Informatikani o’qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalarning o’rni
![argumentlarini sintaktik to'g`ri tartibda kiritilishini ta'minlaydi. Bu esa o'z
navbatida talabalarning funksiyalarning xossalarini qiynalmay va tezda
o'rganishlariga juda katta yordam beradi.
1.2 Informatika o‘qitishda ta’lim texnologiyalarining o‘rni
Bugungi hayotimizning har bir jabhasi, har bir soha va barcha faoliyat
turlari bevosita axborot texnologiyalari bilan bevosita bog‘liqdir. Shunday
ekan, axborot texnologiyalarni yaratish va ularni boshqarishga oid bilim,
ko‘nikma va layoqatning har bir insonda shakllanishi fundamental ahamiyat
kasb etadi. Ta’lim tizimini axborotlashtirish - texnologik va ijtimoiy
bilimlarni uzatish jarayonini tezlashtirish, zamonaviy axborot texnologiyalari
yordamida o‘qitish sifatini oshirish bilan birga insonni turli ijtimoiy muhitga
moslashuvini osonlashtirish imkoniyatlarini yaratadi.
Bugungi kunda informatika va axborot texnologiyalari yo‘nalishidagi
fanlarni o‘qitishda zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalari hamda
xususiy metodikalarni ishlab chiqish, ta’lim tizimida bilim, ko‘nikma va
malakalarning to‘liq o‘zlashtirilishini ta’minlash, mazkur yo‘nalishidagi
fanlarni o‘qitishda innovatsion texnologiyalarga asoslangan ma’ruza,
munozara, amaliy va laboratoriya mashg‘ulotlarini loyihalash va pedagogik
faoliyatda qo‘llash, bu yo‘nalishidagi fanlarni o‘qitishda rivojlangan
mamlakatlardagi ilg‘or tajribalarni o‘rganish kerakligini davr taqozo etmoqda
[1].
Buning uchun o‘quv mashg‘ulotlarida innovatsion texnologiyalardan
foydalanish mahorati, ijodkorligini oshirish, o‘quv fanlarini integratsiyalash
turlari, yo‘nalishlari, tiplari, funksiyalari hamda kelgusida rivojlantirish
istiqbollarini belgilash, informatika va axborot texnologiyalari fanlarini](https://docx.uz/documents/89639897-3d4c-4465-95f9-e07eff471b6d/page_6.png?v=1)
![- informatika o‘qitish metodikasi yo‘nalishida pedagog kadrlarning kasbiy
bilim, ko‘nikma, malakalarini uzluksiz yangilash va rivojlantirish
mexanizmlarini yaratish;
- zamonaviy talablarga mos holda oliy ta’limning sifatini ta’minlash uchun
zarur bo‘lgan pedagoglarning kasbiy kompetentlik darajasini oshirish;
- pedagog kadrlar tomonidan zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari va xorijiy tillarni samarali o‘zlashtirilishini ta’minlash;
- maxsus fanlar sohasidagi o‘qitishning innovasion texnologiyalari va ilg‘or
xorijiy tajribalarni o‘zlashtirish;
- mazkur yo‘nalishida malaka oshirish jarayonlarining fan va ishlab chiqarish
bilan integratsiyasini ta’minlash muhim hisoblanadi [4].
Darsga bo‘lgan o‘qituvchining puxta tayyorgarligi ta’limning samarasini
ta’minlaydi, shuning uchun dasrga kirishdan oldin o‘qituvchi ham psixologik,
ham fani bo‘yicha puxta tayyorgarlik ko‘rishi, ya’ni o‘qituvchining kasbiy
bilimdonligi va qobiliyati mezonlarini rivojlantirish lozim.
Ijtimoiy bilimdonligi:
- dars mobaynida auditoriya bilan samarali o‘zaro muomala shaklini tashkil
etishi;
- talabalar bilan til topishi;
- sog‘lom ma’naviy muhitini yaratish.
Uslubiy bilimdonligi:
- barcha bilimlarini, ko‘rgan-kechirganlarni talabalarga tushunarli, ravon tilda
yetkazishi;
- ta’lim texnologiyasi va metodlaridan samarali foydalanishi.
Ixtisoslik bilimdonligi:
- o‘z fani va predmeti sohasi bo‘yicha chuqur va har tomonlama mukammal
bilimlarga egaligi;
- o‘z ustida ishlashi;](https://docx.uz/documents/89639897-3d4c-4465-95f9-e07eff471b6d/page_8.png?v=1)
![talabalarining bilim darajasiga moslashtirib, zaruriyat bo‘lsa o‘zgarishlar,
tuzatishlar kiritadi [3].
O‘quvchilarni mashq qildirish uchun amaliy vazifalarni belgilaydi, so‘ng
mavzu yuzasidan xulosalar chiqarish, qonun-qoidalarning ta’rifini belgilab
oladi. Talabalar dars davomida va uyda olib boriladigan mustaqil ishlari
uchun vazifalar tayyorlaydi. Dars turi hamda uning davomida qo‘llaniladigan
metodlar aniq belgilab qo‘yiladi.
Shu bilan birga dars mavzusini oldingi o‘tilgan mavzular bilan hamda
fanlararo aloqalarni ayrim talabalar bilan yakka tartibda olib boriladigan
ishlar rejalashtiriladi va dars rejasini yozishga kirishiladi. Kundalik dars
rejasi o‘qituvchi tomonidan har bir darsga alohida yoziladi.
Darsning asosiy belgilaridan biri ilmiylikdir. Darsda o‘rganiladigan bilimlar
hozirgi zamon fani yutuqlarini o‘zida aks ettirishi, ta’lim jarayoni maqsadi
hamda talabalarning real bilish imkoniyatlariga mos bo‘lishi zarur. Dars
ijodiy jarayon. Dars-jamoa mehnati jarayoni.
Darsni ijodiy tashkil etish, vaqtdan unumli foydalanish, mashg‘ulotlarni o‘z
vaqtida o‘tkazish talabalarda jamoa bo‘lib ishlay olish ko‘nikmalarini
shakllantirish, o‘zaro yordam va talabalar o‘rtasida hamkorlik o‘rnatish
yo‘llari bilan mashg‘ulotlar jamoa mehnati jarayoniga aylantiriladi. Dars
ta’limning boshqa shakllaridan o‘zining ichki va tashqi xususiyatlariga ko‘ra
farq qiladi. Muayyan yoshdagi va ma’lum tayyorgarlikka ega bo‘lgan
talabalar guruhi, rejim, dars tartibi, mashg‘ulotlarni ma’lum xonada o‘tkazish
kabilar darsning tashqi xususiyatlari, darsning maqsadi, ta’lim mazmunini his
qilish, qiziqish, anglash, tushunish uning ichki xususiyatlari sanaladi. Dars
ana shu ikki xil tashqi va ichki xususiyatlarning o‘zaro uyg‘unlashuvi asosida
tashkil etiladi. Darsga quyiladigan talablar kiradi:
- har bir darsning maqsadini aniq belgilash;
- darslarning optimal mazmunini, o‘rganiladigan bilimlar ko‘lami,](https://docx.uz/documents/89639897-3d4c-4465-95f9-e07eff471b6d/page_11.png?v=1)
![shakllantiriladigan ko‘nikma va malakalarni oldindan aniqlab qo‘yish;
- darsni tashkil etishga oid ta’lim metodlarini, vositalarini tanlash, talabalar
bilish faolligini rag‘batlantirish, o‘quv topshiriqlari, mustaqil ishlarni
ta’limga tatbiq etish.
Jamiyatning turli sohalari to‘xtovsiz rivojlanishda bo‘lib, o‘z ustida
ishlamagan va soha yangiliklaridan bexabar mutaxassis esa zamondan orqada
qolishi tayin. Shu sababli ham informatika fanlarini ham zamon bilan
hamnafas yangilab borish va o‘zgartirishlar kiritish talab qilinadi.
Informatika o‘quv predmeti sifatida informatika fani va uning rivoji bilan
uzviy
bog‘lik. Shuning uchun “Informatika o‘qitish metodikasi” fani birinchi
navbatda informatika fanining metodologiyasiga asoslanadi [2]. O‘zining
xulosalarida u ta’lim va tarbiyaning umumiy tamoyillariga tayanadi.
Ma’lumki, ushbu tamoyillar pedagogika va didaktika tomonidan ishlab
chiqiladi. Bundan tashqari, mazkur fan fiziologiya va psixologiya fanlari
tomonidan qabul qilingan qonuniyatlardan ham bevosita foydalanadi. Ta’lim-
tarbiyaning asosiy maqsadlaridan biri bo‘lgan informatikaning fan sifatida
o‘ziga xosligi, uning zamonaviy fanlar tizimida tutgan o‘rni va ahamiyatidan,
hozirgi jamiyat hayotidagi ahamiyatidan kelib chiqqan holda informatika
fanini o‘qitishning maqsadlarini quyidagicha belgilash mumkin:
- o‘quvchilarda kompyuter savodxonligini shakllantirish;
- o‘quvchilarda axborotga ishlov berish, uzatish va undan foydalanish
jarayonlari haqidagi bilimlar asoslarini mustahkam va ongli o‘zlashtirib
olishlarini ta’minlash;
- o‘quvchilarga dunyoning zamonaviy ilmiy ko‘rinishini shakllantirishda
axborot jarayonlarining ahamiyatini, jamiyatning rivojida yangi axborot va
kommunikasion texnologiyalarning ahamiyatini ochib berish;](https://docx.uz/documents/89639897-3d4c-4465-95f9-e07eff471b6d/page_12.png?v=1)
![oshiradi. Shunday ekan informatika va texnika fanlarini o‘qitishga e’tiborni
jalb qiladigan ayrim xulosalar to‘g‘risida fikr yuritamiz.
O‘rganilayotgan mavzularga doir materiallarning elektron variantlarini
internetga joylashtirish ham o‘qitish sifat va samaradorligini oshirish
omillaridan biridir. Talaba mustaqil o‘rganish jarayonida internetdan
foydalanib berilgan topshiriqlarni bajarish uchun izlanish olib boradi, yoki
ma’lum uzrli bir sabablarga ko‘ra, darsga qatnasha olmagan talaba elektron
manbalardan kerakli ma’lumotlarni olish imkoniga ega bo‘ladi. Bu talabaga
qulaylik yaratish bilan birga undagi bo‘shliqni to‘ldirish imkonini beradi.
An’anaviy darsda aksariyat hollarda o‘qituvchi gapiradi. Bu esa
talabalarning faolligini ma’lum darajada susaytiradi. Noan’anaviy dars esa
asosan talabani darsda mustaqil faol ishlashga, erkin fikrlashga va
muloqotda bo‘lishga imkon beradi. Texnik vositalar yordamida dars o‘tish
berilgan qisqa vaqtdan unumli foydalanishga sharoit yaratib beradi.
An’anaviy o'qitishning usul va metodlari respublikamizda keng
tarqalgan va ular o zining ma'lum tarixiga ham egadirlar. Biroq ta'limʻ
sohasidagi islohotlarni amalga oshirishda an’anaviy ta’limning imkoniyatlari
cheklanayotganligini, muhim ta'limiy muammolar o z yechimini
ʻ
topmayotganligi, qator ilg or pedagogik tajribalar ommalashmayotganligini
ʻ
ko'rishimiz mumkin.
Pedagogik texnologiyaning an'anaviy o qitish metodikasidan
ʻ
farqlovchi belgilari ko'p. Pedagogik texnologiya an'anaviy metodikadan,
avvalo, maqsadlarning qo'yilishi va unga erishishi bilan farqlanadi[2].
Pedagogik texnologiyaning usul va metodlari ta'limning umumiy
maqsadlarini ishlab chiqish, ularni amalga oshirish va natijalarni nazorat
qilish, kuzatish hamda baholashga xizmat qiladi.
An’anaviy darslarda ko‘rgazmali vosita sifatida plakatlardan
foydalanib kelingan bo‘lsa, hozirgi paytda kompyuter, slayd, multimedia](https://docx.uz/documents/89639897-3d4c-4465-95f9-e07eff471b6d/page_15.png?v=1)
![vositalar kabi zamonaviy axborot–kommunikatsion texnologiyalari keng
tadbiq etilmoqda. Noan’anaviy darslarda an’anaviy darsdan farqli ravishda
tasvir va tovush uyg‘unligi talabaning faolligini va ularning o‘tilayotgan
mavzuga qiziqishini oshiradi hamda berilayotgan ma’lumotlarning uzoq
muddatga xotiralarida saqlanib qolishiga xizmat qiladi[3]. Eng muhimi har
bir talabani mustaqil ishlashga va fikrlashga undaydi.
Informatika va texnika fanlarni o‘qitishda axborot – kommunikatsion
vositalardan unumli foydalanish va uni dars jarayonida qo‘llash uchun eng
birinchi o‘rinda pedogog–o‘qituchilarning o‘zlari texnik vositalar bilan
ishlash ko‘nikmalariga ega bo‘lishi zarur. Bir so‘z bilan aytganda o‘qituvchi
muntazam ilmiy, ilmiy – ijodiy izlanishda bo‘lishi kerak. Aks holda
o‘qituvchining mehnat samarasi talabga javob bermay qoladi.
Axborot – kommunikatsion vositalarning yana bir ahamiyatli jihati shundaki,
bunda faqatgina dars jarayonida emas, balki darsga tayyorgarlik jarayonida
ham o‘qituvchining eng yaqin va qulay ko‘makchisidir. Bu jihatlari bilan
ushbu texnik vositalar o‘qituvchi faoliyati samaradorligini oshirishga hissasi
beqiyos kattadir.
Shuni qayd qilish kerakki, darsda texnik vositalardan foydalanish
talabaning o‘zlashtirish koeffitsentini bir necha barobar oshiradi. Ilmiy
asoslarga ko‘ra inson taxminan 70 foiz ma’lumotlarni ko‘rish va kuzatish
orqali oladi. Xususan, informatika va texnika fanlarini o‘rgatishda
noa’nanaviy usullarni va axborot – kommunikatsion vositalarni keng joriy
etish har bir o‘qituvchining kundalik uslubiga aylanishi zarur deb
hisoblaymiz. Shundagina biz tayyorlab jamiyatga yetkazib berayotgan
kadrlarimiz bugungi kun talabiga javob bera oladigan rakobatbardosh
mutaxasislar bo‘lib shakllanadi deb o‘ylaymiz.](https://docx.uz/documents/89639897-3d4c-4465-95f9-e07eff471b6d/page_16.png?v=1)
![II.Bob.Informatika va AT fanini o‘qitishda tushunchalar tahlili metodini
qo‘llash haqida
2.1 Informatika va AT fanini o‘qitishda tushunchalar tahlili metodini
qo‘llash haqida
Umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida informatika va axborot
texnologiyalari fanini o‘qitishning asosiy maqsadi - o‘sib kelayotgan avlodni
zamonaviy axborot texnologiya vositalari bilan ishlash malakalari, mustaqil,
mantiqiy va algoritmik fikrlash qobiliyatini rivojlantirishdan iborat va olgan
bilimlarini hayotda tatbiq etishga o‘rgatishdan iborat.
Umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida informatika va axborot
texnologiyalari ta’limining asosiy vazifalari:
o‘quvchilarga axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va ularni
amaliyotda qo‘llash haqida bilimlar berish;
o‘quvchilarni aqliy rivojlantirish, ularning ilmiy dunyoqarashini
kengaytirish, mantiqiy fikrlash qobiliyatini shakllantirish;
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish madaniyatini
o‘rgatib borish orqali ularda umuminsoniy qadriyatlarga rioya etishni
rivojlantirishga qaratilgan va ta’lim-tarbiya olishning keyingi bosqichlarida
davom ettirishlari uchun zarur bo‘lgan tayanch kompetensiyalarni
shakllantirishdan iborat. [1: -B. 24].
Informatika va AT fanini o‘qitishning konseptual asoslari sifatida shuni
qayd etish joizki, informatika fanini zamonaviy talablar asosida o‘rganish:
zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asosida hayotiy
muammolarni yechish, loyihalashtirish, modellashtirish, algoritmlash va
boshqarish kabi universal faoliyatlarni o‘zlashtirish; raqamli jamiyatdagi
masalalarini yechish mahoratini namoyon qilish orqali samarador
texnologiyalarni tanlash; kreativ fikrlash va innovatsion faoliyat yuritish](https://docx.uz/documents/89639897-3d4c-4465-95f9-e07eff471b6d/page_17.png?v=1)
![ko‘nikmasini shakllantirish orqali maqsadli axborot tizimlarini va mehnatga
ta’sir o‘tkazishning innovatsion uslublarini yaratish; ta’lim jarayonida har xil
kasbiy ko‘nikmalarni egallash orqali mustaqil hayotda zarur bo‘ladigan
bo‘lajak kasbni to‘g‘ri tanlash;mehnat qilish, yangi bilimlarni egallash,
mukamallikka erishish uchun raqamli texnologiyalar asosida o‘z ustida
mustaqil ishlash va amaliy faoliyat yuritish; tez o‘zgaradigan iqtisodiy,
siyosiy, ijtimoiy sharoitlarga moslashuvchan, noaniq vaziyatlarda mustaqil
ta’lim olishga tayyor va umri davomida tahsil oladigan yoshlarni
tarbiyalashdan iborat. [2: -B. 14].
Shu sababli, umumiy o‘rta ta’lim muassasalari o‘quvchilarini mustaqil
bilim olishiga yo‘naltirilgan texnologiyalardan foydalanishga o‘rgatish va
doimiy ravishda faolligini oshirib borish lozim.
Biz quyida quyida 9-sinf o‘quvchilariga “Model va uning turlari”
mavzusini o‘qitishda interfaol metodlarni qo‘llash bo‘yicha tavsiyalarni
keltiramiz [3: -B. 17].
“Model va uning turlari” mavzusidan dars mashg`ulotini tashkil
etishda o‘tilganlarni takrorlash bosqichida “Tushunchalar tahlili” metodidan
foydalanilsa o‘quvchilarni mavzu bo‘yicha tayanch tushunchalarni
o‘zlashtirish darajasini aniqlash, o‘z bilimlarini mustaqil ravishda tekshirish,
baholash, shuningdek, yangi mavzu bo‘yicha dastlabki bilimlar darajasini
tashhis qilish maqsadida qo‘llaniladi. [4: -B. 84].
Metodni amalga oshirish tartibi:
o‘quvchilar mashg‘ulot qoidalari bilan tanishtiriladi;
o‘quvchilarga mavzuga tegishli bo‘lgan so‘zlar, tushunchalar nomi
tushirilgan tarqatmalar beriladi (individual yoki guruhli tartibda) (1-rasm);
o‘quvchilar mazkur tushunchalar qanday ma`no anglatishi, qachon,
qanday holatlarda qo‘llanilishi haqida yozma ma`lumot beradilar;
belgilangan vaqt yakuniga yetgach o‘qituvchi berilgan](https://docx.uz/documents/89639897-3d4c-4465-95f9-e07eff471b6d/page_18.png?v=1)
![2. Imitatsion, o'ziga xos xususiyat - bu o'rganilayotgan jarayon yoki
hodisaning modelining mavjudligi.
Imitatsion modellarning o'yinli va o'yinli bo'lmagan turlarga aratish
mumkin. Kasb-hunarga o'qitish (informatika, kompyuter texnologiyalari va
kompyuter texnologiyalari) ixtisosligi bo'yicha o'qituvchilarni kompyuter
imitatsion modellar yordamida o'qitish, asosan bilimlarning turli sohalardagi
o'yinlardan tashqari imitatsiya usullari asosida olib boriladi. Kompyuter
imitatsiyasi o'rganilayotgan tizimning ishlash mantig'ini va uning alohida
elementlarining o'zaro ta'sirini eng muhim sabab-oqibatlarni hisobga olgan
holda rasmiy (ya'ni ba'zi rasmiy tillarda bajarilgan) tavsifi sifatida
tushuniladi.
qobiliyatiga ega mutaxassisni tayyorlashga bo‘lgan talablarini belgilashi, bu
esa o‘z navbatida o‘qitish uchun yangi texnologiyalarni ishlab chiqish va
yaratishni belgilashi kabi fikrlar bayon etilgan[2].
Dissertatsiyada talabalar tomonidan elektrotexnika va radiotexnika
fanlarini o‘rganish pedagogik universitetlarda bo‘lajak texnologiya
o‘qituvchilarini texnologik tayyorlashning asosiy jihatlaridan biri ekanligi
asoslangan. Hozirgi vaqtda zamonaviy elektronika va radiotexnika sohasida
eng jadal rivojlanayotgan yo‘nalish raqamli qurilmalar va uskunalarni ishlab
chiqish va ishlab chiqarish muammolarini, shuningdek raqamli
ma’lumotlarni saqlash, qayta ishlash, o‘zgartirish, uzatish jarayonlarini
o‘rganishdir deb keltirilgan.
V.Lou, A.Keltonlarning «Imitatsionnoe modelirovanie» nomli kitobida
maqsadli imitatsion dasturlar, modellarni soslash va yetarliligini tekshirish,
ma’lumotlarni kiritishni modellashtirish, tasodifiy sonlar generatorlari,
tasodifiy o‘zgaruvchilar va jarayonlarni yaratish, statistik rejalarni o‘z ichiga
olgan imitatsiya orqali tizimlarni o‘rganishning barcha muhim jihatlari
haqida to‘liq ma’lumot berishliligi keltirilgan. Imitatsiya qilingan tajribalar,](https://docx.uz/documents/89639897-3d4c-4465-95f9-e07eff471b6d/page_22.png?v=1)
![shuningdek imitatsiyani qo‘llashning asosiy yo‘nalishlarini, xususan ishlab
chiqarish tizimlarini modellashtirish imkoniyatlarini yoritib berishi
asoslangan[3].
Modellashtirish o'rganilayotgan ob'ektni yaxlit o'rganishga imkon
beradi, chunki
tadqiqotchi tomonidan mavjud yoki ishlab chiqilgan tizimlar va
jarayonlarning analogini namoyish etish va ko'paytirish mumkin bo'ladi,
nafaqat tuzilishini, elementlarini, xususiyatlarini, balki elementlar o'rtasidagi
munosabatlar va munosabatlarni ham ochib beradi. Kompyuter imitatsion
modeli o'quvchilar e'tiborini ba'zi bir muhim o'rganilgan tushuncha, toifaga,
ob'ektga yo'naltirish maqsadida amalga oshiriladi, ijodiy muhitda ma'lum
ko'nikmalarni shakllantirish va mustahkamlash imkoniyatini beradi. Turli
mavzulardagi modellardan foydalanish fanlarni fanlararo integratsiyasini
amalga oshirishga imkon beradi. Fanlararo aloqalarni hisobga olish
muvaffaqiyatli o'rganish uchun zarur shartdir. Talabalarning tafakkuri va
dunyoqarashini rivojlantirish ushbu bog'lanish qanday amalga oshirilishiga
bog'liq. Ta'lim jarayonini sub'ektlararo aloqalar asosida tashkil etish
talabalarni bilimlarni faol egallash, ulardan ijodiy foydalanish, kognitiv
faoliyat va mustaqillikni rivojlantirish, ilmiy dunyoqarashni shakllantirishni
o'z ichiga olgan mavzu-amaliy faoliyatga jalb etishga yordam beradi.
Kompyuter imitatsion model atrofdagi haqiqatni idrok etishda
modellarni yaratish, o'rganish va ulardan foydalanishning tizimli usuli
sifatida zamonaviy axborot texnologiyalarini vositasi sifatida ishlatilib, turli
fanlarning eng muhim yutuqlarini birlashtiradi. Ko'pgina zamonaviy
o'qituvchilar, tegishli metodik ta'minotni ishlab
chiqish bilan birgalikda amalga oshirilgan yangi axborot texnologiyalarini
keng joriy etishgina, yangi pedagogik texnologiyalarga xos bo'lgan
imkoniyatlarni eng samarali ravishda amalga oshiradilar, ulardan biri](https://docx.uz/documents/89639897-3d4c-4465-95f9-e07eff471b6d/page_23.png?v=1)
Informatikani o’qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalarning o’rni