Imom Buxoriy hayoti va faoliyati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	28.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Imom Buxoriy hayoti va faoliyati

Купить

Imom Buxoriy hayoti va faoliyati
Reja
1. Imom al-Buxoriy hayoti va faoliyati
2. Imom al-Buxoriy va hadis ilmi
3. Imom al-Buxoriy ilmiy merosining o‘rganilishi

Imom al-Buxoriyning ismi Muhammad, kunyasi Abu Abdulloh, laqabi ba‘zan
imom al-muhaddisiyn (muhaddislarning imomi, peshvosi), ba‘zan amir ul-
mu‘miniyn fil-hadis (hadis ilmining amiri, sultoni) va nasabi Muhammad ibn
Ibrohiym ibn al-Mug‘iyra ibn Bardazbah ibn Bazazbehdir. So‘nggi ikki ismi ibn
Bardazbeh ibn Bazazbeh)dan ko‘rinib turibdiki, imom al-Buxoriyning asl nasabi
ajamlarga borib taqaladi. Bu fikr talay adabiyotlarda qayd qilingan bo‘lib,
ko‘pchilik muhaddislarning ta‘kidlashlaricha, "Bardazbeh" so‘zi arabcha "zori‘"
(ziroat, dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi kishi) ma‘nosini bildiradi. Mashhur
olim imom as-Subkiy o‘zining "Tabaqot ash-shofi‘iyya al-kubro" ("Shofe‘iy ulug‘
tabaqalar") nomli yirik asarida Bardazbehning otasini Bazazbeh deb
ko‘rsatgan.Imom al-Buxoriy haqida yozgan ko‘pchilik olimlar esa uning nasabini
faqat Bardazbehga bog‘lab tugatganlar. Afsuski tarixchilar Bardazbeh, uning otasi
Bazazbeh haqlarida deyarli hech qanaqa ma‘lumot keltirmaganlar. Ba‘zi
olimlarning xabarlariga ko‘ra ular ikkovlarining kelib chiqishi ajamdan bo‘lib,
ularning dinlariga e‘tiqod qilganlar. Imom al-Buxoriy otasining bobosi al-
Mug‘iyra Buxoro hokimi Yaman al-Juafiydan islom dinini qabul qilgan bo‘lib,
Buxoroni vatan tutib yashab qolgan. O‘sha paytdagi taomulga ko‘ra, agar biron
kishi islom dinini kimdan qabul qilsa, o‘sha kishining qabilasiga mansub
hisoblangan. Bu odat qabul qilingan dinga sodiqlikning belgisi bo‘lib, arabcha
nisbat ul-vilo’ fil-islom (islom diniga sodiqlik nisbati) deb atalishi odat tusiga
kirgan edi. Albatta al-Mug‘iyra ham o‘sha davrda ommaviy tus olgan ushbu urfdan
holi bo‘lmaganligidan uning o‘zi ham, undan keyingi tug‘ilgan avlodlari ham, shu
jumladan imom al- Buxoriy ham Ju‘afiy deb atala boshladilar. Imom al-
Buxoriyning nasli-nasabi haqida tarixchilar keltirgan ma‘lumotlardan yana shuni
qayd qilish kerakki, uning bobosi Bardazbehning ismini ba‘zilar aslida al-Ahnaf
deb keltirganlar. Ahnaf deb odatda eng aqlli, dono kishilarganisbat berilgan,
go‘yoki saxiy, qo‘li ochiq kishilar "Hotamtoy" deb aytilgani singari. Bundan
ko‘rinib turibdiki, imom al-Buxoriyning bobosining haqiqiy ismi Bardazbeh
bo‘lsa-da, u oqil, zukko inson bo‘lganligidan al-Ahnaf laqabi bilan ham atalgan.
Imom al-Buxoriyning otasi Ismoil, uning kunyasi Abul-Hasan bo‘lib, o‘z

davrining yetuk muhaddislaridan sanalib, imom Molikning shogird va
ashoblaridan biri bo‘lib, tijorat ishlari bilan ham shug‘ullangan. Afsuski hozircha
uning qalamiga mansub biror asar haqida aniq ma‘lumotga ega emasmiz. Biroq uni
Hamad ibn Zayd, imom Molik, Abu Muoviya kabi o‘z davrining yirik
muhaddislaridan hadislar rivoyat qilgani, Abdulloh ibn al-Muborakning suhbatida
bo‘lib, undan ta‘lim olgani haqidagi xabarlar manbalarda keltiriladi. Uning
shogirdlaridan iroqlik bir qancha olimlar Ahmad ibn Hafs, Nasr ibn Husayn va
boshqalarni ko‘rsatish mumkin. Imom al-Buxoriy "at-Ta‘rix al-Kabir" ("Katta
ta’rix") asarida otasining tarjimai holi haqida talay ma‘lumotlar keltiradi. Tarixchi
al-Hofiz ibn Hibbon o‘zining "Kitob as-Siqqot" ("Buyuk insonlar haqida kitob")
nomli asarida Ismoil ibn Ibrohim ya‘ni al-Buxoriyning otasi, Hamad ibn Zayd va
Molikdan hadislar rivoyat qilgan, undan esa iroqlik olimar hadislar rivoyat
qilganlar",-deb ta‘kidlaydi.
Manbalarda zikr qilinishicha, alloma Ismoil o‘ta taqvodor, xudojo‘y, halol bir
inson bo‘lgan. Tarixchi Ahiyd ibn Hafasning yozganlari bu fikrimizga yorqin
dalildir. "Abu Abdulloh (imom al-Buxoriyning otasi) bandalikni bajo keltirayotgan
chog‘ida uni ziyorat qilganimda menga u: "bor molu-dunyomdan na harom yo‘l
bilan, na shubhali, nopok yo‘l bilan topilgan bir dirhamni ham bilmayman, deb
iltijo qilganida mening nafasim bo‘g‘ilib, butun vujudim uning ulug‘vorligidan
hech narsaday tuyuldi",- deb yozadi.
Shuningdek imom al-Buxoriyning otasiga xos bo‘lgan yana birqancha asl insoniy
fazilatlar va uning alohida xususiyatlari zikr etilib, bunday fazilatlar o‘sha davrdagi
kamdan-kam kishilarda uchragani haqida ham qayd qilinadi.
Imom al-Buxoriyning onasi ham taqvodor, diyonatli va har xil karomatlar sohibasi
bo‘lgan oqila ayol bo‘lgan. U el orasida Alloh taologa iltijo etib, doimo duolar
o‘qib yuradigan pokiza ayol sifatida tanilgan edi. Ma‘lumki, imom al-Buxoriy
yoshligida ko‘zi jarohatlanib ko‘rish qobiliyati susaygan bo‘lib, har qancha
urinmasin ham tabiblaruni davolay olmagandilar. Kunlardan bir kuni al-
Buxoriyning onasi tushida Ibrohim alayhissalomni ko‘rganda u zoti sharif bu
mushfiqa onaga qarab: "Ey volida! Sening duolaringning ko‘pligidan Alloh-taolo

o‘g‘lingga to‘liq ko‘rish qobiliyatini qaytardi", - deb xitob qilganlar. Keyin u
"Uyqumdan uyg‘onsam o‘g‘lim Muhammadning ko‘z nuri to‘liq qaytib tuzalib
ketibdi",-degan rivoyat mavjuddir. Afsuski, imom al-Buxoriy yoshligida ko‘zi ojiz
bo‘lib qolganligi, uning sabablari, so‘ngra ungato‘lig‘icha ko‘z quvvatining
qaytganligini-chunonchi u "at-Tarix al-Kabir" nomli asarini oyning yorug‘ida
yozgan- tafsilotlari haqida manbalarda aniq ma‘lumotlar uchratmadik. Abu Ali al-
G‘assoniy degan olim "Muhammad ibn Ismoilning yoshligida ko‘zi ojiz bo‘lib
qolgan. Uning onasi taqvodor ayol bo‘lib tushida Ibrohim Xalilullohni ko‘rganda
u: Ko‘p duolar qilib yig‘laganingdan Alloh taborako va taolo o‘g‘lingni ko‘zini
qaytardi",-degan. Ona: "Ertalab uyg‘onsam, Alloh o‘g‘limga ko‘rish qobiliyatini
qaytarganini ko‘rdim",-degan. U ham yuqoridagi fikrni aynan qaytaradi.
Imom al-Buxoriy azaldan ilm fan va madaniyat ravnaqida mashhur bo‘lgan
Buxoro shahrida tavallud topgan. Ko‘plab muarrihlarning guvohlik berishlaricha,
Buxoro azaldan Movarounnahrning eng qadimiy va go‘zal shaharlaridan biri
bo‘lgan. Manbalarda zikr qilinishicha, shaharning o‘rab turgan devorlari o‘ttiz olti
millga cho‘zilgan. Shaharning obod va ko‘rkamligi, uning benazir
go‘zalligixususida Manbalarda zikr qilinishicha, shaharning o‘rab turgan devorlari
o‘ttiz olti millga cho‘zilgan. Shaharning obod va ko‘rkamligi, uning benazir
go‘zalligi xususida ko‘plab shoirlar va fozillar o‘zlarining nasriy va nazmiy
asarlarida alohida ehtiros bilan tarannum etganlar.
Mana shu muhtasham shahar-Buxoroi sharifda 194 hijriy sana shavvol oyining 13
kunida salotul jum‘adan keyin (810 melodiy sana 21 iyul) jamiy‘ muhaddislarning
imomi, hadis ilmining sultoni (amirul mo‘m‘iniyn fil hadis), sayyidul fuqaho kabi
ulug‘ laqablarga muyassar bo‘lib, Payg‘ambar alayhissalomning muborak
hadislariga durdonasimon sayqal berib, ularni abadul-abad barhayot qilgan ulug‘
zot imom al-Buxoriy dunyoga kelgan. Buyuk shoir va mutafakkir Abdurrahmon
Jomiy buyuk muhaddisning ilmiy salohiyatiga yuksak baho berib: Batxa (Makka)
va Yasrib (Madina)da yasalgan tanganing Buxoroda sayqali kamoliga yetdi"-deb
yozgan edi. O‘rta asrlarda tug‘ilgan olimlar tavallud etgan oylar, kunlar tugul
manbalarda xatto ko‘pincha yillarida ham aniq bir sana bo‘lmay, xilma-xil yillar

ko‘rsatilgan hollari ko‘p uchraydi. Imom al-Buxoriyning tug‘ilgan vaqti (kuni, oyi,
yili)ning aniq keltirilishining boisi shundaki, uning o‘zini yozishicha, u tug‘ilgan
vaqt haqida otasi qo‘li bilan yozib qo‘ygan varaq, unga zamondosh olimlarga yetib
kelgan.
Imom al-Buxoriy yoshligidayoq otasi vafot etib, uning tarbiyasi faqat volidasi
kafolatida bo‘lgan. Birmuncha ulg‘ayib aqli raso bo‘lgach, uning qalbida islomiy
ilmlarga, ayniqsa, Payg‘ambar alayhissalomning muborak hadislarini o‘rganishga
va yodlashga moyillik tobora kuchaya borib, u dastavval Ibn al-Muborak va
Vakiy‘ning hadislarga oid asarlarini yod oladi.
Imom al-Buxoriyning kotibi, uning asosiy tasnifi "Sahih" asari roviylaridan biri
Abu Ja‘far Muhammad ibn Abu Hotam al-Varroq shunday deb yozadi: "Al-
Buxoriyning: "Hadislarni yod olish ilhomi menga boshlang‘ich maktabda
o‘qiyotganimda kelgan edi"-deb aytganini eshitganimda: "O‘shanda necha yoshda
edingiz"?-deb so‘radim: u "O‘n yoshda balkim undan ham kichik edim", - deb
javob bergandi. Bu misoldan ko‘rinib turibdiki, imom al-Buxoriy juda yoshligidan
boshlab hadislarni yod olib, bu ilmga alohida zavq-shavq va qiziqish bilan
qaragan.
Imom al-Buxoriyning ustozlari haqida gapiradigan bo‘lsak, u eng avvalo o‘sha
paytda Buxoroning taniqli muhaddislaridan sanalgan olim ad-Doxiliydan hadis
ilmidan saboq olgan. Hadislarni o‘rganish bo‘yicha ushbu olim tashkil etgan
to‘garak (halqa)ning shuhrati keng tarqalgan bo‘lib, uning faoliyati yoyilib ulkan
samaralarga erishgan. Kunlardan bir kuni ad-Doxiliy o‘z odaticha hadis ilmidan
dars berar edi, al-Buxoriy ham boshqalar qatori dars tinglab o‘tirgan edi. Shunda
Ad-Doxiliy bir hadis isnodi haqida gapirib: Sufyon Abu Zubayrdan, u
Ibrohimdan", deb qildi. Bunga al-Buxoriy: "Abu Zubayr hech vaqt Ibrohimdan
rivoyat qilmagan",- dedi va bu bilan u ad-Doxiliyning bu sanad xususidagi xatodan
ogoh qilmoqni istagandi. O‘z shogirdining ovozini eshitgan ad-Doxiliy esa
hayratga tushib dag‘allik bilan uni so‘zini bo‘ldi. Shunda al-Buxoriy o‘ta
xotirjamlik bilan: -"Ustoz, agar ishonmasangiz asil manbaga qarang",- dedi. Ad-
Doxiliy manbaga qarab al-Buxoriy aytgan gapning to‘g‘riligini e‘tirof qilib tan

oldi-yu, lekin o‘sha hadis sanadini tuzatishni paysalga soldi. Insof yuzasidan yoki
uni sinab ko‘rish uchunmi xullas, sanadni tuzatish masalasini al-Buxoriyning
o‘ziga tashladi. Tashqariga chiqishgach, al-Buxoriydan:
-"E, bola, bu yog‘i endi qanday bo‘ladi"?-deb so‘radi.
Al-Buxoriy esa o‘ylamasdan shunday javob qildi:
-"Zubayr ibn Adiy Ibrohimdan rivoyat qilgan". Shundan keyin u (ad-Doxiliy)
qalam olib yozganini tuzatdi va sen haqsan, - dedi. Al-Buxoriyning aytishicha, bu
vaqtda u atigi o‘n bir yoshda bo‘lgan". Manbalarda keltirilishicha, al-Buxoriyga
o‘n yoshidan boshlab hadislarni yod olish ilhomi nasib etib, yoshi ulg‘aygan sari
bu rag‘bati tobora kuchayib ziyoda bo‘lib borgan, u nafaqat hadislarni shunchaki
yod olish, balki unda yoshligidan boshlab hadislarni sahih (to‘g‘ri, ishonchli) va
g‘ayri sahihlarga (xato, noto‘g‘ri) ajratish, ularning illatlarini aniqlash, hadis
roviylarini o‘rganib tahqiq qilish, ular rivoyatining adolatliligi, to‘g‘riligi,
ishonchli yoki ishonchsizligi, roviylarning maishiy hayotlari, yashash joylari,
tug‘ilgan va vafot etgan sanalari, bir-birlari bilan o‘zaro qilgan muloqotlari(, turli
roviylar keltirgan hadislarni bir-biriga solishtirib muqoyasa qilish, ularning bir-
birlari bilan o‘zaro bog‘liqligi va bir-biriga bog‘liq bo‘lmay uzilishlar bor holatlari,
hadis ilmining xilma-xil va eng yuqori nuqtalariga yetishish, uning turli
masalalarini chuqur tahqiq etish, ularni ja‘mlash va Qur‘oni karim oyatlari bilan
uzviy bog‘liqlikda o‘rganish kabi masalalar bilan qiziqdi. Agar muxtasar holda
xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, bu masalalar bilan imom al-Buxoriy yoshligidan
boshlab alohida ishtiyoq va mehr bilan astoydil shug‘ullanib, bu oliy janob ishlar
uning butun fikri-zikrini batamom chulg‘ab, uning dilida kundan-kun kuchayib
tobora mustahkamlanib boradi.
Hadisshunoslikda yana bir muhim fan bo‘lgan illatli hadislarni aniqlash g‘oyatda
mas‘uliyatli va murakkab ishlardan hisoblanadi. Hadis ilmiga oid barcha tartibot
va uslublarni mukammal bilish bilan bir qatorda roviylarning tug‘ilgan va vafot

etgan vaqtlari, ushbu hadisni kimdan eshitib, kimdan rivoyat qilayotgani, eshitgan
ibora va alfozlarining aniqligini to‘la-to‘kis egallagan bo‘lishligi kerak. Shu
boisdan ham muhaddislarning ko‘pchiligi: "bu masalalarni to‘la-to‘kis egallash
hadis ilmida eng yirik muammo va ayni vaqtda o‘ta sharafli mas‘uliyat deb
hisoblaydilar. Hadisni yodlab ularni mukammal idrok qilgan va ulkan tajribaga ega
bo‘lganlargina, hadislar xususida uzil-kesil gapirishga haqlari bo‘lganlardan faqat
Ali ibn al-Madiyniy, Yaqub ibn Shayba, Ahmad ibn Hanbal, al-Buxoriy, Abu
Hotam, Abu Zur‘a, Ad-Doraqutniy va ularga ergashgan bir necha muhaddislar
ushbu yuksak maqomga sazovor degan fikrni olg‘a suradilar. Bu o‘rinda Ali ibn al-
Madiyniyning quyidagi so‘zlarini keltirish illatli hadislarni qanchalik qiyin va
murakkab ekanligiga yana bir bor ishonch hosil qilamiz. "Mening o‘zim bilgan bir
hadisning illatini aniqlashdan ko‘ra yangi, men bilmagan yigirmata hadis yozib
olishim men uchun osondir". Darhaqiqat, hadislarda garchand zohiran o‘zaro
bog‘liqlik bo‘lsa-da, isnodi jihatidan dastlabki roviyga bekamu-ko‘st yetkazish
yoki uzilish bilan yetkazish, yoki bir hadis iboralarini ikkinchi bir hadis so‘zlari
bilan aralashtirib yuborish yoki bo‘lmasa roviylardan birining nuqsonini aniqlash
juda qiyin va mashaqqatli vazifadir. Mana shu zayldagi to‘liq imkoniyatga va har
tomonlama mukammal axborotga ega bo‘lmaganlar, tabiiyki, hadis ilmida biror
yutuqqa erishishi amri mahol edi. Komil ishonch bilan aytish mumkinki, imom al-
Buxoriy mukammal egallagan buyuk san‘atlardan biri bu illatli hadislarni aniqlash
san‘ati bo‘lgan. Imom al-Buxoriyning zamondoshi bo‘lgan olim al-Hofiz Ahmad
ibn Hamdun bunday degan: "Usmon ibn Abu Sa‘iyd ibn Marvonning janozasi
paytida Muhammad ibn Yah‘ya az-Zuhliy al-Buxoriydan roviylar ismlari va illatli
hadislar haqida savol so‘raganida al-Buxoriy go‘yoki u "qul huva ollohu ahad"ni
yoddan o‘qiyotgandek-merganning bexato o‘qi misoli to‘g‘ri javob qilganini
ko‘rgandim". Mavridi kelganda shuni aytish kerakki, mana shu davrda-ya‘ni IX
asrda Nishopurda ilm-fan, ayniqsa; hadis ilmi nihoyatda taraqqiy qilib, unda imom
al-Buxoriy, imom Muslim ibn al-Hajjoj, imom at-Termiziy va boshqa birqancha
buyuk muhaddislar yig‘ilgan bo‘lib, ular shaharda faoliyat ko‘rsatadigan
madrasalarda hadis ilmidan dars berardilar. Bu buyuk muhaddislar oralarida ilmiy

munozaralar va bahslar juda ko‘p bo‘lgan. Imom al-Buxoriy hadis sohasidagi o‘z
ilmi va salohiyati, ayniqsa, illatli hadislarni aniqlash mahorati bilan barchani qoyil
qoldirgan, muhaddislarning hammasi unga bir ovozdan tan bergan. Imom al-
Buxoriy masjidlarda, ommaviy ilmiy yig‘inlarda ham ishtirok etgan. Uning chuqur
bilimiga tan berib, o‘z davrining mashhur muhaddislaridan biri sanalgan Muslim
ibn al-Hajjoj imom al-Buxoriyga o‘z samimiy munosabatlarini bildirib: "Sizni
faqat hasadgo‘ylargina ko‘ra olmaydi. Mening iymonim komilki, sizdek buyuk
olim jumlai- jahonda yo‘q.- deb hitob qilgan.
Imom al-Buxoriyning illatli hadislarni bilishdagi benazir mahorati, mukammal ilmi
va qobiliyati haqida uning zamondoshlari ko‘p qimmatli fikrlarni bildirganlar.
Illatli hadislarga atab maxsus asar yozgan imom at-Termiziy o‘z asari "Kitob al-
Ilal"da: "Hadislar, roviylar, ular tarixlaridagi illatlar xususidagi fikrlarim imom al-
Buxoriyning "Kitob at-Ta’rix" asaridan foydalanganlarim, ulardan yana
ko‘prog‘ini Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy bilan qilgan ilmiy munozaralarim
paytida olganman, shuningdek Abdulloh ibn Abdurrahmon, Abu Zur‘adan ham
foydalandimu, lekin baribir ko‘prog‘i Muhammad al-Buxoriydan, kamrog‘i esa
Abdulloh bilan Abu Zur‘adandir",-deb ta‘kidlagan. Yana imom at-Termiziy,
“illatli hadislarni va isnodlarni aniq bilishda Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriydan
ko‘ra ustun bo‘lgan birorta olimni ko‘rmadim",-deb qayd qilgan.
Imom al-Buxoriy ishtirok etgan ilmiy majlislarning birida o‘z zamonasining yetuk
olimlaridan sanalgan al-Faryobiy sanadi quyidagicha bo‘lgan bir hadis haqida
gapirib: "Sufyon Abu Urvadan u Abul Xattobdan, u Abu Hamzadan",-dedi.
Majlisda hozir bo‘lganlarning birortasi ham Sufyondan boshqalarining kim
bo‘lganligini aniq bilmadi, chunki bu o‘rinda ularning faqat kunyalari (Abdul
Xattob, Abu Hamza) aytilgan edi. Shunda Muhammad al-Buxoriy vazminlik bilan:
"Abu Urva-bu Muammar ibn Roshid, Abul Xattob esa Qatoda ibn Daoma, Abu
Hamza bo‘lsa Anas ibn Molikdir. Buyuklarning ishlari inqilobiy tusda ulug‘vor
bo‘lganligi uchun ham ular faqat kunyalari bilan aytilganlar",-dedi. Hadis
rivoyatidagi noqislik va ularning to‘g‘riligiga ishonch hosil qilish masalalari
sahobalar davridan boshlanib, o‘sha paytdanoq hadislarni yozib olishda unga

alohida e‘tibor berilgan. Chunonchi, sahobalarning o‘zlari rivoyat qilgan
hadislarda ham illatli hadislar uchragan hollari aniqlangan edi. Payg‘ambar
vafotlaridan keyin vaqt jihatidan muddat kam o‘tganligi, hadislarni naql qilishda
vositalarning ozligi tufayli boshda unga ehtiyoj unchalik katta bo‘lmagandi.
Rivoyatda ishtirokchilar soni ko‘payib, vaqt o‘taborgan sari roviylarning illatini
aniqlash masalasiga yanada zarurat kuchaydi. Hadis ilmida ham, muhaddislar
orasida ham bu masala muhim ahamiyat kasb eta boshladi.
Hadis roviylariga nisbatan alohida diqqat-e‘tibor, chuqur munosabat bilan qaralib,
har xil uslubu qoidalar yaratildi, masalan: qaysi holatlarda zamondoshlarning illati
qabul qilinmaydi, qaysi bir holatlarda qabul qilinadi kabi aniq yo‘l-yo‘riqlar ishlab
chiqildi. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, hadislarda illat masalasi muhim ahamiyat
kasb etib, u bilan shug‘ullanadiganlardan o‘ta diyonatli va taqvodorlik, qobiliyat
talab qilinadi. Imom al-Buxoriy bu sohada o‘ziga asosiy dasturul-amal qilib olgan
ehtiyotkorlik maslagi, u diyonat, iymon-ixlos va xudojo‘ylikda yuksak darajaga
erishganligini ko‘rsatadi.
Illatli hadislar haqidagi imom al-Buxoriyning mulohazalari juda mutavoze‘ va
odob- ahloq yuzasidan bo‘lib, "uni shunday qoldirganlar (tarakahu) "u tashlab
ketilgan" (matruk), "tushirib qoldirilgan"(soqit), "bu haqda o‘zgacha bir fikr-
mulohaza ham bor", "bu xususda avval o‘tganlar hech narsa demaganlar" va
shunga o‘xshash beozor, oddiy va samimiy iboralardan tashkil topgan. Juda
kamdan-kam hollarda imom al-Buxoriy biron odamga nisbatan: "u ichidan o‘ylab
chiqqan yoki "kazzob" demasdi, illatli hadislar masalasida al-Buxoriy ishlatgan
eng qattiq ayblov "hadisning inkor qiluvchi" ("munkir al-hadis") degan ibora
bo‘lardi. Hadis ilmida shu qoida odat tusiga kirdiki, agar imom al-Buxoriy biron
roviy haqida "u munkir al-hadis" desa, undan hech vaqt hadis rivoyat qilinmasdi.
Bu xususda Ibn al-Qatton imom al-Buxoriyning ushbu so‘zlarini keltiradi: u (al-
Buxoriy) unga "Har qanday kishi haqida “u munkir al-hadis" degan bo‘lsa tamom,
undan hech vaqt hadis rivoyat qilinmaydi",-degan.
Imom al-Buxoriy ustozlarining soni ko‘p bo‘lib, ulardan birining ismi "Musaddid"

(lug‘aviy ma‘nosi "to‘g‘ri yo‘lga boshlovchi") edi. Al-Buxoriy unga qattiq ishonib:
"Musaddid-o‘z ismiga monand to‘g‘ri yo‘lga boshlovchidir. Kitoblarim o‘zimda
bo‘ladimi yoki unda bo‘ladimi-menga farqi yo‘q",-deb doimo takrorlar edi. Ushbu
ta‘kiddan ayon bo‘layotirki, imom al-Buxoriy o‘z kitoblarini muhofazasiga alohida
ahamiyat bergan. U bu masalaga bamisoli hadis rivoyatiga e‘tibor bergandek
alohida e‘tibor bilan qaragan. Shuningdek, ular qanday odamlarning qo‘lida
saqlanishiga ham jiddiy qaragan. O‘z kitoblarini har qanday kimsaning qo‘liga
tushib qolishiga befarq qaramagan.
Imom al-Buxoriy o‘zining butun faoliyati davomida ham ilmiy, imkoni bo‘lsa
moddiy jihatidan odamlarga, ya‘ni Ollohning bandalariga biror navf yetkazishni
o‘zining asosiy maqsadi qilib qo‘ygan edi. U doimo ilm ahllari-yu, ilm toliblariga,
hatto ustozlar (ash-shuyuh) va muhaddislarga ham moddiy yordam ko‘rsatardi.
Tijorat qilganda har safar o‘zi ko‘rayotgan oylik daromadidan, ya‘ni foydasidan
besh yuz dirhamni faqiru miskinlarga, ilm toliblariga sarflardi. Tolibi ilmlarga
ma‘lum mablag‘lar (maoshlar) ajratib, ularni alohida qiziqishi, zavq-shavq bilan
Payg‘ambar alayhissalom ilmlarini (hadisi shariflarini) o‘rganishga
rag‘batlantirardi, ahli ilmga nisbatan g‘oyatda ko‘p ehson ko‘rsatardi. Ayni vaqtda
imom al-Buxoriy o‘z shaxsiy hayotida, yeyish-ichishda va kiyinishda sira ham
ortiqcha dabdaba va behuda sarfu-xarajatlarga yo‘l qo‘ymasdi, sabr- toqat va
qanoat, chidamlilik uning uchun odat tusidagi tabiiy bir hol edi.
Imom al-Buxoriy g‘oyatda beg‘ubor, halol-pokiza, diyonatli inson bo‘lib, g‘iybatu-
nohaqliklardan uzoq bir kishi edi. U doimo "G‘iybat qilishlik harom ekanini
bilganimdan boshlab, hech qachon biror kishi haqida g‘iybat gapirmaganman",-deb
ta‘kidlardi.
Imom al-Buxoriyning eng ulug‘ fazilatlaridan yana biri u taassub
(mutaassiblik)ning har qanday ko‘rinishlaridan uzoq bo‘lgan alloma edi. Uning
shoh asari "Sahih al-Buxoriy" bilan chuqurroq tanishilsa, al-Buxoriyning o‘z
kitobidagi ma‘lumotlarga nihoyatda katta sinchkovlik va ehtiyotkorlik bilan
yondoshganini ko‘ramiz. Qanchadan-qancha mashaqqatlar bilan to‘plangan
hadislarining sahihligiga to‘la ishonch hosil qilib, obdon tekshirgandan keyingina

o‘z asariga kiritganligi ushbu fikrimizni yana bir bor tasdiqlaydi. Imom al-
Buxoriyning "Sahih" asari haqida gapirar ekanmiz, shuni ham qayd qilish kerakki,
ushbu kitobning sahih isnodlarida ahli sunnaga mansub bo‘lmagan roviylar ham
uchraydi. Imom al-Buxoriy muhaddislarda hadislarga bo‘lgan katta mehr va
intilish hamda unga qat‘iy amal qilish har qanday tahsinga sazovor, deb hisoblardi.
Bu masala g‘oyatda muhim bo‘lib, bu xususda ba‘zi muhaddislarning o‘zlari ham
fikr-mulohazalarini bildirganlar. Jumladan, imom Ahmad ibn Xanbal "o‘zim amal
qilmagan bitta ham hadisni kitobga olmaganman" deb ta‘kidlagan bo‘lsa, o‘z
davrining yirik muhaddislaridan biri sanalgan Vakiy’ ibn al-Jarroh: "Agar biror
hadisni yodlashni istasang, eng avvalo unga amal qil",-degan. Yana bir muhaddis
Ibrohim ibn Ismoil esa:"Hadislarni yodlashda eng avvalo unga amal qilish yo‘lidan
foydalanardik", -deb ta‘kidlagan, alloma as-Suyutiy o‘zining "At-Tadriyb" nomli
asarida bu jarayonni quyidagicha ifodalaydi: "Ibodatlar, odob-ahloq, fazilatlar,
solih a‘mollar xususida eshitgan hadislardan samarali foydalanish lozim. Bu
birinchidan ushbu hadisning zakoti, ikkinchidan esa-uni yodlash uchun yaxshi
omildir".
Imom al-Buxoriy yashagan davrda Xolid ibn Ahmad az-Zuhliy Tohiriylar
tomonidan bo‘lib, Buxoroning amiri sifatida saltanat yuritardi. Xorijiy yurtlarga
qilgan uzoq yillar davom etgan safaridan qaytib, imom al-Buxoriy o‘z ona yurti
Buxoroda o‘rnashgach, uning shonu-shuhrati turli tomonlariga tarqab, ko‘plab
hadis toliblari to‘da-to‘da bo‘lishib, imom al-Buxoriy huzuriga kela boshlagach,
Xolid ibn Ahmad az-Zuhliy-ular bilan garchand mazhabiy masalalarda bir qadar
muxolafatda bo‘lsa-da, ularning rivoyatlarini tashlab ketmasdan kitobiga kiritgan.
Bu tusdagi tasomuh (sabr-toqatlilik, boshqa mazhablarga nisbatan e‘tirom bilan
qarash) qanday holatda bo‘lmasin chegaralangan yoki chegaralanmagan
ko‘rinishda bo‘lsa-da, buning dastidan hadis rivoyatiga shak-shubha bo‘lmasligi
uchun muhaddislar o‘rtasida udum bo‘lgan qoidaga ko‘ra ular ahl ul-havoga
(shiy‘alar, xorijiylar, mu‘taziliylar va hakazo) ham mansub rivoyatlarini qabul
qilganlar, faqat shu shart bilanki, ular bid‘atga da‘vat qilmaydigan, yolg‘on-yoshiq
rivoyatlarni tarqatmaydigan, har qanday holatda ham soxta (yolg‘on) aralashishini

hatto xayoliga ham keltirmaydigan kishilar bo‘lishi talab qilingan. Shu boisdan
ham imom al-Buxoriyning roviylariga nazar solsak, ulardan ba‘zilari shiy‘a
tamg‘asi bilan ko‘rsatilgan bo‘lib, imom al-Buxoriy ularning rivoyatini "Sahih"
kitobiga kiritgan. Ba‘zan esa-asosi bo‘lgan hollarda ba‘zi- bir boshqalarini
shiy‘alarga yoki rofiziylarga mansubligidan ular rivoyatlarini o‘z kitobiga
kiritmagan.
Hadislardagi noqis (illat)liklarga alohida e‘tibor bergani kabi imom al-Buxoriy
roviylarning ibratli, go‘zal fazilatlarini alohida ko‘rsatishga ham katta ahamiyat
bergan. Agar keltirgan rivoyatlari to‘g‘ri bo‘lsa roviylarning haqiqiy tavsiflari-yu,
adolatli ishlarini hech bir kamsitmasdan batafsil zikr qilgan.
Payg‘ambar alayhissalomning hadislariga nisbatan qiziqishi bo‘lgan Buxoroning
amiri Xolid ibn Ahmad az-Zuhliy imom al-Buxoriyni o‘z saroyiga kelib, unga va
uning o‘g‘illariga "Sahih al-Buxoriy" va "at-Ta’rix" kabi asarlaridan saboq
berishini talab qiladi. Shunda alloma amirdan kelgan xabarchiga: "Men ilmni xor
qilib, uning hukmdorlar eshigiga olib bormayman",-degan javobni berdi. Shundan
keyin amir agar imom al-Buxoriy amir saroyiga kelishni xohlamasa, bolalari uchun
alohida, maxsus vaqt ajratib dars berishini, unda boshqa talabalar ishtirok
qilmasligini ta‘kidlab, yana vakilini yubordi. Lekin imom al-Buxoriy amirning bu
talabiga ham rad javobini berdi, chunonchi ilm olmoqlik Payg‘ambarimiz
alayhissalom meroslaridan bo‘lib, bunda har bir inson-xosu-avom teng huquqqa
ega, dedi va agar amirda undan dars olish ehtiyoji bo‘lsa, uyiga yoki bo‘lmasa
masjidga kelishligini so‘rab "Agar bu taklifim sizga ma‘qul bo‘lmasa, siz hokimsiz
mening saboqlarimdan (ilmiy yig‘inlarimdan) ma‘n qiling (to‘xtating), bu menga
odamlardan o‘z ilmimni bekitmayotganim uchun qiyomat kunida olloh huzurida
bir uzr bo‘ladi",-dedi. Mana shu dadil javobdan keyin Buxoro amiri qattiq
g‘azablanadi va allomani shahardan chiqarib yuborish yo‘llarini izlaydi. Lekin
imom al-Buxoriy millionlab musulmonlarning qalbini o‘ziga rom qilib, ularning
cheksiz hurmati-yu muhabbatiga sazovar bo‘lganligidan amir o‘z hokimiyati-yu,
saltanati kuchi bilan uni shahardan chiqarib yuborishga muvaffaq bo‘la olmadi.
Shundan keyin beandisha bir guruh nopok kimsalarni topib imom al-Buxoriyga

nisbatan xaloyiqni g‘azabini qo‘zg‘aydigan yolg‘on-yashiq tuhmat va
bo‘htonlardan iborat aybnomalar izladi. Natijada ular imom al-Buxoriyga qarshi
xilma-xil bo‘lmag‘ur safsatalar va tuhmatlar tarqatadilar, shular sababli amir
allomadan shaharni tark qilib chiqib ketishini talab qildi.
Imom al-Buxoriy Buxorodan chiqib ketgach,Poykandga keldi. G‘animlar
Buxoroda allomaga qarshi to‘qigan ig‘vogarona to‘hmatlarni chor atrofga
tarqatishga zo‘r berib, jiddu jahd ko‘rsatib, ushbu tuhmatni xalq orasida oshkora
qilib, yoygan edilar. Shu boisdan ham bu bo‘hton xabar imom al-Buxoriydan oldin
Poykandga kelib yetgan bo‘lib, Poykand ahli shu masala xususida ikki toifaga
bo‘lingan edilar. Ularning bir qismi imom al-Buxoriyni ushbu to‘hmatdan himoya
qilib uning tarafini olsa, ikkinchi qismi esa fisqu fasodchilarni qo‘llab-
quvvatlagandilar. Qachonki imom al-Buxoriy Poykand ahli o‘rtasidagi ushbu
ixtilofdan voqif bo‘lgach, bu shaharda yashamaslikni o‘ziga munosib ko‘rmadi.
Ayni vaqtda Samarqand ahli al-Buxoriyni Poykandiga kelganini bilgach, ular uni
Samarqandga taklif qilib, unda muq‘im istiqomat etib, mudarrislik qilishlarini
so‘radilar. Bunga rozilik bildirgan imom al-Buxoriy Poykanddan chiqib, ularga
tomon ravona bo‘ldi va Samarqand yaqinidagi Xartang deb ataladigan qishloqda
bir qarindoshinikida to‘xtaydi.
Lekin imom al-Buxoriy Buxoroda ko‘tarilgan fitna Samarqandga ham yetib
kelganidan xabar topib uning ahli Poykanddagi kabi ikki guruhga bo‘linganini-
ulardan bir guruhi uni qo‘llab-quvvatlashini, ikkinchi guruh esa unga muxoliflik
bildirib, qarshilik izhor etganini bilgach: "Allohim qanchalik keng bo‘lgani bilan
dunyo menga torlik qilib qoldi, endi meni o‘z rahmatingga qabul et",-deb duo
qildi. Shu orada u qattiq betob bo‘lib qoldi va 256 hijriy yilning Ramazon hayetida
(Iyd al-fitr) kechasida (870 yil 31 avgust) vafot etdi.
Imom al-Buxoriy haqida yozgan muarrixlar va solnomachilar uning husni-xulqlari
zikr qilganlarida, albatta, uning quvvai-hofizasi va xotirasining kuchliligini alohida
ta‘kidlab ko‘rsatadilar.
Chunonchi, imom al-Buxoriyning xotirasi kuchli bo‘lganligi xususida ko‘pdan-
ko‘p afsonaviy tarzdagi rivoyatlar qilinadi. Uning ustozlari Muhammad al-

Buxoriyning yoshligidan Alloh-taolo ato qilgan noyob iqtidori va quvvai-
hofizasini sezib, unga bir ovozdan tan berganlar. Yoshligidayoq uning haqida
"g‘oyatda fozil inson bo‘ladi", "dovrug‘i el orasida doston zot bo‘lib chiqadi", deb
aytgan bashoratlari tarix kitoblarida bitilgan.
Buyuk muhaddis Abu Iso at-Termiziy: "Imom al-Buxoriy el orasida tanila
boshlagach, Abdulloh ibn Munir: "E, Abu Abdulloh Alloh seni bu ummatning
ziynati qilib yaratgan!" degan fikrini keltiradi. At-Termiziy yana: "Alloh-taolo
uning barcha xohishini mustajob qilib yaratgan edi"-deb ta‘kidlaydi. Tarixchi
Shamsuddin az-Zahabiy quyidagicha hikoya qiladi: "Xolid ibn Ismoil shunday
degan edi: Basra mashoyixlari xususida imom al-Buxoriy bilan bizning fikrimizda
ko‘pincha ixtilof bo‘lardi. Shu paytda u o‘spirin bola bo‘lib, hadislarni sira
yozmasdi. Shu zaylda o‘n olti kun o‘tgach u bizga: Juda ko‘p hadis eshitib yozib
oldinglar, qani menga ko‘rsatinglarchi, qancha hadis yozib olibsizlar, dedi.
Hisoblab ko‘rsak o‘n besh mingdan ziyod hadis yozgan ekanmiz. Al-Buxoriy
ularning hammasini yoddan aytib berdi, hatto yozgan hadislarimizning
ko‘plaridagi xatolarni uning yoddan aytganlariga qarab tuzatib ham oldik". Olim
Muhammad ibn al-Azhar as-Sijistoniy "Biz alloma Sulaymon ibn Xarabdan hadis
ilmidan saboq olardik. Al-Buxoriy ham biz bilan birga hadis eshitardi-yu, lekin
sira yozmasdi. Nega u yozmayotir?- deb so‘raganlar: "O‘z yurti Buxoroga
qaytgach, yodidan yozadi",- deb javob olgandilar. Ushbu Sulaymon ibn Harab-o‘z
zamonining mashhur allomalari va hadis hofizlaridan hisoblanib, Makkai-
mukarramada qozi ham bo‘lgan. Uning xotirasi g‘oyatda kuchli bo‘lib, hech bir
kitob daftarga boqmay o‘n minglab hadisni yoddan rivoyat qilgan. Abu Hotam
shunday hikoya qiladi: Men Bag‘dodda Sulaymon ibn Harabning darslaridan
saboq olganman. Uning sabog‘ini olganlarning soni qirq mingdan ham oshib
ketgan bo‘lib, u hijriy 224 yilda vafot etgan. Imom al-Buxoriy ham uning
shogirdlaridan hisoblanardi. Fazlu kamolining shunchalik buyuk bo‘lishiga
qaramasdan u al-Buxoriydan "Sen bizga Shu‘abaning xatosini tushuntirib ber",-deb
iltimos qilardi. Hifzu zakovat, idroku tafakkurdan rabboniy (ilohiy) bir noyob
qobiliyat va iste‘dod Imom al-Buxoriyga a‘to etilgandiki, hatto unga ustozlari

tomonidan ham g‘oyat darajada izzat-ikrom va hurmat ko‘rsatilib, ko‘p
muhaddislar uning huzurida dars o‘tishdan ham hijolat bo‘lib, hayiqib turganlar.
Shu xususda Fath ibn Nuh an-Naysoburiyning: "Ali ibn al-Madiyniyning darsida
hozir bo‘lganimda Muhammad al-Buxoriyning uning o‘ng tomonida o‘tirganini
ko‘rdim. Ustoz har bir hadisni zikr qilganida hurmat bajo keltirib, al-Buxoriy
tomoniga ohista burilib qo‘yar edi",-deb yozishi ustozlarining imom al-Buxoriyga
hurmat e‘tibori alohida bo‘lganligidan dalolatdir.
Ko‘pgina manbalar va tarix kitoblarida imom al-Buxoriyning aql-zakovati va
quvvai-hofizasini sinash maqsadida qilingan imtihon (sinov) xususida aniq
ma‘lumotlar zikr qilingan. Darhaqiqat, bunday jiddiy bir imtihon Bag‘dodda Dor
ul-xilofat (Xalifalik uyi)da Bag‘dod ulamolari tomonidan uyushtirilgan.
Bag‘dodlik olim Abu Bakr al-Kaluzoniy (vafoti 249 hijriy yil) "Muhammad ibn
Ismoil al-Buxoriyga o‘xshash hech bir olimni ko‘rmadim. Biror ilmga oid har
qanday kitobni olib sinchiklab mutolaa qilardida, unda keltirilgan barcha hadislarni
bir martaning o‘zidayoq yodlab olardi",-deb yozgan.
Qachonki imom al-Buxoriy hadis ilmi bo‘yicha mukammal ilmga ega bo‘lib ilmiy
majlislar uyushtirib, saboq bera boshlagach va uning bu tarzdagi majlislarining
dovrug‘i har tarafga tarqab, el orasida yoyilgach, ilm toliblari-yu, ahli donish uning
saboqlariga shunchalik ko‘p yog‘ilib kela boshladiki, hatto majlislariga odamlar
sig‘may ketardi. Bu tartibdagi ilmiy majlislar bir qancha-Basra, Bag‘dod, Hijoz,
Balx kabi shaharlarda uyushtirilib, alloma umrining oxirlarida o‘z vatani Buxoroda
ham hadislardan dars bergandi.
O‘rta asrlarda yashagan ko‘pgina olimlar ilm-fanning turli sohalariga oid
dunyoviy fanlar bilan birga diniy ilmlar rivojiga ham katta e’tibor berganlar. Zotan
diniy ilmlar jamiyat taraqqiyotida, insonlarning kamol topishi va dunyoqarashi
shakllanishida alohida ahamiyat kasb etgan

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Asosiy adabiyotlar
1. Абдуҳалимов Б.А. “Байт ал-ҳикма» ва Ўрта Осиё олимларининг
Бағдоддаги илмий фаолияти. -Т.: Тошкент ислом университети, 2004. -236 б.
2. Абу Бакр Шоший // Ислом энциклопедияси (А–Ҳ). – Т.: Ўзбекистон
Миллий энциклопедияси, 2004. -Б. 10.
3. Абу Наср Форобий. Фозил одамлар ша ҳ ри. Т.: Ў зМУ нашриёти, – 2004.
4. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. -Т.: Шарқ, 2001.-368 6.
5. Аль-Хорезми. Астрономические трактаты. / Пер. и примеч. А. Ахмедова. –
Ташкент: Фан, 1983. – 140 с.
6. Аҳмедов А. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси, 1998. – 160 б.
7. Баҳодиров Р.М. Абу Абдуллоҳал-Хоразмий ва илмлар таснифи тарихидан.
-Т.: Ўзбекистон, 1995. -143 б.
8. Бобоев С. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Тафаккур, 2010.
9. Бозоров О.Б. Шодиев Р.Т. Ўрта Осиё тасаввуфи ва ахлоқий қадриятлар. —
Самарканд, 1992.
10. Бойматов С. Маматкулов Ф., “Буюк аждодларимиз мероси бутун
инсониятнинг бойлигидир”. Илмий-услубий кулланма. Жиззах-2015 .
11. Буюк аждодларимиз. – Тошкент: Тошкент ислом университети. 2002.
12. Жузжоний А.Ш. Тасаввуф ва инсон. – Тошкент: Адолат, 2001.
13. Ирисов А. Абу Али ибн Сино ҳаёти ва ижодий мероси. – Тошкент: Фан,
1980. – 207 б.
14. Комилов Н. Нажмиддин Кубро. – Тошкент: Халқ мероси, 1995.
15. Комилов Н. Тасаввуф. Т.: Мовароуннахр — Ўзбекистон, 2009.
16. Комилов Н. Тафаккур карвонлари, – Тошкент: Маънавият, 1999. – 279 б.
17. Конрад Н.Н. Запад и Восток. М.: Т.1 редак. Вост. литературм. 1972.
18. Қориев О. Фарғона фиқҳ мактаби ва Бурҳонуддин ал-Марғиноний. – Т.:
Фан, 2009.

Imom Buxoriy hayoti va faoliyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish