Informatika va IT fanini o’qitishda zamonaviy texnik vositalardan foydalanish - Информатика и ИТ - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	1.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Информатика и ИТ

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Informatika va IT fanini o’qitishda zamonaviy texnik vositalardan foydalanish

Купить

Informatika va at fani ni o qitishda
zamonaviy texnik vositalar dan foydalanish
mavzusidagi
1

Mundarija
Kirish
I . BOB Ta lim jarayonida kompyuter va texnik vositalardan foydalanish
I.1 O qitishning multimedia vositalari

I.2 Multimediali proektor
I.3 LCD proektorlarining ko ’ rsatkichlari .
I.4 Interaktiv electron doska
II. Bob Ta limda zamonaviy texnik vositalardan foydalanish

II.1 I nterfaol elektron doskalar dan o ’ qitishda foydalanish
II.2
Kompyuterning dasturiy ta minoti mavzusini zamonaviy texnika vositalari
foydalanib o tiladigan dars
ishlanmasi.
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati

Kirish
2

Ishning dolzarbligi. Axborotlar miqdorining keng ko lamda ortib
borayotganligi ta lim jarayonida yangidan-yangi talablar qo ymoqda.

Axborotlarni o zlashtirish va ulardan ta lim jarayonida yetarlicha hamda

samarali foydalanish uchun qulay vositalardan foydalanishga zarurat tug ilmoqda.

Bugungi texnologiyada yuz berayotgan inqilobiy o zgarishlar aynan

axborotlardan ta lim jarayonida yetarlicha foydalanishni ta minlashda

kompyuter va texnik vositalarni qo llanishga olib keldi. Bugungi kunda ta lim

jarayoniga kompyuter va texnik vositalarning jadal kirib kelayotganligi, biroq
ulardan foydalanuvchilarning tayyorgarlik darajasi hali lozim darajada emasligi
tabiiy holdir. Mutaxassislarning islohotlar bilan mutanosibligi ta minlanishini

inobatga olish lozim.
Uzluksiz ta lim-chuqur, har taraflama asosli ta lim-tarbiya berish, mutaxassis

kadrlar tayyorlashning turli-tuman shakl, usul, vosita, uslub va yo nalishlarining

mukammal uyg unligidan iboratdir. Uning turli komponentlari o rtasidagi

o zaro aloqadorlik, muayyan usul va uslublarning ta lim sharoitiga oqilona

tadbiq etilishi uzluksiz ta lim sifatini ta minlaydi.

Dunyoning rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarida ta limni

axborotlashtirishga alohida e tibor qaratilmoqda. Shu borada, ta limni

rivojlantirish, uning samaradorligini oshirish yo llari izlanmoqda, ta limda yangi

axborot texnologiyalarini joriy etish masalasi ommalashmoqda. Hozirda
barcha ta lim muassasalari zamonaviy kompyuter va telekommunikatsiya

texnologiyalari bilan jihozlanmoqda. Bu esa, pedagoglarning o z mehnat

faoliyatiga yangicha yondashuvni talab etadi. Mamlakatimizda Kadrlar

tayyorlash milliy dasturi da belgilangan vazifalardan kelib chiqib, davlat ta lim

standartlari hayotga tadbiq qilinilayotgan bir paytda, talim muassasalaridagi
o quv-tarbiya jarayonini sifatli tashkil etish uchun
o qitishning texnik
vositalarini yangi avlodini qollash o qitish texnologiyasini yanada tezroq

rivojlanishiga zamin bo lib xizmat qiladi.

3

Ta lim tizimining bugungi vazifasi-talaba (o quvchi, tinglovchi)larni kun
sayin ko payib borayotgan axborot-ta lim muhiti sharoitida uning mazmunini

jadalashgan holda o rgatishdan iboratdir. Buning uchun ta limda
o qitishning
zamonaviy texnik vositalarini qo llash zarur.

Ta lim tizimida
o qitishning texnik vositalarini qo llash muammolariga
bag ishlangan ko plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan.Hozirgi kunda ham olib

borilayotganligi haqida turli axborot vositalarida bayon qilinmoqda.
O qitishning
zamonaviy texnik vositalari dan uzluksiz ta lim tizimida qanday
foydalanish mumkin, degan masala bugungi kunda dolzarb hisoblanadi.
O quv yurtlari
o quv jarayonida o qitishning texnik vositalarini
qo llash borasidagi ilmiy tadqiqotlar N.M. SHaxmayev[4],L.P.Preessman[8],

E.L.Belkin[5], L.M. Yoqubov[13], SHmargun N. I. [10] va boshqalar tomonidan
olib borilgan.
Lekin zamonaviy texnik vositalarini qo llash
uzluksiz ta lim tizimining
barcha bo g nlarida qo llash borasidagi ilmiy tadqiqotlar yetarlicha

o rganilmagan.

H ozirgi kunda o qitish
da zamonaviy texnik vositalar dan foydalanish uning
mazmun mohiyatini bilish juda muhimdir. Uning ta limda qo llanilishi esa

o quv jarayonini samaradorligini oshirish yo llaridan biri bo lib hisoblanadi.

Shu jihatdan olganda ishning muammosi dolzarb hisoblanadi.
Tadqiqot obyekti . Oliy o quv yurtlarida
zamonaviy texnik vositalarini
qo llash
jarayoni , ularni amaliyotga joriy etish va foydalanish.
Tadqiqot predmeti. o quv jarayonida zamonaviy
texnik vositalarini
qo llash
va undan foydalanish muammolari va istiqbollari.
Tadqiqot ishining asosiy maqsadi:
4

- O qitishning texnik vositalari ni ta limda qo llash imkoniyatlarini
aniqlash;
- O qitishning zamonaviy texnik vositalarining o qitish jarayonida

foydalanish aniqlashdan iborat .
Buning uchun quydagi vazifalarni amalga oshirish lozim:
- O qitishning texnik vositalarini o qitish jarayoniga ko maklashish

samaradorligi bo yicha ishlarni tahlil etish;

-O qitishning zamonaviy texnik vositalarining tuzilishi va imkoniyatlarini

o rganish;

- O qitishning zamonaviy texnik vositalarilaridan foydalanish
bo yicha
ko rsatmalar tayyorlash.

Ishning ilmiy yangiligi: O qitishning zamonaviy texnik vositalarining o qitish

jarayoniga ko maklashish samadorligini aniqlash va undan foydalanish
bo yicha
ko rsatmalar ishlab chiqish.

Ishning nazariy ahamiyati
1. O qitish jarayoniga ko maklashishga yo naltirilgan o qitishning

zamonaviy texnik vositalaridan ta lim
da foydalanish bo yicha ko rsatmalar va
tamoyillari aniqlangan;
2. O qitishning zamonaviy texnik vositalari yordamida o quv jarayonini

rivojlantirish istiqbollari tahlil qilingan va ularning ta lim jarayonidagi o rni

aniqlangan.
Ishning amaliy ahamiyati
1 . Ishlab chiqilgan sinovdan o tkazilgan ish natijasidan akademik litsey,

kasb-hunar kollejlari, hamda oliy o quv yurtlarida foydalanish mumkin.

5

I . BOB TA LIM JARAYONIDA KOMPYUTER VA TEXNIK VOSITALARDAN
FOYDALANISH.
I.1 O qitishning multimedia vositalari

Multimediya proyektori kompyuterdan, videokameradan, DVD disklarni
tasvirlovchi qurilmalardan olgan axborotni katta ekranda yoritib berishga hizmat
qiladi. Hozirgi proyektorlarda turli texnologiyalar ishlatiladi, jumladan suyuq
kristalli (LCD) panellarida tasvir yaratish keng tarqalgan, yangi mikroynali (DLP)
texnologiya kirib kelmoqda, ayniqsa yuqori unumli va maxsus proyeksion
tizimlarda elektron-nurli trubka (SKT) lar ishlatiladi. Hozirda boshqa turlari ham
yaratilmoqda. (D-ILA, L COS) LCD-qurilmalar proyektorlarni asosiy ishlash
prinsipini bir muncha kino yoki slayd proyektorlarini eslatadi, faqat plenka
o rnida kristall panel ishlatiladi. Bu holda raqamli elektron sxema yordamida

tasvir yaratiladi, lampadagi yorug lik nuri obyektiv paneli orqali o tadi va

ekranda tasvirni bir muncha kattalashtirib yoritib beradi. (DLP)-proyektorida
yorug lik mikrosxemalar bilan boshqariladigan ko pgina mikroynalarda aks

etadi hamda obyektiv orqali ekranda namoyon bo ladi. (DLP)-proyektoridagi

mirosxemalarda rangli tasvirni hosil etishda qizil yashil va ko k ranglardan iborat,

har biri uchun alohida bo lgan uchta paneldan foydalaniladi. Arzonroq (DLP)-

proyektorida rang hosil qilish uchun ketma-ket katta chastotali (Bir xotirali
sxemalar) orqali ekranga proyeksiyalanadi. Uchta mikroynali chiplardan
yurug lik taratish imkoni yuqori darajali qimmatbaho proyektorlardagi rang xosil

qilishda foydalaniladi. (LCD) panelining tuzilishi va sifatidan, lampalarining
kuchlanish toifasidan qattiy nazar multimedia proyektori xar xil yorug likdan

iborat. Aniqrog i yorug lik oqimi- bu qurilmalarda bosh o lchamlardan biri

hisoblanadi, yorug lik oqimi qancha yuqori bo lsa tasvirni ham xonani

yorug ligiga qarab shuncha kattalikda bo lgan hajmda ko rish imkoni bo ladi.

6

Kompyuterdagi tasvirni yoritib berishda ekranga quyosh nuri va lampalar tushib
turmasa hamda xona yaxshi yoritilgan holda bo lsa, turli proyektorlardagi
yorug lik oqimi bilan ta minlangnaligi yetarli bo ladi.

Videotasvirni ko rish uchun esa yorug lik oqimiga bo lgan talab katta, chunki

videokadr bo lganligi sababli tasvirdagi ko pgina axborotlar qoraytirilgan

qismda uchraydi, shuning bilan birgalikda tasvirning yoritilish darajasi ko z

uchun barcha qulayliklarga ega bo lishi kerak. proyektorning asosiy

xususiyatlaridan yana biri uning Kontrast yorqinlik darajasidir biroq bu
ko rsatkichlar beruvchi uslubiyatida fikrlarning turlichaligi sababli firmalar bu

haqda xech qanday ma lumot berishmaydi.

Foydanavchi bilishi uchun eng asosiysi hozirgi kunda proyektorning har qanday
modeli o zida kontrast yorqinlikni yaxshi darajada namoyon etadi, faqatgina

tashqaridan tushib turuvchi begona vositalardan saqlanishi lozim.
Proyektorlarnig navbatdagi imtiyozi biri LCD-panelining DMD-xotira chiplariga
bo lgan mutanosib o lchamlaridir. 640x480 (VGA), 800x600 (SVGA),

1024x768 (XGA) 1280x1024 (SXGA) rusumli kompyuterlar uchun tasvirni aniq
yoritib berishda panelda standart o lchamlar ishlab chiqilgan.

So nggi vaqtda eski 4:3 hajmli ekran o rniga yangi 16:9 hajmdagi ekranga

o tganligi belgilab qo yildi. Bu esa asosan videotasvirlani yoritib berishda

xizmat qiluvchi («KENG XGA»-«WIDE XGA» deb ataluvchi) 1366x768
elementli LCD panelli proyektorlar modelini paydo bo lishiga sabab bo ldi.

Uning videomanbalari-kameralar, magnitafonlardir.
DVD disklarini tasvirlovchilarda ( PAL, SESAM, NTSS) kabi ranglarni

ajratuvchi (farqlovchi) tizimli signallar yordamidan xamda chastotalar (davriy
takrorlanish) yo naltiruvchi toifalaridan foydalaniladi.

Proyektorlarning ko pchiligi tasvir o lchovini oddiy regulirovka qilish xalqa

rostlovchilarini aylantirish orqali uni joyidan siljitmasdan oraliqni ma lum bir

7

o lchamga keltiruvchi fokusli o zgaruvchan obyektivlar (zum-obyektivlar) bilan
ta minlangan.

