildirilgan jo‘yali
fikr-mulohazalar inobatga olinib, loyiha bir necha bor tahrir qilindi.
1995-yil 24-avgustda Vazirlar Mahkamasining 339-qarori bilan lotin
yozuviga asoslangan “O‘zbek tilining asosiy imlo qoidalari” 7 bo‘lim, 82
moddadan iborat holatda rasmiy tasdiqlandi va keng amaliyot uchun joriy etildi.
Ta’kidlash joizki, bu o‘zbek xalqi ning ma’naviy-ma’rifiy hayotida o‘ziga
xos hodisa bo‘ldi. Chunki o‘zbek xalqi tarixida bor-yo‘g‘i ikki marta orfografiya
qoidalari qabul qilingan, xolos. Jumladan, 1940-yilning 4-iyulida kirill alif bosi
5

hukumat komissiyasi tomonidan tasdiqlanadi va shu yilning o‘zida “Birlashgan
o‘zbek alfaviti va orfografiyasi” to‘plamida e’lon qilinadi. Ma’lumotlarga ko‘ra,
kirill imlo qoidalari bir necha marta qayta ishlangan, 1952-, 1953-, 1955-yillarda
loyiha tarzida besh marta qayta nashr qilingan, nihoyat 1956-yil ning 4-aprelida
o‘sha davr hukumati tomonidan kirill alifbosiga asoslangan “O‘zbek
orfografiyasining asosiy qoidalari” tasdiqlangan. Bu qoidalar 72 moddadan iborat
edi. Ta’kidlash joizki, hozir ham agarda kirill yozuvidan foydalanish zarurati
paydo bo‘lsa, albatta, yozuvimiz shu 72 modda talablariga bo‘ysundiri lishi kerak.
Ikkinchi marta esa 1995-yil 24-avgustda Vazirlar Mahkamasining 339-qarori bilan
“Lotin yozuviga asos langan imlo qoidalari” qabul qilindi. Bugungi kun talablari
hamda belgilangan huquqiy asoslarga ko‘ra butun jamiyat mana shu — “Lotin
yozuviga asoslangan imlo qoidalari” asosida ish ko‘rishi zarurligi ham
hammamizga kundek ravshan. Demak, qariyb 25 yildan beri shu qoidalarga binoan
ish yuritilmoqda. Lekin mazkur imlo qoidalari bilan amaldagi grammatika
ma’lumotlarida jiddiy farqlar borligini payqamaslikning iloji yo‘q.
Barchamizga ma’lumki, “Oliy ta’lim muassasalariga test sinovlari orqali
qabul qilish tizimini takomillashtirish to‘g‘risida”gi Prezident qaroriga muvofiq,
2020-2021-o‘quv yilidan boshlab test sinovi topshiriladigan fanlar majmuasi ikki
bo‘limga ajratilib, birinchi bo‘limga barcha test topshiruvchilar uchun umumiy 3 ta
fan: ona tili, matema tika va O‘zbekiston tarixi majburiy blok sanalishi belgilab
qo‘yildi (koronavirus pandemiyasi tufayli qarorning bu talabi kechiktirildi).
Ona tili fanidan majburiy imtihon topshiriladigan bo‘lishi, fanni o‘rganishga
bo‘lgan talabni kuchaytiradi. Abituriyentlarga ona tilidan test savollari nafaqat
darsliklar asosida, balki imlo qoidalari asosida tushishi ham tabiiy hol.
Grammatika va uning tarkibida imlo qoidala rini o‘rganayotgan o‘quvchilar va
abituriyentlar yillar o‘tgani sayin takror-takror chalg‘ib kelayotganlari ko‘pchilikka
sir emas. Bunga sabab, ta’kidlaganimizdek, imlo qoidalari va grammatikadagi
o‘zaro tafovutlardir.
Jumladan, “O‘zbek tilining asosiy imlo qoidalari”ning “Qo‘shib yozish”
bo‘limi 38-moddasida: “Xona, poya, noma, bop, xush, ham, baxsh, kam, umum,
6

rang, mijoz, sifat, talab kabi so‘zlar yordamida yasalgan qo‘shma ot va qo‘shma
sifatlar qo‘shib yoziladi: qabulxona, tabriknoma, taklifnoma, bedapoya, ommabop,
xushxabar, hamsuhbat, orombaxsh, kamquvvat, bug‘doyrang, umumxalq,
sovuqmijoz, devsifat kabi” deyilgan. Lekin “Hozirgi o‘zbek adabiy tili”
darsliklarida, o‘quv qo‘llanmalarda bu birliklar affiksoid(so‘z shak lidagi
qo‘shimcha)lar sifatida beriladi.
Tilshunos Shavkat Rahmatullayev “O‘zbek tilining yangi alifbosi va imlosi”
kitobida imloning shu o‘rniga biroz izoh bergandek bo‘lgan: “… 38-paragraf asli
amaldagi imlo qoidalaridagi 53-paragrafdan ajratib olindi (qo‘shma so‘zlar imlosi
paragrafiga o‘tkazildi). Joriy etilayotgan imlo qoidalarida qo‘shma so‘z yasashda
qatnashadigan va qo‘shib yoziladigan bunday so‘zlar deyarli to‘liq sanaldi.
Amaldagi qoidalarda bop, do‘st, noma, xona, xush, ham, kam so‘zlari keltirilgan
bo‘lib, joriy etilayotgan qoidalarda shular qatoriga poya, baxsh, umum, rang,
mijoz, sifat, talab so‘zlari kiritildi (do‘st so‘zi negadir tushib qolgan D.N). Xullas,
qo‘shma so‘z hosil qilishda qatnashib, qo‘shib yoziladigan so‘zlar miqdori
to‘ldirildi. Bunday qo‘shma so‘zlar imlosi yangi imlo qoidalari sifatida o‘rganilishi
kerak.”
Shavkat Rahmatullayev 38-moddadagi so‘zlar qo‘shma ot va qo‘shma
sifatlar hosil qilishini yozgan, biroq “Hozirgi adabiy o‘zbek tili” kitobida bu
mulohazaga qarama-qarshi fikrlarga duch kelamiz. Chunonchi, “Affiksoid deb asli
leksik birlik bo‘lib, keyinchalik xuddi affiks kabi grammatik ma’no ifodalashga
xizmat qilib, affiks kabi bir necha leksemalarga qo‘shilib kelish xususiyatiga ega
bo‘lgan birlikka aytiladi (lot. affixoid — affiksga o‘xshash). Masalan, lug‘atimizda
xona leksemasi mavjud (katta xona kabi), shu bilan birga -xona affiksoidi ham
mavjud (ishxona, oshxona, choyxona kabi); noma leksemasi ham (vassalom,
noma, tamom kabi), -noma affiksoidi ham (taklifnoma, aybnoma, ruxsatnoma
kabi)mavjud”.
Shuningdek, yana bir olim Azim Hojiyev “O‘zbek tili so‘z yasalishi tizimi”
kitobida shunday fikrlarni bayon etadi: “-xona, -goh qo‘shimchalari garchi
7

sermahsul bo‘lmasa-da, har holda o‘z vazifasini to‘xtatmagan, ular bilan yangi so‘z
yasash jarayoni davom etmoqda, binobarin, ular mahsulli affikslardir.
-xona affiksi. Bu affiks (affiksoid) so‘z yasalish asosidan anglashilgan narsa
bilan bog‘liq holda amalga oshiriladigan ish-faoliyat joyini bildiruvchi otlar
yasaydi: darsxona, ishxona, to‘yxona, somsaxona, qurtxona kabi. -xona affiksining
xuddi shu xususiyati asosida keyingi vaqtlarda vakolatxona, elchixona, grimxona,
konsulxona, pochtaxona, tug‘ruqxona, qabulxona, qo‘riqxona, hushyorxona,
tajribaxona kabi so‘zlar yasaldi.
-noma affiksi. Bu so‘z yasovchi “yozilgan narsa”, “xat”, “hujjat” kabi
ma’noli noma so‘zidan kelib chiqqan. Shu ma’nosi bilan noma so‘zi qo‘shma so‘z
yasash uchun ham qo‘llangan: sayohatnoma, Boburnoma, O‘g‘uznoma va b.
...lekin nima uchundir keyingi vaqtlarga qadar yaratilgan ilmiy ishlarda,
jumladan, darslik va qo‘llanmalarda ot yasovchilar qatorida -noma so‘z yasovchisi
berilmagan. ...Shuningdek, taklifnoma, tabriknoma, ruxsatnoma kabi so‘zlar
tarkibidagi ...noma...ning affiks ekaniga shubha yo‘q”.
Bir-biriga qarama-qarshi bu kabi ma’lumotlar kishini chalg‘itadi. Xo‘sh,
amaldagi imlo qoidalariga ko‘ra sanab o‘tilgan ishxona, oshxona, choyxona,
taklifnoma, tabriknoma, ruxsatnoma kabi so‘zlar qo‘shma otlarmi yoki amaldagi
o‘zbek tili grammatikasiga ko‘ra bular sodda yasama so‘zlar sanaladimi?
Fikrimizcha, noma shaklini fors-tojik tilidan o‘zlashgan “yozilgan narsa”,
“xat”, “hujjat” ma’noli leksema sifatida qabul qilingan (imlo qoidalaridagi) fikrga
tayanib taklifnoma — “biror bir joyga taklif etish xati”, tabriknoma — “qutlab
yozilgan xat”, ruxsatnoma — “biror narsa yoki faoliyat uchun ruxsat berish xati”
tarzida qabul qilsak, mantiqan to‘g‘ri bo‘lardi.
Endi sifatlar haqidagi qoidaga e’tibor qaratsak, ‘‘Hozirgi o‘zbek tilining
taraqqiyoti jarayonida so‘z yasash vazifasi kengaygan va yangi sifat yasalishida
qo‘llanilayotgan mahsulli affikslar quyidagilar: “-kor, -dor, -ser, -chan, -siz, -no,
kam, -g‘ayri, -gi, -lik, -iy/ -viy, - ma, -simon, -ham, -xush”.
8