Agar zum-obyektivlar elektryuritgich bilan jihozlangan bo lsa fokusli oraliq

masofa va tasvirni keskin ko rinishini ta minlashda masofaviy boshqaruv pulti

elektron qurilmasi yordamida amalga oshiriladi.
Odatda multimedia proyektorlari videofilmdagi videotasvirlar ovozini eshitish
uchun ovozkuchaytirgich qurilmalari bilan jihozlangan
Taqdimot marosimlarida ovozni rostlashda pultlardan foydalanish katta samara
beradi, biroq katta auditoriyalarda ovozni balandligini yuqorisifatli ravishda
ta minlash imkoni yetarli bo lmaganligi uchun maxsus ovozkuchaytirgichlardan

foydalanish tavsiya etiladi. Ko pchilik zamonaviy proyektorlarda yorug lik nuri

manbai sifatida oddiy lampalarga nisbatan yuqori darajali yoritish imkoniyatiga
ega tiniq spektrli (oq rangli) va 2000 soat ishlaydigan yoysimon lampalardan
foydalaniladi. Ba zi modellardagi lampalarning tejamli ishlash tartibi 1 muddatga

ishlatilishga mo ljallagan moduli lampalarning ishlatilish muddatini 2 baravarga

oshiradi.
Multimedia-proyektorlari ultra infra qizil nurli masofaviy boshqaruv pulti bilan
jihozlangan.
Proyektorlarni boshqarishda tag in tasvir ko rsatilayotgan shu kompyuterning

«sichqonchasi» va klaviaturalaridan foydalanish mumkin.
Overxed-proyektorlari
Overxed-proyektoralridan A 4 formatli shaffof plenkalarga qayd etilgan tasvirlarni
yoritib berishda foydalaniladi.
Og irligi va hajmiga qarab, apparatlar portativ, yarim-portativli va ko zg almas

modellarga bo linadi. Portativli overxed-proyektorlari 7 kg oshmaydigan yig ma

tuzilishga ega, Oddatda bunday modeldagilar oson yig ilishi bilan juda qulay

8

bo lib, transportirovka qilish uchun maxsus jamlanish sumkachalar to plamiga
ega. Odatda qo zg almas overxed-proyektorlari 8 kgdan 17 kggacha og irlikda

bo lib, auditoriyada doimiy ravishda o rnatilib qo yishga mo ljallangan.

Modellerdagi proyeksiyalashni umumiy xususiyatlarga ko ra Overxed-

proyektorlri nur o tkazuvchi va nurni o zida aks ettiruvchi turlarga bo linadi.

Nur o tkazuvchi overxed-proyektorlarida lampasi va optik tizimi shisha ostidagi

korpusda bo lib shu yerda tasvirni namoyon etuvchi shaffof plenka joylashgan..

Nurni o zida aks ettiruvchi overxed-proyektorlarida lampa va optik tizimi

(obyektiv, kondensor va oyna) namoyish etiladigan shaffof plenka tepasidagi
tutgichga o rnatilgan bo lib, ishchi maydon oynali maxsus yuzadan iborat.

Qo zg almas va yarimportativ modelli proyektorlar nur o tkazuvchi tartibda

ishlangan bo lsa, portativ modellar esa nurni o zida aks ettiruvchi taribda

ishlangan. Modellar foydalanilayotgan lampalarning katta kuchlanishga egalik
toifasi qarab farqlanadi. Bular 250 va 400 Vt kuchlanishga ega galogenli lamplar
va 200, 400 va 575 Vt metallogalogenli lamplar. Qizdiruvchi oddiy galogenli
lampalar ancha arzon, lekin kam vaqt (o n soat) ga xizmat qiladi. Proyeksiya

vaqtida tiniq oq rangda ko rsatmaydi. Bunday yorug lik oqimida ishlaydigan

Overxed-proyektorlarida birayo la 2 ta lampa hamda 1 tasi kuyib qolsa zaxiradagi

ikkinchi lampaga o tuvchi maxsus richag o rnatiladi. Yoysimon metallogalogenli

lampalar ancha qimmat bo lib, va tasvirlash jarayonida yuqori sifatli tiniq oq rang

bilan ta minlaydi. Ular yuqori oqimda nur o tkazuvchi qo zg almas

modellarda ishlatiladi, xizmat qilish vaqti galaogen lampalarga nisbatan ancha
ko p. (yuz va ming soat). Overxed-proyektorlarning obyektivi 1 tadan 3 tagacha

linzasi bo ladi. Uch linzali variofokal obyektivlar, bir linzalik obyektivlardagi

tasvirdagi qing ir-qiyshiqlik ya ni notekislikni bartaraf etadi. Overxed-

proyektorlaridan auditoriyani maxsus qorong ilatishsiz kunduzgi yorug likda

foydalaniladi.
Slayd-proyektorlari
9

Slayd-proyektorlaridan fotoplenkadagi tasvirni proyeksiyalashda foydalaniladi. Bu
Rossiyada juda keng tarqalgan va mashhur proyektor. Slayd-proyektorlari uncha
murakkab bo lmagan tuzilishdan iborat bo lib Rossiya ishlab chiqarish
korxonalarida sotuvga chiqarilgan va xar bir istagan kishi sotib olishi imkoniyati
bo lgan. Uzoq muddat maishiy xizmat ko rsatish joylaridagi rangli fotosuratlar

bosib chiqaruvchi oddiy texnologiyalarni bo lmaganligi sababli, rangli pozitivli

slaydlar yordamida fotoishqibozlarni dune bo ylab kezgan sayoxatlarini

xotirasida saklab kolish va uni yordamida namoyish etish imkonini beradi.
Bugungi kunda bu apparatlar avvalgidek mashhur bo lib, chet el

kompaniyalarining professional slayd-proyektorlarining Rossiya bozorlariga kirib
kelishi, fan, ta lim, meditsina, reklama va shou-biznes tizimida keng

qo llanilmoqda. Ko pchilik slayd-proyektorlarida kenligi 35 mm plenkalar

ishlatiladi. Biroq 60-millimetrli plenkaga mo ljallangan modeli mavjud. Tuzilishi

toifasiga ko ra ular 2 ta asosiy guruxga bo linadi

- lineyli (to g ri chiziqli) slayd-magazin

- karuseli ( aylanali) slayd-magazin
Uncha qimmat bo lmagan proyektorlar avtofokusirovka tizimi bilan jihozlangan.

Siz infraqizil nurli yoki kabeli masofaviy boshqaruv pultini tanlab olishingiz
mumkin. Kinderman - slayd-proyektorlar qo shimcha almashinish va

uzunfokusirovkali keng burchakli obyektivlar bilan jihozlangan bo ladi.

Almashinuvchi optika ekran va xona o lchovlarini biri-biriga moslashtirish

qulayliklari ya ni kichik xonada kattta ekran yoki aksincha bo lishi imkonini

yaratadi. Tasvir namoyishi vaqtida tamoshabinlar noqulay bo lmasligi hamda

tiniq va aniq o lchamda ko rish uchun proyektor auditoriyaning uzoqroqdagi

devori tepasiga o rnatilishi lozim ,

Markerli doskalar
Bular oq magnitli doskalar bo lib, maxsus markerlar yordamida yoziladigan va

yengilgina maxsus quruq gubka yordamida o chirib tashlash imkoniyatiga ega

10

moslama. Markerli doskalar yuzasining toifasiga qarab, Standart va Delux toifaga
bo linadi. Standart juda arzon varianti bo lib, doskaning yuzasi maxsus ok
bo yoq bilan qoplangan po lat listdan iborat. De1ix- varianti oq emal qoplangan

issiqbardosh termik ishlov berishga mo ljallangan, po lat listdan iborat bo lib,

shundan keyin doska oynadek silliq, g ovaksiz, tuzilishga ega bo lib, ancha

ko p xizmat qiladi. Standart ga nisbatan ancha sifatli va chidamliroqdir. Markerli

doskani yuzasi magnitli xususiyatga ega bo lganligi sababli unga qog ozli

hujjatlarni magnit fishkasi yordamida yopishtiriladi. Markernoy doskalar to plami

to rtta har xil rangdagi maxsus markerlar, magnitli quruq almashtiruvchi

salfetkalar, 10 magnitli fishkalar va doska tozalovchi spreyadan iborat.
Nusxa ko chiruvchi doskalar

Nusxa ko chiruvchi doskalar ma ruza, seminara, kengash vaqtida doskadagi

barcha yozuvlar va suratlarni xotirasida saqlab qolish imkoniyatiga ega.
Ma lumot materiallari faks qog ozlariga termoprinter yordamida bosmaga

chiqariladi. Doska yuzasidagi 1 dyuymga 200 nuqta hajmda mos keluvchi
taxminan 1 dyuymga 40 nuqta belgilangan imkon darajasiga ega. «Panaboard»

doskalari uch xil o lchamda ishlab chiqailadi.: ya ni eniga 170 bo yiga 90 sm,

80 sm,140 sm o lchamliklarda ishlab chiqarilad bundan tashqari ma lumotlarni

ketma-ketlik portidan kompyuterga uzatib, lazerli printerdan bosmaga chiqarib
beriuchi interfeysli plataga imkoniyati o rnatilgan.Faylga yozib olish yo li juda

oson bunda siz:, dasturiy ta minotni ishga tushirib kompyuterni biroz yoddan

chiqarib turasiz va butun diqkatni doskadagi bor ma lumotga jalb etgan holda

mos vaziyatga qarab, «kopirovaniya» tugmchasini bosasiz va 15-20 daqiqadan
so ng fayl tayyor bo ladi.faqat uni xotirada saqlab quyishni unutmang.

Hujjat-kameralari
Hujjat-kameralari uncha katta bo lmagan predmet, vizual tasvirni yoritib

beruvchi fotosurat,slaydlar, hujjatlarni asl nusxasini elektron tasvirini tez fursat
ichida namoyon qilib beruvchi oddiy qurilma. Tuzilishi jihatidan oddiy bo lgan

11

kameralar stol tagligiga mahkamlangan maxsus sharnirda yoki «egiluvchan
bo yin» aylantirish imkoni bo lgan miniatyurali kamerali boshchadan iborat.
Videokonferensiyalar vaqtida kamerali boshchasiga bevosita mikrofon o rnatiladi

bunday o lchamlarda rang muvozanatlantiruvchi avtomatik ravishda amalga

oshiriladi, tasvirni keskinligini oshirish qo lda bajariladi. Boshlang ich darajali

kameralarda 5 ta-videosignal va kompozit chiqish mavjud. Bazi modellar
foydalanish ko lamini kengaytiriuvchi utkazuvchi, mikroskoplar, 35-mm slaydlar

uchun adapterlar to plamlaridan iborat. Murakab tuzilgan hujjat - kameralarida

maxsus funksiya ko zda tutilgan bo lib, rang muvozanatlantiruvchi ham

avtomatik ravishda xam qo lda amalga oshiriladi, tasvir masshtabini

o zgartiruvchi almashinuvchi fokus oraliqli obyektivlar, negativ rejim, masalan

negativnoy fotoplenkani pozitivnom tasvirda ko rishda avtomatik yoki qulda

ishlatish mumkin. Bevosita Murakab tuzilgan hujjat kameralar asosida shaffof

yoki oddiy plenkalarni asl nusxasi tasvirni ko rishda qo shimcha yoritish anjomi

o rnatiladi.

Video manbalarga operativ ulovchi kirish hamda komponent signaldan chiqish
pereklyuchateli mavjud.
Bazi modellar xotira bloki bo lib, bir va bir qancha tasvirni saqlab qolib, siz

tanlagan televizor yoki proyektorga uzatib berish imkoni yaratib beruvchi jixozlar
bilan ta minlangan. .

Guruhlashgan tizim (Goom sistem) ko pincha kabinetga mo ljallangan. Ular

xar tomondan bir qancha kishi qatnashadigan uchrashuvlar uchun yaratilgan.
To plamga televizion monitor tovush yorituvchi tizim, asosiy va qo shimcha

videokameralar, mikrofonlar, videokodek modul, hamda 1 ta invers multipleksor
va lokal tarmoqga ulanuvchi interfeys modul mavjud. Bazan videokodek va
tarmoqlarga ulanuvchi jixozlar bitta qurilmaga ulanadi. Televizion monitor
o rnida sifatli televizor bo lishi mumkin. To plam bir qancha zarur

12

qo shimcha jixozlar kiradi. Kengash o tkazilayotgan vaqtda biror-bir videolahza
yoki shu kengashni yozib olish uchun ko pincha videomagnitofon ishlatiladi.

Hujjat kameralari rasmlar, chizmalar, hujjatlar tasvirini yoritishda ishlatiladi. Bu
majmuaga ma lumotlarni almashish va matnli, grafikli hujjatlarni birgalikda

ishlab chiqish uchun kompyuter vositasini ulab berish mumkin. Barcha ishlab
chiqaruvchilar kamerani notiqlarga qaratib (yuzlatib) qo yishni ma qqul

ko radilar. Bunday xolat ko pchilik ishtirok etadigan kengashlarda juda

foydalidir.
Stol tizimi (Desktop) abonentlarning shaxsan o zi ishlatishi uchun

mo ljallangan. U asosan maxsus platali shaxsiy kompyuterni tasavvur etadi.

Xususan bu to plam tarkibida videokamera,va audiomodul (ikkinchisini o rnida

mikrofon va kolonkadan iborat to plamni ishlatish mumkin) bundan tashqari stol

tizimiga qo shimcha masalan: videomagnitofon ikiknchi videokamera

qurilmalarini ulash mumkin.
Hujjatli videokamerlar
Stol tizimidagi videokonferens-aloqaning dasturiy ta minotga asoslangan

birgalikda ishlash vositasi.
Sanoqli daqiqalar ichida turli xonalardagi abonent nuqtalarini videokonferensiya
utkazish uchun mos qurilmalar bilan jihozlab beruvchi ixcham tizimlar. Asosan
bunday qurilmalar televizion monitor tepasiga o rnatiladi. Shuning uchun uni

televizion pristavka deb yuritiladi. (Set-top-box).
Co nggi vaqtda bunday tizimlar, xar ikki tomondan bir necha kishi ishtirok

etayotgan aloqa seansida alternativ xulosa chiqarish sifatida ko p

qo llanilmoqda. Buning eng muhim tarafi guruxlashgan tizimlardan juda arzon va

funksionallik sifatlarini mos keladi.
Bir qancha eng ixcham modellar keyslarda joylashgan. Ularda kamera, monitor,
audio tizim va xar xil tarmoqga ulanish interfeysi mavjud.
13

Shaxsiy tizim o zida ixtisoslashgan telefon apparatlarini tassavur etadi. Ular
miniatyurali kamerachalardan suyuq kristalli ekran bilan jixozlangan va birinchi
galda abonentlarning vizual muloqotiga mo ljallanagan.

Bu apparatlar birgalikda shaxsiy kompyuterlarda ishlash uchun interfeyslarga
ulanadi.
Axborot texnologiyasi vositalari muayyan amallarni ongli va rejali amalga
oshirishda o zlashtiriladi. Bu jarayon quyidagilarni o z ichiga oladi:

kompyuter, shuningdek, printer, modem, mikrofon va ovoz eshittirish qurilmasi,
skaner, raqamli videokamera, multi media proyektori, chizish plansheti, musiqali
klaviatura kabilar hamda ularning dasturiy ta minoti;

uskunaviy dasturiy ta minot;

virtual matn konstruktorlari, multiplikatsiyalar, musiqalar, fizik modellar, geografik
haritalar, ekran protsessorlari va x.k.;
axborotlar majmui ma lumotnomalar, ensiklopediyalar, virtual muzeylar va

x.k.;
texnik ko nikmalar trenajyorlari (tugmachalar majmuidan tugmachalarga

qaramasdan ma lumot kiritish, dasturiy vositalarni dastlabki o zlashtirish va

x.k.).
Axborot texnologiyalari vositalarining markazida turuvchisi kompyuterdir. Hozirgi
kunda kompyuterlar ta lim tizimida asosan to rt yo nalishda:

o rganish obyekti sifatida;

o qitishning texnik vositalari sifatida;

ta limni boshqarishda;

ilmiy-pedagogik izlanishlarda foydalanilmoqda.
14

O quv-tarbiya jarayonida kompyuterlar asosan to rt tartibda: passiv qo llash
kompyuter oddiy hisoblagich kabi; reaktiv muloqat kompyuter imtihon oluvchi

sifatida; faol muloqat kompyuter talabaga yo l yo riq berish va imtihon

olishda; interfaol muloqat kompyuter sun iy intellekt sifatida, ya ni talaba

bilan muloqat qilishda foydalaniladi.
Multimedia kompyuterda axborotning turli xil ko rinishlari: rangli grafika,

matn va grafikda dinamik effektlar, ovozlarning chiqishi va sintezlangan
musiqalar, annimatsiya, shuningdek to laqonli videokliplar, xatto videofilmlar

bilan ishlashdir.
Multimedia vositalari asosida o qitish jarayonida aniq predmetni kompyuter

asosida to liq o qitish, ma ruza matnlarini taxrirlash, talabalar topshirgan

nazorat natijaparining taxlili asosida ma ruza matnlarini bayon qilish uslubini

yaxshilash, o quvchi-talabalar axborot texnologiyalarini multimedia vositalari

asosida animatsiya elementlarini dars jarayonida ko rishi, eshitishi va mulohaza

qilish imkoniyatlariga ega bo ladi.

Multimedia vositalari bilan ishlaydigan o qituvchilar qo yidagi vazifalarni

amalga oshirishlari kerak:
- ma ruza matnlari, amaliyot bilan bog lik topshiriqlarni tayyorlash;

- uslubiy ko rsatmalarni, nazorat savollarini, to g ri javoblar varantini tuzish;

- ishchi dastur va texnologik xaritani tuzish;
- bilimni nazorat qilish natijasini tahlil qilish;
- ma ruza matnlarini tahrirlash;

- xar bir mavzu bo yicha dinamik ko rinishda aks etuvchi jarayonlarning

animatsiyalarini tasavvur qilish;
15

- mustaqil ishlar bo yicha o quvchilarga nazariy va amaliy savollar yuzasidan
maslahatlar berishni tashkil qilish;
- o zlashtirilishi murakkab bo lgan mavzular bo yicha o quvchilar bilan

suhbat o tkazish kabi talablar qo yiladi.

Qo yilgan ushbu talablar buyicha multimedia vositalari asosida dars jarayonini

tashkil qilish pedagog-o qituvchilarning yumushini osonlashtirib, uquv jarayonini

boshqarish, uning samaradorligini yanada ko tarishga erishiladi, IIIy bilan bir

qatorda ta lim muassasasi raxbariyatiga o kuvchilarning olgan bilimlarini test

natijalarini ko rib borish va ularning o zlashtirish darajasiga baho berish,

o qituvchilarning ma ruza matnlari va boshqa mustaqil ishlarga muljallangan

materiallarining tayyorlash sifatiga baho berish, multimedia vositalari asosida
laboratoriya ishlarini bajarish uchun kompyuterda modellashtirilgan virtual
stendlar joroy etish, kursni o zlashtirish buyicha uslubiy materiallarni tayyorlash

uchun takliflar ishlab chiqish kabilarni amalga oshirish imkoniyatini beradi.
Kompyuter-axborot texnologiyalari modelidan foydalanish masalasi
o qitilayotgan fanning xususiyatlaridan kelib chiqqan holda dars jarayonida

namoyish qilinishi kerak bo lgan obyektning ichki, tashqi hossalarini ko rsata

olishdek muhim vazifani amalga oshirish imkoniyatini yaratadi. Bu esa o z

navbatida axborot-pedagogik texnologiyalar asosida multimediali elektron
darsliklar (MED) yaratish mumkin ekanligini ko rsatadi.

Multimedia vositalari o quv jarayonida quyidagi eng muhim jixatlari bilan

alohida ahamiyatga egadir:
differensial va individual o qitish jarayonini tashkil qilishi;

o qish jarayonini baholash, teskari aloqa bog lashi;

o zini-o zi nazorat qilish va tuzatib borishi;

16

o rganilayotgan fanlarni namoyish etishi va ularning dinamik jarayonini
ko rsatishi.

fan mavzularida animatsiya, grafika, multiplikatsiya, ovoz kabi kompter va axborot
texnologiyalardan foydalanishi;
o quvchi-talabalarga fanni o zlashtirish uchun strategik ko nikmalar hosil

qilishi va hokazo.
Shuningdek, multimedia vositalarining amaliy tomoni ulardan o quv jarayonida

foydalanish va kelgusida ta lim tizimida o quv jarayoni uchun ma lumotlar

bazasini va virtual stendlar yaratishdek muhim vazifani amalga oshirishga zamni
hozirlaydi.
I.2 Multimediali proektor
Men birinchi marta kinoga borib, E r amizdaen million yil ilgari deb nomlangan

filmni tomosha qilganman, unda dinozavrlarni ko rib, qo rqqanimdan

o rindiqlar tagiga berkinib olib, butun film davomida yashirinib o tirganman.

O shanda men besh yoshda edim va shu sababli bo lsa kerak, film juda

qo rqinshli tuyulgan edi. Bu vaqtda men televizorda ko plab filmlarni ko rgan

bo lsamda, katta ekrandagi qahramonlardan qattiq qo rqqandim. Faqatgina

kinoteatrda haqiqiylik hissi yuqoriroq bo lgan.

Bir necha yil o tgach, men kinomatografiya tarixida aka uka Lyumerlar

tomonidan Poezdning yetib kelishi kinoroligini ommaviy rayishda namoyish

etganlarida xatto katta yoshdagi kishilar ham o rinlaridan turib, qochib

ketganlarini bilib oldim. Ular ekranda ko rganlaridan juda qattiq ta`sirlanganlar.

O sha kunlardan boshlab, insoniyat kino dunyosini maksimal darajada haqiqatga

yaqinlashtirish maqsadida turli apparatlar yordamida haqiqiy dunyoning
proektsiyasini yaratishga intilganlar.
Professional kinoda bularning hammasi tushunarli bo lsa ham juda sifatli

havoskorlik filtmlarini suratga tushirishni biz xatto orzu ham qilmagandik. O n

17

besh yil ilgari savdoda faqatgina 8 mm kinoplyonkali, ovozsiz portativ
kinoproektorlari ( Rus turidagi) va to g risini aytish kerak, sifati
kinoteatrdagidan ancha yomon bo lgan kinoni suratga olish uchun to rt minutlik

rolikni plyonkaga yozib olish, uni chiqarish, elim bilan yopishtirish, 15 minutlik
qilib ulash kerak bo lar edi. Rangli televizor va videokamera (aytaylik

videomagnitofon ham) paydo bo lishi bilan shaxsiy portativ video muammosi

qisman hal etildi.
Nima uchun qisman? Chunki katta ekranga oddiy foydalanuvchining hali ham
chiqishining iloji yo q edi, faqatgina kinoteatrlarda va gap tamom. Ammo o tgan

asrning to qsoninchi yillarining boshlarida multimedia proektor nomi bilan

ataluvchi apparatning paydo bo lishi bilan hamma narsa o zgardi.

Multi so zi ko pchilik deganini, media esa, video va audio bilan bog liq

jihatlarning hammasi, proektorning ma nosi tushunarli, albatta, proektor

tasvirni proektsiya qilish (ko rsatish) uchun qurilmani bildiradi. Zamonaviy

videoproektor boshidan raqamli qurilma hisoblanadi, shuning uchun unga
videomagnitofonni ham, DVD pleer, videokamerani, televizor xamda

kompyuterni ulash mumkin.
Tasvirni oddiy ekranda ham ko rsatish mumkin, yorug lik o tkazuvchi ekranga

ham (proektor ekran orqasida turgan holat) tushirish, proektorni ekranga burchak
ostida (gorizontal ham, vertikal ham) qo yish mumkin, shipga «oyog ini

osmondan» qilib osib qo yish mumkin. Multimediaproektor bir aniq belgilangan

fokus masofasiga emas, shuning uchun proektorni turli joylarda va har xil
masofada qo yish mumkin. Zamonaviy proektorlardan xonani qorong u

qilmasdan uni kun bo yi ishlatish mumkin. Eng portativ proektor tasvirni

diagonalli 8 metrgacha o lchamda ko rsatishi, eng kuchlisi esa 36 metr

diagonalgacha ko rsatishi mumkin. Uning ana shu har tomonlama

«imkoniyatlariga» qaramay, bu qurilma foydalanishda maxsus bilimlarni talab
etmaydi, og irligi 1,5-5 kg. va kitob hajmidan to diplomat hajmigacha kattalikka

ega. Eng kuchli professional proektorlar 38 kg og ir bo lmaydi.

18

Proektordan turli joylarda ham foydalanish mumkin. Undan quyidagi sharoitlarda
foydalanish mumkin:
- uy kinoteatri uchun;
- prezentatsiyalar uchun;
- ma ruza (leksiya) mashg ulotlari uchun;
- kontsert va tamoshalar uchun;
- restoran va kafelarda;
- stentdlarda ko rgazma faoliyati uchun;

- va nihoyat kinoteatrlarda ham.
Bizda Toshkentda deyarli hamma kinoteatrlarda aynan raqamli
multimediyaproektorlardan foydalanadilar. chet davlarlarda qimmat kinoteatrlarda
eng yangi plyonkali kinoproektorlardan foydalanadilar, lekin ovoz raqamli hajmli
bo ladi. Shunday qilib bu ma`noda tarix aylana harakat bilan ilgari bormoqda.

Videoproektorlarni qo llanilgan texnologiyasiga qarab, turlariga ajratish

mumkin.
Har qanday proektorning asosida (odatda) yarimyorug’ slayd orqali yorug’lik
o’tkazish (yoki aks ettirish) yo’li bilan tasvirni namoyon etish, paydo qilish yotadi.
19

Kinoproektorlarda kinoplyonka kadrlari (slaydlar) ma`lum tezlikda juda katta
kuchga ega yoruglik manbai oldidan tortib otkazilib, ekranda harakatlanuvchi
suratni aks ettiradi. Zamonaviy proektorlarda slaydlar (plyonka) rolini turlicha
qurilmalar bajarishi mumkin. Shuning uchun videoproektorlarni besh turga ajratish
mumkin:
- CRT proektorlari ular uchta nurlanish kineskopidan iborat bolib, R, G va B

boshlangich ranglarda rangli plyuminofora Bilan katta bolmagan yorqin tasvirlar

yaratadi. Bu tasvirlar uchta ob`ektiv bilan optik mustaqil (alohida) kanallarda
ekranga tushiriladi, bu erda optik aniq moslashadilar va umumiy rangli tasvirni
tashkil etadilar. Proektorlarning bu turi 60 yildan ortiq vaqt mavjud bo ’ lib , hamma
proektorlar orasida eng yuqori sifatli kartinkaga egadir . A mmo CRT
proektorlarining hamma ustunliklarni to ’ la ko ’ rish , yuqori sifatli , professional
video yozuvli , yaxshilab qorong ’ ilatilgan xonada , diogonali 2 metrdan boshlab ,
ekranda tomosha qilingandagina mumkin bo ’ ladi . CRT proektorlari juda ham katta
bo ’ ladi ( hammasi ham odatda 60 kg dan og ’ ir ) va malaka , ehtiyotkorlik bilan aniq
ishlashni talab etadi . Har qanday joyini o ’ zgartirilgandan keyin ekranda uchta
boshlang ’ ich tasvirlarni birlashtirish , moslashtirish uchun mutaxassis tomonidan
sozlashni talab etadi . Ulardan boy klublar va katta tashkilotlarda foydalaniladi ,
chunki bu tashkilotlar eng yaxshi sharoit va rang uzatish imkoniyatlariga egadir .
Kichik zallarda faqatgina statsionar qurilma sifatida foydalaniladi .
- Qaytarilayotgan yorug ’ lik ( nur ) oqimini modulyatsiyalaydigan proektorlar
( Light Vale yorug ’ lik klapanli proektorlari va ILA
Image Light Amplifier
proektorlari ) dir . Bu turdagi proektorlar yorug ’ lik oqimini qaytarish va uni
modulyatsiya qilish asosida ishlaydilar . Bu turdagi ko ’ plab proektorlardan CRT
proektsion kineskopi asosidagi ( Cathode
Ray Tube el . Nurli trubka ) Light
Vale yorug ’ lik klapanli proektorlar va u ham CRT - kineskoplari va
mikroko ’ zgulimodulyatorlar asosidagi ancha yangi ILA proektorlari eng ko ’ p
foydalaniladiganlari hisoblanadi . Light Vale yorug ’ lik klapanli proektorlarida
20

quyuq rangsiz suyuqlik ( moy ) ning yupqa yuzasining unga elektronning tushishi
ostida deformatsiyalanishi fizik xossasidan foydalaniladi . Televizion tasvirning
elektr maydoni ta ` siri ostida suyuqlikning yupqa qatlamida yorug ’ lik oqimini
modulyatsiya qiluvchi difraktsion to ’ siq vazifasini bajaruvchi relefli rastr paydo
bo ’ ladi . ILA texnologiyasi Hughes - IVE qo ’ shma korxonasining mahsuloti bo ’ lib ,
1992 yildayoq bu tenxnologiyaning imkoniyatlari tajribalar bilan isbotlangan edi
3000 TVL ( televizion tarmoq uchun , misol uchun televizorda tasvir zichligi 280-
400 TVL ) tasvir zichligida yorug ’ lik oqimi 12000 lyumengacha va kontrastligi
1000:1 gacha bo ’ ldi . 1996 yil Yaponiyada ILA savdo markasida birinchi
namunalari ishlab chiqarildi . A mmo bu turdagi proektorlardan keng foydalanib
bo ’ lmaydi , narxi ham qimmat , hajmi ham to ’ g ’ ri kelmaydi . Shuning uchun bu
maqolamizda uning ishlash printsiplarini tushuntirib o ’ tmaymiz , lekin ular bunga
loyiqdirlar .
- D - ILA proektorlari ( Direct - drive Image Light amplifier ) bu JVC
Professional Products kompaniyasi tomonidan yaratilgan bo ’ lib , uning savdo
markasi hisoblanadi . Bu proektorlar ham ILA turidagi qaytariladigan yorug ’ lik
oqimini modulyatsiya qiladi , ammo CRT - kineskopidan foydalanmaydi . Yorug ’ lik
og ’ imi uchta JK g ’ aytaruvchi panellardan g ’ aytariladi va rangli tasvirni yuzaga
keltiradi . JK qaytaruvchi panellarning juda kam issiqlik yo ’ qotishi bilan birga
boshqa muhim ustunliklari ham bor . Piksellar kiritadigan polyarizatsiya
boshqarilishi bilan maydondagi ( polevoy ) Tranzistor joy egallamaydi , balki uning
orqasida ( undan keyin ) elektronika bilan past ( podnojka ) da joylashadi . Bularning
hammasi tasvir zichligi qobiliyati va tasvir yorqinligini oshiradi . Qaytaruvchi JK

panellarili proektorlarni yaralishi muvaffaqiyatlari haqida birinchi xabarlar 1997
yilda paydo bo ’ ldi va JVC Professional , Hughes - IVE , In Focus va Pionerfirmalari
tomonidan ishlab chiqarila boshlandi . Juda yaxshi ko ’ rsatkichlariga qaramay , bu
proektorlar unchalik keng tarqalmadi , bunda uning narxi ham ahamiyatga ega
bo ’ ldi . Keyingi yillarda ko ’ pchilik kompaniyalar qaytaruvchi matritsa LCOS
texnologiyasi qo ’ llanilgan ( Light Crustal on silicon
selikonli suyuq kristallar ) D -
21

ILA proektorlarini faollik bilan ilgari surmoqdalar , ularda polevoy tranzistor va
polistirolli kondensatorlarni bevosita umumiy kremniyli podnojkada yaratish
uchun diffuzion jarayonlar qo ’ llanilgan , bu esa pikselizatsiya darajasini pasaytirish
va oqibatda tasvir zichligini oshirishga imkon beradi .
I.3 LCD proektorlarining ko ’ rsatkichlari .
Bu ko’rsatkichlarni ikki asosiy guruhlarga ajratish mumkin. Birinchisi turli
interfeysli turli qurilmalarni ulash imkoniyati (raz`yomlari mavjudligi). Ikkinchisi
tasvir ko’rsatkichlarini ulash uchun raqamli manbalari mavjudligi: trapetsianal

buzilishlarni kuzatish, tasvirni gorizontal va vertikal inversiya imkoniyati, 16:9/5:4
formatida ko’rsata olish imkoniyati, tasvirni vertikal gorizontal surish xizmati,

prezintatsion xizmatlari (havorang yoki ko’ra ekran, kadrni to’xtatish , bir qismini

raqamli kattalashtirish, parda yopish, ko’rsatkich (kursor), ma`ruzachi taymeri,
“stop-kadr” yoki “kartinka v kartinke” xizmatlari va shu kabilar).
Zamonaviy proektorlarga koplab qurilmalarni ulash mumkin, kompyuterni ham,

(noutbukni ham) videomagnitofon, DVD-proigrivatel, videokamera (shu jumladan
raqamlisi ham), televizor yoki TV-tyuner (rakamlisini xam), rakamli fotokamerani,
oyinlar qoshimchasini ham ulash mumkin. Buning uchun proektorda quyidagi

raz`yomlar bolishi mumkin:

-kompyuterni ulash uchun analogli RGB (15-pin Hd D-sub), raqamli RGB (DVI-
D) audio (stereo mini-jack);
22

-videosignal manbaini ulash uchun S-Video (mini din 4 pin) kompozit (RCA),
komponentli (RCA), audio (RCA L va R kanallari uchun). Yuqori yorqinlikka ega
professional modellarida tashkil etuvchi signallar bilan ishlashga katta e ` tibor
beriladi . Y , B - Y , R - Y asosiy turlaridan foydalanishdan tashqari Y , Cb , Cr , DVD
yuqori sifatli proigrivatellarda qo ’ llaniladigan , Y - Rb - Pr (4:3 SDTY ) standartli
chiziq oralab va progressiv razvyortkali ( DTV ) raqamli televidenie va 1920×1080
elementgacha rastrli bo ’ linishli keng ekranli (16:9 HDTV ) format tasviri signallari
bilan ishlashi ham ko ’ zda tutilgan .
- analogli RGB tashqi uzatgich (15- ND D - sub ). Bir vaqtning o ’ zida proektor va
monitorni ulash uchun qulay .
- tovush uzatgichi - audio ( stereo mini - jack ), tashqi audiotizimini ulash uchun ( har
bir proektorda 2-3 Vattli kichik quvvatli dinamik o ’ rnatilgan , lekin odatda bu etarli
bo ’ lmaydi ).
-boshqaruv interfeysi- R S-232 (15-pin Hd D-sub) va yaqindan boshlab UZB.
Proektorlarning ba`zi modellaridi Flash Card ulanishi uchun portlar bo’lishi
mumkin, undan raqamli kameralar va fotosuratni namoyish etish uchun
foydalaniladi. PCMCIA interfeysi raz`yomi ham qo’llanishi ham mumkin. Ana shu
interfeys yordamida ba`zi ishlab chiqaruvchilar PCMCIA radiokartasi yordamida
kompyuterdan proektorga ma`lumotlarni uzatishni tashkil etish imkoniyatini ham
qo llashlari mumkin, bu juda qulay, chunki proektordan to kompyutergacha

masofa va joylashishi uchun cheklanishlar va shnurlar yo q.

23

Videoproektordan foydalanish
Videoproektordan foydalanish umuman olganda toza tutish va havo filtrini tozalab
turish va almashtirishdan iborat bo ladi. Havo filtrini har 100 ish soatidan keyin
bajarish kerak, agarda u chang va tutunli xonada ishlatiladigan bo lsa kamroq

vaqtda almashtirish zarur. Bu juda muhim shart, chunki proektor qizishi rejimini
kuzatib borish uning buzilmasdan ishlashi garovidir. Shuning uchun proektorni

o rnatayotganda uning havo kiradigan yo llariga havo bemalol kelib turishini

ta`minlashga e`tibor berish kerak. Noto g ri issiqlik almashuvi yoki havo

filtrining ifloslanishini ko rsatuvchi aniq belgisi proektorning ko p ishlamay

turib, qizishini ko rsatuvchi indikatorning yonib turishi yoki uning avtomatik

o chib qolishi hisoblanadi.

I.4 Interaktiv elektron doska
Interaktiv doska bu kompyuterdagi tasvirlarni proektor orqali namoyish

etadigan sensorli ekrandir. Maxsus dasturiy ta minot matn, rasm, video va audio

ma lumotlar va ob ektlar, hamda Internet-resurslar bilan ishlash va ular ustiga

yozuv va izohlar tushirish imkonini beradi.
Interaktiv doska nafaqat taqdimot ko rinishidagi ma lumotlarni, balki

barcha turdagi ma lumotlarni berish bilan birga odatiy matn yozish (konspekt

qilish)ni bartaraf etib, vaqtdan unumli foydalanish imkoniyatini beradi.
Tinglovchilar dars yakunida dars jarayonida keltirilgan barcha ma lumotlar va

yozuvlarni fayl ko rinishida yozib olish va undan keyinchalik ham foydalanish

imkoniyatiga ega bo lishadi. Interaktiv doskalar ma lumot olish samaradorligini

oshiradi.
Barqarorlashib ulgurgan interaktiv texnologiyalarning dunyobozori mavjud
bo lib, uning o z etakchilari va o rtamiyonalari mavjud. Ularning hammasi ham

biznes, ta lim, tibbiyot va boshqa sohalar uchun texnologiyalar ishlab chiqadi.

To lig icha buyurtmachiga yo nalgan kompaniyalarning paydo bo lishi soha

rivojiga qo shimcha impuls bag ishladi. Endilikda bu kabi kompaniyalar ishi

24

mijozlar fantaziyasi va mablag lari byudjetiga bog liq bo lib qoldi. Interaktiv
jihozlar ishlab chiqarishda dunyoda etakchilik qilayotgan Prometheam (Buyuk
Britaniya, Activboard interfaol sinf doskalari), Interwrite Learning (AQSH,
Interwrite tm Board), Smart Technologies Inc (Kanada, SMART Board), Hitachi
(YAponiya, Hitachi Starboard IT)), Polyvision (Koreya, Poly Vision IT),
Panasonic (YAponiya, Panasonic Panaboard nusxa ko chiruvchi va interfaol

doskalar) va boshqalar nafaqat interaktiv qurilmalarni boshqarishni, mashg ulotlar

davomida ilovalar yaratish va boshqa funksiyalarni, balki anchagina samarador
ishlashni ham tutib turadigan ixtisoslashtirilgan dasturiy ta minotni taklif

qilishadi. Ta lim oluvchilar kabi o qituvchi ham ma ruza konspektining yoki

boshqa mashg ulotning istalgan o rniga, muhim jihatlarni yodga olish, xotirada

tiklash uchun qatnashishi mumkin, konspektning o zi esa harakatlar ketma-ketligi

va real mashg ulotning umumiy muhitini qayta yaratadi. Bunday o quv

materialining jiddiy farqi ularning samaradorligidan iborat: o qituvchi

materialning (matn, grafik, interfaol) sharhlab berish va mustahkamlash zarur
bo lgan o rinlariga e tiborini jamlaydi, materialni passiv taqdim qilish bilan

taqqoslaganda yaxshiroq tushunish va o zlashtirishga erisha boradi.

Interfaol doskalarda qo llanadigan texnologiyalar to rt asosiy tipga

bo linadi:

Sensor analogli-rezistiv texnologiya
Unda o lchash tizimi analoglidir. Biroq olingan axborot raqamli ko rinishda

qayta ishlanadi. Interfaol doskaning analogli-rezistiv echimi gorizontal va vertikal
bo yicha ming nuqta bilan o lchanadi. Analogli-rezistiv doska eskirishga

chidamli mat yuzali poliefik plastik bilan qoplangan va nur
Interwrite Learning va Smart Technologies interfaol sinf doskalarining
qiyosiy xarakteristikalar jadvali
Ishlab chiqaruvchi (mamlakat) Interwrite Learning
( AQSH ) Smart
Technologies
(Kanada)
Tipi Raqamli Analogli
Texnologiya Elektromagnetik Sensor (rezistiv)
Material Metall Plastik
YUzasi Matli Glyansli (silliq)
Ish sohasi maksimal o lchamlari (tomonlar
172x132 156x117
25

nisbati 4:3) sm
Interfeys RS 232, USB, bluetooth USB, radiokanal
Tashqi/ichki echim 4000/1000 300/60
Operatsion tizimni quvvatlash Windows 98, NT, 2000
ME, XR, MAS OS, Linux Windows 95, 98, NT,
2000, ME, XR, MAS OS
Ixtisoshlashtirilgan dasturiy taminot Interwrite Software Smart Board
Software
Kompyuter bilan doskani boshqarish
imkoniyati Ha Ha
Masofadan ishlash imkoniyati Ha Ha
Sozlanadigan foydalanuvchi interfeysi
Tugmalar Ha/ ha Ha/yoq

Marker doskalar uchun standart quruq
artiladigan markerlar bilan yozish imkoniyati Ha Tavsiya
qilinmaydi
YUzasi qisman buzilganda doskaning ish
qobiliyatini saqlab qolishi Ha Yoq

Ogirligi, kg
16,3 13,6
Etkazib beriladigan komplekt
Marker diametri, mm 11 Malumot yoq

Qoshimcha markerlar qiymati
1 Malumot yoq
Plashnetning mavjudligi (alohida etkazib
beriladi) Istalgani togri keladi
Yoq
Simsiz planshetning mavjudligi (alohida
etkazib beriladi) Interwrite PAD 400 Ha
Interaktiv panelning mavjudligi (alohida
etkazib beriladi) Interwrite Panel (17*) Simpodium
Ovozlashtirishtizimining mavjudligi (alohida
etkazib beriladi) Interwrite PRS va
Interwrite PRS RF Sentero
tarqalishi keng burchagiga ega bo lgan ko p qatlamli pirogdan iborat.

YUzasi anchagina yumshoq bo lib. Bosganda biroz egilishi uchun shunday

ishlangan. Sensor analogli-sensitiv doska bilan ishlash uchun maxsus markerlarga
ega bo lish shart emas, garchi komplektda butafor rangli markerlar va lastik

etkazib berilsa-da, barmoq yoki ko rsatkich (ukazka) dan foydalanish mumkin.

Elektrmagnit texnologiya
Elektrmagnit texnologiyadan foydalanilganda doska qattiq yuzaga ega.
Qatlamli struktura ichida vertikal va gorizontal koordinata o tkazgichlaridan

iborat qalin regulyar panjaralar o rnatilgan. Uchida induktivlik katushkasi

bo lgan elektron pero (marker), faol va passiv bo lishi mumkin, koordinata

o tkazgichlardan raqamlari pero uchining joylashish o rnini belgilaydigan

elektrmagnit signallarni topadi. Elektrmagnit doskalar, odatda, foydalanuvchi
harakatlariga analogli-rezistiv doskalarga qaraganda tezroq javob qiladi.
Lazer texnologiyasi
Tizim ikkita infraqizil lazer burchak o lchagichdan iborat bo lib, ular,

odatda, doskaning yuqori burchaklarida joylashtiriladi. Burchak o lchagich

ishlashi anchagina sodda: doimiy burchak tezlikda aylanadigan oyna IQ nurni
shunday yo naltiradiki, u radar antennasi misoli doskaning butun yuzasini bir

26

nuqtadan turib skanerlaydi. Lazer interfaol doskada barmoq yoki oddiy marker
bilan ishlab bo lmaydi - pozitsiyalashdagi xatolarni kamaytirish uchun doska
yuzasiga perpendikulyar holatda tutish maqsadga muvofiq bo lgan maxsus

marker kerak.
Ultratovush/infraqizil texnologiya
eBeam nomi bilan patentlangan tizim yorug lik va tovush to lqinlarini

tarqalishidagi farqlardan foydalanadi. Elektron marker bir paytning o zida ham

infraqizil nur, ham ultratovush taratadi. Doska burchaklarida joylashtirilgan IQ-
datchik va ultratovush mikrofonlar signallarni qabul qiladi, shundan keyin
o rnatilgan elektron tizim uoarning kelib tushish vaqtidagi tafovutga qarab,

marker koordinatalarini hisoblaydi. Elektron marker, xuddi elektron lastik
(o chirg ich) kabi batareyadan ishlaydi. Ultatovush/infraqizil texnologiyaning

asosiy kamchiligi elektrmagnit va lazer texnologiyalaridagi kabi maxsus elektron
markerdan foydalanishning talab qilinishidadir.
StarBoard interaktiv doska bu kompyuterdagi tasvirlarni proektor orqali

namoyish etadigan sensorli ekrandir. Maxsus dasturiy ta minot matn, rasm, video

va audio ma lumotlar va ob ektlar, hamda Internet-resurslar bilan ishlash va ular

ustiga yozuv va izohlar tushirish imkonini beradi.
Interaktiv doska nafaqat taqdimot ko rinishidagi ma lumotlarni, balki

barcha turdagi ma lumotlarni berish bilan birga odatiy matn yozish (konspekt

qilish)ni bartaraf etib, vaqtdan unumli foydalanish imkoniyatini beradi.
Tinglovchilar dars yakunida dars jarayonida keltirilgan barcha ma lumotlar va

yozuvlarni fayl ko rinishida yozib olish va undan keyinchalik ham foydalanish

imkoniyatiga ega bo lishadi. Interaktiv doskalar ma lumot olish samaradorligini

oshiradi.
Interaktiv doskani keng tadbiq etish borasida hal etilishi zarur bo lgan

muammolardan biri professor-o qituvchilarni bu qurilma bilan samarali ishlashga

o rgatishdir. O quv materiallarining elektron variantlarini tayyorlash uchun

professor-o qituvchilardan axborot fazolarini loyihalash tajribasiga ega bo lish

va axborotlarni samarali strukturalarini yaratishda interfeyslardan foydalana bilish
tajribasiga ega bo lish talab qilinadi.

Quyida foydalanuvchi uchun boshlang ich amallarni bajarish usullari

keltirilgan. Keltirilgan amallarni o qish bilan birga bajarish tavsiya etiladi.

Tayyorlash
StarBoard ulanishini tekshiriladi (zarur
holatda kalibrovka amalga oshiriladi)
27

Ishga tushirish
Ishga tushirilgan holatda qo yida
ekran namoyon bo ladi.
Interaktiv
doska bolimi tanlanadi.

YOzish
Buning uchun Uskunalar panelidan,
[Pero] ni tanlang.
O‘chirish
O‘chirish uchun Uskunalar panelidagi
[Lastik] dan foydalaniladi.
Pero rangini o‘zgartirish
[StarBoard] tugmasi bosiladi,
[Instrument ы ]> [Palitra] tanlanganda
quyidagi oynacha chiqadi va bundan
ixtiyoriy rang tanlanadi.
28

CHiziq qalinligini o‘zgartirish
StarBoard] > [Instrument ы ] > [Tol щ ina
linii].
Saqlash / CHiqish
Dasturdan chiqish uchun [StarBoard] >
[V ы xod] ni bosiladi. Quyidagi
ko‘rinishdagi muloqot oynasi chiqadi.
Nom beriladi va [Soxranit] tugmasi
bosiladi.
Saqlangan ma’lumotni ochish
Boshlang‘ich muloqot oynasidan
Soxranenn ы e dann ы e tanlanadi.
Saqlangan fayl oldida joylashgan
tugmasi bosiladi va [Otkr ы t] tugmasi
bosiladi.
Salomlashish oynasi
StarBoard Software ishga tushirilganda quyidagi ekran namoyon bo‘ladi.
Bu ekran ish rejimini tanlash imkonini beradi. Misol uchun interaktiv
doskadan foydalanish uchun [Interaktivnaya doska] tanlanadi.
Uskunalar paneli
29

StarBoard Software Uskunalar Paneli rejimi ishga tushirilganda quyidagi
ekran hosil bo ladi.
Uskunalar Paneli yordamida barcha amallar bajariladi.
CHizish / Ochirish

 [Pero] chiziq chizishda foydalaniladi.
 O chirish uchun Uskunalar panelidagi [Lastik]
dan foydalaniladi.
 Ekranni to liq tozalash uchun [Ochistit]
tugmasidan foydalaniladi.
 Pero rangini o zgartirish uchun [Palitra]
tanlanadi.
 CHiziq qalinligini o zgartirish uchun
tugmasidan foydalaniladi.
Siljitish
Sahifani siljitish uchun [Prokrutka] tugmasini bosgan holatda
tepaga/pastga o tkaziladi.

[Navigatsiya] tugmasi ham o tkazish uchun ishlatiladi. Uni bosgan

holatda quyidagi muloqot oynasi chiqadi:
30

Sahifa qo shish
YAngi sahifa qo shish uchun
tugmasi bosiladi.
SHuningdek, [SHablon...] tugmasi yordamida ham yangi sahifa yaratish
mumkin. Ixtiyoriy shablon tanlab sahifa yaratish mumkin.
Sahifaga otish

Bir nechta sahifadan iborat hujjatda sahifalararo oldinga va orqaga otish

mumkin: orqaga [Nazad]
, oldinga [Vpered] .
SHuningdek, sahifalar ro yxati orqali ham o tish mumkin: [Spisok Stranits]

.
Saqlash / Ma lumotlarni chop etish

YAngi ma lumotni saqlash dasturdan chiqish vaqtida amalga oshiriladi.

Ayni vaqtdagi holatni saqlash uchun Uskunalar panelidagi [Soxranit]
tugmasi bosiladi.
[Spisok Stranits] muloqot oynasida ma lumotni xohlagan vaqtda saqlash

mumkin.
31

Ma lumotni saqlash uchun [Soxranit] tugmasi bosiladi.
Ma lumotni chop etish uchun [Pechat] tugmasi bosiladi.

Ishni tugatish
Ishni tugatish uchun [V ы xod] tugmasi bosiladi.
Ma’lumotni saqlash uchun [Soxranit] tugmasi bosiladi.
Berilgan sozlamalar bilan dasturni yuklash
"Ekran privetstviya" rejimida salomlashuv ekrani ishga tushadi.
"Doska" rejimida interaktiv doska ishga tushadi.
"Panel Instrumentov" rejimida uskunalar paneli ishga tushadi.
"Znachok paneli zadach" rejimida StarBoard piktogrammasi masalalar
panelida chiqadi. Dastur ishga tushishi uchun piktogramma bosiladi.
Amalni bekor qilish / Amalni takrorlash
Amalni bekor qilish uchun [Otmenit] tugmasi bosiladi.
Bekor qilingan amalni takrorlash uchun [Otmenit] tugmasi bosiladi.
[Umnoe Pero] dan foydalanish vaqtida [Otmenit] tugmasi bosilsa
qo lda chizilgan rasm holiga qaytadi.

CHizish / Figura va matnni o chirish

Geometrik figurani chizish uchun menyusidagi
amallardan foydalaniladi.
Matn kiritish uchun [Tekst] tugmasidan foydalaniladi.
Matnli ob ektni klaviaturadan matn terish yo li bilan ham yaratish mumkin.

Figura va matnni [Lastik] orqali o chirish mumkin emas. Ularni o chirish

uchun [V ы brat] yordamida belgilab [Udalit] tugmasi bosiladi.
Ob’ekt yaratish
Tasvir, matn, peroda chizilgan barcha ma’lumotlar ob’ekt hisoblanadi.
Ob’ektni siljitish, tarsformatsiya qilish mumkin.
Ob’ektni belgilash uchun [V ы brat] ni bosing va kerakli ob’ekt ustiga
bosing.
Belgilangan ob’ektni xohlagan joyga surib qo‘yish mumkin.
Ob’ektni trasformatsiya qilish aylantirish uchun chegaralaridagi markerdan
foydalaniladi.
32

Bir nechta ob’ektni belgilash uchun [V ы brat] tugmasi tanlanadi va kerakli
ob’ektlar belgilanadi.
SHuningdek, [V ы brat neskolko] tugmasidan foydalanib ob’ektlarni
belgilashimiz mumkin.
Bir necha ob’ektni guruhlash uchun [Gruppirovat] tugmasidan
foydalaniladi.
Guruhlangan ob’ektlarni ajratish uchun [Razgruppirovat] tugmasidan
foydalaniladi.
Nusxa ko‘chirish va qo‘yish
 Belgilangan ob’ektdan nusxa ko‘chirish uchun [Kopirovat] bosiladi.
 Nusxasi olingan ob’ektni qo‘yish uchun [Vstavit] bosiladi.
 Belgilangan ob’ektdan kesib olish uchun [V ы rezat] bosiladi.
 [Klon] yordamida belgilangan ob ekt nusxasini yaratish mumkin.
 Belgilangan ob ektni o chirish uchun [Udalit]
bosiladi.
Vaqtinchalik menyu
Ob ekt belgilanganda yonida vaqtinchalik menyu chiqadi. Bu menyu orqali

turli xil amallarni bajarish mumkin.
 Qo lyozma matnni belgilab menyudan grafik matnga aylantirish mumkin.

 [Zablokirovat] amalidan belgilangan ob ektni himoyalash uchun

foydalaniladi.
 [Razblokirovat] amali ximoya qo yilgan ob ektni himoyadan chiqarish

uchun ishlatiladi
 [Iskat v Google/Wikipedia] belgilangan matnni Google/Wikipedia qidirish
imkonini beradi.
 [Razbit tekst] belgilangan matnni so‘zlarga va qatorlarga bo‘lish imkonini
beradi.
 Gipermurojaat qo‘yish uchun [Redaktirovanie giperss ы lki] amalidan
foydalaniladi.
 Matnni tahrirlash uchun [Redaktirovat tekst] amalidan foydalaniladi.
 Ob’ekt nusxasini ko‘chirish uchun [Kopirovat] amalidan foydalaniladi.
 Ob’ektni kesib olish uchun [V ы rezat] amalidan foydalaniladi.
 [Klon] amali ob’ektni nusxasini olish uchun ishlatiladi.
 Ob’ektni o‘chirish uchun [Udalit] amalidan foydalaniladi.
33

 Vaqtinchalik menyu yordamida ob’ektlarni guruhlash va ajratish mumkin.
 Ob’ektni Clip Art grafik fragmenti sifatida saqlash uchun [Zaregistrirovat
kak kartinku] ni tanlang.
 [V ы rovnyat] amali orqali ob’ektlarni aylantirish va ma’lum chegaraga
to g rilash mumkin.
 [Uporyadochit] amali ob ektlarni ustma-ust joylashishini o zgartirish

imkonini beradi.
 Ob ekt tarkibini o zgartirish uchun [Svoystva ob ekta] amalidan

foydalaniladi.
Hujjat qo shish

Grafik tasvir va slaydlardan foydalangan holda sahifa yaratish uchun
"Izbrannoe" amalidan foydalaniladi. Bu holatda quyidagi muloqot oynasi
ekranga chiqadi:
Ushbu muloqot oynasidan hujjat turi tanlaniladi.
Hujjatni tahrirlash uchun [Prosmotr] amalidan foydalaniladi.
Amallar ro yxati

Ish vaqtida turli formatdagi hujjatlarga o tish uchun [Spisok Zadach]

tanlanadi. Bu holatda quyidagi muloqot oynasi ekranga chiqadi:
Hujjatlarga o tish ketma-ketligi tanlanadi.

Aqlli pero (Umnoe pero)
Ixtiyoriy chizilgan figura aniq geometrik figura ko rinishiga keladi.

Misol uchun:
34

, ,
, ,
, ,
va h.k.
Rejimlarga o tish
Quyida turli xil rejimlar keltirilgan:
PK Ekrani
PK ga o tish rejimi.

Videoni ishga tushirish
Tashqi qurilmalardan videotasvirni ishga tushiradi.
Hujjatlar
Slaydlarni ochish, videoni ko rsatish, hujjatlarni ko rish va tahrirlash

imkonini beradi.
Konferensiya
Telekonferensiyani ishga tushiradi.
Matnni import qilish
StarBoard da matnni turli ko rinishda import qilish mumkin. Matnni yagona

ob ekt ko rinishida va qator yoki so zlarga bo lgan holda import qilish

mumkin. Alohida matnli ob ektlarni keyinchalik tahrirlab odatiy ko rinishda

qo yish mumkin. SHuningdek, tahrirlangan matnni ham formatlarini saqlagan

holda (masalan matnning shrifti) import qilish mumkin.
Matnni ikki xil usul bilan import qilish mumkin:
Matndan nusxa ko chirib StarBoard ga qo yiladi.

Microsoft Word yoki boshqa matn muharriridan StarBoard oynasiga surib
qo yish mumkin. Qo yish vaqtida matni import qilish oynasi chiqadi.

Matni import qilish oynasidan quyida keltirilgan rejimlardan birini tanlash
mumkin:
Rejim Izoh
Edinыy tekstovыy ob’ekt Matn tahrirlash mumkin bo‘lgan yagona matnli ob’ekt sifatida
qo‘yiladi.
Razbit na slova Matn so‘zlarga bo‘lingan holda qo‘yiladi.
Razbit na stroki Agar matn ikkita va undan ko‘p qatorlardan iborat bo‘lsa,
qatorlarga bo‘lingan holda qo yiladi.

35

Rejim Izoh
Format Windows Meta File Tahrirlash imkoni mavjud bolmagan yagona obekt sifatida
qoyiladi. Bu holatda matn formati saqlanib qoladi.

Tezkor tugmalar
«Interakiv doska»da quyidagi tezkor tugmalardan foydalanish mumkin:
Tugmalar Vazifasi
Ctrl+C Nusxa kochirish

Ctrl+V Qoyish

Ctrl+X Kesib olish
Ctrl+P CHop etish
Ctrl+A Hammasini belgilash
Ctrl+Z Bekor qilish
Ctrl+Y Qaytarish
Ctrl+G Guruhlash
Ctrl+U Guruhni ajratish
Ctrl+T YAngi matnli obekt

Del Ochirish

Ctrl+N YAngi sahifa
Ctrl+O Fayl ochish
PgDown Keyingi sahifa
PgUp Oldingi sahifa
Ctrl+L Sahifalar ro yxatini ko rsatish

Alt+Enter Tasvirni to liqligicha ekranga tushirish

Hujjatga fayl biriktirish
StarBoard hujjatiga videofilm, audiofayllar kabi tashqi resurslarni biriktirish
mumkin. Dokument menyusidagi Vlojeniya tugmasi ekranga quyidagi
muloqot oynasini chiqaradi.
36

Otkr ы t – tanlangan faylni yangi saqifada ochadi.
Izvlech – biriktirilgan fayl StarBoard hujjatidan qattiq diskka yoziladi.
Dobavit – YAngi fayl biriktirish.
Udalit – biriktirilgan faylni o‘chiradi.
Zakr ы t – Oynani yopish.
Gipermurojaat qo‘shish
Gipermurojaat qo‘yish uchun ob’ektni belgilab vaqtinchalik menyudan
Redaktirovanie giperssыlki amalidan foydalaniladi.
Gipermurojaat turi
Gipermurojaat turlari: 'Net', 'Vlojenie, 'Fayl' yoki 'Web-stranitsa'.
Ne ustanovlena – har qanday murojaatni o‘chiradi.
Vlojenie – faylni biriktirish.
Fayl – faylga ss ы lka berish.
Web-stranitsa – web-sahifaga murojaat qo‘yish.
Stranitsa dokumenta – hujjatdagi sahifaga ss ы lka berish.
Videoni ishga tushirish
StarBoard Software ni ishga tushirgan vaqtda quyidagi ekran chiqadi:
[Interaktiv ekran] dan [Video] tanlanadi va kerakli video fayl tanlanadi.
Tashqi qurilmadan videoni ishga tushirish uchun [Vneshnee video ustroystvo]
tanlanadi.
Video rejimi quyidagi ko rinishga ega:
37

Ishga tushirish / to xtatish
[Vosproizvedenie] - ishga tushirish.
[Pauza] - to xtatish.

CHizish / O chirish

Video ustiga ixtiyoriy chiziq chizish mumkin.
CHiziq chizish uchun [Pero] dan foydalaniladi.
O chirish uchun [Lastik]
dan foydalaniladi..
[Ochistit] yordamida chizilgan barcha chiziqlarni tozalash mumkin.
Ekran rasmini import qilish
[Foto ekrana] video va unga qo yilgan barcha ma lumotlarni izoh

sifatida saqlash imkonini beradi.
Slaydlarni ishga tushirish
Salomlashish oynasidan [Interaktiv ekran] ni tanlab PowerPoint fayli ishga
tushiriladi.
Faylni tahrirlash uchun [Prosmotr] tanlanadi.
Amallar uskunalar paneli orqali bajariladi.
38

PK Ekrani
PK Ekrani ko rinishi
YUqoridagi oynadan [Upravlenie PK] tanlanadi.
Kompyuter boshqaruvi rejimi ishga tushirilgan vaqtda uskunalar paneli
ko rinadi.

Bu rejim kompyuterni boshqarish imkonini beradi. Ishni boshlash uchun
sichqonchaning chap tugmasi , o rta tugmasi
, o ng tugmasi yoki
chap tugmasi ikki marta bosilishi tanlab olinadi.
TELEKONFERENSIYA
Bosh kompyuter va qatnashchilar
Telekonferensiya Bosh kompyuter va unga ulangan bosh kompyuterlar bilan
amalga oshiriladi.
Qatnashchilar xohlagan vaqtda Bosh kompyuterga ulanishlari mumkin.
Bosh kompyuterni ishga tushirish
[Telekonferensii] ni tanlagan vaqtda quyidagi muloqot oynasi namoyon
bo‘ladi:
39

[Glavnыy kompyuter] tanlanadi.
[Soedinit] ya’ni ulanish tanlanganda quyidagi muloqot oynasi ishga tushadi:
Qatnashchilar guruhidan qatnashchi tanlanib konferensiya boshlash mumkin.
[Razreshit Uchastniku soxranenie i pechat] orqali qatnashchi imkoniyatlarini
cheklash mumkin.
Qatnashchi sifatida ishga tushirish
[Telekonferensii] ni tanlagan vaqtda quyidagi muloqot oynasi namoyon
bo ladi:
[Prisoedinitsya] tanlanadi.
Quyidagi muloqot oynasi ishga tushadi:
40

Ulanishni sozlash
Ulanishni sozlash uchun kompyuterning IP manzili ko rsatiladi. Agar IP
manzil ma lum bo lmasa, u holda quyidagi muloqot oynasi orqali amalga

oshirish mumkin:
[Sozdat] tugmasi bosiladi.
Sozlamalarni o zgartirish uchun [Redaktirovat] dan foydalaniladi.

Sozlamani o chirish uchun [Udalit] bosiladi.

[Sozdat] yoki [Redaktirovat] tugmalari bosilganda quyidagi muloqot oynasi
chiqadi:
Ulanish nomi va IP manzil ko rsatiladi.

Qatnashchilar guruhi
Telekonferensiya vaqtida Bosh kompyuter Qatnashchilarni chaqirishi
mumkin.
41

YAngi guruh yaratish uchun [Sozdat] tugmasi bosiladi.
Sozlamalarni o zgartirish uchun [Redaktirovat] dan foydalaniladi.
Sozlamani o chirish uchun [Udalit] bosiladi.

[Sozdat] yoki [Redaktirovat] tugmalari bosilganda quyidagi muloqot oynasi
chiqadi:
Guruh nomi va sozlamalar kiritiladi.
Boshlovchi vazifalari
Boshlovchi – telekonferensiya vaqtida ekranga uzgartirishlar kiritish
imkoniyati mavjud foydalanuvchidir.
Boshlovchi bosh kompyuter orqali [Vedu щ iy] tugmasini bosgan holda
tanlanadi.
Ko‘p hollarda Bosh kompyuter boshlovchi vazifasini bajaradi.
Sinxron / Asinxron rejimlar
Sinxron rejimda hamma foydalanuvchilar ekranida bir xil ma lumotlar

namoyon bo ladi. Assinxron rejim esa boshqa sahifalarni ham o tish imkonini

beradi.
Sinxron va asinxron rejimlarga o tish uchun [Sinxronno]
tugmasidan
foydalaniladi.
Telekonferensiya vaqtidagi amallar
42

Telekonferensiya vaqtidagi hamma yozuvlar qatnashchilar ekranida ham
namoyon bo ladi.
Ekrandagi ma lumotlarni faqatgina boshlovchi o zgartirish huquqiga ega.

Qatnashchilar ro yxati

Qatnashchilar ro yxatini ko rish uchun [Uchastniki]
bo limi tanlanadi.
Quyidagi muloqot oynasi namoyon boladi:

Bu oyna Boshlovchini almashtirish, yozuv kiritish, qatnashchilarni qoshish,

sinxron rejimdan assinxron rejimga otish imkoniyatini beradi.

Qatnashchilar
Konferensiya qatnashchilari:
Bosh kompyuter Bosh kompyuter
Boshlovchi Boshlovchini korsatadi

Qatnashchi(Soedinen) Ulangan qatnashchini korsatadi

Qatnashchi
(Asinxronno) Assinxron rejimidagi qatnashchini ko rsatadi.

Qatnashchi
(Ne soedineno) Ulanmagan qatnashchini ko‘rsatadi
Pravo zapisi - har bir qatnashuvchi uchun yozish huquqi.
Vedu щ iy - Bosh kompyuter Boshlovchilik huquqini tanlashi jarayonida
qo‘llaniladi.
Vedu щ iy - Qatnashchi Boshlovchilik huquqini tanlashi jarayonida
qo‘llaniladi.
Zametki - Sinxron/Asinxron rejimga tezkor o‘tish.
V ы xod - CHiqish.
Konferensiyadan to‘liq chiqish uchun [V ы xod] tugmasi bosiladi.
SAQLASH / CHOP ETISH
43

SAQLASH
Dasturdan chiqish vaqtida ma’lumotlarni saqlash
Dasturdan chiqish saqlangan izohlar va ochiq hujjatlar Soxranennыe Dannыe
bo‘limida saqlanadi.
Kiritilgan ma’lumotlarni saqlash uchun:
1. Uskunalar panelidan [StarBoard] ni tanlab [V ы xod] bosiladi.
2. [Podtverdit soxranenie] oynasi chiqadi. Fayl va muallif nomini kiritib
[Soxranit] tugmasi bosiladi.
Ekranga kiritilgan izohlar avtomatik ravishda saqlanadi.
Kiritilgan izohlarni yuklash uchun:
1. Ekranda kiritilgan izohlar ko rsatiladi.
2. Uskunalar panelidagi [StarBoard] tanlanadi va [Dokument] > [Foto
Ekrana] tugmasi bosiladi.
Tahrirlash vaqtida ma lumotlarni saqlash:

Birinchi usul:
Uskunalar panelidagi [StarBoard] tanlanadi va [Dokument] > [Soxranit]
tugmasi bosiladi.
Ikkinchi usul:
1. Uskunalar panelidagi [StarBoard] tanlanadi va [Vid] > [Spisok stranits]
tugmasi bosiladi.
2. [Soxranit] ni tanlab menyu saqlash parametri ko rsatiladi.

Tahrirlangan ma lumotlarni fayl sifatida saqlash:

1. Uskunalar panelidagi [StarBoard] tanlanadi va [Vid] > [Spisok stranits]
tugmasi bosiladi.
2. [Soxranit] ni tanlab [Eksport v fayl] tanlanadi. Ma lumotlarni html, pdf

yoki yar fayllar ko rinishida saqlash mumkin.

Oldin saqlangan yar-fayllarni saqlash uchun [Soxranit] tugmasi bosiladi.
Sahifani grafik tasvir ko rinishida saqlash uchun [Eksport stranits
ы v graf.
fayl] tanlanadi.
Ma’lumotlarni rasm ko‘rinishida saqlash
1. Saqlanishi ko‘zda tutilgan ob’ekt tanlanadi.
2. Menyu dan Zaregistrirovat kak kartinku orqali amalga oshiriladi.
Rasmlarni ko‘rish uchun Uskunalar panelidagi [StarBoard] tanlanadi va
[Instrument ы ] -> [Kartinki] tugmasi bosiladi. Saqlangan rasm [StarBoard]
papkasida saqlanadi.
Ma’lumotlarni shablon ko‘rinishida saqlash
1. Uskunalar panelidagi [StarBoard] tanlanadi va [Vid] -> [Spisok stranits]
tanlanadi.
2. Saqlanadigan sahifa tanlanadi va tugmasi bosiladi.
SHablonni ko rish uchun Uskunalar panelidagi [StarBoard] tanlanadi va

[Dokument]>[SHablon...] tugmasi bosiladi. Saqlangan rasm [StarBoard]
papkasida saqlanadi.
CHOP ETISH
44

Fayllarni sahifalar bo yicha, bo limlar bo yicha yoki to liq chop etish
mumkin.
Faylni chop etish uchun:
1. Uskunalar panelidagi [StarBoard] tanlanadi va [Rejim] > [Pechat] >
[Pechat] tugmasi bosiladi.
2. Bu holatda chop etish muloqoti namoyon bo ladi.

Faylni to liq chop etish uchun [Pechat]>[Pechatat vse] tugmasi bosiladi.

Faylning bir bo limini chop etish uchun shu bo lim tanlanadi

[Pechat]>[Pechatat razdel] tanlanadi.
Faylning ma lum sahifasini chop etish uchun sahifa tanlanadi va [Pechat]>

[Pechatat stranitsu] tanlanadi.
SOZLAMALAR
Bu bo limda StarBoard ning turli xil sozlamalari keltirilgan.

Peroni sozlash
Peroni sozlash ekrani
Salomlashish ekranidan [Nastroyki] tanlanadi va [Nastroyka Pera] tugmasi
bosiladi:
Nastroyka bokov ы x knopok pera(*1). Peroning yon tugmalarini sozlash
uchun [Knopki] kerakli knopka tanlanib [Operatsii] tugmasi bosiladi.
[Funksiya] dan [Klaviatura] tanlanganda klaviatura funksiyasi ni bajaradi. Buni
sozlash uchun [Redaktirovat] dan foydalaniladi.
Nastroyka dvoynogo najatiya pera. [Nastr. dv. najatie] tugmasi bosiladi va
[Oblast dvoynogo najatiya] o rnatiladi.

Peroni Kalibrovka qilish
45

Pero va kursor ekranda bir-biriga to g ri kelmagan holatda [Kalibrovka
pera] amalga oshiriladi. Kalibrovka qilish uchun [Nastroyki] bo limidan

[Kalibrovka] tanlanadi. Pero bilan ekranning tepa o ng tomonidan boshlab

simvollarning o rtasiga peroning uchi bosiladi.

Indikator oynasi
Elektron pero tugmalari vazifasini ko rish imkonini beradi.

Umumiy sozlamalar
Uskunalar panelidan [StarBoard] ni tanlab [Nastroyki] > [Nastroyki]
tanlanadi. [Nastroyki] muloqot oynasidan [Glavn ы e] tanlanadi.
Funksionirovanie pera na ekrane PK
Peroning kompyuter ekranidagi funksiyalarini sozlash.
[V ы polnit snimok rabochego stola i pisat na nem] holatida Office hujjatlari
[Obzor] rejimida ochiladi. [Pisat neposredstvenno na rabochem stole] holatida
yozilganlarni saqlash uchun [Zaxvat]. ni tanlang.
Podtverjdenie pri ochistke
46

O chirish vaqtidi tasdiqlash uchun so rov beradi.
Sglajivanie narisovann ы x liniy
CHizilgan chiziqni to‘g‘rilashni so‘raydi.
Skr ы t kursor vo vremya pisma
YOzish vaqtida kursorni berkitadi.
Zaxvachennoe izobrajenie
Olingan rasmni ko‘rsatish/ko‘rsatmaslikni sozlaydi.
Proektor
Proektordan foydalanish/foydalanmaslikni sozlaydi.
Prsomotr
Sahifa parametri, foni va oyna hajmini sozlaydi.
47

Dokumentы
Rejim otkr ы tya – [PowerPoint Prezentatsiy], [Word] va [Excel] bir-biridan
ajratilgan holda ochishni sozlaydi.
“Open” dialogue box – Hujjatni ochish vaqtida Windowsning standart
muloqot oynalaridan foydalanishni tasdiqlaydi.
Import Hujjatni rasm ko rinishida import qilishni ta minlaydi.
Soxranenie
Faylni saqlash, joylashuvi va nomlanishi parametrlarini sozlash uchun xizmat
qiladi.
48

Panel instrumentov
Piktorgramma hajmi, uzunligi, menyu tarkibi, amallarni joylashuv tartibini
sozlash uchun xizmat qiladi.
Tarmoq
Tarmoq orqali yuboriladigan ma lumot hajmi, xavfsizlik parametri, va lokal
kompyuter haqidagi ma lumotlarni sozlaydi.

49

Raspoznavanie
Aqlli pero orqali chizilgan belgilarni avtomatik tarzda tanib, parametrlarini
sozlaydi.
Figurы
Aqlli pero orqali chizilgan figuralarni avtomatik tarzda tanib, parametrlarini
sozlaydi.
50

Korrektirovka
[Korrektirovat avtomaticheski] – chiziqlar holatini korrektirovka qilish
sozlamalari amalga oshiriladi.
[Setka] ekranda setka chiqarish va ob ektlarni setka bo yicha
joylashtirish imkonini beradi
SOZLAMALAR (PROFIL)NING SAQLANISHI
Foydalanuvchi profili
Bunday profil turli xil sozlamalarni o z ichiga oladi va ( .pro fayl) sifatida

saqlanadi.
 Profillar Moi Dokument ы yoki USB xotira kabi tashqi ma’lumot
tashuvchilarda saqlanishi mumkin USB.
 Oxirgi foydalanilgan profil StarBoard Software dasturi ishga tushirilgan
vaqtda avtomatik ravishda yuklanadi.
Profillarni saqlash
Foydalanuvchi tomonidan yaratilgan profil avtomatik ravishda Default.pro
ko‘rinishida saqlanadi.
1. Profilni saqlash uchun uskunalar panelidan [StarBoard] >
[Nastroyki]>[Profil polzov.]>[Soxranit] amali bajariladi. Bu holatda [Soxranenie
profilya] muloqot oynasi namoyon bo‘ladi.
2. Moi Dokument ы va tashqi ma lumot tashuvchilar [Raspolojenie

Profilya] da ko rsatilgan.
Saqlanish joyi korsatilgan holda [Soxranit] tugmasi
bosiladi.
Profilni yuklash
YAratilgan profil quyidagi ko rinishda yuklanadi:

1. Uskunalar panelidan [StarBoard] > [Nastroyki] > [Profil polzov.] >
[Zagruzit] amali bajariladi. Bu holatda [Zagruzka profilya] muloqot oynasi
namoyon bo ladi.

51

2. Moi Dokument ы va tashqi ma’lumot tashuvchilar [Raspolojenie Profilya]
da ko‘rsatilgan.
Administrator sozlamasi
Telekom
[Telekom] muloqot oynasini ishga tushirish uchun Windows' [Pusk]-
>[Programm ы ]->[StarBoard Software]->[Nastroyka StarBoard Software] ni ishga
tushirgan holatda [Telekom] bo‘limi tanlanadi.
CHaqiruv porta nomeri standardt holatda - [28413]. CHaqiruvni qabul qilish
uchun [Razreshit] tanlanadi, aks holda [Zapretit].
Telekon
Telekon moduli
Moduldan foydalanmaslik uchun [Ne ispolzovat] tanlanadi.
Nastroyki
Telekon moduli sozlamalarini o‘zgartiradi.
52

Drugoe
Foydalanuvchi profili – foydalanuvchi profili sozlamalari
YUklanish sozlamalari - StarBoard Software dasturi yuklanishining
ko‘rinishlari.
53

II. Bob Ta’limda zamonaviy texnik vositalardan foydalanish
2.1 I nterfaol elektron doskalar dan o ’ qitishda foydalanish
Hozirgi kunda Respublikamiz ta’lim muassasalari o‘quv jarayonida asosiy
talablardan biri zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalardan foydalanib
talabalarning o‘zlashtirish darajasini oshirish, ularni mustaqil ta’limga o‘rgatish,
berilayotgan bilimlarni tushunishlarini ta’minlash yo‘llarini yaxshilashdan iborat.
O‘quv jarayonida qo‘llanilayotgan zamonaviy texnik vositalaridan biri - interfaol
elektron doskalari hisoblanadi. Ular oddiy markerli doskalar kabi ko‘rinishga ega
bo‘lib, ularda yozilayotgan har bir matn, grafik ko‘rinish, chizma, jadval kabilar
daqiqalarda tez doska displeyida paydo bo‘ladi. Elektron doskalarning ta’limda
asosiy afzalliklari quyidagilar:
Auditoriya talabalarni diqqat-e’tiborlarini bir obyektga yo‘naltirish;
Dars mavzusiga oid natijalardan nusxa olish, elektron pochta orqali jo‘natish,
saqlash imkoniyatlarining mavjudligi;
Dars jarayonida matn, tovush, animatsiya, grafikalardan birgalikda foydalanish
imkoniyatining kengligi;
Mavzuni tushuntirish jarayonida ma’lumotlarni tahrirlash uchun elektron qalamdan
foydalanishning mavjudligi;
Hozirgi kunda Respublikamizdagi ta’lim muassasalari o‘quv auditoriyalarida
Prometneon LTD firmasi ishlab chiqargan Activboard interfaol elektron
doskalaridan keng foydalanib kelinmoqda. Activboard interfaol elektron doskalari
konferensiya prezentatsiyalarini namoyish etish uchun mo‘ljallangan qulay texnika
vositasi hisoblanadi. Interfaol elektron doska ACTIVboard dasturiy ta’minotlarda
ishlash imkoniyatini beradi va bu orqali sizni tinglab turuvchi auditoriya a’zolariga
ma’lumotlarni yetkazish sifatini oshiradi.
54

Activboard interfaol elektron doskalaridan foydalanish auditoriyadagi har bir
qatnashuvchining faol ishtirokiga imkon yaratadi. Elektron qalam orqali
kompyuterni sichqoncha kabi boshqarish mumkin.
ACTIVboard - interfaol elektron doska 1,25 m, 1,62 m, 1,99 m yoki 2,45 m
diagonalli bo‘lib, kompyuter va proyektor bilan birgalikda ishlaydi. elektron qalam
faol ekran orqali kompyuterni boshqarib, qalam kontekst menyu va bajaruvchi
ikkita tugmachadan iborat. ACTIVboard - interfaol elektron doskaning Windows
tizimining istalgan ilovasida ishlay oladi . Infraqizil portli panel yordamida faol
ekranni auditoriyaning istalgan joyidan turib boshqarish mumkin.
Bu kabi yangi texnika vositalari va texnologiyalari yordamida ta’limda dars
samaradorligini oshirish hozirgi kunda oldimizga qo‘yilgan maqsad bo‘lishi
lozim. Oliy ta’lim muassasalarida o‘qitiladigan informatika va axborot
texnologiyalari fanidan “Kompyuterning dasturiy ta’minoti” mavzusini zamonaviy
texnika vositalari va texnologiyalaridan foydalanib o‘tiladigan dars jarayonini
ko‘rib chiqamiz.
2.2 “Kompyuterning dasturiy ta’minoti” mavzusini zamonaviy texnika
vositalari va texnologiyalaridan foydalanib o‘tiladigan dars ishlanmasi.
Mavzu: Kompyuterning dasturiy ta’minoti
Darsning maqsadlari :
Ta’limiy: talabalarga zamonaviy texnika vositalaridan foydalanib kompyuterning
dasturiy ta’minoti ni o‘rgatish.
Tarbiyaviy: talabalarga zamonaviy texnika vositalaridan foydalanish madaniyatini
shakllantirish.
Rivojlantiruvchi: talabalarga kompyuterning dasturiy ta’minoti mavzusi bo‘yicha
nazariy bilim va ko‘nikmalarini rivojlantirish. Bunda o‘qituvchi darsga yuqori
darajada tayyorgarlik ko‘rib, darsga oid yangi materiallar to‘plashi va to‘plangan
materiallar talabaga tushunarli bo‘lishi lozim.
Dars turi: Nazariy mashg‘ulot – bunda o‘qituvchi darsni olib borish uchun didaktik
materiallarni oldindan tayyorlab qo‘yadai. Dars materiali zamonaviy fan
yangiliklarini o‘z ichiga olgan, talabaga tarqatma material ko‘rinishada berib
55

yuboriladigan yoki talabani qiziqtiradigan matn, video, animatsion, audio kabi
axborotlar ko‘rinishda bo‘lishi talaba uchun vaqt tejamkorligi va o‘zlashtirish
samaradorligini oshiradi. Bu ko‘rinishdagi axborotni tayyorlashda o‘qituvchiga
kompter, mikrafon qurilmasi, Snagit, EasyGIFAnimator kabi dasturiy vositalar
yordam beradi. Bu kabi tayyorlangan dars materiali talaba uchun uy sharoitida
televizor va DVD player qurilmalari yordamida dars mashg‘ulotlarini o‘qishi,
ko‘rishi, eshitishi mumkin.
Darsga qo‘llaniladigan uslublar: ko‘rsatmalik, aqliy hujum, blits-so‘rov.
Xonaning jihozlanishi: Videoproyektr, elektron doska, tarmoqqa ulangan
kompyuterlar
Darsdan kutilayotgan natijalar:
Talabalar kompyuter, proyektor, elektron doskadan foydalanish nazariyasiga ega
bo‘ladilar.
Talabalar kompyuterning dasturlari bilan ishlashni o‘rganadilar.
Darsning borishi
Darsning tashkiliy qismi : O‘qituvchi bu darsni tashkil etish uchun darsga
doir ma’lumotlarni oldindan tayyorlab qo‘yadi va dars yakunida test asosida
bilimlarini baholashini aytadi.
56

Darsning mazmuni: O‘qituvchi darsning tashkiliy qismini o‘tkazib darsdan
kutilayotgan natijalarni talabalarga e’lon qiladi. O‘tilgan mavzular bilan yangi
mavzuning bog‘liqliligini aytib o‘tadi. Yangi mavzuni elektron doskaga yozib
kompyuterning dasturiy ta’minoti haqidagi ma’lumotlarni misollar bilan qayta
boshlaydi. O‘qituvchi tomonidan operatsion sistemaning bajaradigan vazifalarini,
imkoniyatlarini, qo‘llaniladigan sohalarini elektron doskada tasvirlanadi.
Yangi mavzuni mustahkamlash: O‘qituvchi yangi mavzuni mustahkamlash uchun
talabalardan test sinovi o‘tkazadi. O‘zlashtirish natijalar asosida tayyorlangan dars
materiali talabalarga tarqatiladi.
Yuqoridagi dars ishlanmasi qisqa, sodda texnologiyada tashkil etilgan bo‘lib
darsning ba’zi bir jihatlari to‘liq bayon etilmagan ammo bu dars jarayonida
elektron doskaning ishlatilishi odatdagi darslardan ko‘ra vaqtni tejaydi, dars
davomida talabani bilim saviyasini oshiradi hamda dars mavzusi uchun oldindan
tayorlangan tarqatma material talabaning mustaqil ta’lim olishiga yordam beradi.
57

XULOSA.
Texnika bilan samarali munosabatda bo’lish va ulardan oqilona foydalanish
uchun oo’qituvchi bilimlarning ma’lum sistemasini o’rganib chiqishi, tegishli
tajriba orttirishi kerak. O’quv muddatini o’zgartirmay o’quv tarbiya jarayonini
qulaylashtirish, o’quvchi va talabalarga puxta va chuqur bilim berish, ularda bilim
olish ko’nikmalarini hosil qilish kabi vazifalarni amalga oshirishda o’qitishning
zamonaviy texnik vositasi alohida o’rin tutadi. O’qutuvchi texnik vositasining
imkoniyatlarini to’la tushunishi va undan foydalashni bilish muhim hisoblanadi
Multimediaproektorlar ma`lumotlarni tasvirlash sohasida insoniyatning eng katta
ixtirosidir. Monitorlardan farqli ravishda proektorlarni uzoq vaqt tomosha qilish
sog’likka zarar etkazmaydi, chunki zararli nurlanishga ega emas. proektor o’quv
jarayonida juda qulay, chunki deyarli hamma uchun boshqarishda juda oddiy,
tasvirning haqiqiylikka yaqinligi esa ma`lumotlarni “o’zlashtirish” da ikki barobar
oshadi.
D ars jarayonida elektron doskaning ishlatilishi odatdagi darslardan ko‘ra vaqtni
tejaydi, dars davomida talabani bilim saviyasini oshiradi .
Ishining natijasi shundan iboratki, barcha foydalanuvchilar o’z faoliyatlarida
qo’llash imkonini beradi. Bundan tashqari , nafaqat informatika fani o’qituvchilari
boshqa fan o’qituvchilari ham foydalanishlari mumkim.
58

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. I.Karimov. Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori.
T.: “O‘zbekiston”. – 1998.
2. I.A.Karimov. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. T.: “Manaviyat”, 2008, 61
– bet
3. L.P. Pressman Metodika primeneniya texnicheskix srestv obucheniya. – M.:
P rosve щ enie, 1988. 192 c.
4. SHaxmaev N. M. Texnicheskie sredstva obucheniya. - M .: Znanie, 1975. 191c
5.Belkin E.L., Karpov V.V., Xarnash P . I. Texnicheskie sredstva obucheniya. –
YAroslavl, 1977.
6.Driga I. I., Rax G .I. Texnichesie sredstva obucheniya v ob щ eobrazovatelnoy
shkole.- M.: Prosveshenie, 1985.
7.Zavade A. S. Uchebnoe kino na urokax istorii v V-VII klassax.-M.: MGIUU,
1981.
8.Pressman L. P. Osnov ы metodiki primeneniya ekranno-zvukov ы x sredstv v
shkole.-M.: Prosve щ enie, 1976.
9.CHashko L. V. Grafoproektor na urokax.-Kiev: Radyanska shkola, 1981 (na ukr.
YAz.).
10.SHmargun N. I. Ekranno- zvukov ы e posobiya v obuchenii fizike.-M.:
Prosve щ enie,1985
11.G.V. Karpov, V. A. Romanin. Texnicheskie sredstva obucheniya.
M.:”Prosve щ enie”,M.,1979.
12.T.Hioyatxo'jayev. Kinoproyektsion apparatlar.T.: O’qituvchi , 1975.
13.L.M. Yoqubov va boshqalar O’qitishning texnikaviy vositalari T.: O’qituvchi ,
1985. 140 bet.
14.B.Ziyomuhammadov, M. Tojiyev. “Pedagogik Texnologiya-Zamonaviy o’zbek
milliy modeli” T.: “Lider Press” 2009
59

15.Bespalko V. P. O vozmojnostyax sistemnogo podxoda v pedagogike. “ Sov
pedagogika”, 1989 №7.C.59-60.
16.Monaxov V.M. Metodologiya pedagogicheskoy texnologi akademika V.M.
Monaxova. – M.:”Mixaylovka” MSOP,1997.
17.Tolipov O’. Q., Usmonboyeva M. Pedagogik texnologiya: nazariya va
amaliyot. Monografiya.-T.: “Fan”,2005.
18.Ishmuhamedov R.J. Innovasion texnologiyalar yordamida ta'lim
samaradorligini oshirish yo'llari. Toshkent, 2003.
19.Nazarova T.S. Pedagogicheskie texnologii: nov ы y etap evolyusii. //Pedagogika.
1997, №3
20.Klarin M.V. Pedagogicheskie texnologii v uchebnom protsesse. M.: Znanie,
1989.
21.Guzeev V. Ot metodik – k obrazovatelnoy texnologii. //Narodnoe obrazovanie,
1998, №5.
3.3 Internet tarmog‘i ma’lumotlari
1. www.de.uz - Masofaviy ta’lim tizimiga bag‘ishlangan veb sayti.
2. www.tatu . –TATU veb sayti.
60

Купить