Azim Hojiyev -kam, -ham, -xush so‘z sifatida emas, balki so‘z yasovchi
sifatida qo‘llanilishini quyidagicha izohlaydi: ‘‘Masalan, kamunum so‘zi ning so‘z
yasalish tarkibi kam + unum qismlaridan iborat bo‘lib, uning ma’nosi shu qismlari
ma’nosi asosida yuzaga keladi. Kamhosil so‘zi serhosil so‘zi bilan, hamkurs so‘zi
kursdosh so‘zi bilan qiyos lansa, kam va ham so‘zlarining ser- va – dosh
affikslariga ma’nodosh (vazifadosh) ekanini — so‘z yasovchi ekanini sezish qiyin
bo‘lmaydi”.
Azim Hojiyev kam, xush, ham, bop, kam bilan yasalgan so‘zlar tilimizga
tojik tilidan o‘zlashganligi, ular o‘zbek tili ning yasama so‘zlari emasligini isbotlab
bergan. Bunday so‘zlar o‘zbek tilining o‘zida yasalmaganligi uchun ayrimlari
ma’nosini tarkibiy qismlari ma’nosidan keltirib chiqarib bo‘lmaydi. Masalan,
xushvaqt, kamomad, hamnafas so‘zlari.
Bu kabi “kemtiklik”lar imloning 31-moddasi (“Yonma-yon keladigan
undoshlarning imlosi”) 2-qismi(metall, kilogramm, kilovatt, kongress kabi
o‘zlashma so‘zlar oxirida bir undosh aytilsa ham, ikki harf yoziladi. Lekin bunday
so‘zlarga xuddi shu tovush bilan boshlanadigan qism qo‘shilsa, so‘z oxiridagi bir
harf yozilmaydi: metall+metallar, kilogram+mi=kilogrammi kabi)da ham uchraydi.
Chunki kilogramm, metall so‘zlariga III shaxs egalik qo‘shimcha sini qo‘shib
ko‘raylik-chi, mantiq qay darajada o‘zgaradi? Yoki qo‘shma ra vishlar imlosida
qaysi qoidaga rioya etgan ma’qul?..
Bu kabi e’tirozli o‘rinlar yana topiladi. Bugun o‘quvchilar va
abituriyentlarga dars berayotgan repetitorlar hamda fan o‘qituvchilarining
aksariyati o‘z qo‘llanmalari asosida dars o‘tishlari urfga aylangan. Qaysidir
o‘qituvchi imlo qoidalaridan kelib chiqib ish tutsa, boshqalari taniqli olimlar fikri
bilan ish olib boradi. Ularning oliy ta’lim dargohiga o‘qishga kirib, talaba bo‘lgan
o‘quvchilari esa o‘zbek filologiyasi yo‘nalishida(mutaxassislik fanlaridan) o‘qish
davomida “yap-yangi grammatika”ga duch keladilarki, endi grammatika hamda
imlo muammosi globallashib boraveradi va “Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida
nega yaxshi mutaxassislar yetishmaydi?” degan savolli vaziyatni yuzaga
keltiraveradi.
9

Taniqli adibimiz Abdulla Qahhor shunday degan edi: “Nima uchun ko‘cha
harakati qoidasini buzgan kishiga militsiya hushtak chaladi-yu, butun bir tilni
buzayotgan odamlarga hech kim hushtak chalmaydi?”.
Darhaqiqat, bugun ona tilini o‘rganayotgan o‘quvchilar, abituriyentlar va
o‘qituvchilar uchun ham chalkashliklarni keltirib chiqarayotgan holatlarga barham
berish (“hushtak chalish”) vaqti allaqachon kelgan.
Har bir narsa o‘z yaratilgan davrining talablariga javob bera oladi, lekin vaqt
o‘tishi bilan uni yangilash, zamon talablariga moslashtirishga to‘g‘ri keladi.
Demak, imlo qoidalarini ham isloh qilish kerak. Chunki globallashuv davri juda
ko‘p sohalarda tub o‘zgarishlar, yangilanishlarni talab etayotgan bir paytda
imlomizda ham “kemtiklik”lar to‘ldirilishi, tuzatilishi juda muhim
10

II BOB. Fonetika o’qitishni imlo bilan bog’liq holda olib borish.
Fonetika o’qitishda ko’zda tutilgan maqsadlardan biri o’quvchilarga
orfografik bilimlar berishdir. Unli tovushlarni o’rgatishda ham, undosh tovushlarni
o’rgatishda ham imloviy bilimlar berish imkoniyatlari katta. Darslikdagi 21-dars
“Unlilar talaffuzi va imlosi” deb nomlangan. O’quvchilar u va i , a va o , o’,e
unlilarining talaffuzi va imlosini o’rgansh orqali orfografik bilimlarga ega
bo’ladilar. Masalan, u va i unlilarining talaffuzi va imlosi bilan bog’liq holda
o’quvchilar so’zlarni to’g’ri yozishga oid quyidagicha bilimga ega bo’ladilar:
1.So’zlarning birinchi bo’g’inida r,l undoshlaridan oldin kelgan i unlisi bilinar –
bilinmas talaffuz qilinsa ham, yozuvda i harfi bilan yoziladi. Masalan: biroq, sira,
bilan. 2.Ikki bo’g’inli so’zlarning birinchi bo’g’inida lablangan u unlisi ta’sirida
ikkinchi bo’g’indagi i unlisi u holida talaffuz qilinsa ham, yozuvda i yoziladi.
Shunday yozilishi bilan ikkinchi bo’g’inda u yoziladigan otlardan farqlanadi:
urush-urish, yurush-yurish, qurut-qurit. Bu juftliklarning birinchi qismida berilgani
ot turkumiga mansub so’zlar bo’lsa, ikkinchi qisimda berilgan so’zlar esa fe’l
turkumiga mansubdir.
Darslikda mavzuni mustahkamlash uchun 3 ta mashq berilgan. 381 – mashq
berilgan so’zlarning talaffuzi bilan yozilishi o’rtasidagi farqni ajratishga qaratilgan
bo’lsa. 382 – mashqda esa berilgan so’zlardagi nuqtalar o’rniga i yoki u harfini
qo’yish vazifasi topshirilgan. 383 – mashq esa o’quvchining mavzu yuzasidan
egallagan bilimini va savodxonligini aniqlashga qaratilgan bo’lib, unda bir
so’zning ikki xil yozilishi berilgan: tuyg’i-tuyg’u, uyqu-uyqi kabi. Bulardan to’g’ri
yozilganini aniqlash topshirilgan. 384 – mashq uyga vazifa qilib beriladi.
Ko’rinadiki, mana shu mavzu orqali o’quvchilarga i va u unlisi ishtirok etgan
so’zlarning imlosi haqida yetarli tushuncha beriladi. Darslikdan “Qator kelgan
unlilar talaffuzi va imlosi” nomli mavzu ham o’rin olgan. Ushbu mavzu ham
11

o’quvchilar savodxonligini mustahkamlashda muhim o’rin tutadi. So’z tarkibida
yonma-yon kelgan ikki unli tovush ishtirok etsa bular qator kelgan unli sanaladi:
oila, shoir, muomala, soat, saodat kabi. Bunday so’zlar talaffuzida yo bir tovush
tushirib aytiladi yoki bir undosh tovush qo’yib aytiladi. Bu holat esa qator unli
ishtirok etgan so’zlarning imlosida qiyinchilik tug’diradi. Ushbu mavzu esa
o’quvchilarga shunday so’zlarning yozilishini o’rgatishda yaxshi yordam beradi.
Ayrim undoshlar talaffuzi va imlosini o’rgatish orqali ham o’quvchilarga
orfografik bilimlar berib boriladi. Darslikda berilgan “Jarangli va jarangsiz
undoshlar talaffuzi va imlosi” nomli mavzu quyidagicha o’rgatiladi. Dastlab
topshiriq sifatida berilgan bob , yod, eg kabi so’zlarning talaffuzi o’rganiladi va
so’z oxirida kelgan jarangli undoshlarning jarangsizlashi, lekin yozuvda jarangli
undosh sifatida aytilishi haqida shunday xulosa chiqariladi: so’z oxirida b-p , d-t,
z-s singari jarangli va jarangsiz undoshlar o’rtasidagi farq yo’qolib, bir xil
jarangsiz undosh tovush holida talaffuz etiladi, lekin b,d,z yoziladi. Shundan so’ng
darslikdagi mashqlar orqali bu qoidalar mustahkamlanadi. Keyingi darslarda g-k,
q-g’ kabi jarangli va jarangsiz undoshlarning imlosi, q-g’ undoshlari bilan tugagan
so’zlarga qo’shimchalarning qo’shilishi va ularning imlosi, v,m undoshlaridan
oldin kelgan n undoshining imlosi o’rganiladi. Shu bilan birga o’quvchilarga j, x
va h, f,ng, sh va ch harflarining, qo’sh undoshlarning talaffuzi va imlosi haqida
ham ma’lumot beriladi. Imloviy bilimlar tutuq belgisi, qator undoshlar, bo’g’in,
tovushlarining ortirilishi va tushib qolishi kabi mavzular bilan bog’liq holda ham
o’rgatiladi.
Umuman olganda, “Fonetika” bo’limini o’qitish jarayonida o’quvchilarga
ko’plab imloviy bilimlar berish, ularning savodxonligini yaxshilash imkoniyatlari
keng. Buni to’g’ri yo’lga qo’ya bilish o’qituvchi mahoratiga bog’liq.
12

III BOB. Internet tarmog’ida imlo savodxonligi va tinish belgilarining
ahamiyati.
Ona tilining asosiy vazifalaridan biri og’zaki va yozma nutqni rivojlantirish .
Bugungi kunda internet tarmoqlarisiz yumushlarimiz bitmaydi go’yo. Uning
qulayligi nafaqat yozuv , balki audio, video kabi multimediya vositalarini kichik
hajmda tashishida bo’lsa, afsuski, virtual olam yozma nutq savodxonligining
kushandasi. Birinchidan, insonda husnixat bilan yozish ko’nikmasi batamom
to’xtaydi. Ma’lumotlar tezkorlikka asoslangani uchun aksariyat hollarda qisqargan
tarzda almashadi. Natijada yozuvning takomillashishi susayadi. Internet
tarmoqlarida bugungi kunda ma’no tashib yuruvchi ayrim so’z shakli va iboralar
paydo bo’lmoqdaki, ona tilimizning bor jozibasi u yerda o’z nafosatini yo’qotadi.
13

Ushbu surat millionlab bugungi faol muloqotning bir qatrasi. “Lotin yozuviga
asoslangan o’zbek alifbosini joriy qilish” 25 yildan beri amalda. Ammo krill va
lotin yozuvining imloda chalkash holda qo’llanishi bugun imlo qoidalarini o’qitish
naqadar ortda qolayotganidan dalolat. Tarixdan ma’lumki, bir davrda ikki
yozuvdan yonma-yon foydalanilgan. Masalan, XV asrda arab va uyg’ur yozuvlari
amalda bab-baravar qo’llangan. Ammo ayni o’sha davrda eng go’zal va umrboqiy
asarlar yaratilgani butun dunyoga ma’lum. Agar biz imlo qoidalarini tubdan isloh
qilmas ekanmiz, bunga yuqori tashkilot rahbarlari qat’iy amal qilib o’rnak bo’lmas
ekan, televideniye va matbuot, maktab darsliklari va qo’llanmalarda bunga qat’iy
amal qilinmas ekan, kelajak avlodga chalkash, tushunarsiz yozuvni
qoldiramiz.Yozuvni qisqargan, orfografik tamoyilga asosan yozilmas ekan, u yerda
tinish belgilaridan foydalanish juda past foizni tashkil etadi. Shuning uchun ham
14

bugungi kunda ona tilimizni elektron bazaga joylashimiz, ya’ni tayyor qolipli so’z
va gap shaklidagi orfografik tamoyilga asoslangan, punktuatsiya me’yorlariga
rioya qilgan elektron ona tili shaklini yaratish muhim ahamiyatga ega.
Butunjahon Internet tarmog'ida joylashtirilgan ma'lumotlar juda ko'p
baytlarda hisoblab chiqilgan. Butunjahon Internet tarmog'ida ma'lumot qidirish
uchun maxsus veb-saytlar - axborot qidirish tizimlaridan foydalaniladi. Ular kalit
so'zlarga kalit so'zlar bilan bog'liq axborot resurslarini topishga imkon beradi. Bu
kalit so'zlarni o'z ichiga olgan matn yoki kalit so'zlardan birining grafik tasviri
bo'lishi mumkin. Axborot olish tizimlariga Google va Yandeksni misol keltirish
mumkin.
Ma'lumot qidirish - har qanday Internet foydalanuvchisi hal qilishi kerak
bo'lgan amalda eng talab qilinadigan vazifalardan biri.
Internetda ma'lumot topishning uchta asosiy usuli mavjud:
1. Sahifa manzilini ko'rsatish.
3. Qidiruv tizimiga (qidiruv serveriga) murojaat qilish.
1-usul: Sahifa manzilini ko'rsatish
Bu qidirishning eng tezkor usuli, ammo siz hujjatning aniq manzilini yoki
hujjat joylashgan saytni bilsangizgina foydalanishingiz mumkin.
Brauzer oynasida ochilgan veb-sahifa orqali qidirish imkoniyatini unutmang
(Tartibga solish-Ushbu sahifada ...).
Bu eng qulay usul, chunki u amaldagi hujjatga faqat ma'no jihatidan yaqin
bo'lgan hujjatlarni qidirish uchun ishlatilishi mumkin.
3-usul: Qidiruv tizimiga murojaat qilish
Gipermatnli havolalardan foydalanib, siz Internetning axborot makonida bir
veb-sahifadan ikkinchisiga o'tishda cheksiz sayohat qilishingiz mumkin, ammo
dunyoda millionlab veb-sahifalar yaratilganligini hisobga olsak, ular bo'yicha
kerakli ma'lumotlarni shu tarzda topish qiyin.
15

Maxsus qidiruv tizimlari yordamga keladi (ular qidiruv tizimlari deb ham
ataladi). Qidiruv tizimning manzillari Internetda ishlaydigan har bir kishiga yaxshi
ma'lum. Hozirda Internetning rus tilida so'zlashadigan qismida quyidagi qidiruv
tizimlari mashhur: Yandex (yandex.ru), Google (google.ru) va Rambler
(rambler.ru)
Qidiruv tizim - Internetda ma'lumot izlashga imkon beruvchi veb-sayt.
Ko'pgina qidiruv tizimlari World Wide Web-dan ma'lumot qidirishadi,
ammo ftp-serverlardagi fayllarni, Internet-do'konlarda mahsulotlarni va Usenet
yangiliklar guruhlarida ma'lumotlarni qidiradigan tizimlar mavjud.
Faoliyat printsipi bo'yicha qidiruv tizimlari ikki turga bo'linadi: qidiruv
kataloglari va qidiruv indekslari.
Kataloglarni qidirish tematik qidirish uchun xizmat qiladi.
Ushbu serverlardagi ma'lumotlar mavzu va submavzular bo'yicha tuzilgan.
Tor mavzuni yoritish niyatida, unga bag'ishlangan veb-sahifalar ro'yxatini topish
qiyin emas.
Internetdagi manbalar katalogi yoki Internet-resurslar katalogi yoki
shunchaki Internet-katalog bu saytlarning qisqacha tavsifi bilan bog'langan
tuzilmalar to'plamidir.
Indekslarni qidirish alfavit ko'rsatkichlari kabi ishlash. Mijoz qidiruv
sohasini tavsiflovchi so'zni yoki so'zlar guruhini belgilaydi - va belgilangan
atamalarni o'z ichiga olgan veb-sahifalarga havolalar ro'yxatini oladi.
Birinchi qidiruv tizimi Jahon tarmog'i uchun 1993 yilda MIT
kompaniyasidan Metyu Grey tomonidan ishlab chiqilgan indeks indekslari bekor
qilingan Wandex edi.
Qidiruv ko'rsatkichi qanday ishlaydi?
Indekslarni avtomatik ravishda qidirish, maxsus dasturlar (veb-
o'rgimchaklar) yordamida Internet sahifalarini skanerlash va ularni indekslash,
ya'ni ulkan ma'lumotlar bazasiga kiritish.
Robotni qidirish ("Veb o'rgimchak") - bu qidiruv tizimining ajralmas qismi
bo'lgan va Internet-sahifalarni qidirish mexanizmi bazasiga ular haqida ma'lumot
16

(kalit so'zlar) kiritish uchun skanerlash uchun mo'ljallangan dastur. O'rgimchak,
asosan, odatiy brauzerga o'xshaydi. U sahifaning tarkibini skanerdan o'tkazadi, uni
qidiruv tizimidagi serverga yuklaydi va quyidagi sahifalarga havolalar orqali
yuboradi.
Kerakli ma'lumotni qaerdan topish kerakligi haqidagi so'rovga javoban,
qidiruv serveri kerakli ma'lumotlar mavjud bo'lgan yoki eslatib o'tilgan veb-
sahifalarga olib boruvchi ko'priklar ro'yxatini qaytaradi. So'rov tarkibiga qarab,
ro'yxat istagancha keng bo'lishi mumkin.
http://www.yandex.ru/
Yandeks - rossiya tizimi Internetda qidirish. Kompaniyaning Yandex.ru veb-
sayti 1997 yil 23 sentyabrda ochilgan. Kompaniyaning bosh ofisi Moskvada
joylashgan. Kompaniyaning Sankt-Peterburg, Yekaterinburg, Odessa va Kiyevda
vakolatxonalari mavjud. Xodimlar soni 700 kishidan oshadi.
"Yandeks" so'zi ("I" harfi va so'zlar indeksining bir qismidan iborat; ruscha
"I" olmoshining inglizcha "I" ga to'g'ri kelishi) "Yandex" asoschilaridan biri,
hozirda kompaniyaning texnik direktori lavozimini egallab turgan Ilya Segalovich
tomonidan ixtiro qilingan.
Yandex qidiruvi rus va ingliz tillarining morfologiyasini va gapdagi
so'zlarning yaqinligini hisobga olgan holda Runet-da rus, ukrain, belorus, rumin,
ingliz, nemis va frantsuz tillarida hujjatlarni qidirish imkonini beradi. Yandex-ning
o'ziga xos xususiyati - qidiruv so'rovini aniq sozlash qobiliyati. Bu moslashuvchan
so'rovlar tili orqali amalga oshiriladi.
Odatiy bo'lib, Yandex har bir qidiruv natijasi sahifasida 10 ta havolani
ko'rsatadi; qidiruv natijalari sozlamalarida siz sahifa hajmini 20, 30 yoki 50 ta
topilgan hujjatgacha oshirishingiz mumkin.
Vaqti-vaqti bilan qidiruv natijalarining dolzarbligi uchun mas'ul bo'lgan
Yandex algoritmlari o'zgaradi, bu esa qidiruv natijalarining o'zgarishiga olib
keladi. Xususan, ushbu o'zgarishlar qidiruv spamiga qarshi qaratilgan bo'lib, bu
ba'zi so'rovlar uchun ahamiyatsiz natijalarga olib keladi.
http://www.google.ru/
17

Internet-qidiruv tizimlarining etakchisi, Google jahon bozorining 70% dan
ortig'ini egallaydi. Hozirgi kunda u har kuni 50 millionga yaqin qidiruv so'rovlarini
ro'yxatdan o'tkazadi va 8 milliarddan ortiq veb-sahifalarni indekslaydi. Google 115
ta tilda ma'lumot topishi mumkin.
Bir versiyaga ko'ra, Google inglizcha googol so'zining buzuq imlosi.
"Googol" - bu matematik atama bo'lib, undan keyin 100 ta nol keladi. Bu atama
amerikalik matematik Edvard Kasnerning jiyani Milton Sirotta tomonidan
kiritilgan va dastlab Kasner va Jeyms Nyumanning "Matematika va xayol"
kitobida tasvirlangan. Google ushbu atamani ishlatishi Internetdagi katta
miqdordagi ma'lumotlarni tartibga solishning qiyinligini aks ettiradi.
Google interfeysi juda aniq so'rovlar tilini o'z ichiga oladi, bu sizning
qidiruvingizni ma'lum domenlar, tillar, fayl turlari va boshqa narsalar bilan
cheklash imkonini beradi.
http://www.rambler.ru/
Rambler Media Group - bu qidiruv tizimini, Rossiyaning Internet-
resurslarining reyting-klassifikatorini va xizmat sifatida axborot portalini o'z ichiga
olgan Internet-xoldingi.
Rambler 1996 yilda tashkil etilgan.
Rambler qidiruvi rus, ingliz va ukrain tillarining so'zlarini tushunadi va
ajratib turadi. Odatiy bo'lib, so'zning barcha shakllari qidiriladi.
Hozirgi vaqtda Internet yuzlab millionlab serverlarni birlashtirmoqda, ular
milliardlab turli xil saytlarni joylashtiradilar va alohida fayllarturli xil
ma'lumotlarni o'z ichiga olgan. Bu ulkan ma'lumot ombori.
Axborotni izlash har qanday foydalanuvchi Internetda duch keladigan eng
keng tarqalgan va shu bilan birga qiyin vazifalardan biridir. Ammo, agar oddiy
foydalanuvchi uchun samarali ma'lumot olish usullari haqida ma'lumot zarur
bo'lsa, lekin majburiy sifat emas, ishlab chiqarish va dizayn, tashkiliy, menejment,
ilmiy-tadqiqot va dizayn sohasidagi mutaxassislar uchun Internet resurslarida
tezkor harakat qilish va kerakli manbalarni topish qobiliyati asosiy malakaviy
ko'nikmalar. Internetda ma'lumot qidirishning turli xil usullari mavjud.
18

Ma'lum bo'lgan manzilni qidiring.
Bu eng ko'p tezkor yo'l qidirish, lekin undan foydalanuvchi aniq manzilni
bilgan taqdirdagina foydalanish mumkin axborot manbaikerakli ma'lumotlarni o'z
ichiga olgan. Veb-sahifalarning manzillari maxsus ma'lumotnomalarda, bosma
nashrlarda va boshqalarda keltirilgan. Manzilni bilib, uni kiritish kifoya manzil
satri brauzer.
masalan:
- Mgudt.ru - Moskva dizayn va texnologiya universiteti;
- Sssu.ru - Janubiy Rossiya davlat iqtisodiyot va servis universiteti;
- Assol.org - kiyim-kechak SAPR, sumka dizayni uchun dasturiy ta'minot,
poyabzal dizayni uchun dastur;
- Saprgrazia.com - baland kompyuter texnologiyalari tikuvchilik sanoati;
- Comtense.ru - dasturiy ta'minot va tikuvchilik va trikotaj mahsulotlarini
loyihalash va texnologik tayyorlashni avtomatlashtirish uskunalari;
- Moda.ru, fg.ru, sarafan.ru - moda yo'nalishlari;
- Microcoft.com va Microcoft.com/rus - Microcoft Corporation veb-sayti va
uning rus tilidagi versiyasi;
- Rarlab.com - winRAR arxivlashtiruvchisi;
- 7-zip.org - bepul 7-ZIP arxivi;
- Office.microsoft.com/rus - rasmiy sayt Microsoft Office;
- Abbyy.ru/finereader - Fine Reader (tasvirni aniqlash dasturi);
- Adobe.com/ru/products/photoshop - grafik muharriri Adobe Photoshop;
- Avast.ru - bepul avast antivirus! (Ruscha versiyasi);
- Free-av.com - bepul antivirus Avira Antivir;
- Drweb.ru - DrWeb antivirus;
- Avp.ru - Kasperskiy antivirus;
- Agnitum.ru - Agnitum Outpost Firewail va Outpost Security Suite;
- Microcoft.com/rus/windows/internet-explorer - brauzer Internet Explorer;
- Opera.com - opera brauzeri;
- Ritlabs.com - Bat elektron pochta dasturi;
19

- Icq.com - ICQ "tezkor xabar almashish" (veb-sahifa) xizmati;
- Icq.rambler.com - ICQ ning ruscha versiyasi;
- Skype.com - Skype IP telefoniya dasturi;
- Yandex.ru, rambler.ru, google.ru - rus qidiruv tizimlari;
- Google.com, bing.com - xalqaro qidiruv tizimlari;
- Filesearch.ru - FTP serverlarida qidirish;
- Mail.ru, mail.yandex.ru, mail.rambler.ru, pochta.ru, e-mail.ru - rus
serverlari bepul pochta;
- Narod.ru, boom.ru, westhost.ru, by.ru - rus serverlarida bepul xosting;
- Ixbt.ru - kompyuter yangiliklari, texnik sharhlar;
- Maps.google.com - butun dunyo bo'ylab batafsil xaritalar, uyga aniq;
- Maps.yandex.ru - Rossiya va Ukrainaning yirik shaharlarining batafsil
xaritalari. Tiqilinch haqida ma'lumot;
- Wikipedia.org va ru.wikipedia.org - Vikipediya bepul ensiklopediyasi va
uning ruscha qismi;
- Slovari.yandex.ru, rubricon.com, krugosvet.ru, mega.km.ru - onlayn
entsiklopediyalar va lug'atlar;
- Books.ru, ozon.ru, market.yandex.ru, foto.ru - Internet-do'konlari;
- Rvb.ru - Rossiya virtual kutubxonasi;
Gipermuroqlarda harakatlanish... Internetdagi veb-saytlar ko'priklar orqali
bog'langan. Agar kerakli veb-sahifaning manzili mavjud bo'lmasa, unga havolasi
bo'lgan boshqa sahifadan foydalanishingiz mumkin. Boshqa qidirish usullaridan
foydalanganda, saytda topilgan havolalar bo'limi (manbalar, boshqa saytlar va
boshqalar) mavjudligini ko'rish mantiqan to'g'ri keladi. Ko'pincha ushbu bo'limda
siz shu bilan bog'liq bo'lgan yana bir nechta manbalarning manzillarini topishingiz
mumkin. Ammo bu qidirish usuli ancha vaqt talab etadi va ushbu usul yordamida
siz amaldagi hujjatga faqat ma'no jihatidan yaqin bo'lgan hujjatlarni qidirishingiz
mumkin.
Agar bizda manzil yoki havolalar bo'lmasa, murojaat qiling qidiruv tizimlari.
20

Qidiruv serveriga (qidiruv tizimiga) murojaat qilish.Internetda ma'lumot
topish uchun maxsus ma'lumot qidirish tizimlari ishlab chiqilgan. Qidiruv tizimlar
umumiy manzilga ega va qidiruvni tashkil qilish uchun maxsus vositalarni (qidiruv
satri, mavzu katalogi, havolalar) o'z ichiga olgan veb-sahifa sifatida namoyish
etiladi. Qidiruv tizimiga qo'ng'iroq qilish uchun uning manzilini brauzerning
manzil satriga kiritishingiz kifoya.
Axborotni qidirishni tashkil etish uslubiga ko'ra, uchta turdagi ma'lumot
olish tizimlarini ajratish mumkin: tematik kataloglar (rubrikalar), lug'at qidirish
tizimlari, metasearch motorlar.
Tematik kataloglar(rubrikatorlar) - mavzular bo'yicha tuzilgan
ma'lumotlarning ierarxik (daraxtga o'xshash) tashkilotidan foydalanadigan qidiruv
tizimlari. Ma'lumotni qidirishda foydalanuvchi tematik sarlavhalarni ko'rib chiqadi
va kerakli filialni tanlaydi, izlash maydonini asta-sekin toraytiradi.
Rus tilidagi Internet-resurslarning eng to'liq ko'p darajali ierarxik tematik
katalogi Aport qidiruv tizimiga ega (www.aport.ru)
Agar siz ma'lum bir mavzu bo'yicha mavjud bo'lgan manbalar haqida
umumiy ma'lumot olish uchun (mavzu, ta'lim, musiqa, tibbiyot va boshqalar) keng
ma'lumot qidirsangiz, u holda katalogga murojaat qiling. Agar ma'lum bir sayt yoki
hujjatni topishingiz kerak bo'lsa, unda katalog samarasiz qidirish vositasi bo'ladi.
Masalan, Aport tematik katalogidan SRSUES haqida ma'lumot topish uchun
siz Fan va Ta'lim / Ta'lim / Oliy sarlavhalari ostida uzoq yo'l bosib o'tishingiz
kerak. kasbiy ta'lim / Universitetlar / Iqtisodiyot va menejment / Boshqalar.
Shundan so'ng, siz hali ham 15 sahifadan iborat alifbo ro'yxatida kerakli havolani
topishingiz kerak. Boshqa tomondan, bu yo'l Rossiyaning ta'lim manbalarining
xilma-xilligi to'g'risida umumiy tasavvurga ega bo'lishga imkon berdi.
Kataloglardan tashqari umumiy maqsad Internetda ko'plab maxsus
kataloglar mavjud (ma'lum mavzular bo'yicha).
Lug'at qidirish tizimlari kuchli avtomatik apparat va dasturiy ta'minot
tizimlari. Qidiruv tizimlarning asosini qidiruv tizimlari yoki indekslar deb atashadi.
Maxsus robotlashtirilgan dasturlar ("o'rgimchak" deb ham nomlanadi) avtomatik
21

rejim topilgan hujjatlarni indekslash orqali ma'lum bir algoritmlar asosida
Internetni vaqti-vaqti bilan o'rganib chiqing. U yoki bu ma'lumotlarning joylashuvi
to'g'risidagi ma'lumotlar maxsus ma'lumotnomalar-indekslarga kiritiladi.
Yaratilgan indeks ma'lumotlar bazalari qidiruv tizimlari tomonidan
foydalanuvchiga veb-saytlarda joylashtirilgan ma'lumotlarga kirish imkoniyatini
ta'minlash uchun ishlatiladi. Foydalanuvchi tegishli interfeys doirasida formulalar
tuzadi so'rovtizim tomonidan qayta ishlanadi.
So'rov foydalanuvchi qidiruv satriga kiritadigan so'rovlar tilidan
foydalangan holda - ma'lum qoidalar asosida tuzilgan kalit so'z yoki ibora. Turli xil
so'rovlarni shakllantirish uchun foydalaning maxsus belgilar ("", ~), matematik
belgilar (*, +, - ,?), mantiqiy operatorlar (operatsiyalar) Yoki, Va, Not, yaqinlik
operatori Near.
Shundan so'ng, so'rovni qayta ishlash natijalari brauzer oynasida ko'rsatiladi.
Natijada, foydalanuvchiga skanerlash paytida qidiruv so'zi yoki so'zlar guruhi
topilgan manzillar (URL) taklif etiladi. Foydalanuvchiga taklif qilingan havolalar
ro'yxati bo'yicha tartiblangan dolzarbligi. Muvofiqhujjat - bu semantik mazmuni
axborot so'roviga mos keladigan hujjat.
Qidiruv natijalari ro'yxatidagi har bir havola o'z ichiga oladi parcha
(Inglizcha parcha - parcha, parcha) - topilgan hujjatdan bir nechta satrlar, ular
orasida kerakli kalit so'zlar mavjud. Havolani bosishdan oldin parchani so'rov
mavzusiga muvofiqligini baholash tavsiya etiladi. Keyin, ma'lum bir saytga
havolani bosish orqali qarashga arziydi uy sahifasi... Qoida tariqasida, birinchi
sahifa manzilga kelganingizni yoki kelmaganingizni tushunish uchun etarli. Agar
ha bo'lsa, unda tanlangan saytda (sayt bo'limlarida) kerakli ma'lumotlarni qidirib
toping, agar bo'lmasa, qidiruv natijalariga qayting va keyingi havolani sinab
ko'ring.
Ushbu turdagi qidiruv eng moslashuvchan va kuchli bo'lib, Internetda eng
xilma-xil, shu jumladan juda ixtisoslashgan mavzulardagi ma'lumotlarni qidirishga
imkon beradi.
22

Hozirgi vaqtda qidiruv tizimlarini rivojlantirishda avtomatik indeksli qidiruv
tizimlarini va Internet-resurslarning qo'lda tuzilgan kataloglarini birlashtirish
tendentsiyasi mavjud. Ushbu tizimlarning resurslari bir-birini muvaffaqiyatli
to'ldiradi va ularning imkoniyatlari kombinatsiyasi juda mantiqiy. Ko'pgina
zamonaviy qidiruv tizimlari aralashgan.
Bugungi kunda xalqaro va mahalliy qidiruv tizimlari juda ko'p. Birinchisi,
Internetda ketma-ket nashr etilgan barcha hujjatlarni indekslaydi. So'nggi indeks
resurslari rus tilining ustunligi bilan domen zonalarida joylashgan. Agar
foydalanuvchi tarmoqning rus tilida so'zlashadigan qismida biror narsani topish
vazifasi bilan duch kelsa, ehtimol eng muvaffaqiyatli natijaga rus tilida
so'zlashuvchi qidiruv tizimlaridan foydalangan holda qidirish kiradi. Avvalo, rus
tilidagi qidiruv tizimlari, ingliz tilidan farqli o'laroq, rus tilining morfologiyasiga
asoslangan holda qidirish. Kompyuterdan foydalangan holda ma'lumotlarni
samarali qidirish nafaqat yangi boshlanuvchilar uchun, balki Internetning tajribali
foydalanuvchilari uchun ham yuzaga keladigan dolzarb vazifadir, chunki taniqli
so'zda aytilganidek, ma'lumotlarga egalik qiluvchi dunyoga egalik qiladi. Bugun
biz tahlil qilamiz kerakli narsalarni tezda topish usullari muhim ma'lumotlar rus
tilida so'zlashadigan Internetda... Yoqilgan bu lahza ularning faqat uch turi
mavjud:
Internetdagi to'g'ridan-to'g'ri havola orqali ma'lumot topish
Internet-bemaqsad yordamida qidirish
Internetda ma'lumot topish qoidalari kerakli ma'lumotlar va kerakli
ma'lumotlar joylashgan saytning to'g'ridan-to'g'ri manzilini ko'rsatish orqali;
sörf havolalari shaxsiy kompyuter Internetda;
internetdagi qidiruv tizimlaridan (mashinalardan) foydalanish.
23

IV BOB. Umumta’lim maktablarida tinish belgilarini o`qitishning yutuq
va kamchiliklari.
Umumta`lim maktab va akademik litseylarda o`tilayotgan ona tili ta’limiga
qo‘yilgan muhim talablardan biri o‘quvchilarni o‘z fikrlarini bayon qilish
faoliyatiga tayyorlashdir. Fikr esa faqat til yordamida ro‘yobga chiqadi. Shuning
uchun har bir kishi undan foydalanishni bilishi zarur.
Ona tili ta’limi oldiga qo‘yilgan yana bir muhim talab o‘quvchilar tafakkurini
rivojlantirishdir. Zero, davlatimiz Prezidenti I.Karimov bu borada shunday deydi:
“Demokratik jamiyatda bolalar, umuman, har bir inson erkin fikrlaydigan etib
tarbiyalanadi. Agar bola erkin fikrlashni o`rganmasa, berilgan ta`limning samarasi
past bo`lishi muqarrar. Albatta, bilim kerak, ammo bilim o`z yo`liga mustaqil
fikrlash ham katta boylikdir”.
Tahlillar shuni ko`rsatadiki, akademik litseylarda tahsil olayotgan
24

o`quvchilarda ham, asosan, quyidagi nutqiy muammolar mavjud:
- to‘g‘ri talaffuz ko`nikmasiga ega emaslik;
- imloviy savodxonlik ko`nikmasiga ega emaslik;
- zarur so‘z boyligiga ega emaslik;
- til vositalaridan unumli va o`rinli foydalana olmaslik;
- mustaqil, mantiqiy, ijodiy fikrlash kabi malakalarning yetishmasligi.
Dastlabki kuzatishlar mazkur bo‘limning akademik litseylarda o‘qitilishi
kutilgan natijalarni bermayotganligini ko‘rsatmoqda. Buning asosiy sababi
o‘quvchida fikrlash qobilyatining shakllanmay qolganligidir. Ona tilidan zaruriy
bilimlar umumta`lim maktabida va chuqurlashtirilgan shaklda akademik litseylarda
batafsil o`qitiladi. Ammo litseyni bitirgan o`quvchi oliy o`quv yurtiga kirish
imtihonlari mazmuni hisoblangan test savollariga qoniqarsiz javob beradi.
O`quvchi ona tili fani bo`yicha taqdim etilgan o`quv materialini yoddan biladi,
ammo test jarayonida natija ijobiy tomonga o`zgarmaydi. Chunki, kirish
imtihonlari uchun tanlangan savollar mutlaqo fikrlashga, o`quvchini o`ylatishga va
yechimni izlashga mo`ljallangan.
Yuqorida sanab o‘tilganlarning deyarli hammasi bilan o‘quvchilarni
qurollantirish, asosan, tilning fonetika bo‘limi zimmasidadir. Ma’lum bo‘lishicha,
boshqa bo‘limlarga qaraganda fonetika bo‘limi o‘quvchilarda zerikish
uyg‘otmoqda. Buni o‘qituvchilar bilan bo‘lgan suhbatlar va o‘quvchilar o‘rtasida
o‘tkazilgan so‘rov-anketalar tasdiqlaydi.
Akademik litseylarining aksariyat ona tili o‘qituvchilari, afsuski, bugungi
ona tili ta’limi maqsadi nimaligini, xususan, fonetika o‘qitishdan ko‘zlangan
maqsad nima ekanligini, davlat va jamiyatning ona tili ta’limi oldiga qo‘ygan
ijtimoiy buyurtmasi haqida aniq tasavvurga ega emasligi muammoning manbasini
ko‘rsatib turibdi.
Tan olish kerakki, tadrisan va mazmunan yangi, zamon ruhiga mos darslik,
qo‘llanmalar chop etilib, amaliyotda o‘z samarasini bermoqda. Biroq yagona
darslik bilan muammoni hal qilib bo‘lmaydi. Ba’zan darsliklarda uchraydigan
kamchiliklarni to‘ldirishga ehtiyoj paydo bo‘ladi. Aynan fonetika mavzusini
25

o‘qitishda darslikda berilgan o‘quv materiallari zarur ko‘nikma va malakalarni
o‘quvchiga berishda yetarli bo‘lmayotgani kuzatishlar jarayonida ma’lum bo‘ldi.
Mavjud darsliklarning o`quv materiallar tarkibi haqida gapirganda mavzuni
mustahkamlovchi mashq va topshiriqlarga urg`u berish zarur, nazarimizda.
ALlarda o`quvchilarni faqat testga tayyorlash yetarli emas, o`quvchilar
mazkur muassasani tugatgach, xohish va iqtidorga ko`ra turli ixtisosliklarga
yo`naltiriladi, shu bois ularni ijtimoiy hayotda zarur bo`ladigan boshqa nutqiy
malakalar bilan ham qurollantirish kerak. Birgina talaffuz masalasini oladigan
bo‘lsak, Respublikamizning turli hududlari bilan bog‘liq turli tovushlarning
talaffuzida muammolar uchraydi. Uni bartaraf qilish uchun darsliklardagi ikkita
yoki uchta mashq(mashqlarning berilishi ham talab darajasida emas) kamlik qiladi.
Bu borada davlatimiz Prezidenti til madaniyatini oshirish borasida hali ko‘p
ishlar qilishimiz lozimligini, ayniqsa, ba’zi rasmiy muloqotlarda ham adabiy til
qoidalariga rioya qilmaslik, faqat ma’lum bir hudud doirasida ishlatiladigan sheva
elementlarini qo‘shib gapirish holatlari uchrab turishini, bu masalaning hali-hanuz
dolzarb bo‘lib qolayotganligini qat’iy ta’kidlaydilar. Mazkur masalaning yechimi
ham albatta, maktab bilan, ona tili, xususan, fonetika o‘qitish bilan bevosita
bog‘liqdir.
Demak, fonetika o‘qitishni davlat va jamiyat, qolaversa, zamon talabi darajasiga
ko‘tarish uchun, avvalo, darslik va qo‘llanmalarning mazmun mundarijasini,
ulardagi o‘quv materiallarini tanqidiy o`rganish kerak. Bo‘sh o‘rinlarni to‘ldirib,
ona tili darsliklari tarixini o‘rganish asnosida to‘plangan boy tajribalarga asoslanib,
millat tafakkuri va millat mafkurasining eng ilg‘or namunalari aks etgan asl
darsliklar avlodini yaratish zarur.
Til inson hayotida juda muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, ona tili millatni
birlashtiruvchi bir kuch bo'lib, uni milliy-ma'naviy qadryat sifatida puxta egallash,
o'z fikrini og'zaki va yozma shaklda to'g'ri ifodalay olish, nutqiy savodxonlikka
erishish nafaqat o'quvchi va talabalar uchun, balki ta'limning keyingi bosqichlarini
o'tayotgan kattayu kichik uchun ham nihoyatda dolzarb bo'lib turibdi. O'zbek
26

tilining ona tili sifatida o'qitilishi ham davlat ahamiyatiga molik masaladir. Kishi
istagan fanini ona tili orqaligina o'rganadi, uni o'rab turgan borliqni ham shu til
bilan o'zlashtiradi. Zero ona tilining umumta'lim, o'rta maxsus va oliy ta'lim
muassasalarida o'qitilishi mazkur ehtiyojlarga monand bo'lishi zarur.
YA. A. Komenskiy bu borada shunday deydi: “Mashg'ulotlarni shunday o'tkazish
kerakki, unda keyin o'rganiladigan hodisa oldingi o'rganilganlarga asoslansin,
hozirgisi keyingilarni o'rganishda mustahkamlansin”. Shu ma'noda ona tilidan
o'quvchi-talabalarga beriladigan bilimlar silsilasi bosqichma-bosqich, darajama-
daraja sistemali ravishda bir-biriga bog'langan, biri ikkinchisini to'ldiradigan
bo'lmog'i shart. O'quvchi umumta'lim maktabida ona tili grammatikasini, 5-sinfda
fonetika va leksikologiyani, 6-7-sinflarda morfologiyani, 8-9-sinflarda sintaksis,
punktuatsiya va uslubiyat kabi mavzularni o'rganadi. U umumta'lim
maktablarining 9-sinfini tugatib, o'rta- maxsus ta'limning, ya'ni akademik
litseyning birinchi kursiga qadam qo'yganida unga umumta'lim fani sifatida “Ona
tili va adabiyot”, 2-3-kurslarda “Hozirgi o'zbek adabiy tili ” fani o'tiladi.
Adabiyotning og'zaki shakli bo'lgan folklor negadir xalq og'zaki ijodi sifatida
adabiyotdan ajratilgan holda o'qitiladi.
Umumta'lim maktablarining ona tili darslik va dasturlari mazmuni
hisoblangan o'quv materiallari biroz kengaytirilgan holatda litsey o'quv
dasturlaridan o'rin olgan. Keyingi yillarda nashr etilgan yangi dastur va darsliklar
o'ta ilmiylashtirib yuborilgan.
Agar akademik litseylarning turli (ijtimoiy-gumanitar, tabiiy, aniq va xorijiy
fanlar)yo'nalishlari mavjudligini inobatga olsak, umumta'lim maktablarining 5-9-
sinflarida o'qitilgan ona tiliga doir materiallar oliy ta'lim dasturlariga
yaqinlashtirilib murakkablashtirilgan holda litseyda o'tilishi kutilgan samarani
bermaydi. Vaholanki, oliy ta'limning o'zbek filologiyasi yo'nalishi talabalari
o'rganishi lozim nazariy ma'lumotlar ALlarning barcha birinchi kurs
27

o'quvchilariga taqdim etilishi maqsadga muvofiq emas. Masalan, fonetika bo'limi
bo'yicha amalda bo'lgan darsliklarda quyidagi mavzu va ularga xos atamalar
keltirilgan: nutqiy faoliyat, fonemalar tasnifi, nutq tovushlarning uch tomoni,
sengment birliklar, ustsegment birliklar, morfemalarning agllyutinativ tabiati va
boshqalar ALda pedagogik amaliyot o'tayotgan filolog talabalar uchun ham
qiyinchilik tug'dirmoqda.
Maktab darsliklarida berilgan nazariy ma'lumotlar litsey darsliklaridagiga mos
kelmaydigan o'rinlar tez-tez uchrab turibdi. Ayniqsa, atamalar masalasi ancha
munozaralidir. Jumladan, 6-sinf ona tili darsligida “o'zak va qo'shimcha” litsey
darsliklarida “etakchi va ko'makchi morfema”deb nomlanmoqda.O'zak va asos
atamalarining izohlanishida ham har xilliklar bor.
Yoki sifat darajalari 6-sinf ona tili darsligida 4ta deyilsa, litsey darsligida 3ta
deyilgan. Bu kabi misollarni juda ko'p keltirish mumkin. Ta'limning turli
bosqichlarida tilshunoslikka doir atamalar, qoidalar va tasniflarni berishda
barqarorlikka erishilmasa, hozirgi davr ta'lim tizimi oldiga qo'yayotgan vazifalarni
bajarish u qadar samarali bo'lmaydi.
Fikrimizcha, ona tili darslarini ALda tashkil etishda oldingi bosqichda
o'tilgan ma'lumotlarni takrorlayvermasdan, boshqacharoq yondashish zarur.
28

V BOB. Umumta’lim maktablarida imlo qoidalarini o`qitish . Dars
ishlanma va amaliy ko’nikma xususida.
Mavzu: Qo‘shma so’zlar imlosi.
Darsning texnologik xaritasi
Maqsa d va
vazifalar Maqsada
a) ta’limiy: Qo’shma so’zlar imlosini o’rganish
o’quvcnilar ongida qoshma so’zlar haqida bilim hamda
malakalar hosil qilish; tahlil qilishni o’rgatish;
b) tarbiyaviy ; o’quvchilarni yuksak insoniy fazilatlar
ruhida tarbiyalash;
d) rivojlantihiruvci: ma’naviy dunuoqarashini
kengaytirish, o’quvchilarni qalbida ezgu insoniy
fazilatlarni uyg’otish; tabiatga mehr ruhini singdirish;
-mavzuga oid materiallar,berilgan topshiriqnimng
o’quvchilar tomonidan yakka va guruh tarzda, slaydlar ,
ko’rsatma qurollar vositasida qay darajada
o’zlashtirilganligini nazorat qilish, ularning bilimini
baholash.
O’quv
materialining
mazmuni Qoshma so’zlar imlosini organishda asarlardan
keltirilgan parchalar orqali o’quvchilarda yuksak
insoniy fazilatlar, rostgo’ylik, yaxshilik qilish, tog’rilik,
mardlik, insonparvarlik, xushmuomalalik, ilm-
hunarning inson hayotidagi o’rni va natijasini
singdirish.
O’quv
jarayonini
tashkil etish
exnologiyasi Shakl;Interfaol mashg’ulot; suhbat-ma’ruza, yakka va
guruhlarda ishlash, sayohat;
Metod: “Aqliy hujum”, matn bilan ishlash, savol-javob,
fikr almashuvi, bekatlar bo’ylab sayohat
Vosita:darslik, slaydlar, jadvallar, proektor
31

O’quvchular o’zlashtirishi lozim bo’lgan bilim, ko’nikma va malakalar.
Bilim Ko’nikma Malaka Kutiladigan
Natija
Qo ’ shma
so ’ zlarning Mavzuga oid
so’zlarni Qoshma
so’zlarning O’quvchilarda
qo’shma
324 Kutiladigan
natijalar O’qituvchi: mavzuni qisqa vaqt ichida barcha
o’quvchilar tomonidan o’zlashtirilishiga
erishadi,o’quvchilar faolligini oshiradi, ularda
fanga,mavzuga nisbatan qiziqish uyg’otadi. Bir
darsda barcha o’quvchilar baholanadi, mavzuni
O’’rganish va xotirada saqlash , savol berishga
o’rgatadi.
O’quvchi: Qo’shma so’zlar haqida yangi
bilimlarni egallaydi. Mustaqil ijodiy ishlashni
o’rganadi.Nutqi rivojlanadi. Qisqa vaqt ichida ko’p
ma’lumotga ega bo’ladi.
5 Kelgusi
rejalar Pedagogik texnologiyalarni rivojlantirish va darsga
tatbiq etish, takomillashtirish, o’z ustida ishlash.
Pedagogik mahoratini oshirish. O’quvchilarga
bilimlarni mustaqil o’zlashtirishni
o’rgatish,izlanish, mustaqil o’quv tadqiqotlari
qilish, hamkorlikda ishlash ko’nikmalarini
shakllantirish .
6 Uyga vazifa .Qoshma sozlarning tuzilishi haqida nazariy
bilimlarni o’rganish.
309-mashqni shartiga ko’ra bajarib kelish.

yo ’ zilishi , qo ’ shib
Yoziladigan
qoshmaso ’ zlar ,
Ajratib
yozilladigan
Qoshma so ’ zlar
Qoshma
so ’ zlarni yozma
nutqda to ’ g ’ ri
yoza olish . tahlil etish,
to’g’ri qollay
olish,
berilgan
topshiriqlarni
Yechimini
topish,
qiyosiy
Tahlil etish,
Mustaqil
fikrlash. Tuzilishi
haqidagi
bilimlarni
mustahkam-
lash.
Qo’shma
So’zlar imlosi
Haqidagi
Bilimlarni
shakllantirish. so’zlar imlosi
yuzasidan
savodxonligini
oshirish,ularni
o’z ona
vataniga ona
tabiatga
mehr-
muhabbat
tuyg’ularini
Shakllantirish.

Mashg’ulot bosqichlari.

Bosqichlari Mazmuni Metodlar Vaqti
1-bosqich
Tashkiliy qism Salomlshsuv. Mashg’ujotning
borishi haqida tushuncha berish.
O’quvcilarga yangi nashrlar
haqida tushuncha berih. og’zaki
muloqot 3-daqiqa
2-bosqich O’qituvchining slaydlar asosida
kirish so’zi. Mashg’ulot mavzusi
va mazmuni boyicha suhbat
o’tkazish. “Aqliy
hujum”,
slaydlar
asosida 8-daqiqa
3-bosqich
Mavzu bayoni.
Usullar;
Interfaol,
Bekatlarda
ishlash O’qituvchining Qoshma
so’zlaimlosi , turlari tog’risida
suhbati(o’qituvchining mavzu
haqida nazariy ma’lumoti,
jadvallar asosida misollar
keltirish, dalillash, qiyoslash) Savol-
javob,mat
n bilan
ishlash,gu
ruhlarda
mustaqil
ishni 20-
daqiqa
33

tashkil
etish.
4-bosqich
Mustahkam
lash Mavzu bo’yicha o’quvchilarning
bilimlari, tushunchalarini
guruhlarning faoliyati orqali
anglash, bahs-munozara otkazish. Klaster,bah
s-
munozara 8-daqiqa
5-bosqich.
Mashg’ulot
yakuni,uyg
a vazifa
berish. Mavzuni nazariy tushunchalarni,
xulosalash, guruhlarni
rag’batlantirish, uyga topshiriq
berish. Fikr
almashuvi. 6 daqiqa
Mashgulot bosqichlari
Darsning borishi.
1-bosqich; 1-bekat; ‘Tan ishuv’’ bekati Tashkiliy qism;
Salomlashuv,davomat.adabiyot sohasidagi yangiliklar bilan
tanishtirish,bugungi mashg’ulot interfaol ta’limga asoslangan shartli
sayohat,bekatlarda suhbat,bahs-munozara va guruh ishlari,amaliy
ishlar,shaklida o’tish haqida ma’lumot beriladi
O’quvchilarning diqqati slaydlarga qaratiladi
2-bosqich; 2-bekat; “Ma’naviyat’’ O’zbekiston respublikasi
Prezidenti I.A.Karimovning “Yuksak ma’naviyat –Yengilmas kuch ”
asarida shunday jumlalar bor.
“Ma’lumki o’zlikni anglash milliy ong va tafakkurning
ifodasi,avlodlaro’rtasidagiruhiy-ma’naviy bog’liqlik til orqali namoyon
bo’ladi”.Jamiki ezgu fazilatlar inson qalbiga avvalo,ona allasi,ona tilining
betakror jozibasi bilan singadi.Ona tili-bu millatning ruhidir.’’
Shunday ekan ona tilimizning go’zalliklaridan yana bir bor
zavqlanib,undagi alohida o’rin tutgan qo’shma so’zlar va ularning yozilishi
haqida bilib olishga harakat qilamiz.
34

3-bekat; “BILIMDON” bekati.(O’tilgan mavzular yuzasidan savollar
beriladi.
1.So’zlar tuzilishiga ko’ra necha turga bo’linadi?
Javob……
2.Qanday so’zlarga qoshma so’zlar deyiladi?
Javob….
3Qo’shma ot va qo’shma sifatga misol keltiring
Javob ....
3-bosqich. 4- bekat „Yangi mavzu’’
Qo’shma so’zlar yozilishiga ko’ra ikki xil bo’ladi;
1)qo’shib yoziladigan qoshma so’zlar;
2)ajratib yoziladigan qo’shma so’zlar
Qo’shib yoziladigan
qo’shma so’zlar Ajratib yoziladigan qoshma
so’zlar
Erksevar, sofdil,
umumxalq,
qo’lqop, ko’zo’nak,
oqqush,
qiqoyoq, so’fito’g’ay Bir vaqt, bir hesha,har qanday,
hech kim,hech narsa, har doim,
o’n ikki,
olib keldi, yozib bo’ldi..
Birinchi so’zi bir, har, hech olmoshlari bo’lgan qoshma so’zlar,qo’shma
sonlar doimo ajratib yoziladi.
Qolgan barcha qo’shma so’zlar qo’shib yoziladi. Birpas, biryo’la kabi
so’zlar bundan mustasno.
Qoshma fe’l va qo’shma sonlar ajratib yoziladi.
M;Sherdil, Yakkasaroy, oqbilak;
Xabar qildi, olib keldi, yozib oldi;
On ikki, yigirma sakkiz, to’qson bir;
O’qituvchi;qani bolalar, endi o’zimiz qoshma so’zlarga misol topishga
harakat qilamiz va qanday yozilishini tushuntiramiz.
35

O’quvchilar qo’shma so’zlarga misollar topishga harakat qiladilar.
M;Oqsaroy,Kattaqo’rg’on,lolaqizg’aldoq,atirgul,makkajo’xori.
So’z birikmasi va qoshma so’zlar taqqoslanib tushuntiriladi, misollar
keltiriladi. (Slaydlar asosida ko’rsatiladi)
M; Yangi ariq bo’yiga mevali daraxtlar ekiladi. so’z birikmasi)
Yangiariq mahallasida Navro’z shodiyohalari boshlangan edi.
(qoshma so’z)
4-bosqich; 5-bekat ‘’Mustahkamlash’’
Sinf o’quvchilari guruhlarga bo’linadi. Guruhlar o’z nomlarini she’riy
yo’l bilan izohlashadi.
1-guruh ;” Lolaqizg’aldoq” guruhi.
Menman lolaqizg’aldoq,
Bahorning elchisiman,
Yuzllari ol qirmizi,
Ezgulik jarchisiman.
Lolaqizg’aldoq- bu so’z qo’shma so’z bo’lib ikki so’zdan lola va
qizg’aldoq so’zlaridan tashkil topgan. Doimo qoshib yoziladi.
2-guruh; “Atirgul” guruhi
Men atirgul, atirgul,
Hidi o’tkir ifor gul
Yaxshilikning ramziman
Yovuzlikning aksiman
Atirgul-bu so’z qoshma ot bolib, ikki so’zdan tashkil topgan.Atir va gul
so’zlaridan iborat. Doimo qo’shib yoziladi.
6-bekat . “Zukkolik’’ 314-mashq asosida.
Guruhlar bellashuvi; ukku guruh qoshma so’zlarni imlo qoidasiga mos
ravishda yozish boyicha bellashadilar.
1-guruh; Ajratib yoziladigan qo’shma so’zlarga;
2-guruh; Qoshib yoziladigan qo’shma so’zlarga misoillar yozadilar.
36

M:Oq/saroy, Sher/dil, xush/ovoz, umum/xalq, o’n/ikki, oq/bilak,
erk/sevar, sof/dil, oily/janob, havo/rang, O’rta/Osiyo.
315-masgq. “Ikkinchi qismini toping” o’yini asosida bajariladi.
Tinchlik.. jigar..
Qo’l… xush
Qirq.. muz..
G’arbiy… bug’doy..
Qaysi guruh a’zolari topshiriqni tez va to’g’ri bajarsa,osha guruh g’olib
bo’ladi.
6-bekat. “Shifobaxsh tabiat’’
Qoshma so’zlarni toping.
Gulqoqi- qoqi ildizidan va bargidan tayyorlangandamlama buyrak
kasalliklrini davolashda ishlatiladi.
Tog’rayhon- damlamasi nafasyollari kasalliklarida ishlatiladi.
Atirgul -gulbargi shirasibilam me’da va ichak kasalliklarini davolashgan
Makkajo’xori- damlamasi jigar kasalliklarida o’t haydovchi, qon
oqishini to’xtatuvchivosita sifatida ishlatilgan.
“”Baliq ovi’deb nomlangan oyin-musobaqa o’tkaziladi.
Stol ustida baliq shaklida chizilgan kartonlarga qo’shma so’zlar
yozilgan. Guruhlardan navbati bilan o’quvchilar chiqib ‘’baliq
ovlaydilar,’’ya’ni bir guruh qo’shib yoziladigan so’zlarni,ikkinchi guruh ajratib
yoziladigan so’zlarni ‘’ovlaydi. Qaysu guruh vakillari ko’proq baliq ovlasa
o’sha guruh g’olib bo’ladi
5-bosqish .Mavzu yakuni.
O’zbek tilida qo’shma so’zlar faol ishlatiladi. Qo’shma so’zlarni
grammatik jihatdan to’g’ri yozish uchun nazariy qoidalarni puxta bilishimiz
shart.
Uyga vazifa berish.
‘’Mening mahallam’’ mavzusida matn tuzish.Unda mahalla, qishloq
atrofida uchrovchi qo’shma so’z shaklidagi joy nomlariga misollar yozish.
37

Ushbu ishlanma bugungi kun maktab darslari uchun qo’yilayotgan talablar
asosida ishlangan. Ammo bir narsani nazardan qochirmaslik kerak, har qanday
ta’lim tarbiya uchun xizmat qilishi kerak. Shuni hisobga olgan holda maktabda
imlo qoidalarini o’qitishda matn tahlili asosida yondashilsa maqsadga muvofiq.
38

Xulosa
Yuqoridagilardan quyidagicha xulosa chiqarish mumkin:
--hozirgi zamon o’zbek tilida imlo qoidalari va tinish belgilari mavzularini
o’qitishda nazariy bilimlar amaliyot bilan mos kelmayotgani, nutqiy
ko’nikmalardan kelib chiqib nazariy bilimlar ishlab chiqishni taqozo etmoqda.
--internetdan foydalanish savodxonligini oshirish, qidiruv tizimida
uchraydigan so’zlar imlosi asosida imlo qoidalari ishlab chiqilishi kerak.
--tinish belgilarini o’qitishda badiiy adabiyot bilan integratsiyani
rivojlantirish kerak.
--fonetikani o’qitishda imlo qoidalarini ham izchil singdirib borish lozim.
39

A dabiyotlar.
1. Mirtojiev M.M. O’zbek tili fonetika-T.: «Universitet», 1998 y. (3-5
betlar).
2. Tursunov U, Muxtorov J, Rahmatullaev sh. Hozirgi o’zbek adabiy tili.
Qayta ishlangan, tqldirilgan 3-nashri,-T.: «O’zbekiston», 1992 y. (12-
13-betlar).
3. Jamolxonov Hasanboy. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Fonetika,
fonologiya va orfoepiya – Toshkent, 1999 y. (10-13 betlar).
4. Azizov O. Tilshunoslikka kirish. – T.: «O’qituvchi», 1996 y. (14-16-
betlar).
5. Abduazizov A. O’zbek tili fonologiyasi va morfonologiyasi. –T.:
«O’qituvchi» 1992 y. (12-13 – 56-63 betlar).
6. Irisqulov M. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent. 1992 y. (27-29 betlar).
7. Nurmonov A. O’zbek tili fonologiyasi va morfonologiyasi. – T.
«O’qituvchi» 1990 yil.
8. Internet ma’lumotlari.
9. Til va adabiyot ta’limi. 2017-yil 12-son. 24-25-betlar.
40

Taklif va ilovalar
41

Mundarija
Reja …………………………………………………………………................2
Kirish……………………………………………………………………...………..3
I BOB. Imlo qoidalarini grammatikaga yoki grammatikani imlo qoidalariga
moslashtirish masalasi………………………………………………..……………6
II BOB. Fonetika o’qitishni imlo bilan bog’liq holda olib borish……………….12
III BOB. Internet tarmog’ida imlo savodxonligi va tinish belgilarining
ahamiyati.................................................................................................................14
IV BOB. Umumta’lim maktablarida tinish belgilarini o`qitishning yutuq va
kamchiliklari… ……………………………………………………………………25
V BOB. Umumta’lim maktablarida imlo qoidalarini o`qitish . Dars ishlanma va
amaliy ko’nikma xususida……………………………………………….………..30
Xulosa…………………………………………………………………..…………39
Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………………...40
42

Imlo qoidalari va tinish belgilari masalasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish