Информация о документе

Цена 28956UZS
Размер 1.4MB
Покупки 0
Дата загрузки 23 Ноябрь 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Sherzod Sultonov

Дата регистрации 10 Июнь 2025

1 Продаж

Inklyuziv ta’limning mohiyati va imkoniyati cheklangan bolalar uchun ijtimoiy ahamiyati

Купить
Kurs ishi Mavzu: INKLYUZIV TA’LIMNING MOHIYATI VA IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALAR UCHUN IJTIMOIY AHAMIYATI Reja: Kirish: I BOB. INKLYUZIV TA’LIMNING MOHIYATI VA IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALAR UCHUN IJTIMOIY AHAMIYATI 1.1. INKLYUZIV TA’LIMNING MAQSAD VA VAZIFALARI 1.2. INKLYUZIV TA’LIMNING HUQUQIY-ME’YORIY ASOSLARI II BOB. INKLYUZIV TA’LIMNI TASHKIL ETISHNING PEDAGOGIKPSIXOLOGIK ASPEKTLARI 2.1. IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALAR TOIFALARI 2.2. Inklyuziv ta’limga qamrab olinuvchi bolalar 2.3 Imkoniyati cheklangan bolalar ta’limiga oid pedagogik nazariyalar Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar 1 KIRISH Jahon ta’limi amaliyotida ta’lim oluvchilar ehtiyojlariga moslashuvchan o‘quv muhitini yaratish, variativ o‘quv dasturlaridan foydalanishga bo‘lgan ehtiyoj kun sayin ortmoqda. BMT ning ta’lim sohasidagi siyosati yo‘nalishlaridan biri bolalarning alohida ta’lim ehtiyojlari xilma- xilligini hisobga olgan holda ta’lim berishni nazarda tutadigan inklyuziv ta’lim g‘oyalarini ishtirokchi davlatlar tomonidan keng amalga oshirilishini ta’minlash hisoblanadi. Kurs ishining maqsadi: YUNESKOning inson huquqlari va erkinliklarini ta’minlashga qaratilgan dasturlari alohida ta’lim extiyoji bo‘lgan bolalar va kattalar uchun xavfsiz va qulay ta’limni ta’minlashga qaratilgan me’yorlar, standartlar hamda intellektual hamkorlikni modernizatsiyalashga yo‘naltirilmoqda. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasida belgilangan ijtimoiy tenglik qoidalarini amalga oshirishda ta’limning barcha uchun ochiqligini, gender jihatdan tenglikka asoslanganligini ta’minlovchi mexanizmlarini amaliyotga joriy etish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Kurs ishining dolzarbligi: Mamlakatimizda inklyuziv ta’limni ta’lim oluvchilarning ijtimoiy ehtiyojlari va shaxsiy manfaatlaridan kelib chiqqan holda fan, ta’lim va ishlab chiqarishning mustahkam integratsiyasini ta’minlash asosida tashkil etishning huquqiy – me’yorlari ishlab chiqilgan. “Alohida ta’lim ehtiyoji bo‘lgan bolalar uchun inklyuziv ta’limni tashkil etish maqsadida ta’lim muassasalari moddiy texnika bazasini mustahkamlash, o‘quv dasturlarini adaptivlashtirish, sog‘lomlashtiruvchi sifatli ta’lim xizmatlari imkoniyatlarini oshirish hamda bu jarayonga mos yuqori malakali kadrlar tayyorlash” kabi muhim vazifalar belgilandi1 . Boshlang‘ich ta’limda o‘qitish sifatini yaxshilash, o‘quvchilarning imkoniyatlariga mos, davlat ta’lim standartlari me’yorlari inobatga olingan o‘quv muhitini samarali tashkil etish, bu jarayonda tashkilotlar va jamoat institutlari hamkorligini kuchaytirish yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda. Mazkur ijtimoiy-pedagogik masalalarni hal etishda 2 ta’lim, sog‘liqni saqlash va mahalla tashkilotlarining imkoniyati cheklangan bolalarni sifatli ta’lim xizmatlari bilan ta’minlash borasidagi o‘zaro manfaatli hamkorligi talab etiladi. Bu esa, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida metodik mahorat, kasbiy kompetentlikni rivojlantirishning klasterli yondashuvlari, tashkiliy omillari, pedagogik-psixologik shart-sharoitlari, inklyuziv sinflarda darslarni tashkil etishga qo‘yiladigan didaktik talablarni aniqlashtirishni taqozo etadi. Kurs ishining vazifalari : O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 1 dekabrdagi PF-5270-son “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”, 2019 yil 29 apreldagi PF5712-son “Xalq ta’limi tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi to‘g‘risida”, 2020 yil 6 noyabrdagi PF- 6108-son “O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va ilm-fan sohalarini rivojlantirish choratadbirlari to‘g‘risida”gi, 2022 yil 28 yanvardagi PF-60-son “2022-2026-yillarga mo‘ljallangan YAngi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”, farmonlari, 2020 yil 13 oktyabrdagi PQ– 4860-son “Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish choratadbirlari to‘g‘risida”gi qarori, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021 yil 12 oktyabrdagi 638-son “Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim berishga oid normativ huquqiy xujjatlarni tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarori va bosh ы a xujjatlarda kadrlar masalasi, ta’lim mazmunini modernizatsiyalash, jarayonni metodik va didaktik ta’minlash vazifalari belgilab berilgan Kurs ishining tuzilishi : Kurs ishi kirish qismi, 2 bob, 4 bo’lim , xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan tuzilgan. 3 I BOB. INKLYUZIV TA’LIMNING MOHIYATI VA IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALAR UCHUN IJTIMOIY AHAMIYATI 1.1. INKLYUZIV TA’LIMNING MAQSAD VA VAZIFALARI Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan barcha islohotlar zamirida, eng avvalo, kelajak avlodning barkamol bo lib ulg ayishi, hech kimdan kam bo lmay dunyoʻ ʻ ʻ arenalarini zabt etishga qodir farzandlar bo lib yetishishi kabi dolzarb ʻ masalalarni hal etish turadi. Ayniqsa, yetim va ota-ona qaramog isiz qolgan, ʻ nogiron, rivojlanishida nuqsoni bor bolalarning ijtimoiy himoyasi hamisha davlat va jamiyatning ustuvor vazifasi hisoblangan. Ushbu vazifani amalga oshirish borasida O zbekiston Respublikasida rivojlanishida nuqsoni bo lgan ʻ ʻ kishilarning huquq va erkinliklarini, teng imkoniyatlarini ta’minlash, turmush faoliyatidagi cheklanish, chegaralarni bartaraf etish, ta’limni tashkil etish va boshqarishga zamonaviy yondashuv, uning sifati va samaradorligini oshirish, jamiyatda aholining turli qatlamlari uchun ta’limning uzviylik va uzluksizligini ta’minlash borasida talaygina ishlar amalga oshirib borilmoqda. Bolalik bosqichida inson psixologo-pedagogik jihatdan kuchli ta’sirlanadi. O sib ʻ kelayotgan bola organizmi, uning miya tuzilishining ichki imkoniyatlari chegarasizligini inobatga olgan holda tashkil etilgan korreksion-pedagogik, psixologik hamda tibbiy ishlar bolaning birlamchi nuqsonini kamaytirib, ikkilamchi nuqsonlarning oldini olishga yordam beradi. Bularning hammasi rivojlanishida nuqsoni bo lgan bolani mustaqil, hech kimga qaram bo lmagan ʻ ʻ holda hayot kechirishga tayyorlash omillaridir. Bolalarning ijtimoiy reabilitatsiyasi (tiklash) va ijtimoiy adaptatsiyasi (moslashuvi)-bu nafaqat qalbdagi sifatlarni, balki yangi texnologiya va innovatsiyalarning paydo bo lishi bilan tadrijiy rivojlanib boradigan bu nozik sohada professional ʻ yondashuvni talab qiladigan sermashaqqat mehnatdir. Bu sohaning takomillashuvida nogironligi bo lgan bolalar bo yicha idoralararo muhtoj ʻ ʻ bolalarning ijtimoiy moslashuvi holatini o rganish bo yicha tadqiqotlar olib ʻ ʻ 4 borildi. 7 Respublikamizda ijtimoiy tashabbuslarni qo llab-quvvatlashʻ jamg armasi tomonidan 2007 yilda «O zbekistonda inklyuziv ta’lim» loyihasi ʻ ʻ amalga oshirilgan bo‘lib, loyihada O zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi ʻ vazirligi, Oliy va o rta maxsus ta’lim vazirligi, Navoiy shahridagi «Umr» ʻ imkoniyati cheklangan bolalarga yordam berish markazi, Samarqand shahridagi «Hayot» nomli nogironlarga yordam berish markazi, Jizzax shahridagi «Istiqbolli avlod» markazi, Qashqadaryo viloyatining Qarshi shahridagi «Umid» tashabbuslarga ko mak berish va rivojlantirish markazi, Termiz ʻ shahridagi «Imkon» imkoniyati cheklangan bolalar va oilalarga ko mak berish ʻ markazi, Farg ona viloyatining Qo qon shahridagi «Ziyo» maxsus zaruratli ʻ ʻ bolalarga ijtimoiy ko mak berish markazi, maqsadli hududlar hokimliklari, ʻ O zbekistondagi Shvetsariya elchixonasi hamkorlik qilishdi. Ushbu loyiha ʻ doirasida Toshkent, Guliston, Qarshi, Samarqand, Termiz, Andijon, Qo qon, ʻ Nukus, Buxoro, Urganch shaharlarida joylashgan ayrim maktabgacha ta’lim muassasa, maktab, kasb-hunar kollejlari va akademik litseylarda imkoniyati cheklangan bolalar aralash guruhlarda inklyuziv texnologiya asosida ta’lim- tarbiya olishdi. Mamlakatimizda imkoniyati cheklangan bolalar ta’lim-tarbiyasi va ularning ijtimoiy hayotga moslashuviga qulay sharoitlar yaratib berilmoqda. Ularni jamiyatga integratsiya qilish, avvalo, imkon qadar salomatligini tiklash maqsadida «Imkoniyati cheklangan bolalar uchun umumiy ta’lim loyihasi» asosida ish yuritib kelinmoqda. Bunda, asosan, inklyuziv ta’lim imkoniyatlaridan foydalanish ko zda tutilmoqda. Natijada inklyuziv ta’limni ʻ tashkil etishning pedagogik-psixologik xususiyatlarini, o ziga xos ʻ imkoniyatlarini2 chuqurroq o rganish, u bilan bog liq muammolarni aniqlash, ʻ ʻ samaradorlik jihatlarini asoslab berish dolzarb ilmiy muammoga aylanmoqda. Chunki inklyuziv ta’lim usuli barcha bolalarning ruhiyjismoniy holatidan qat’iy nazar ta’lim jarayonida to laqonli ishtirok etishini ta’minlashga qulay ʻ imkoniyat yaratadi. Ayniqsa, u alohida yordamga muhtoj bolalarning atrofdagilar bilan muloqotda bo lishi, ijtimoiy muhit talablariga javob bera ʻ 5 oladigan bo lib ulg ayishi, o z kundalik-maishiy ehtiyojini qondira olish 2ʻ ʻ ʻ YUNESCO: Jamiyatga va inklyuziv ta’limga muhtojlarga qaratilgan Dastur. – 1994. 8 ko nikmalarini egallashi, hayotga moslashib, umumta’lim maktablarida ʻ sog lom tengdoshlari bilan teng sharoitlarda o qiy olishi, ular bilan o zaro ʻ ʻ ʻ do stona munosabatga kirishishi, darslarni o z vaqtida o zlashtirishi, ʻ ʻ ʻ topshiriqlarga mas’uliyat bilan yondashishi uchun qulayliklar tug diradi. Shuni ʻ nazarda tutib, mazkur monografiyada inklyuziv ta’limning o ziga xos ʻ samaradorlik belgilarini asoslash, uni oiladan, maktabgacha ta’lim muassasalaridan boshlab oliy ta’limgacha bo lgan uzluksiz ta’lim jarayonida ʻ yo lga qo yish uchun zaruriy pedagogik-psixologik yondashuv yo llarini ʻ ʻ ʻ aniqlash ko zda tutildi. Shunisi borki, inklyuziv ta’lim nafaqat nogiron bolalar ʻ o rtasida, balki sog lom turmush tarziga asoslangan oilada tarbiyalanayotgan ʻ ʻ bolalar o rtasida, maktabgacha ta’lim muassasalarida, maktablarda, akademik ʻ litsey va kasb-hunar kollejlarida ham fanlarni o zlashtirish darajasi turlicha ʻ bo lgan o quvchilar uchun qulay imkoniyatlar yarata oladi. U orqali ʻ ʻ o quvchilarning bir-biriga ijobiy ta’sir ko rsata olishiga erishish yaxshi natija ʻ ʻ keltiradi. Lekin ba’zan sog lom bolalar bilan nogiron bolalar orasidagi tafovut ʻ sezilib qolishi, nogiron bola o z tengdoshlariga qo shilmay, tortinishi, o z ʻ ʻ ʻ imkoniyatlaridan foydalana olmasligi sabab uyalib turishi, kamsitilishi, ayrimlari esa oilada haddan tashqari erka o stirilganligi tufayli qaysarlik, ʻ 6 injiqlik qilishi kuzatiladiki, bunday sharoitda ta’lim amaliyoti va ta’lim xizmatlarini tashkillashtirishda o zgarishlar qilishga to g ri keladi. Bularningʻ ʻ ʻ barchasi inklyuziv ta’lim jarayoni o ziga xos murakkabliklarga ega ekanligini ʻ va shu sohada ishlaydigan o qituvchilar, sinf rahbarlari, tarbiyachilar, kasbiy ʻ mahorat ustalari zimmasiga jiddiy talablar va mas’uliyatlar yuklashini oydinlashtiradi. Inklyuziv ta’limni oiladan maktabgacha ta’lim muassasalarida, umumta’lim maktablarida, kasb-hunar kollejlari va oliy o quv muassasalarida joriy etish ʻ natijasida imkoniyati cheklangan insonlarga nisbatan umumiy munosabat o zgarayotgani ma’lum bo ldi. Bu esa ularning hayotda muvaffaqiyat qozonishi ʻ ʻ uchun omil bo lib xizmat qilishi mumkin. Inklyuziv ta’lim imkoniyati ʻ cheklangan bolalarga umumta’lim jarayonidagi barcha tadbirlarda faol va muntazam ishtirok etish imkonini beradi. Buning natijasida stereotiplar shakllanishining oldi olinib, ko rsatiladigan individual yordam imkoniyati ʻ cheklangan bolalarni jamiyatdan ajratib qo ymaydi. Ular olgan ko nikmalarini ʻ ʻ umumlashtirish imkoniga ega bo lishadi. Imkoniyati cheklangan insonlar uchun ʻ ishlab chiqilgan va jamiyatga reja asosida joriy etilayotgan inklyuziv ta’lim strategiyasi o qishning uzluksiz va muttasilligini ta’minlaydi. Oila – bolalar ʻ bog chasi – maktab – kasb-hunar kolleji – ish bilan ta’minlash – ushbu tizim ʻ kelajakda ota-onalarga imkoniyati cheklangan bolalarini umumta’lim muassasalari va oliy o quv yurtlariga bemalol, xavfsiramasdan olib kelishlari ʻ 7 uchun zamin yaratadi. Inklyuziv ta’lim – o quvchilarning imkoniyatlari,ʻ individual-psixologik, jismoniy nuqson va o zlashtirish xususiyatlarini hisobga ʻ olgan holda tashkil etiladigan ta’lim jarayonidir3 . Shuningdek, inkluziv ta’lim davlat siyosati bo lib, nogiron va sog lom bolalar o rtasidagi to siqlarni bartaraf ʻ ʻ ʻ ʻ etish, inklyuziv ta’limga muhtoj bolalarni rivojlanishidagi nuqsonlari yoki iqtisodiy qiyinchiliklaridan qat’i nazar, ijtimoiy hayotga moslashtirishga yo naltirilgan umumta’lim jarayoniga qo shishni ifodalovchi ta’lim tizimidir. ʻ ʻ 3 Педагогик атамалар луғати . – Т .: “ Фан ”, 2008. – Б .47. Inklyuzivlik- inglizcha so z bo lib, inclusif- qo shish, birlashtirish ma’nolarini anglatadi. ʻ ʻ ʻ Mazkur atama alohida ehtiyojga ega bo lgan o quvchilarni umumta’lim ʻ ʻ maktablarida sog lom bolalar bilan qo shib birgalikda o qitish jarayonini ʻ ʻ ʻ ifodalaydi. 10 Inklyuziv ta’lim jismoniy va psixik imkoniyatlari cheklangan o quvchilarni sog lom o quvchilar bilan birgalikda o qitishni anglatadi. ʻ ʻ ʻ ʻ Inklyuziv ta’lim bir qator muhim tamoyillarga tayanilgan holda amalga oshiriladi. Jumladan,  inson qadri uning layoqatlari va yutuqlariga bog liq ʻ emasligi prinsipi;  har bir shaxsning his qilish va o ylash layoqatiga egaligi ʻ prinsipi;  har bir shaxsning muloqot qilish va tinglash huquqiga egaligi prinsipi;  har bir shaxsning bir-biriga kerakliligi prinsipi;  shaxsga yo naltirilgan ta’lim jarayonining aniq hamkorlik asosida amalga oshirilishi ʻ prinsipi;  har bir o quvchining o z tengdoshlarining qo llab-quvvatlovi va ʻ ʻ ʻ do stona munosabatlariga ehtiyojmandligi prinsipi; ʻ  turli-tumanlik o quvchi ʻ hayotining barcha jabhalarini rivojlantirishni ta’minlashi zarurligi prinsipi kabilar. Inklyuziv ta’limning maqsadi - alohida ta’lim ehtiyojlari bo lgan ʻ o quvchilar uchun maktabda maxsus vosita va metodlarni qo llash orqali ʻ ʻ maxsus pedagoglarni jalb etgan holda to siqsiz moslashtirilgan ta’lim muhitini ʻ yaratish, ularning jamiyatga samarali moslashuvi hamda to laqonli ʻ uyg unlashuviga xizmat qiladigan sifatli ta’lim berishni ta’minlashdan iborat4 . ʻ Inklyuziv ta’limning vazifalari quyidagilardan iborat:  rivojlanishning turli imkoniyatlariga ega bo lgan o quvchilar uchun har qanday kamsitilishni istisno ʻ ʻ qiladigan, barcha bolalarga teng munosabatda bo lishni ta’minlaydigan yagona ʻ 8 moslashtirilgan ijtimoiy muhitni yaratish;  jamoatchilik hamda ta’lim jarayonining barcha ishtirokchilarida alohida ta’lim ehtiyojlari bo lganʻ o quvchilar muammolariga nisbatan bag rikenglik munosabatini shakllantirish; ʻ ʻ  ta’lim jarayonida sog lom bolalar bilan bir qatorda alohida ta’lim ehtiyojlari ʻ bo lgan bolalarning aqliy va ijtimoiy salohiyatlarini rivojlantirish; Inklyuziv ʻ ta’lim jarayonida alohida ta’lim ehtiyojiga ega bo lgan o quvchilar sog lom ʻ ʻ ʻ bolalar bilan birga bir maktabda, sinfda o qitiladi. Imkoniyati cheklangan ʻ bolalar maktabga qadam qo ygan kunlaridan boshlab alohida qo llab- ʻ ʻ quvvatlashga muhtoj bo ladilar. Bunday qo llab-quvvatlash ularning butun ʻ ʻ hayotlari davomida zarur hisoblanadi. Shuning uchun ham maktab ta’limining dastlabki bo g inlaridan boshlab, bunday o quvchilarning ijtimoiy ʻ ʻ ʻ rivojlanishlari uchun qulay shart-sharoit yaratish talab etiladi. Imkoniyati cheklangan o quvchilar bilan tashkil etiladigan ta’lim jarayoni inklyuziv ta’lim ʻ shakllarini aniqlash va uni umumiy ta’lim jarayoni bilan integratsiyalashni talab etmoqda. Bunday integratsiya ularning o zlariga xos bo lgan ta’limiy ehtiyojlariga mos ʻ ʻ kelishi lozim. Imkoniyati cheklangan o quvchilarning ta’lim muassasasida ʻ o qishni davom ettirishlari va faqatgina o zlari kabi imkoniyati cheklanganlar ʻ ʻ 9 muhitida bo lishlari ularning rivojlanishlari, ijtimoiylashishlariga salbiy ta’sirʻ ko rsatishi mumkin. O quvchilar bir turda bo lishi ularning muhitga ʻ ʻ ʻ moslashishlari uchun qulay sharoit yaratadi. Bunday o quvchilarning ʻ imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda o qitish metodlarini ularga moslashtirish, ʻ biroq aloqa o rnatish sohasida muammolarga ega bo lgan o quvchilarni ular ʻ ʻ ʻ bilan uyg unlashtirish ularning ijtimoiy rivojlanishlariga 12 sharoit yaratmaydi. ʻ Imkoniyati cheklangan bolalar boshqa o quvchilar bilan bir xildagi xatti- ʻ harakatlarni amalga oshirish tajribasiga ega bo lishlari kerak. Imkoniyati ʻ cheklangan o quvchilarga ta’lim berishning istiqbolli shakllaridan biri ularni ʻ guruhlar yoki sinflarga izchil tarzda asta-sekin uyg unlashtirishdan iborat. ʻ Bunda o quvchilarning sinfdoshlari yoki guruhdoshlari bilan aloqa o rnata ʻ ʻ olishlari va o qish layoqatlarini hisobga olishlari talab etiladi. Imkoniyati ʻ cheklangan o quvchilar taraqqiyotining ko lami shu qadar kattaki, ular uchun ʻ ʻ bir xildagi ta’lim jarayonini tashkil etish imkonsizdir. Bunday sharoitda ko plab ʻ o quvchilar ta’lim jarayoniga qamrab olinmaydi. Imkoniyati cheklangan ʻ o quvchilar tarkibining turli-tumanligi shuni ko rsatadiki, ularga ta’lim berish ʻ ʻ jarayoni bir qator holatlarni mujassamlashtirishi kerak. Imkoniyati cheklangan o quvchilar ta’limining keng ko lamliligi va serqirraliligini hisobga olgan holda ʻ ʻ umumiy o rta ta’lim jarayonini tashkil etish talab qilinadi. Ularda me’yorda ʻ rivojlanuvchi tengdoshlari bilan qiyoslagan holda umumiy o rta ta’lim ʻ jarayonida hayot uchun zarur bo lgan bilim, ko nikma, malakalarni ʻ ʻ shakllantirish maqsadga muvofiqdir. O quv jarayonida imkoniyati cheklangan ʻ o quvchilarning pedagogik-psixologik xususiyatlarini hisobga olgan holda ʻ bilimlarni taqdim etish asosida o z tengdoshlari va yaqinlari bilan birgalikda ʻ hayotiy ko nikmalarni egallashlari uchun sharoit yaratiladi. Imkoniyati ʻ cheklangan o quvchilarga turli variantlarda ta’lim berish uchun qulay sharoit ʻ yaratish kerak. Masalan: O quvchining bilimlarni egallash imkoniyatini ʻ hisobga olgan holda cheklangan ta’lim beriladi. Bunday ta’limning mazmuni umumiy o rta ta’limning mazmuniga muvofiq kelishi kerak. Bunda ʻ tengdoshlari orasida hamda ular bilan umumiy tarzda muayyan vaqt davomida 10 o qitish amalga oshiriladi. Bu jarayonda o quvchilarni tizimli tarzdaʻ ʻ pedagogik-psixologik qo llab-quvatlash talab etiladi. Mazkur yo nalishda ʻ ʻ o quvchilar o z tengdoshlari orasida bo lib, ular uchun cheklangan ta’lim olish ʻ ʻ ʻ imkoniyati yaratiladi. Bunda ularning rivojlanishi bilan bog liq holda kelib ʻ chiqqan muammolarni bartaraf etish nazarda tutiladi. O quv jarayoni va sinf ʻ xonasidagi shart-sharoitlar imkoniyati cheklangan o quvchilarning 13 ʻ ehtiyojlariga muvofiq kelishi lozim. Bunday sharoitda ta’lim jarayoni individuallashtirilgan, uning muddatlari esa cho zilgan bo ladi. Jumladan, ko zi ʻ ʻ ʻ ojiz o quvchilar uchun to qqiz yillik umumiy o rta ta’lim jarayoni o n yil ʻ ʻ ʻ ʻ davom etishi mumkin. Masalan, tayanch harakat a’zolarida nuqsoni bo lgan ʻ o quvchilar uchun boshlang ich ta’limning maqbul varianti sifatida umumiy ʻ ʻ o rta ta’lim dasturlari yoki ruhiy jihatdan cheklangan o quvchilar uchun ʻ ʻ tuzilgan maxsus dasturlar yordamida amalga oshiriladi. Integratsiyaning bunday shakli samarali bo lib, imkoniyati cheklangan bolalarga ta’lim berishda ʻ qiyoslash imkoniyati vujudga keladi. Bunda o quvchilarning nutqi, muloqot ʻ imkoniyatlari, xattiharakatlaridagi muammolar tengdoshlariniki bilan solishtiriladi. Ruhiy jihatdan orqada qolayotgan imkoniyati cheklangan o quvchilardagi murakkab holatlar bilan oddiy holatlar orasidagi darajalanish ʻ sog lom sinfdoshlarinikiga ko ra boshqacha ko rinishga ega bo ladi. Shuning ʻ ʻ ʻ ʻ uchun ham o quv jarayonida bunday o quvchilar sinfdoshlaridan orqada qolishi ʻ ʻ yoki ulardan o zib ketishi mumkin. Bu o z navbatida o quv dasturlariga ʻ ʻ ʻ o‘zgatrishlar kiritish, o quvchilarga korreksion yordam ko rsatish, intellektual ʻ ʻ yuklamalarni ko paytirish, ularning imkoniyatlarini cheklamagan holda dastur ʻ doirasidan tashqariga chiqishni taqozo qiladi. Imkoniyati cheklanmagan bolalar uchun inklyuziv ta’lim berish rivojlanishida muammolar mavjud bo lgan ʻ o quvchilarni o z tengdoshlari bilan birgalikda o qitishni nazarda tutar ekan, ʻ ʻ ʻ mazkur yo nalish aksariyat bolalar uchun umumiy o rta ta’lim maktablarida ʻ ʻ jismoniy va aqliy rivojlanishda orqada qolgan o quvchilar uchun maxsus sinflar ʻ ochish imkonini beradi. Bunday o quvchilarga muvaffaqiyatli ta’lim berish ʻ uchun mohirlik bilan tashkil etilgan maxsus pedagogik-psixologik qo llab- ʻ 11 quvvatlash hamda ularni integrallashtirilgan sinflardagi o quvchilar soniniʻ keskin kamaytirish talab etiladi. Inklyuziv ta’limning ushbu varianti individual tarzdagi yakuniy natijalarni qo lga kiritishni taqozo qiladi. Shuning uchun ʻ inklyuziv ta’limning sifatini aniqlash maqsadida muayyan parametrlar va ko rsatkichlarni (indikatorlar) belgilab olish lozim. Jahon ta’limi amaliyotida ʻ ta’lim oluvchilar ehtiyojlariga moslashuvchan o quv muhitini yaratish, variativ ʻ o quv dasturlaridan foydalanishga bo lgan ehtiyoj kun sayin ortmoqda. ʻ ʻ Birlashgan Millatlar Tashkilotining ta’lim sohasidagi siyosati yo nalishlaridan ʻ biri bolalarning alohida ta’lim ehtiyojlari xilma-xilligini hisobga olgan holda ta’lim berishni nazarda tutadigan inklyuziv ta’lim g oyalarini ishtirokchi ʻ davlatlar tomonidan keng amalga oshirilishini ta’minlash hisoblanadi. YUNESKOning ijtimoiy fanlar sohasidagi dasturlari inson huquqlari va erkinliklarini ta’minlashga qaratilgan bilimlar, standartlar hamda intellektual hamkorlikni rivojlantirishga yo naltirilmoqda. ʻ 1.2. INKLYUZIV TA’LIMNING HUQUQIY-ME’YORIY ASOSLARI O zbekistonda nogironlarni davlat tomonidan qo llab-quvvatlash, tibbiyijtimoiy ʻ ʻ yordam ko rsatish, hayot sifatini yaxshilash tizimini takomillashtirish, ularga ʻ ta’lim olish va ishga joylashishda har tomonlama ko maklashish bo yicha qator ʻ ʻ ishlar amalga oshirilib, xalqimizga xos bo lgan mehr-shafqat hamda ezgulik ʻ tuyg ularini hisobga olgan holda nogironlarning muhim ehtiyoj va talablariga ʻ alohida e’tibor qaratilmoqda. O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 ʻ fevraldagi PF-4947-son “O zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish ʻ bo yicha Harakatlar strategiyasi to g risida”, 2017 yil 1 dekabrdagi PF-5270-son ʻ ʻ ʻ “Nogironligi bo lgan shaxslarni davlat tomonidan qo llab-quvvatlash tizimini ʻ ʻ tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida”, 2019 yil 29 apreldagi ʻ ʻ PF5712-son “Xalq ta’limi tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi to g risida”, 2020 yil 6 noyabrdagi PF-6108-son “O zbekistonning yangi ʻ ʻ ʻ taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va ilm-fan sohalarini rivojlantirish choratadbirlari 12 to g risida”gi farmonlari, 2020 yil 13 oktyabrdagi PQ–4860-son “Alohida ta’limʻ ʻ ehtiyojlari bo lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish ʻ chora-tadbirlari to g risida”gi qarori, O zbekiston Respublikasi Vazirlar ʻ ʻ ʻ Mahkamasining 2021 yil 12 oktyabrdagi 638-son “Alohida ta’lim ehtiyojlari bo lgan bolalarga ta’lim berishga oid normativ huquqiy hujjatlarni tasdiqlash ʻ to g risida”gi qarori, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28- ʻ ʻ yanvardagi PF-60-sonli «2022-2026-yillarga mo‘ljallangan yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida»gi farmoni hamda mazkur faoliyatga tegishli boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirish muhim ahamiyatga ega. Inklyuziv ta’lim tizimini joriy qilish bo‘yicha qator normativhuquqiy hujjatlar qabul qilindi. Mazkur hujjatlarda jamiyatimizning bir bo‘lagi bo‘lgan maxsus yordamga muhtoj bolalarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, ularga ta’lim-tarbiya berish, ularning 16 sog‘lom bolalar qatoridan o‘rin olib o‘z qobiliyati, imkoniyatlarini ko‘rsata olishiga, ma’naviy kamol topishiga qaratilgan chora-tadbirlar belgilab berilgan. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 5 sentyabrdagi "Xalq ta’limi tizimiga boshqaruvning yangi tamoyillarini joriy etish choratadbirlari to‘g‘risida"gi PQ-3931-son qarorida alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarning ijtimoiy kafolatlarini ta’minlovchi chora-tadbirlar samaradorligini yanada oshirish, ularning ta’lim-tarbiya (shu jumladan, inklyuziv ta’lim-tarbiya) olishiga xizmat qiladigan moslashuv muhitini yaratish bo‘yicha alohida vazifalar qayd etib o‘tilgan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 29 apreldagi PF-5712-son Farmoni bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ko‘rsatiladigan ta’lim xizmatlari sifatini yaxshilash bo‘yicha: alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar ta’lim oladigan ta’lim muassasalari binolariga qo‘yiladigan talablarni ishlab chiqish va tasdiqlash; alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar o‘qitiladigan ta’lim muassasalarini zarur adabiyotlar, metodik qo‘llanmalar, turli kasblarga o‘qitish uchun uskuna va jihozlar bilan ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish; alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan 13 bolalarni o‘qitish uchun inklyuziv ta’lim tizimini tashkil etish, umumta’lim muassasalarini maxsus moslamalar (ko‘tarish qurilmasi, pandus, tutqich va boshqalar), shuningdek tegishli kadrlar (maxsus pedagog, bolalarni ruhiy- pedagogik kuzatish bo‘yicha mutaxassislar) bilan ta’minlash; jamoatchilik o‘rtasida alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarning bilim olish huquqi, inklyuziv o‘qitishning mazmun-mohiyati haqida tushuntirish ishlarini olib borish; o‘quvchilarning jismoniy va aqliy talab-ehtiyojidan va ta’lim muassasalarining geografik joylashuvidan kelib chiqqan holda alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar o‘qitiladigan ta’lim muassasalarini optimallashtirish; 17 alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarning moslashishi va integratsiyasi uchun maktab- internatlarni bosqichma-bosqich maxsus jihozlar bilan ta’minlash; alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan har bir bolaning inklyuziv ta’lim olish huquqini ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish kabi vazifalar belgilangan. “Zamonaviy maktab”larni qurishda ushbu maktablarda alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarni o‘qitish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish, ular uchun maxsus infratuzilma bo‘lishi va jihozlanishini ta’minlash maqsadida inklyuziv ta’limni tashkil etish bo‘yicha “Zamonaviy maktab”ga qo‘yiladigan me’yoriy talablar loyihasi ishlab chiqildi. Bundan tashqari, alohida ta’lim olish ehtiyoji bo lgan bolalar va ularning otaonalariga korreksion pedagogik yordam olishida vaʻ kasbga yo naltirishda ta’lim muassasalari har tomonlama yordam ko rsatishi ʻ ʻ Vazirlar Mahkamasining 2021 yil 12-oktyabrdagi 638-son qarori bilan tasdiqlangan “Umumiy o rta ta’lim tashkilotlarida inklyuziv ta’limni tashkil etish ʻ tartibi to g risida”gi Nizomda belgilab berilgan. Imkoniyati cheklangan bolalar ʻ ʻ bilan olib boriladigan korreksion tarbiyaviy ishlarning huquqiy asoslarini yanada takomillashtirib borish zamon talabidir. Jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni bo lgan yordamga muhtoj bolalar davlatimizning teng huquqli a’zolari. Ularni ʻ uzluksiz ta’lim tizimidagi barcha muassasalarda hamma qatori ta’lim olishi va tarbiyalanishini ta’minlash bizning asosiy vazifalarimizdan biridir. Insonlarning nogironlarga nisbatan munosabatini o zgartirish, atrofdagilarni ularning jamiyatda ʻ to liq va teng huquqli ishtiroki haqida xabardor qilish nogironlarning dolzarb ʻ 14 muammolarini hal etishda o ta muhim ahamiyatga ega. “Nogiron” tushunchasiniʻ muomaladan chiqarish va uning, eng avvalo, inson ekanligini hisobga olgan holda umume’tirof etilgan “nogironligi bo lgan shaxs” atamasini kiritish va BMTning ʻ Nogironlar huquqlari to g risidagi konvensiyasini ratifikatsiya qilishga ʻ ʻ tayyorgarlik ko rish bo yicha amaliy chora-tadbirlar tashkil etilishi ham ʻ ʻ quvonarlidir. O zbekiston Respublikasining «Bola huquqlari 18 kafolatlari» ʻ haqidagi Qonuni har bir bola o z oilasida tarbiyalanish huquqini kafolatlaydi, bola ʻ huquqlarini himoya qilish bo yicha davlat siyosatini belgilaydi, davlat organlarini ʻ bola huquqlarini ta’minlash bo yicha kafolatlarini belgilaydi. BMT tomonidan ʻ 1948 yilda qabul qilingan “Inson huquqlari umumjahon Deklaratsiyasi”da “Ta’lim olish har bir insonning asosiy va ajralmas huquqi” ekanligi alohida e’tirof etilgan. “Inson huquqlari umumjahon Deklaratsiyasi” barcha insonlarning huquq va erkinliklarini kafolatlar ekan, bu Deklaratsiyaning barcha bandlari maxsus ehtiyojli insonlarga ham tegishliligi aniqlandi. Nogiron shaxslarning huquqlarini yanada mustahkamlash va kafolatlash maqsadida BMT 1975 yilda “Nogiron shaxslar huquqlari to‘g‘risida”gi Deklaratsiyani qabul qildi. Mazkur Deklaratsiyada ta’kidlanishicha: Xuddi shunday bolalarni huquqlarini muhofaza qilish maqsadida BMT 1989 yilda “Bolalar huquqlari to‘g‘risidagi Konvenitsiya”ni qabul qildi. “Bolalar huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiya” bolalarning huquqlarini hamma joyda himoyalash maqsadida ishlab chiqilgan inson huquqlari borasidagi halqaro shartnoma hisoblanadi. U qariyb butun jahon mamlakatlari tomonidan ratifikatsiya qilingan. Inklyuziv ta’limning maqsadi - alohida ta’lim ehtiyojlari bo lgan ʻ o quvchilar uchun maktabda maxsus vosita va metodlarni qo llash orqali maxsus ʻ ʻ pedagoglarni jalb etgan holda to siqsiz moslashtirilgan ta’lim muhitini yaratish, ʻ ularning jamiyatga samarali moslashuvi hamda to laqonli uyg unlashuviga xizmat ʻ ʻ qiladigan sifatli ta’lim berishni ta’minlashdan iborat4 . Inklyuziv ta’limning vazifalari quyidagilardan iborat:  rivojlanishning turli imkoniyatlariga ega bo lgan o quvchilar uchun har qanday kamsitilishni istisno qiladigan, barcha ʻ ʻ bolalarga teng munosabatda bo lishni ta’minlaydigan yagona moslashtirilgan ʻ ijtimoiy muhitni yaratish;  jamoatchilik hamda ta’lim jarayonining barcha 15 ishtirokchilarida alohida ta’lim ehtiyojlari bo lgan o quvchilar muammolarigaʻ ʻ nisbatan bag rikenglik munosabatini shakllantirish; ʻ  ta’lim jarayonida sog lom ʻ bolalar bilan bir qatorda alohida ta’lim ehtiyojlari bo lgan bolalarning aqliy va ʻ ijtimoiy salohiyatlarini rivojlantirish; Inklyuziv ta’lim jarayonida alohida ta’lim ehtiyojiga ega bo lgan o quvchilar sog lom bolalar bilan birga bir maktabda, sinfda ʻ ʻ ʻ o qitiladi. Imkoniyati cheklangan bolalar maktabga qadam qo ygan kunlaridan ʻ ʻ boshlab alohida qo llab-quvvatlashga muhtoj bo ladilar. Bunday qo llab- ʻ ʻ ʻ quvvatlash ularning butun hayotlari davomida zarur hisoblanadi. Shuning uchun ham maktab ta’limining dastlabki bo g inlaridan boshlab, bunday o quvchilarning ʻ ʻ ʻ ijtimoiy rivojlanishlari uchun qulay shart-sharoit yaratish talab etiladi. Imkoniyati cheklangan o quvchilar bilan tashkil etiladigan ta’lim jarayoni inklyuziv ta’lim ʻ shakllarini aniqlash va uni umumiy ta’lim jarayoni bilan integratsiyalashni talab etmoqda. Bunday integratsiya ularning o zlariga xos bo lgan ta’limiy ehtiyojlariga ʻ ʻ mos kelishi lozim. Imkoniyati cheklangan o quvchilarning ta’lim muassasasida ʻ o qishni davom ettirishlari va faqatgina o zlari kabi imkoniyati cheklanganlar ʻ ʻ muhitida bo lishlari ularning rivojlanishlari, ijtimoiylashishlariga salbiy ta’sir ʻ ko rsatishi mumkin. O quvchilar bir turda bo lishi ularning muhitga moslashishlari ʻ ʻ ʻ uchun qulay sharoit yaratadi. Bunday o quvchilarning imkoniyatlaridan kelib ʻ chiqqan holda o qitish metodlarini ularga moslashtirish, biroq aloqa o rnatish ʻ ʻ sohasida muammolarga ega bo lgan o quvchilarni ular bilan uyg unlashtirish ʻ ʻ ʻ ularning ijtimoiy rivojlanishlariga 12 sharoit yaratmaydi. Imkoniyati cheklangan bolalar boshqa o quvchilar bilan bir xildagi xatti-harakatlarni amalga oshirish ʻ tajribasiga ega bo lishlari kerak. Imkoniyati cheklangan o quvchilarga ta’lim ʻ ʻ berishning istiqbolli shakllaridan biri ularni guruhlar yoki sinflarga izchil tarzda asta-sekin uyg unlashtirishdan iborat. Bunda o quvchilarning sinfdoshlari yoki ʻ ʻ guruhdoshlari bilan aloqa o rnata olishlari va o qish layoqatlarini hisobga olishlari ʻ ʻ talab etiladi. Imkoniyati cheklangan o quvchilar taraqqiyotining ko lami shu qadar ʻ ʻ kattaki, ular uchun bir xildagi ta’lim jarayonini tashkil etish imkonsizdir. Bunday sharoitda ko plab o quvchilar ta’lim jarayoniga qamrab olinmaydi. Imkoniyati ʻ ʻ cheklangan o quvchilar tarkibining turli-tumanligi shuni ko rsatadiki, ularga ta’lim ʻ ʻ 16 berish jarayoni bir qator holatlarni mujassamlashtirishi kerak. Imkoniyati cheklangan o quvchilar ta’limining keng ko lamliligi va serqirraliligini hisobgaʻ ʻ olgan holda umumiy o rta ta’lim jarayonini tashkil etish talab qilinadi. Ularda ʻ me’yorda rivojlanuvchi tengdoshlari bilan qiyoslagan holda umumiy o rta ta’lim ʻ jarayonida hayot uchun zarur bo lgan bilim, ko nikma, malakalarni shakllantirish ʻ ʻ maqsadga muvofiqdir. O quv jarayonida imkoniyati cheklangan o quvchilarning ʻ ʻ pedagogik-psixologik xususiyatlarini hisobga olgan holda bilimlarni taqdim etish asosida o z tengdoshlari va yaqinlari bilan birgalikda hayotiy ko nikmalarni ʻ ʻ egallashlari uchun sharoit yaratiladi. Imkoniyati cheklangan o quvchilarga turli ʻ variantlarda ta’lim berish uchun qulay sharoit yaratish kerak. Masalan: O quvchining bilimlarni egallash imkoniyatini hisobga olgan holda cheklangan ʻ ta’lim beriladi. Bunday ta’limning mazmuni umumiy o rta ta’limning mazmuniga ʻ muvofiq kelishi kerak. Bunda tengdoshlari orasida hamda ular bilan umumiy tarzda muayyan vaqt davomida o qitish amalga oshiriladi. Bu jarayonda ʻ o quvchilarni tizimli tarzda pedagogik-psixologik qo llab-quvatlash talab etiladi. ʻ ʻ Mazkur yo nalishda o quvchilar o z tengdoshlari orasida bo lib, ular uchun ʻ ʻ ʻ ʻ cheklangan ta’lim olish imkoniyati yaratiladi. Bunda ularning rivojlanishi bilan bog liq holda kelib chiqqan muammolarni bartaraf etish nazarda tutiladi. O quv ʻ ʻ jarayoni va sinf xonasidagi shart-sharoitlar imkoniyati cheklangan o quvchilarning ʻ 13 ehtiyojlariga muvofiq kelishi lozim. Bunday sharoitda ta’lim jarayoni individuallashtirilgan, uning muddatlari esa cho zilgan bo ladi. Jumladan, ko zi ʻ ʻ ʻ ojiz o quvchilar uchun to qqiz yillik umumiy o rta ta’lim jarayoni o n yil davom ʻ ʻ ʻ ʻ etishi mumkin. Masalan, tayanch harakat a’zolarida nuqsoni bo lgan o quvchilar ʻ ʻ uchun boshlang ich ta’limning maqbul varianti sifatida umumiy o rta ta’lim ʻ ʻ dasturlari yoki ruhiy jihatdan cheklangan o quvchilar uchun tuzilgan maxsus ʻ dasturlar yordamida amalga oshiriladi. Integratsiyaning bunday shakli samarali bo lib, imkoniyati cheklangan bolalarga ta’lim berishda qiyoslash imkoniyati ʻ vujudga keladi. Bunda o quvchilarning nutqi, muloqot imkoniyatlari, ʻ xattiharakatlaridagi muammolar tengdoshlariniki bilan solishtiriladi. Ruhiy jihatdan orqada qolayotgan imkoniyati cheklangan o quvchilardagi murakkab ʻ 17 holatlar bilan oddiy holatlar orasidagi darajalanish sog lom sinfdoshlarinikigaʻ ko ra boshqacha ko rinishga ega bo ladi. Shuning uchun ham o quv jarayonida ʻ ʻ ʻ ʻ bunday o quvchilar sinfdoshlaridan orqada qolishi yoki ulardan o zib ketishi ʻ ʻ mumkin. Bu o z navbatida o quv dasturlariga o‘zgatrishlar kiritish, o quvchilarga ʻ ʻ ʻ korreksion yordam ko rsatish, intellektual yuklamalarni ko paytirish, ularning ʻ ʻ imkoniyatlarini cheklamagan holda dastur doirasidan tashqariga chiqishni taqozo qiladi. Imkoniyati cheklanmagan bolalar uchun inklyuziv ta’lim berish rivojlanishida muammolar mavjud bo lgan o quvchilarni o z tengdoshlari bilan ʻ ʻ ʻ birgalikda o qitishni nazarda tutar ekan, mazkur yo nalish aksariyat bolalar uchun ʻ ʻ umumiy o rta ta’lim maktablarida jismoniy va aqliy rivojlanishda orqada qolgan ʻ o quvchilar uchun maxsus sinflar ochish imkonini beradi. Bunday o quvchilarga ʻ ʻ muvaffaqiyatli ta’lim berish uchun mohirlik bilan tashkil etilgan maxsus pedagogik-psixologik qo llab-quvvatlash hamda ularni integrallashtirilgan ʻ sinflardagi o quvchilar sonini keskin kamaytirish talab etiladi. Inklyuziv ta’limning ʻ ushbu varianti individual tarzdagi yakuniy natijalarni qo lga kiritishni taqozo ʻ qiladi. Shuning uchun inklyuziv ta’limning sifatini aniqlash maqsadida muayyan parametrlar va ko rsatkichlarni (indikatorlar) belgilab olish lozim. Jahon ta’limi ʻ amaliyotida ta’lim oluvchilar ehtiyojlariga moslashuvchan o quv muhitini yaratish, ʻ variativ o quv dasturlaridan foydalanishga bo lgan ehtiyoj kun sayin ortmoqda. ʻ ʻ Birlashgan Millatlar Tashkilotining ta’lim sohasidagi siyosati yo nalishlaridan biri ʻ bolalarning alohida ta’lim ehtiyojlari xilma-xilligini hisobga olgan holda ta’lim berishni nazarda tutadigan inklyuziv ta’lim g oyalarini ishtirokchi davlatlar ʻ tomonidan keng amalga oshirilishini ta’minlash hisoblanadi. YUNESKOning ijtimoiy fanlar sohasidagi dasturlari inson huquqlari va erkinliklarini ta’minlashga qaratilgan bilimlar, standartlar hamda intellektual hamkorlikni rivojlantirishga yo naltirilmoqda. ʻ Konvensiyani ratifikatsiya qilgan 191 mamlakat ko‘ngilli tarzda zimmalariga “Bolalar huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiya” qoidalarini ma’muriy qonunchilik, sud va boshqa chora-tadbirlar yordamida hayotga tatbiq etish majburiyatini oldilar. 18 “Bolalar huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiya” kompleks va ko‘p qirrali xarakterda bo‘lib, bu barcha bolalar uchun inson huquqlarining fuqarolik, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy singari jabhalarni qamrab olgan yagona Konvensiyadir. “Nogironlar shaxsiyatini hurmat qilish huquqi ularda tug‘ilishi bilan mavjud bo‘ladi. Nogironlikning kelib chiqishi, tabiati va jiddiylik darajasidan qat’iy nazar, fuqaro o‘z yoshidagi tengdoshlari bilan bir xil huquqlarga egadirlarkim, shu bilan birga ular mumkin qadar to‘laqonli yaxshi hayot kechirish huquqiga ham ega” (“Nogiron shaxslar huquqlari to‘g‘risida”gi Deklaratsiya, 3-modda) . 19 Nuqsonli bolalarning o‘quv imkoniyatlari asosiy o‘rinda turadi. Barcha nuqsonli bolalarning nuqsonlarini erta aniqlab ta’limga jalb qilish imkoniyatini topmoq kerak. Shunday qilib, yuqorida keltirilgan barcha xuquqiy me’yoriy hujjatlar, xalqaro forum Konferensiyalar asosida maxsus ehtiyojli bolalar hamjamiyatning to‘laqonli va tenghuquqli a’zosi ekanligi e’tirof etilib, ular ta’limida alohida yangicha yondashuv maydongan keldi. Ushbu ta’lim shakllari inklyuziv va integratsion ta’lim deb ataldi. “Nogiron shaxslar huquqlari to‘g‘risida”gi Deklaratsiyaning mazmunidan shu narsani tushunish mumkinki, nogiron fuqarolar uchun jamiyat hayotida to‘liq ishtirok etish kafolatlanadi. Ammo mazkur dekloratsiyada nogiron bolalar, ularning ta’lim olish imkoniyatlari va barcha davlatlar tomonidan imkoniyati cheklangan bolalarning huquqlari batafsil yoritilganligi aniqlandi. Bu xususda Suleymenova R.A. fikricha “Agarda nogiron bolalarning uz jamoalari va butun jamiyat ijtimoiy hayotiga jalb etish imkoniyatlari rad etilsa ularning imkoniyatlari keskin kamayadi” degan fikrni bildirdi. “Ta’limning uzluksizligi, yangi global iqtisodiyotning kalitidir. Ta’lim rivojlanish, ijtimoiy taraqqiyot va inson ozodligi uchun tub ahamiyatga ega” deb ta’kidlaydi. Imkoniyati cheklangan har bir bolaning o z oilasida yashab tarbiyalanish huquqini ta’minlash maqsadidaʻ ta’limning ustuvor shakli sifatida umumiy, ya’ni inklyuziv ta’lim belgilangan. Bu ta’lim imkoniyati cheklangan bolalarga oilada yashash, ota-ona mehridan bahramand bo lib o z mahallasida tengqurlari orasida umumiy ta’lim olish ʻ ʻ imkonini beradi. «Bolalar huquqlari to g risidagi Konvensiya» maxsus ehtiyojli ʻ ʻ bolalarning ham barcha huquqlarini kafolatlar ekan, «barcha huquqlar – barcha 19 bolalarga» tamoyili e’tirof etiladi. Bu borada «Bolalar huquqlari to g risidagiʻ ʻ Konvensiya»da maxsus ehtiyojli bolalarning ta’lim tarbiyasi xususida: «Nogiron bolaning maxsus ehtiyojlarini aniqlab, uning ijtimoiy hayotga qo shilishi va shaxs ʻ sifatida rivojlana olishiga yetaklovchi vosita hisoblangan ta’limga, ta’lim olishga har tomonlama yordam 20 berilishi lozim», deb ta’kidlangan. Bu qonunga binoan, maxsus ehtiyojli bolalar ham jamiyat hayotida to liq ishtirok etishi, milliy e’tiqod ʻ va madaniyatga hamohang bo lib o sishi, uning boyliklaridan, go zalligidan bahra ʻ ʻ ʻ olib jamiyatning rivojiga hissa qo shishlari katta ahamiyatga egadir. Alohida ʻ ehtyojli bolalar barcha bolalar kabi, teng huquqli bo lib ular bilan bir jamoada ʻ yashash va birgalikda ta’lim olish huquqiga egadirlar. Alohida ta’lim olish esa bu huquqni cheklaydi va o z-o zini namoyon qilish imkoniyatlaridan mahrum qiladi. ʻ ʻ Alohida ehtiyojli bolalar ularning cheklangan imkoniyatlari tufayli alohida o qitilishi ularning ijtimoiylashuvini chegaralab, mustaqil hayotga tayyor bo lishini ʻ ʻ qiyinlashtirishiga olib keladi. Birlashtirilgan, inklyuziv ta’lim – inson huquqlarining dolzarb muammosi bo lib kelgan. Hali juda ko p bolalar ʻ ʻ otaonalarining bola uchun qulay sharoiti mavjud, deb hisoblagan maxsus internatlarda o qitishi tarafdori bo lib kelmoqda. Lekin voyaga yetgan katta yoshli ʻ ʻ nogironlar, o zlarini inklyuziv ta’lim shartlarini boshidan kechirgan deb ta’riflab, ʻ alohida ta’limning bekor qilinishini talab qilmoqdalar. Chunki “qulay, imtiyozli sharoitda, hamma narsa tayyor bo lgan sharoitdan chiqgach, tashqariga ʻ moslashish, o z o rnini topish mashaqqati uzoq yillar davom etadi. Har bir ʻ ʻ bolaning ta’lim olishdagi teng huquqliligini ta’minlash har qanday diskriminatsiya va kamsitishlarning oldini olishga xizmat qiladigan inklyuziv ta’lim tushunchasi ham qonuniy kuchga kiritilishi uzoq kutilgan yangiliklardan biri hisoblanadi. Shular nazarda tutilgan holda hozirgi kunda birlashtirilgan –inklyuziv davlat siyosati darajasida ko rilmoqda. Birlashtirilgan ta’limga o tish jarayoni uchun ʻ ʻ quyidagilar amalga oshirilishi talab etiladi:  Ta’limda alohida ehtiyojlari bo lgan ʻ bolalarga munosabatlarning o zgarishi; ʻ  Oilaning bunga tayyor bo lishi; ʻ  maxsus maktab ta’limida bolalarning o qitilish vaqti qisqartirilib bolalar boshlang ich ʻ ʻ bosqichda reabilitatsiya bo lishini ta’minlovchi shartsharoitlar yaratilishi; 21 ʻ  20 maxsus maktab ta’limi sohasi malakali mutaxassislar bilan ta’minlanishi, korreksiya va reabilitatsiya jarayonini sifatli va tezkor amalga oshirilishi uchun zarur jixozlar bilan ta’minlanishi;  maxsus maktab ta’limi va oila hamkorligiga erishish, oilaning reabilitatsiya jarayonida faol bo lishiga erishish (qo shimchaʻ ʻ uyda shug ullanish, repititor, maxsus psixolog maslahati orqali). Umumta’lim ʻ maktablarni birgalikdagi–inklyuziv ta’limga tayyorlash:  Maxsus infrastruktura yaratish;  Maxsus mutaxassislar bilan ta’minlash;  Ehtiyojlarga mos texnik va o quv moslamalari bilan ta’minlash (maxsus lampalar, eshitish apparatlari, Brayl ʻ moslama komplekti, aravachalar uchun maxsus partalar va hk.). 1.BOB bo’yicha xulosa O‘zbekistonda oilaviy sharoitidan qat’iy nazar, barcha bolalar davlat umumta'lim maktablariga qatnaydi. Bu davlat tomonidan kafolatlangan. Faqat xohlovchilar o‘z yonidan pul to‘lab xususiy maktablarda o‘qishi mumkin. Lekin imkoniyati cheklangan bolalarning boshqa sog‘lom bolalar bilan teng sharoitda o‘qiyotgani haqida maqtanib bo‘lmaydi. Bu borada muammolar ko‘p. 2020 yil 13 oktyabrda qabul qilingan «Alohida ta'lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta'limtarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Prezident qarorida bu boradagi asosiy muammolar ko‘rsatilgan:  alohida ta'lim ehtiyoji bo‘lgan bolalar o‘qitiladigan ayrim ta'lim muassasalarida ular uchun to‘siqsiz muhit va imkoniyatlar yaratilmagan;  alohida ta'lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar o‘qitiladigan ta'lim muassasalari zarur adabiyotlar, metodik qo‘llanmalar, turli kasblarga o‘qitishga mo‘ljallangan uskuna va jihozlar bilan to‘liq ta'minlanmagan;  alohida ta'lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarning bilim olish huquqi, inklyuziv ta'lim tizimining mazmun-mohiyati haqida jamoatchilik o‘rtasida tushuntirish ishlarini olib borish yo‘lga qo‘yilmagani natijasida ota-onalar alohida ta'lim ehtiyojlari bo‘lgan farzandlarini umumta'lim muassasalarida o‘qitishi mumkinligi haqida yetarli ma'lumotga ega emas; alohida ta'lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarni inklyuziv ta'limga jalb qilish bilan bog‘liq muammolarni hal etish masalalariga mahalliy ijro hokimiyati organlari tomonidan yetarli e'tibor qaratilmayapti; 21 II BOB. INKLYUZIV TA’LIMNI TASHKIL ETISHNING PEDAGOGIKPSIXOLOGIK ASPEKTLARI 2.1. IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALAR TOIFALARI Bolalar bir-biriga o xshamaydilar. Bir-biriga o xshash bo lgan bolaning o ziʻ ʻ ʻ ʻ mavjud emas. Bolalarning yoshlari bir xil bo lsa-da, ular bir-biridan farq qiladi. ʻ Ba’zi bolalar injiq, ba’zilar esa, aksincha xushchaqchaq, ba’zilari yaxshi kuylaydi, ba’zilari esa, aksincha ashula ayta olmaydilar. Bu ro yxat davom etaverishi ʻ mumkin. Bola dunyoga kelgan kunlaridan boshlaboq ko radi, eshitadi, biror narsa ʻ tekkanini, og riq, issiq, hid va ta’mni his etadi. Tevarak-atrofdagi borliqni bilish - ʻ sezish va idrok qilishdan, ya’ni voqelikdagi narsa va hodisalarning bola ongida aks etishidan boshlanadi. Bolaning idroki hayotining dastlabki yillaridayoq ancha takomillashadi va ikki yoshida u buyumlarning rangi, shakli, katta- kichikligiga qarab bir-biridan farq qila boshlaydi, tanish ohangni ajratadi va hokazo. Unda xilma-xil sensor qobiliyatlar: ko rish va ko zdan kechirish, tinglash va eshitish, ʻ ʻ buyumlarni tashqi belgi- lariga qarab ajratish, ko zi ko rayotgan va eshitayotgan ʻ ʻ narsaga taqlid qilish qobiliyati rivojlanib boradi. Bola turli taassurotlar olib turishi - buyumlarni ko rishi, ushlab bilishi, kattalarning ishlarini kuzatishi, xilma-xil ʻ tovush- larni eshitishi kerak. Bu bolalarning sensor rivojlanishlari uchun zarur shartdir. Sensor qobiliyatlarning o z vaqtida rivojlanishi esa bolalarning aqliy ʻ tarbiyasi uchun zamin yaratadi. Diqqat, xotira, intilish, qiziqish va boshqa shu singari ruhiy jarayonlar bolaning aqliy rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega. Bola nutqining o z vaqtida va to g ri rivojlanishi aqliy rivojlanishining asosidir. ʻ ʻ ʻ Nutq ruhiy jarayon: idrok, xotira va boshqalarning rivojlanishiga, bolalarning faoliyatiga katta ta’sir ko rsatadi. Bolalar nutqi rivojlanishni boshlashi bilan ʻ kattalar so zlarining tarbiyaviy vosita sifatidagi roli ortib boradi. 81 Bola ʻ shaxsining tarkib topishi hayotining birinchi kunlaridanoq boshlanadi. Bola har 22 kuni ko rgan va eshitganlari asosida borliqqa va tevarak-atrofdagi kishilarga o zʻ ʻ munosabatini bildiradi, kattalarning xatti-harakatlari, ishlariga, sodir bo layotgan ʻ voqealarga bolaning beradigan bahosi, kishilarga bo lgan munosabati - bularning ʻ hammasi bola ma’naviy qiyofasining shakllanishiga ta’sir etadi. Bolaning xoh ona qornida, xoh tug ilganidan keyin rivojlanib borishi uchun zarur bo lgan ma’lum ʻ ʻ shart-sharoitlarning buzilishhi turli xil anomaliyalarga, ya’ni jismoniy yoki ruhiy rivojlanishidagi nuqsonlar, kamchiliklarga olib kelishi mumkin. Korreksion pedagogika fanida imkoniyati cheklangan bolalarning turli xil toifalari ustida ish olib boriladi. Ular quyidagilardir:  eshitish kamchiliklariga ega bo lgan bolalar ʻ (kar, zaif eshituvchi bolalar, kech kar bo lib qolgan bolalar); ʻ  ko rish qobiliyati ʻ zaif (ko r, zaif ko ruvchi bolalar); ʻ ʻ  aqliy rivojlanishida nuqsoni bo lgan bolalar; ʻ  nutqiy nuqsonlari bor bolalar;  harakat-tayanch a’zolarida kamchiliklari bo lgan ʻ bolalar;  ruhiy rivojlanishi sust bolalar;  mujassam kompleks nuqsonli ko r-kar- ʻ soqov bolalar;  rivojlanishida murakkab ko p nuqsonli bolalar; ʻ  autizm sindromiga chalingan bolalar. 23 Imkoniyati cheklangan bolalar me’yorda rivojlangan tengdoshlari orasida inkluziv ta’limda yoki ixtisoslashtirilgan ta’lim-tarbiya muassasalarida tarbiyalanishi va o qitilishi maqsadga muvofiq. Bolaning umumiy rivojlanishiga har tomonlamaʻ kuchli ta’sir etgan nuqsonlargina uni imkoniyati cheklangan bola deb hisoblashga asos bo lishi mumkin. Masalan, bolaning faqat chap qulog i eshitsayu, bu nuqson ʻ ʻ uning har tomonlama rivojlanishiga ta’sir etmaydigan, u maktab tengdoshlari qatori o zlashtiradigan bo lsa, u imkoniyati cheklangan bolalar toifasiga kirmaydi. ʻ ʻ Katta yoshdagi kishilarda ma’lum sabablarga ko ra 82 paydo bo lgan nuqsonlar ʻ ʻ 24 ham ularning umumiy rivojlanishiga ta’sir etmasa, bu kishini imkoniyati cheklangan deb hisoblash mumkin emas. Imkoniyati cheklangan bolalarning jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida kuzatiladigan og ir, keskin o zgarishlar bolaʻ ʻ shaxsining tarkib topishiga salbiy ta’sir ko rsatadi. Shuning uchun bunday ʻ bolalarni tarbiyalash va ularga ta’lim berish uchun maxsus sharoit yaratilishi kerak, ya’ni ular maxsus ixtisoslashtirilgan maktabgacha ta’lim muassasalari va maktablarda yoki me’yorda rivojlangan tengdoshlari orasida hamma qatori va agarda kerak bo lsa, maxsus dastur va darsliklar asosida o qitilishi va ʻ ʻ tarbiyalanishi zarur, ular alohida yordamga muhtoj. Har qanday imkoniyati cheklangan bolada kuzatiladigan nuqson markaziy yoki periferik nerv sistemasidagi organik yoki funksional o zgarishlarga aloqador bo lishi mumkin. ʻ ʻ Bola rivojlanishidagi turli xil kamchiliklar noqulay muhit, noto g ri tarbiya, ta’lim ʻ ʻ natijasida ham paydo bo lishi mumkin. Masalan, noqulay oilaviy sharoit, ʻ pedagogik qarovsizlik, o qituvchining bolaga noto g ri munosabati va boshqa ʻ ʻ ʻ ko pgina sabablar bola rivojlanishiga salbiy ta’sir ko rsatib, uning dastur ʻ ʻ materiallarini yaxshi o zlashtira olmasligiga, ulgurmovchi o quvchilar orasiga ʻ ʻ qo shilib qolishiga sabab bo ladi. Shunday bo lsada, biz bunday bolani imkoniyati ʻ ʻ ʻ cheklangan bolalar toifasiga kiritmaymiz, chunki uning rivojlanishidagi kamchiliklar organizmdagi qanday bo lmasin biror organik yoki funksional ʻ patologik o zgarishlarga bog liq bo lmay, balki boshqa sabablardan kelib chiqqan. ʻ ʻ ʻ Ota-ona, tarbiyachi va o qituvchilar bunday bolalarni imkoniyati cheklangan ʻ bolalardan farqlay oladigan bo lishlari kerak. Kelib chiqish sabablariga ko ra har ʻ ʻ qanday nuqsonli rivojlanish tug ma yoki turmushda orttirilgan bo lishi mumkin. ʻ ʻ Tug ma nuqsonlar ko p jihatdan homilador onaning sog lig i va yashash sharoitiga ʻ ʻ ʻ ʻ bog liq. Ona qornidagi homilaning rivojlanishiga infeksiya, intoksikatsiya, ʻ shikastlanish va boshqa omillar ta’sir etishi mumkin. Onaning homiladorlik davrida turli xil kasalliklar bilan og rishi, o zboshimchalik bilan turli 83 dori- ʻ ʻ darmonlarni bilar-bilmas iste’mol qilishi bolaning nuqsonli bo lib tug ilishiga ʻ ʻ sabab bo lishi mumkin. Tug ma nuqsonlar genetik, ya’ni irsiy omillar ta’siriga ʻ ʻ ham bog liq bo lishi mumkin. Masalan, eshitish, ko rish analizatori faoliyatining ʻ ʻ ʻ 25 buzilishhi, aqliy zaiflikning nasldan bolaga o tishi ham kuzatiladi (fenilketonuriya,ʻ Daun kasalligi, rezus faktorning mos kelmasligi va boshqalar). Ota-onalarning alkogolizmi, narkomaniyasi, toksikomaniyalari ham bolaning nuqsonli bo lib ʻ tug ilishiga olib kelishi mumkin. Turmushda orttirilgan nuqsonlar bola ʻ organizmiga tug ilish vaqtida va undan keyingi davrlarda zararli omillar ta’sir ʻ etishi natijasida vujudga keladi. Tug ruq vaqtida miya shikastlanishi, bolaning ʻ kindigi o ralib, bo g ilib qolishi (asfiksiya) va boshqalar, ba’zan uning nuqsonli ʻ ʻ ʻ rivojlanishiga olib kelishi mumkin. Bolaning ilk yoshligida (uch yoshgacha) turli kasalliklar bilan og rishi, masalan, meningit, meningoensefalit, otit, makraziy nerv ʻ sistemasining shikastlanishi va boshqa shu singari dardlarni boshidan kechirishi ham nuqsonli rivojlanishiga sabab bo lishi mumkin. Mamlakatimizda bolalarning ʻ jismoniy yoki ruhiy rivojla- nishidagi nuqsonlarning oldini olish yuzasidan ko pgina choralar ko rilmoqda, bu sohada anchagina yutuqlarga ham erishildi. ʻ ʻ O zbekistonda aholini davolash-profilaktikasi kengaygani hamda meditsina ʻ sohasidagi katta yutuqlar munosabati bilan imkoniyati cheklangan bolalar soni nisbatan kamaydi. Bolalarning chechak, o lat, tif, vabo, traxoma, qizamiq va ʻ bolalarga xos boshqa yuqumli kasalliklar orqasida imkoniyati cheklangan bo lib ʻ qolish hodisalari uchrab turadi. Irsiy omillar hamda intoksikatsiya va organizm shakllanayotgan paytda bosh miya, analizatorlarning zararlanishiga olib boradigan boshqa sabablar tufayli bolaning imkoniyati cheklangan bo lib qolish hollari hali ʻ ham uchrab turadi. KO‘RISHIDA NUQSONI BO‘LGAN BOLALAR Ko‘rish bolaning hayotiy faoliyatida va rivojlanishida muhim ahamiyatga ega. Ko‘rishdagi nuqsonlar bolaning ruhiy, jismoniy rivojlanishida ikkilamchi nuqsonlar kelib chiqishiga olib keladi. Tiflopedagogika fanida ko‘rish nuqsoni 84 darajasiga hamda o‘quv materialni idrok qilishga ko‘ra quyidagi guruhlar farqlanadi:  Ko‘r va deyarli ko‘r (qisman ko‘ruvchi) bolalar. Ko‘rish o‘tkirligi 0 dan 0,004 gacha. Bu bolalar umuman ko‘rmaydilar, ko‘rish imkoniyati kam saqlangan. Mashg‘ulotlarda ular aso- san o‘quv materialini sezish, eshitish idroki asosida o‘zlash- tiradilar. Brayl tizimi bo‘yicha o‘qiydi va yozadilar. Ba’zi bir bolalar saqlangan ko‘rish imkoniyatidan o‘qish va yozishda foydalanishlari mumkin.  Zaif ko‘ruvchi 26 bolalar. Zaif ko‘ruvchi bolalarning ko‘rish o‘tkirligi tuzatish (korreksiya) ko‘zoynaklari bilan 0,06 dan 0,09 gacha. Bu bolalarda odatda ko‘rishda murakkab nuqsonlar kuzatiladi. Ko‘rish o‘tkirligi pastligi bilan bir qatorda ayrim bolalarda ko‘rish maydoni toraygan, fazoviy idrok buzilgan bo‘lishi ham mumkin. Bularning barchasi o‘quv materialini idrok etish, o‘zlashtirishga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu toifadagi bolalar maxsus sharoitda, maxsus usul, uskunalar, texnik va optik vositalar yordamida o‘qitilishi maqsadga muvofiqdir.  D. Zaif ko‘ruvchi bolalar. Ko‘rish o‘tkirligi tuzatish ko‘zoynaklari bilan 0,1 dan 0,3-0,4 gacha. Ma’lum sharoitlarda ular ko‘rish orqali erkin o‘qib, yozishlari mumkin, buyumlarni ko‘rib idrok etadilar, katta fazoviy doirada ko‘rib mo‘ljal oladilar. Ko‘rish analizatori yordamida dunyoni idrok etish bolaning ruhiy rivojlanishida muhim ahamiyatga ega. Tevarak-atrof haqidagi eng kuchli taassurotlar ko‘z bilan idrok etiladi. Bola ko‘rish qobiliyati orqali narsalarning rangi, shakli, hajmi, harakati, uzoq- yaqinligi, fazodagi o‘rni haqida tasavvurga ega bo‘ladi. Ma’lumki, ko‘rish analizatori nurlarni qabul qiluvchi qism - ko‘z olmasi (soqqasi) va uning yordamchi apparatidan ko‘z- ga tushgan tasvirni avval po‘stloq osti markazlariga, keyin esa oliy ko‘ruv markazlari joylashgan katta miya po‘stlog‘iga (ensa bo‘laklariga) yetkazib beradigan o‘tkazuvchi yo‘llardan tashkil 85 topgan. Ana shu analizatorning har qanday qismlaridagi o‘zgarishlar bolaning ko‘rish qobiliyatiga albatta ta’sir ko‘rsatadi. Tiflopedagogikada ko‘zi ojiz bolalar ko‘r (so‘qir), yaxshi ko‘ra olmaydigan, ko‘zi xira, zaif ko‘ruvchi bolalar guruhiga bo‘linadi. Ko‘r bolalarning ko‘rish qobiliyati keskin kamaygan (total ko‘rlik) yoki korreksiya qo‘llanilganida (ko‘zoynak tutilganda) ham ko‘rish o‘tkirligi 0,04 gacha pasaygan, ya’ni bunday bolalar amalda ko‘r bo‘ladi. Zaif ko‘ruvchi bolalarda ko‘rish o‘tkirligi 0,05 dan to 0,4 gacha bo‘lishi mumkin. Ushbu guruhdagi bolalar tevarak- atrofni ko‘rish analizatori orqali idrok etadi. Ko‘rishga aloqador nuqsonlar kelib chiqish sabablariga ko‘ra tug‘ma va orttirilgan bo‘ladi. Tug‘ma nuqsonlar sabablari orasida irsiy kasalliklar (masalan, tug‘ma kataraktaning ba’zi shakllari va boshqalar), homilador ayolning toksoplazmoz, qizilcha kasalliklari bilan og‘rishi, homila ko‘rish organlarining embrional rivojlanish paytda zararlanishi, miya 27 o‘smasi va shu kabi kasalliklar katta rol o‘ynaydi. Orttirilgan ko‘rish anomaliyalari hozirgi kunda nisbatan kam uchraydi. Aholiga davolash-profilaktika, oftalmologiya yordamining yaxshilangani tibbiyot sohasidagi katta yutuqlar qo‘lga kiritilgani munosabati bilan zaif ko‘ruvchi bolalar ancha kamaydi. Traxoma, chechak, so‘zak, ko‘z sili, skarlatina va boshqa kasalliklar oqibatida bolalarning ko‘r yoki zaif ko‘ruvchi bo‘lib qolish hodisalariga deyarli tamomila barham berildi. Ko‘z ojizligi, ya’ni ko‘rish nuqsonlari zo‘rayib boradigan va bir xil turadigan (muqim) bo‘ladi. Zo‘rayib boradigan xili kun sayin og‘irlashib, borabora ko‘rlikka olib keladi. Muqim xili esa turg‘un bo‘ladi, bolaning ko‘rish darajasi doim bir xilda turaveradi. Ko‘rish qobiliyatining zo‘rayib boradigan zaifligi, ko‘ksuv, ya’ni glaukoma kasalligi (ko‘z ichki bosimining ko‘tarilib ketishi) ko‘ruv asabi atrofiyasi, to‘r parda (ko‘zning yorug‘likni qabul qiladigan qismi) distrofiyasi (aynishi)ga bog‘liq bo‘lib, bolaning har qanday rivojlanish davrida vujudga kelishi mumkin. Gigiyenik talablarga rioya qilmaslik refraksiya 86 anomaliyalar bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘z kamchiliklari zo‘rayib borishiga ham olib keladi (faqat yaqindan yoki uzoqdan ko‘rishga). Yosh go‘daklarda ba’zan ko‘zga oid tug‘ma nuqsonlar ham uchraydi: kriptoftalm - ko‘z olmasi, qovoqlarining tug‘ilish- dan rivojlanmay qolgani; mikroblefaron - ko‘z qovoqlar kal- taligi tufayli ko‘zning yumilmay turishi, koloboma - ko‘z qo- voqlarining nuqsoni va boshqalar shular jumlasidandir. Bunday kamchiliklarning ko‘pchiligini jarrohlik yo‘li bilan davolab, ularni bartaraf etsa bo‘ladi. Ko‘zi ojiz, so‘qir bolalar ko‘r tug‘ilgan va ko‘r bo‘lib qolgan bolalar deb ikki guruhga ajratiladi. Birinchi guruhga tug‘ilishdan ko‘zi ojiz va tug‘ilganidan so‘ng to uch yoshgacha bo‘lgan davr ichida ko‘rish qobiliyati buzilgan bolalar kiritilsa, ikkinchisiga keyinchalik ko‘zi ko‘r bo‘lib qolgan bolalar kiritiladi, bunday bolalar xotirasida ko‘rish tasavvurlari qolgan bo‘ladi. Ko‘rish qobiliyatining og‘ir shakldagi buzilishlari bolaning xarakterida, psixikasida ikkilamchi asoratlar paydo bo‘lishiga olib keladi. Ko‘rish nuqsonlarining eng ko‘p tarqalgan shakllaridan biri - refraksiya anomaliyalaridir. Ularga yaqin ko‘rish (miopiya)ning turli darajasi, gipermetropiya, uzoqni ko‘rish yoki yaqin ko‘rish astigmatizmi kiradi. Refraksiya anomaliyalari, ya’ni nurlarni sindiruvchi fokus 28 ko‘z turi oldida bo‘ladi. Yaqin ko‘rishda (blizorukost) bola uzoqdagi buyumlarni noaniq ko‘radi. Yaqin ko‘rishda xarita, jadvallar, sayr vaqtida uzoqdagi buyumlarni kuzatish, o‘qish, yozish, mehnat darslarida bajariladigan ishlar, rasmlarni o‘zlashtirishda qiyinchiliklar kuzatiladi. Yaqin ko‘rish ko‘zoynaklar yordamida to‘g‘rilanadi. Yaqin ko‘ruvchi bolalarga boshni uzoq egib turish, tez engashish, og‘ir ko‘tarish, tana silkinishlari, mayda obyektlar bilan uzoq ishlash taqiqlanadi. Uzluksiz ish 15 daqiqa. Xira yorug‘lik man etiladi. Uzoqdan ko‘rishda - buyumlarni ko‘zdan yiroqda ko‘radi, ko‘zga yaqin buyumlarni idrok etishda qiynaladi. Bunday bolalar mayda obyektlarni ko‘rib o‘rganishga mo‘ljallangan darslarda juda qiynaladilar va o‘qish, yozish hamda tarqatma material bilan ishlashda qiyinchilikka uchraydilar. Uzoqdan ko‘rish 87 maxsus korreksiya ko‘zoynaklari bilan to‘g‘rilanishi mumkin. Ularga jismoniy vazifalarni bajarish taqiqlanmaydi. Yaqin obyektlar bilan uzoq ishlash taqiqlanadi. Ba’zi bolalarda ambliopiya kuzatiladi. Ushbu nuqson ko‘- rishdan foydalanmaslik natijasida rivojlanadi. Bunda ikki tomon- lama g‘ilaylik hamroh bo‘lishi mumkin. Ambliopiyada ko‘zning ko‘rish va kuzatish qobiliyati buziladi. Bu esa o‘qish va yozish, rasm chizish, rasmlarni kuzatish, ko‘rish, geografik va tarixiy xaritalarni o‘rganishda qiyinchilik tug‘diradi. Nistagm - ko‘zning beixtiyor, ritmik takrorlanuvchi hara- katlari. Ko‘zning ortiqcha harakatlari natijasida ko‘rilayotgan tasvir yoyilib ko‘rinadi. Nistagmda bola ko‘rayotgan obyektga ko‘rish diqqatini jamlashda qiynaladi. Bu qiyinchiliklar, ayniqsa harakatdagi dinamik idrokni qiyinlashtiradi. Astigmatizmda, ko‘pincha uzoq va yaqindan ko‘rishning buzilishi qo‘shilib keladi. Shox pardaning shakli buzilishi natijasida nurlar noto‘g‘ri sindiriladi. Astigmatizmi bor bolalar setchatkasida vertikal, gorizontal va boshqa yo‘nalishdagi qiyshiq idrok kuzatiladi va natijada noto‘g‘ri tasvir paydo bo‘ladi. Ko‘rish nuqsonlarining yana boshqa shakllariga katarakta, ko‘rish asabi atrofiyasi, albinizm, mikroftalm va boshqalarni kiritish mumkin. Ko‘rish nuqsonlarining qay darajadaligi ko‘zning sindiruvchi sohalarining holatiga bog‘liq (shox parda, gavhar). Katarakta - ko‘z gavharining loyqalanishi (pomutneniye). Bunda gavharni jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash va yangisini qo‘yish mumkin. Afaksiya - 29 gavharning yo‘qligi. Shox pardaning vazifasi - nurlarni sindirish. Afaksiya kasalligida va gavhar siljib ketgan bolalar jismoniy vazifalardan cheklanishi, tez harakatlar, og‘ir ko‘tarish, tana silkinishlaridan himoya qilinishi zarur. Shox parda (rogovitsa)ning tiniqligi buzilishi ham ko‘rish nuqsoniga olib kelishi mumkin. Uning sindiruvchi faoliyati me’yordan past darajada bo‘lganligi tufayli, bola buyumlarni aniq ko‘ra olmaydi. Zaif ko‘ruvchi bolalarda ko‘rish asabining qisman atrofiyasi, ko‘z to‘r qobig‘ining turli turg‘un o‘zgarishlari tez-tez uchrab turadi. Bunga turli miya 88 kasalliklari: meningit, meningoensefalit va boshqalar sabab bo‘lishi mumkin. Ko‘rish atrofiyasi esa bosh miya jarohatlari, ko‘z to‘r pardasi kasalliklari, miya shishlari, ko‘rish nevriti natijasida ham kuzatilishi mumkin. Bunda ko‘z markaz bilan bog‘lanmaydi. Ko‘rish atrofiyasi davolanmaydi. Biroq undan kelib chiqadigan ikkilamchi nuqsonlarni oldini olish, davolash muhim. Ko‘z atrofiyasi bor bolalar doimiy ravishda izchillik bilan davolanishi lozim. Ularni charchatib qo‘ymaslik uchun mashg‘ulotlarda uzluksiz ko‘z bilan ishlash 5-10 daqiqadan oshmasligi lozim. To‘r pardaning eng ko‘p tarqalgan tug‘ma kasalliklariga pigmentli retinit, albinizm, to‘r pardaning ko‘chishi kiradi. Pigmentli retinit - to‘r pardadagi tayoqchalar faoliyatining buzilishi. Natijada kolbachalar faoliyati ham buziladi. Bu esa ko‘rish maydonining torayishiga yoki ko‘rishning butunlay yo‘qolishiga olib kelishi mumkin. Kasallik davolanmaydi. Albinizm - to‘r pardada pigment . Natijada kishining ko‘zi qizil, sochi va tanasi oq bo‘lishi mumkin. Ularga yorug‘lik to‘suvchi ko‘zoynak taqish, quyosh nurlaridan saqlanish tavsiya etiladi. To‘r pardaning ko‘chishi - to‘r parda tashqi qobig‘ining oqib tushishi. To‘r parda tarang tortilib turgan yuqori miopiyali kishilarda to‘r pardaning ko‘chishiga moyillilik bor. Ular og‘ir ko‘tarish, jismoniy mashqlardan saqlanishi lozim. Uzluksiz ishlash ular bilan 5 daqiqadan oshmasligi kerak. Glaukoma - ko‘z ichki bosimining ko‘tarilishi. Mikroftalm - ko‘z olmosining kichrayishi. Ko‘zi ojiz bolalar bilan barcha ishlar ularning ko‘rish ta- savvurlarini tiklash asosida olib boriladi va bunda ma’lum natijalarga erishish mumkin bo‘ladi. Har holda bola rang, shakl va boshqalarni bir qadar eslab qoladiki, bu tegishli tushunchalar hosil qilishni osonlashtiradi. Ko‘z ojizligi qancha kech paydo bo‘lgan 30 bo‘lsa, bolaning tevarak-atrof haqidagi tasavvurlari shuncha boy va ularni mustahkamlash, takomillashtirish, kengay- tirish shunchalik oson bo‘ladi. Ko‘rish qobiliyati keskin kamaygan ko‘zi ojiz bolalar maxsus tashkil etilgan maktablarda yoki sog‘lom tengdoshlari orasida ta’lim olishlari kerak. Bu 89 maktablarda sog‘lom analizatorlarning faol faoliyati asosida (tuyg‘u va eshitish, boshqa sezgi analizatori) ko‘rish analizatori faoliyatini qoplash ishlari olib boriladi. Maxsus ta’lim-tarbiya ishlari ko‘rish qobiliyatining zaifligi natijasida paydo bo‘lgan ikkilamchi psixik asoratlarning oldini olish, ularni bartaraf etish, korreksiyalashga qaratiladi. Bolada mustaqil hayot uchun zarur bo‘lgan barcha bilim, ko‘nikma hamda malakalar shakllantirib boriladi. Zaif ko‘ruvchi bolalar tevarak-atrofni ko‘rish analizatori orqali idrok etadilar. Ular ham ko‘rish qobiliyati zaif bolalar uchun tashkil etilgan maxsus maktabda yoki ko‘rlar maktabi qoshidagi maxsus sinflarda sog‘lom tengdoshlari orasida ta’lim olishlari kerak. Biroq bunday bolalar aksari ommaviy maktablarda o‘qishni boshlashi ma’lum. Bir necha yil muvaffaqiyatsiz ravishda, qiynalib o‘qigach, ular maxsus maktabga yuboriladi. Bunday bolalarni tarbiyachi va o‘qituvchilar sog‘lom tengdoshlaridan ajratib olib, iloji boricha vaqtli maxsus maktablarga jo‘natishlari yoki inkluziv ta’limni tashkil etishlari kerak. Ko‘rish qobiliyati zaiflashgan bolalar satrlarni yaxshi ajrata olmaydilar, shakli o‘xshash narsa, harflarni bir-biri bilan adashtirib yuboradilar, natijada o‘qish va yozishda ko‘p xatolarga yo‘l qo‘yadilar. Raqamlarni bir-biridan yaxshi ajrata olmaslik oqibatida hisoblashda va matematika masalalarini yechishda qiynaladilar. Ular doskaga yozilganlarni, jadval, sxema va boshqa tasvirlarni yaxshi ko‘rmaydilar, ko‘rish bilan bog‘liq ishni bajarish vaqtida tez charchab qoladilar. Noto‘g‘ri muhit, noqulay sharoit bolaning ko‘rish qobiliyati keskin pasayib borishiga olib kelishi mumkin. Tarbiyachi va o‘qituvchilar ko‘rish qobiliyati zaif bolalarni o‘z vaqtida oftalmolog huzuriga maslahatga yuborishlari kerak. Oftalmolog bolani tekshirib, kerak bo‘lsa unga korreksiya qiladigan ko‘zoynak taqib yurishni tavsiya etadi va bola qayerda ta’lim olishi kerakligini aniqlaydi. Ko‘zoynak taqib yurishi kerak bo‘lgan bolalarga bog‘cha va maktab sharoitida to‘g‘ri sanitariya- gigiyena sharoitlari yaratilishi zarur. Bolaning ish 31 o‘rni to‘g‘ri va yetarli darajada yoritilgan bo‘lishi lozim. Bola doska, jadval, kartada chizilgan tasvirlar va boshqa o‘quv materiallarini qan- chalik aniq 90 ko‘rayotganiga e’tibor beriladi. Anomal refraksiyali bolalarning ko‘zi tez charchab qolishini hisobga olib, dars vaqtida ularga ish turlarini mumkin qadar o‘zgartirib turish, ko‘z qadash bilan bog‘liq bo‘lgan ishlar, topshiriqlar hajmini g‘oyat jiddiy nazorat qilib borish zarur. Ko‘z o‘tkirligi 0,05 dan to 0,4 gacha bo‘lgan zaif ko‘ruvchi bolalar maxsus bog‘cha va maktablarda ta’lim-tarbiya olishadi. Bu joylarda o‘quv ishlari ko‘rish asosida olib boriladi, ammo turli texnik va kattalashtiruvchi optik vositalardan, yirikroq harflar bilan bosib chiqarilgan darsliklardan, maxsus yoritqichlardan va hokazolardan foydalaniladi. Maxsus maktabning asosiy vazifalaridan biri - bolalarda saqlanib qolgan ko‘rish imko- niyatlaridan o‘qish jarayonida to‘g‘ri foydalanish va bularni rivojlantirish, ko‘rish qobiliyati pasayib ketmasligi uchun shart- sharoit yaratish, oliy ruhiy jarayonlarni tarbiyalab, bolaning bilim faoliyatini rivojlantirish, kengaytirish, bolada ko‘rish qobiliyati zaifligi natijasida paydo bo‘lgan ikkilamchi ruhiy asoratlarni bartaraf etish va boshqalardir. Maxsus maktablarni bitirgach, ko‘rish qobiliyati zaif bolalar jumhuriyat ko‘rlar jamiyati qoshidagi muassasalarda ishlaydilar, intellektual faoliyat bilan shug‘ullanadilar (yozuvchi, shoir, oliy va o‘rta maktab o‘qituvchilari, musiqachi va boshqalar bo‘lib). Shunday qilib, ko‘rish qobiliyati zaif bolalarni ta’lim-tarbiya yo‘li bilan rivojlantirib borish imkoniyatlari juda katta, to‘g‘ri tashkil etilgan kompensator, korreksion chora-tadbirlar natijasida ular hayotda o‘z o‘rnini topib ketishlari mumkin. ESHITISHIDA NUQSONI BO‘LGAN BOLALAR Nutq - murakkab ruhiy faoliyatdir. U ruhiy jarayonlarning tarkib topishiga va bolaning umuman barkamol bo‘lib o‘sishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Nutq eshituv organlari vositasi bilan idrok etishga asos- langan bo‘lib, atrofdagilarga taqlid etish yo‘li bilan rivojlanib boradi. Og‘zaki nutqning shakllanishida eshituv analizatori, nutqni harakat- ga keltiruvchi analizator ishtirok etadi. Nutqni harakatga keltiruvchi analizator eshituv analizatori bilan mahkam bog‘langan holda ishlaydi, eshituv 32 analizatorining rivojlanish darajasi esa ko‘p jihatdan talaffuzga bog‘liq. Bola 91 nutqining o‘sib borishi tovushlar talaf- fuzi, fiziologik va fonematik eshitishning kamol topib borish darajasi bilangina xarakterlanib qolmay, balki eng muhimi - o‘z nutqi va atrofdagilar nutqidagi so‘zlarning tuzilishini, tovush tarkibini farqlay olish qobiliyati bilan ham xarakterlanadi. So‘z tarkibini anglab olishdan iborat bu qobiliyat grammatik va leksik komponentlarning rivojlanishida ham muhim ahamiyatga ega. Ikkala signal sistemasi, shuningdek, idrok bilan so‘zning o‘zaro aloqada bo‘lishi aqliy rivojlanishning asosini tashkil etadi. Defektologlarning (T. A. Vlasova, R. M. Boskis, D. V. Neyman va boshqalarning) bergan ma’lumotlariga ko‘ra, eshitishida nuqsonlari bor bolalarning rivojlanish darajasi shu nuqsonning bola hayotining qaysi davrida paydo bo‘lganligiga va og‘ir- yengilligiga bog‘liq. Surdopedagogikada eshitishida nuqsonlari bor bolalar kar, zaif eshituvchi, keyinchalik zaif eshituvchi bo‘lib qolgan bolalar guruhiga bo‘lib o‘rganiladi. Tug‘ma hali tili chiqmagan go‘daklik davrida ikkala quloqning mutlaqo eshitmasligi kar- soqovlikka olib keladi. Eshitish qobiliyatining qisman buzilishi natijasida nutqiy nuqsonga uchragan bolalar zaif eshituvchi bolalar guruhiga kiritiladi. Nutqi rivojlanib, shakllanib olgandan so‘ng yaxshi eshitmaydigan bo‘lib qolgan bolalar keyinchalik zaif eshituvchi bo‘lib qolganlar guruhiga kiradi. Bu nuqson nutq tarkib topganidan so‘ng vujudga kelsa ham, quloqdagi nuqson tu- fayli eshitishda xos kamchiliklar bo‘laveradi. Turg‘un eshitish nuqsonlari kelib chiqish sabablariga ko‘ra tug‘ma va orttirilgan bo‘lishi mumkin. Kar bolalarning 25-30 foizida eshitish nuqsonlari tug‘ma bo‘ladi. Bunga sabab: onaning homiladorlik davrida turli kasalliklar, masalan, gripp bilan kasallanishi, ota-onalarning ichkilik ichib turishi, onaning homiladorlik davrida bilar-bilmas dori- darmonlarni iste’mol qilishi (ayniqsa, streptomitsin, xinin singari dorilarni), homilaning shikastlanishi; irsiyat, genetik faktorlar (quloq tuzilishidagi patologik o‘zgarishlar bo‘lishi, masalan, eshitish yo‘li atreziyasi - bituvi). Eshitishdagi orttirilgan nuqsonlar quloq yoki eshitish analizatorining tuzilishidagi kamchiliklardan kelib chiqishi mumkin. Bunga oliy asab markazi, 92 o‘tkazuvchi yo‘llar yoki quloqning o‘zidagi o‘zgarishlar sabab bo‘ladi. Bolaning ilk yoshida 33 otit, parotit (tepki), meningit, meningoensefalit, qizamiq, qizil- cha, gripp kasalliklari bilan kasallanishi ba’zi hollarda kar-soqovlik yoki turli darajalardagi zaif eshitishga olib kelishi mumkin. Hozirgi kunda ekologiya masalalarning keng o‘rganilishi eshitish nuqsonlarining oldini olishda ham katta ahamiyatga ega. Eshitish analizatoriga turli zaharli kimyoviy dorilar juda kuchli ta’sir etib, ayniqsa analizatorning o‘tkazuvchi asab tolalarini ishdan chiqa- radi, natijada bola yaxshi eshita olmaydigan bo‘lib qoladi. Eshitish nuqsonlariga ega bo‘lgan bolalar alohida yordamga muhtoj bolalar kategoriyasiga kiradi, chunki bu nuqson bolaning umuman rivojlanib, kamol topib borishiga, dastur materiallarini o‘zlashtirishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Eshitish nuqsonlari bor bolalar maxsus sharoitda, maxsus usullar bilan o‘qitilishi va tarbiyalanishi kerak. Eshitish nuqsonlarining yengil darajalari ham bolaning har tomonlama rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadi, bog‘cha va maktab dasturlarini o‘zlashtirishda bir qator o‘ziga xos qiyinchiliklar kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. Kichik yoshdagi bolalarning eshitish qobiliyati nutqi rivoj- langandan so‘ng, masalan, ikki yoshida yo‘qolganida ham karlik natijasida bola atrofdagilar nutqini eshitmaydi va hattoki, bilganlarini ham asta-sekin unutadi, boladagi karlik bilan soqovlik qo‘shilib u kar-soqov bo‘lib qoladi. Bolaga o‘z vaqtida maxsus yordam ko‘rsatilmasa, unda aqli zaiflik belgilari ham paydo bo‘ladi. Biroq nuqsonning o‘rnini to‘ldirib, boshqaruvchi jarayonlarni faollashtiruvchi maxsus, korreksion rostlaydigan sharoit boladagi nuqsonlarni bartaraf etib, ularning ham nutqiy rivojla- nishini, ham umumiy, aqliy rivojlanishini ta’minlaydi. Zaif eshituvchi bolalar uchun maxsus tashkil etilgan maktabgacha tarbiya muassasasi hamda maktab-internatda barcha zarur shart- sharoitlar mavjud. Maxsus muassasalardagi tarbiyachi va o‘qituvchilar bunday bolalarning tegishli ta’limtarbiya olishlariga yordam berishlari kerak. Yuqorida qayd etilganidek, surdopedagogikada eshitish qobiliyati zaif bolalarga kar-soqov, tug‘ma hamda keyinchalik zaif eshituvchi bo‘lib qolgan 93 bolalar kiradi. Zaif eshituvchi bolalar o‘z navbatida eshitish qobiliyatining nechog‘liq buzilganiga qarab yengil, o‘rta va og‘ir darajali kamchiligi bor bolalarga bo‘linadi. Yengil darajadagi zaif eshituvchi bolalar ovoz bilan gapirilgan nutqni 6-8 m maso- fadan 34 ovoz chiqarmay, shivirlab gapirilgan gapni quloq suprasidan 3-6 m masofada eshitadi. O‘rta darajadagi zaif eshituvchi bolalar ovoz chiqarib gapirilgan gapni 4-6 m, ovozsiz pichirlab gapirilganini 1-3 m masofadan eshitadi. Og‘ir darajali zaif eshitishda bola o‘rta me’yorda ovoz bilan gapirilgan gapni quloq suprasidan 2 m, shivirlashni 0,5 m masofadan eshitadi, xolos. Zaif eshitishi natijasida bola nutqida bir qator kamchiliklar kuzatiladi: lug‘atining kambag‘al bo‘lishi, grammatik komponent rivojlanmagan - gap ichida so‘zlarni tashlab ketish, so‘zlarni noto‘g‘ri ishlatish, ularni o‘zaro bog‘lay olmaslik, kelishik, so‘z yasovchi, so‘z o‘zgartiruvchi qo‘shimchalarni ishlata olmaslik; tovushlarni noto‘g‘ri talaffuz qilish-o‘xshash, jarangli-jarangsiz undoshlarni bir-biri bilan adashtirish, tushirib ketish va boshqalar shular jumlasidandir. Bola nutqidagi kamchiliklarning kelib chiqish sabablarini bilmaslik orqasida ayrim tarbiyachi va o‘qituvchilar bolani dangasa, mas’uliyatsiz, bezori deb, unga noto‘g‘ri munosabatda bo‘lishadi, natijada bola injiq, yig‘loqi, serjahl, gap o‘tmas bo‘lib qoladi, ya’ni unda ikkilamchi ruhiy o‘zgarishlar paydo bo‘ladi. Yengil darajadagi zaif eshituvchi bolalar sog‘lom tengdoshlari qatorida ommaviy maktabgacha tarbiya muassasalarida va maktabda ta’lim-tarbiya olishi mumkin. Biroq ularga alohida munosabatda bo‘lish, ular uchun qulay shartsharoitlar yaratish talab etiladi. Demak, eshitish nuqsonlarini bartaraf etish, to‘la kompensatsiyalash mumkin. Tarbiyachi va o‘qituvchilarning asosiy vazifasi - me’yorida rivojlangan bolalarni zaif eshituvchi bolalardan ajratib, ularga alohida yondashish, zarur bo‘lsa, ularning «maxsus muassasalar»da ta’lim-tarbiya olishini yoki integratsiyalashgan ta’limga jalb etilishini ta’minlashdan iborat. Maxsus muassasalarda o‘z fikrini og‘zaki ifodalay olmasligini his etgan o‘quvchi yozma shaklda bayon etishni bilishi kerak. Buning uchun o‘quvchilarni 94 o‘z fikrini og‘zaki, yozma bayon etishga o‘rgatish amaliy nutqiy ko‘nikma va malakalarni shakllantirish asosida amalga oshiriladi. Kar va zaif eshituvchi o‘quvchilarda so‘zlashuv (og‘zaki, yozma) nutqni shakllantirish yuzasidan dars va mashg‘ulotlarda muayyan tizimdagi mashqlar asosida o‘qituvchi va o‘quvchi faoliyati tashkil etiladi, didaktik vositalarning barcha turlarini nutqiy jarayonga moslay olish talab etiladi. Nutqiy materiallarning 35 amaliy egallanishini ta’minlash uchun maxsus sodir etilgan muammoli nutqqa (gapirish, yozib tushuntirishga) ehtiyojni tug‘diruvchi vaziyatlar oldindan rejalashtiriladi. Bunda nutqiy materiallar fanlar bo‘yicha o‘quv dasturlarida, rejalashtirishlarda oldindan belgilangan bo‘ladi, ya’ni korreksion-pedagogik jarayon muayyan tizim asosida amalga oshiriladi. Har bir dars uchun nutqiy materiallar korreksion-kommunikativ tizim tamoyillariga qat’iy rioya qilgan holda (o‘quvchilarning eshitish, talaffuz qilish imkoniyatlariga mos, talaffuzi yaqqol va eshitilish diapazoni yengil, oddiydan murakkabga, noo‘xshashlikdan o‘xshashlikka boruvchi tartibda) tanlanadi va tayyorlanadi. So‘zlashuv nutqiga ehtiyojni tarbiyalash oiladan boshlanishi, ya’ni ta’lim muassasasi egallangan nutqiy ko‘nikma va malakalar oilada tabiiy vaziyatlarda mustahkamlanishi va o‘quvchilar amalda (erkin, qo‘rqmasdan, uyalmasdan) qo‘llashlariga erishish uchun keng sharoit yaratilmoqda. Ushbu sharoit oila a’zolari ishtirokida yaratiladi. Ularning kar bola bilan keng muloqoti va iliq munosa- bati bolaning keyingi bosqich ta’lim- tarbiyasiga va umuman taqdiriga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi omillardan hisoblanadi. Kar va zaif eshituvchi bolalarning nutqiy axborotni qabul qi- lish va uzatish imkoniyati eshitish (har qanday daraja karlikda u ma’lum miqdorda bo‘ladi) qoldig‘idan optimal ravishda foydalanishga bog‘liq bo‘lganligi tufayli maxsus muassasalarda ta’limni ovoz kuchaytiruvchi apparatlar asosida olib borish talab etiladi. Sinflar maxsus jihozlanadi. Ya’ni ta’lim muassasasi moddiy texnika negizining yo‘nalishga mos shakllanishi ta’lim mazmunining samaradorligini oshiradi. 2.2. Inklyuziv ta’limga qamrab olinuvchi bolalar. Inklyuziv ta’lim–Aqliy va jismoniy rivojlanishlarida muammolari bo‘lgan bolalarni umumta’lim jarayoniga olib kirish ma’nosida qo‘llanib, integratsiyadan farqli ravishda «Bola huquqlari to‘g‘risida»gi Konvensiyaga muvofiq tarzda barcha bolalarning ta’lim olishdagi huquqlarini ta’minlashga qaratilgan. Barcha bolalarning birgalikda ta’limlari ularning har biriga individuallashtirilgan ta’lim asosida amalga oshiriladi. Ya’ni u yoki bu jihatdan rivojlanishlarida muammolari 36 bo‘lgan bolalar barcha sog‘lom bolalar bilan birgalikda ta’lim olsalarda, ular o‘z imkoniyatlari doirasidagi bilim, ko‘nikma va malakalar bilan qurollanadilar. Barcha bolalarning hamkorlikdagi ta’lim ikki tomonlama ijobiy xislatlarga ega. Agar, ushbu jarayon orqali alohida e’tiborga muhtoj bo‘lgan bolalarning o‘z oilalari, mahalladoshlari bilan birga o‘sib ulg‘ayishlari ta’minlansa, sog‘lom bolalarning rivojlanishlarida muammolari bo‘lgan bolalarning imkoniyatlarini ko‘rib, ular ham nuqsonli emas, balki o‘zgacha rivojlanishga ega bo‘lgan bolalar ekanliklarini anglashlari sodir bo‘ladi. SHu sababli ham bunday ta’limning g‘oyasi - «Inklyuziv maktablardan – inklyuziv jamiyat sari» shiori asosiga qurilgan. Kimlarni inklyuziv ta’lim bilan qamrab olish lozim? Barcha bolalarni. Bizning modelimizda esa, barcha bolalarni, agar u og‘ir muammoga ega bo‘lmasa va o‘z- o‘ziga xizmat qilishda o‘ta qiyinchilik kuzatilmasa hamda atrofdagilarga o‘ta halal bermasa. Hozirgi sharoitimizda eng avval engilroq muammolarga ega bo‘lgan bolalar – zaif ko‘ruvchi, zaif eshituvchi, engil darajadagi aqli zaif – debil bolalar, tayanch-harakat tizimida (chuqur buzilishlari kuzatilmaydigan serebral falajligi bo‘lgan) muammolari bo‘lgan bolalar jalb qilishdan boshanishi maqsadga muvofiq. Vazirlar Mahkamasining 2021 yil 12 oktyabrdagi 638-son qarori bilan tasdiqlangan “Umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlarida inklyuziv ta’limni tashkil etish tartibi to‘g‘risida”gi Nizomda umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlarida jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo‘lgan bolalar (alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar) uchun inklyuziv ta’limni tashkil etish tartibi belgilab berilgan. Shuningdek, inklyuziv ta’lim sinfi — maktabdagi alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan 121 bolalarning boshqa (sog‘lom) bolalar bilan teng huquqli va birgalikdagi ta’lim olishlari shaklida tashkil etilgan sinf ekanligi e’tirof etilgan. Mazkur Nizom o‘quvchilarni inklyuziv ta’lim sinflariga va boshlang‘ich tayanch korreksion sinflarga qabul qilish tartibi ko‘rsatilgan bo‘lib, o‘quvchilarni inklyuziv ta’lim sinflari va boshlang‘ich tayanch korreksion sinflarga qabul qilish hamda chiqarish hududiy xalq ta’limi boshqarmasi huzurida tashkil etilgan Psixologik-tibbiy- pedagogik komissiya xulosasiga ko‘ra, ota-onalar yoki ularning o‘rnini bosuvchi shaxslar roziligi bilan amalga oshiriladi. Psixologik-tibbiy-pedagogik komissiya 37 yo‘llanmasi o‘quvchilarni inklyuziv ta’lim sinflari va boshlang‘ich tayanch korreksion sinflarga qabul qilinishiga asos hisoblanadi. O‘quvchilarni inklyuziv ta’lim sinflariga va boshlang‘ich tayanch korreksion sinflarga qabul qilish o‘quv yili boshlanguncha hamda o‘quv yili davomida amalga oshiriladi va maktab direktorining buyrug‘i bilan rasmiylashtiriladi. Inklyuziv ta’lim sinflari va boshlang‘ich tayanch korreksion sinflarga yo‘llangan har bir o‘quvchiga ota- onalari yoki ularning o‘rnini bosuvchi shaxslar tomonidan shaxsiy hujjatlar yig‘majildi rasmiylashtiriladi va maktab rahbariyatiga taqdim etiladi. O‘quvchining shaxsiy hujjatlar yig‘majildida quyidagi hujjatlar bo‘ladi: ota-onalari yoki ularning o‘rnini bosuvchi shaxslarning arizasi; psixologik-tibbiy-pedagogik komissiya xulosaci; ta’lim olganligi to‘g‘risidagi hujjatlar (ta’lim muassasalarida o‘qiyotgan bolalar uchun); o‘qish joyidan ta’limning muddati, o‘quv fanlarini o‘zlashtirishi va xulqatvori, o‘quvchiga yakka tartibda ko‘mak berish borasida amalga oshirilgan choratadbirlarning batafsil tahlili aks ettirilgan ma’lumotnoma va tavsifnoma (ta’lim muassasalarida o‘qiyotgan bolalar uchun); o‘quvchining yashash joyidagi shifoxona bosh vrachi tomonidan imzolangan, uning rivojlanishi tarixidan mufassal ko‘chirma. 122 Inklyuziv ta’lim sinflari va boshlang‘ich tayanch korreksion sinflarga quyidagi toifadagi bolalar qabul qilinadi: eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar (eshitish qobiliyatining yo‘qotilishi 60 Db gacha bo‘lgan rivojlanishida qo‘shimcha buzilishlar bo‘lmagan bolalar); ko‘rishda nuqsoni bo‘lgan bolalar (ko‘rish qobiliyatining buzilishi 0,1 gacha bo‘lgan rivojlanishida qo‘shimcha buzilishlar bo‘lmagan bolalar); somatik kasalliklar (psixofizik va nutqning rivojlanish darajasi yoshiga mos kelmaydigan bolalar); nutqida og‘ir nuqsonlar bo‘lgan bolalar (alaliya, dislaliya, afaziya, rinolaliya, dizartriya, psixik- nutqiy rivojidagi sustlik, duduqlanish); tayanch-harakat apparatida nuqsoni bo‘lgan bolalar (bolalar serebral falaji, skolioz, poliomielit, miopatiya, osteomielit, amputatsiya, bo‘y o‘sishining etishmovchiligi — pakanalik); aqliy rivojlanishi saqlangan holda tayanch-xarakat tizimidagi buzilishi bo‘lgan bolalar; aqliy rivojlanishi saqlangan yoki ruhiy rivojlanishda orqada qolgan bolalar (o‘zi harakat qila oladigan yoki qo‘shimcha moslamalar va nogironlik aravachasida harakatlana 38 oladigan bolalar serebral falaji); intellektual rivojlanishning potensial buzilmagan imkoniyatlari bilan ruhiy rivojlanishda orqada qolgan bolalar; hulq-atvor va ruhiyatning qo‘pol buzilishlarisiz autistik spektri buzilgan bolalar; intellektual rivojlanishi saqlanib qolingan, tutqanoq holatida bo‘lgan bolalar (agar bola antikonvulsant dorisini qabul qilganda, tutqanoq 1 oyda 1 martadan oshmagan paytda). Maktab ushbu toifadagi bolalarni qabul qilishdan bosh tortishga xaqli emas. Quyidagi toifadagi bolalar qabul qilinmaydi: aqli o‘ta zaif bolalar (imbitsil, idiotiya darajasidagi oligofreniya); xulq-atvorida og‘ir buzilishlar, hissiy-irodaviy sohasida (organik) nuqsonlari bo‘lgan bolalar; 123 tayanch-harakat apparatida nuqsoni bo‘lgan, mustaqil ravishda harakatlana olmaydigan va o‘z-o‘ziga xizmat ko‘rsata olmaydigan bolalar; ko‘r-kar-soqov bolalar; tez-tez takrorlanadigan epileptik tutqanoqdan aziyat chekadigan (epileptik demensiya, kunduzgi va tungi vaqtlarda tutqanog‘i tez-tez takrorlanadigan) bolalar; markaziy asab tizimiga shikast etganligi tufayli siydik va najasini ushlab turolmaydigan bolalar. 2.3 Imkoniyati cheklangan bolalar ta’limiga oid pedagogik nazariyalar Markaziy Osiyoda bu masala ancha yillardan buyon tadqiqotchilarni qiziqtirib keladi. Olimlar ham, siyosat va jamiyat arboblari, pedagog va talabalar, jamoat uyushmalarining faollari va oddiy fuqarolar ham bu masalaga tobora ko proqʻ e’tibor bermoqdalar. O zbekistonda yanada demokratiyani chuqurlashtirish va ʻ fuqarolik jamiyati asoslarini barpo etishdagi manfaatdor bo lgan har bir kishi ʻ O zbekiston xalqlarining falsafiy-siyosiy va huquqiy merosini yaxshi bilishi, ʻ hamda mutafakkirlar ilgari surgan g oyalarga murojaat qilishi kerak. Ko pgina ʻ ʻ mashhur olimlar bu ta’limotning tarkibiy qismlariga murojaat etib, mazkur muammoning turli-tuman ma’nolarini ilgari surganlar. Bu esa, o z navbatida, ʻ fuqarolik jamiyatini rivojlantirishga olib keldi va ming yillik falsafaning tarixiga qiziqisni borgan sari oshirib, uni o rganuvchilar doirasini kengaytirib kelmoqda. ʻ “Avesto”da tug ilgan va tug ilmagan bolalar huquqlari qat’iy muhofaza ʻ ʻ qilinganligiga guvoh bo lamiz. Voyaga yetmagan bolalarni ota-onalardan judo ʻ 39 qilish, vasiysiz qoldirish og ir jinoyat hisoblanadi. Bolalarni yoshligidan fanlargaʻ o qitish, harbiy ishlarga va kasb-hunarga o rgatish tavsiya etilgan. Ma’lumki, ʻ ʻ “Avesto”ning bizgacha yetib kelgan qismi to rt kitobni o z ichiga oladi: ʻ ʻ  birinchi kitob - “Yashna” (duolar yoki qurbonlik keltirish);  ikkinchi kitob - “Visparad” (ibodat qo shiqlari); ʻ  uchinchi kitob - “Yastlar” (ma’budalarga madhiyalar);  to rtinchi kitob - “Vendidot” (devlarga qarshi qonun). “Avesto”dagi g oyalar ʻ ʻ ezgulikni ulug lashni ifodalash bilan bir qatorda ular mohiyatan bir-biri bilan ʻ bog liqdir. “Avesto”dan ma’lum bo lishicha, o sha paytdagi ijtimoiy-siyosiy tizim ʻ ʻ ʻ birbiriga bog liq ierarxik pog ona-davlat, so (“kavi”), jamoa boshlig i (“vis”), ʻ ʻ ʻ harbiy boshliq (“dax’yu sastar”), oliy sud’ya (“Zaratustroema”), oqsoqollar kengashi 125 (“varzanapati”)dan iborat bo lgan8. Ko rinib turibdiki, jamoa- ʻ ʻ ahlining asosiy qismi davlat boshqaruvida istirok etgan. Tom ma’nodagi, biroq o sha oddiy sakldagi fuqarolik jamiyati belgilarini urug va qabilaga birlashgan ʻ ʻ jamoa hayotida umumiy ijtimoiy-foydali menat bilan shug ullanishida, erkin jamoa ʻ a’zolarining asosiy mulki chorva va yerlardan teng foydalanishganligida, erkaklar bilan xotin-qizlar teng huquqqa ega bo lganligida, qabilaning umumiy manfaati ʻ bilan bog liq bo lgan turli masalalar oqsoqollar Kengashida muhokama ʻ ʻ etilganligini ko rish mumkin. ʻ O rta ʻ Osiyo xalqlari ilg or mutafakkirlarining siyosiy-falsafiy qarashlarida odil hukmdor ʻ g oyasi markaziy o rinni egallaydi. Ular davlat tepasida turgan hukmdor adolatli, ʻ ʻ 40 xulq atvori pok, fuqarolarga rahm-shafqatli, g amxo r bo lsa, davlat qudratli,ʻ ʻ ʻ jamiyat faravon bo ladi, deb tushunadilar. Shundan kelib chiqqan holda ular ʻ insonni ma’naviy kamolatga erishishga chaqiradilar va shu orqali adolatsizlik, xulqiy buzuqliklarni bartaraf qilish mumkin, deb hisoblaydilar. Qadimgi Sharq falsafasi, sotsiologiyasi uning eteologik asoslari qadimgi Movarounnahr hududida yashovchi xalqlarning ijtimoiy jarayonlarga munosabatlari va fikrlash tarziga bevosita o z ta’sirini ko rsatgan. Xususan, o zbek xalqi va uning boy ʻ ʻ ʻ ma’naviyatining shakllanishiga islom dinining kirib kelishi va uning xalq tomonidan qabul qilinishi o ziga xos hodisa bo ldi, deb hisoblash mumkin. Shuni ʻ ʻ alohida ta’kidlash lozimki, o zbek xalqi Islom diniga o z milliy xususiyatlari, urf- ʻ ʻ odatlari, turmush tarzi, an’analari bilan kirib keldi. Bu esa qabul qilingan islom eteologiyasi nazariyasiga tegishli aniqliklar va tadrijiy o zgartirishlar kiritilisini ʻ taqozo eta bosladi. Sharq mutafakkirlari tomonidan XI–XII asrlardayoq milliy pedagogikaning ilmiy didaktik asoslari yaratildi, shaxsning biologik va ijtimoiy mavjudot ekanligining mohiyati tadqiq etildi hamda asoslab berildi. Bunga ayniqsa o rta asrning buyuk mutafakkirlari Abu Rayon Beruniy, Abu Nasr Farobiy, Abu ʻ Ali Ibn Sino, Alisher Navoiyning ilmiy ijodiy faoliyatlarining ijodiy ta’siri tufayli erishildi. Sharqning buyuk mutafakkir bobokalonlari ilm rivojining hech bir tomonini chetlab o tmaganlar. Jumladan ularning ta’lim tarbiyaga oid qarashlari 8 ʻ Бобоев Ҳ ., Ҳасанов С . “ Авесто ” - маънавиятимиз сарчашмаси . - Т .: Адолат , 2001. 51- б . 126 bugungi kunda ham pedagogikaning boy metodologik asosi bo lib ʻ kelmoqda. Ularning nuqtai nazaridan maxsus pedagogikaga oid fikrlar ham chetlab o tmagan. Insoniyat ijtimoiy taraqqiyotining turli davrlarida maxsus yordamga ʻ mutoj bolalalarga nisbatan munosabat o ziga xos ravishda amalga oshirib kelingan. ʻ O tmishda bobakalonlarimiz o zlarining munosib nomlariga ega bo lgan ʻ ʻ ʻ mutafakkirlar yurtida jamiyatda hech bir insoniyat qatlami nazardan chetda qolmagan. Sharq mutafakkirlarining bola ta’lim tarbiyasi va pedagogikaga oid qarashlari maxsus pedagogikaning mustahkam metodologik asosi bo la olishi ʻ bugungi kunga kelib o z isbotini topmoqda. O rta asrning tabiiy–ilmiy, ijtimoiy ʻ ʻ yo nalishlarining qarib barcha sohalarida 160 dan ortiq asar yaratgan va ikkinchi ʻ 41 muallim nomi bilan mashhur bo lgan mutafakkir Abu Nasr Farobiy (875–950)dir.ʻ FAROBIY Sharq sotsiologiyasida, tabiat va jamiyatni sotsiologik anglash va o rganishda ma’naviy taraqqiyot jarayonida so nmas iz qoldirgan, o rta asrning ʻ ʻ ʻ siyosiy va huquqiy qarashlarini chuqur tahlil qilib, o zining adolatli jamiyat ʻ to g risidagi qarashlarini to la asoslab bergan, qomusiy aql egasi, donishmand ʻ ʻ ʻ mutafakkirlaridan yana biri Abu Nasr Farobiydir (873-950). Abu Nasr ibn Muammad ibn O zlug ibn Tarxon Farobiy Toshkent shahrining shimolida, undan ʻ ʻ 150-200 km uzoqlikda joylashgan Turkiston o lkasida, Aris suvi Sirdaryoga ʻ quyiladigan yeridagi Farob( O tror) degan joyda tug ilgan9. Tadqiqotlarga tayanib ʻ ʻ qayd etish lozimki, O rta Osiyoda (Movarounnarda) bolalarni 5 yoshdan boshlaboq ʻ savod chiqarish va ilmga o rganishga berganlar. Shubhasiz, Abu Nasr iste’dodli, ʻ zehni o tkir bo lgani bois 9 ʻ ʻ Хайруллаев М . Фаробийнинг илмий меросида давлатчилик ва ҳуқуқ масаласи . Қонун ҳимоясида . 1997. №4. 40- б . 127 uning ilmga qiziqishi juda kuchli bo lgan. Bu ishtiyoqni qondirish maqsadida dastlab ʻ Forob, Toskent, Samarqand va Buxoro shaharlarida tahsil olgan, keyinchalik u o z ʻ yurtini tark etib, ilm-fan bilan bog liq hayot qaynab-toshgan shaharlar (Bog dod, ʻ ʻ Qohira, Damashq, Aleppo va boshqa joylar)ga safar qiladi. U juda ko p xorijiy ʻ tillar bilan shug ullanib, riyoziyot, tibbiyot, falsafa mantiq kabi fanlarni o rgandi ʻ ʻ va bir qancha ilmiy asarlar yozdi. Shular bilan bir qatorda siyosat va davlat haqidagi ijtimoiy fanlar bilan ham shug ullangan. Uning bu sohadagi ijtimoiy, ʻ siyosiy, huquqiy mavzudagi merosi juda boy bo lib, o zining qator asarlarini ʻ ʻ jamiyat, davlat, huquq, siyosat, adolat kabi masalalarga bag ishlangan. Farobiy ʻ o zga yurtlarda odamlar va jamiyat hayoti bilan tanishadi, turli millat va diniy ʻ e’tiqodga mansub olimu-fuzalolardan ilmning turli sohalari (falsafa, tib, musiqa va boshqalar) bo yicha ta’lim oladi, o zi uchun juda muhim bo lgan ilmiy va, ayniqsa, ʻ ʻ ʻ hayotiy xulosalarni chiqaradi. Bu uning qator ilmiy risolalari va falsafiy-huquqiy qarashlarida o z aksini topadi. Farobiyning merosi nioyatda boy, u entsiklopedist ʻ olim sifatida 160dan ortiq ilmiy asarlar sohibi. Uning arab va fors tillarida she’rlar yozganligi, zo r musiqachiligi, o zi yaratgan musiqa asbobida ajoyib kuylar ijro ʻ ʻ etganligi manbalardan ma’lum. Farobiy ko pgina yunon olimlari (Fales, Gippokrat, ʻ 42 Ptolemey, Evklid)ning asarlarini o rganib, ularga sarlar yozdi. Uni o z davridaʻ ʻ “Muallimi as-Soniy”, ikkinchi muallim (Aristoteldan so ng), “Sharq Aristoteli” ʻ degan buyuk nomga sazovor bo lisiga asosiy sabab, Farobiy Aristotelning barcha ʻ asarlarini talil etib ularga sarlar yozadi. Farobiyning inson va jamiyat, ularning o zaro ta’siri, davlat, siyosat, urus va tinclik, adolat kabi masalalarga bag islangan ʻ ʻ asarlari sirasiga “Fozil odamlar sari”, “Shaharni o rganish aqida”, “Urush va tinch ʻ turmush aqida”, “Baxt-saodatga erishish haqida risola”, “Davlat arboblari haqida hikmatlar” nomli asarlarida inson, jamiyat, siyosat, adolat, odob-axloq, ta’lim- tarbiya to g risidagi fikrlari bayon etilgan. Farobiyning sotsiologik qarashlari ʻ ʻ uning mashhur “Fozil odamlar shahri” nomli yirik asarida bayon etilgandir. Bu asar 37 bobdan iborat bo lib, unda 128 jamiyat, davlat, jamoa, shaxs, fuqarolik ʻ masalalari keng yoritilgan. Farobiyning ijtimoiy-siyosiy hayot va davlat to g risidagi g oyalari qisqacha “ilm al-madaniya”, ya’ni shahar-davlat ʻ ʻ ʻ to g risidagi ta’limotlar deb yuritilgan. “Har bir inson tabiatan shunday tuzilgan, u ʻ ʻ yashash va oliy darajadagi yetuklikka erishmoq uchun ko p narsalarga muhtoj ʻ bo ladi. U bir o zi bunday narsalarni qo lga kirita olmaydi. Ularga ega bo lish ʻ ʻ ʻ ʻ uchun insonlar fuqarolik jamoasiga ehtiyoj tug iladi... Shu sababli yashash uchun ʻ zarur bo lgan, kishiarni bir-biriga yetkazib beruvchi va o zaro yordamlashuvchi ʻ ʻ ko p kishiarning birlashuvi orqaligina odam o z tabiati bo yicha intilgan ʻ ʻ ʻ yetuklikka erisyuvi mumkin. Bunday jamoa a’zolarining faoliyati bir butun oila, ularning har biriga yashash va yetuklikka yetishuv uchun zarur bo lgan narsalarni ʻ yetkazib beradi. Shuning uchun inson shaxslari ko paydilar va yerning aholi ʻ yashaydigan qismiga o rnashdilar, natijada inson jamoasi vujudga keldi”, -deb ʻ yozadi Farobiy. Farobiy barcha shaharlarni, davlatlarni fozil va johilga ajratadi. Fozil shahar shunday shaharki, -deb ta’kidlaydi u, - unda odamlar, ularni baxt- saodatga eltuvchi ishlarda bir-birlariga yordam berishni maqsad qilib qo yadilar. ʻ Haqiqiy baxtga erishish niyatida bir-birlariga yordam berish uchun birlashgan jamoa fozil jamoa hisoblanadi. Barcha shaharlari baxt-saodatga erishish maqsadida bir-birlariga yordam beruvchi xalq fozil xalqdir. Shunday qilib, barcha xalqlar haqiqiy baxt saodatga erishish yo lida bir-birlariga yordam bersalar, yer yuzi ʻ 43 fozillikka erishadi, baxt-saodatga olib boradi. Baxt-saodat ilmda, hunarda yetuk va erkin bo lish moddiy va ma’naviy boyliklarga ega bo lish orqali qo lga kiritiladi.ʻ ʻ ʻ Farobiyning fikricha, fozil davlat o z maqsadiga erishmoq uchun qator vazifalarni ʻ amalga osirmog i joiz: ʻ  birinchidan u o z aholisini moddiy jiatdan ta’minlashi ʻ lozim;  ikkinchidan aholiga ta’lim-tarbiya berish ma’naviy jihatdan yuksaklikka yetishishi uchun tinmay ish olib borishi zarur;  uchinchidan davlatni idora etib turish, u o z yo lidan adashib ketmasligi uchun qonunchilik faoliyatini yaxshi ʻ ʻ yo lga qo yish, zarur hollarda kerakli qonunlar qabul qilib tartibni saqlab turish ʻ ʻ kerak; 129  to rtinchidan o z aholisini tashqi dushmanlardan, johil shaharlar ʻ ʻ xujum va ta’siridan saqlay olish, buning uchun kerakli choralarni amalga oshirishi zarur. Farobiy davlat va jamiyatni boshqarishda o n ikki xislatga (Yusuf Xos Hojib ʻ ham suncha xislatni ko rsatgan) ega bo lisi lozimligini ta’kidlaydi10 . Bunday ʻ ʻ boshliq sog -salomat, farosatli, tezda masalani aniqlab oluvchi, xotirasi, zehni ʻ o tkir, notiq, ilm olishga qiziqqan va o z bilimini doimo oshirib boradigan, turli ʻ ʻ hayot lazzatlaridan o zini tiya oladigan, adolatparvar, aql o y, yolg on va ʻ ʻ ʻ xushomadni yomon ko radigan, nomusli, oriyatli, bu dunyo boyliklariga ʻ qiziqmagan, qat’iyatli, sabotli, eng muhimi donishmand inson bo lishi lozim. ʻ Farobiy davlat rahbari uchun zarur 12 xislat bir kishida mujassam bo lishi amri ʻ mahol ekanligini biladi11. Shu bois ana shu xislatlarga ega bo lgan ikki yoki ʻ undan ham ko p kishiarni shahar hokimligiga qo yishni taklif etadi12. Farobiy ʻ ʻ o rta asr sharoitida ilm-fan, insonparvarlik g oyalarining tantanasi uchun kurashib, ʻ ʻ butun insoniyat madaniyati uchun katta xizmat qildi. Shu bilan birga Farobiyning eng katta xizmati, Aflotun va Arastu asarlarini o rganishi, ularga yozgan ʻ asarlaridir. Mutafakkir nazaridagi saxovatli shaharda san’at, fan turlarini, kasb- korni, ko ngil ochar tadbirlarni erkin tanlash imkoniyati mavjud; yaxshi xulq- ʻ atvorlar, odat va an’analar hukmron; aholi har qanday zo ravonlikni rad etadi, eng ʻ iste’dodli, yuksak ma’naviyatli va eng maqbul kishilarni hukmdorlikka ko taradi; ʻ fuqarolar o z vatanini dushmandan himoya qilishga o z yurtida tinchlik, ʻ ʻ osoyishtalik va barqarorlikni ta’minlashga tayyor va qodir. Farobiy mashur iborani boshqacha tarzda ifodalab, qanday va qay tarzda yashashni bilmoq uchun, 44 dunyoning butun majmuasini idrok etish va tadqiq qilish, insonning undagi o rniniʻ aniqlash, uning yashash ma’nosini belgilash, o zgarishlarning nazariy asosini ʻ ta’riflash, faqat shundan keyingina barcha fuqarolarning kuchi bilan saxovatli shahar qurishga kirishishi kerak, deb hisoblagan edi. 10 Абу Наср Фаробий . Фазилат , бахт - саодат ва камолат ҳақида . - Тошкент ., 2002. Б -26-27. 11 Абу Наср Фаробий . Фозил одамлар шаҳри . - Т .: А . Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти , 1993. 160- б . 12 Ўша асар . 161- б . 130 “O z tabiatiga ko ra har bir ʻ ʻ inson shunday yaratilgandirki, - deydi Farobiy, - u o z hayotini ta’minlash va oliy ʻ kamolotga erishish uchun ko pgina buyumlarga muhtoj bo ladi, bu buyumlarni u ʻ ʻ bir o zi yarata olmaydi va ularga erishmog i uchun har biri umumiy xazinadan o z ʻ ʻ ʻ ehtiyojiga kerakli qandaydir buyumni yetkazib beradigan odamlarning muayyan hamjamiyatiga muhtoj bo ladi. Ravshanki, Farobiy nazarida shaxs - ijtimoiy ʻ mavjudotdir; u “ko p kishiarning bitta yashash joyida birlashuvi orqali shu uchun ʻ zarur imkoniyat olishi va oliy kamolotga erishishi mumkin”. Farobiy olamni anglasda vorisiylik omilini juda katta kuchga ega ekanligini alohida qayd etadi. Uning fikriga ko ra, inson barcha haqiqatlarni o zining qisqa umri davomida ʻ ʻ anglashga, tabiat va jamiyatning barcha siru- asrorlarini tushunib, idrok eta olishga qodir emas. Shu boisdan u o zidan oldingi ajdodlari tomonidan bildirilgan fikr- ʻ xulosalarni boricha shubhalanmay o zlashtirishi zarurligi, ilmma’rifat bobida yetuk ʻ donishmandlar fikrlariga ergashishi lozimligini alohida ta’kidlaydi. Abu Nasr Farobiy yaratgan ilmlarni ikkita katta guruhga ajratish mumkin: 1). Qadimgi Yunon olimlari, asosan Aristotel asarlariga sharh sifatida yozilgan risolalar. 2). O rta asr tabiatshunosligi va ijtimoiy falsafiy fikrlarining dolzarb muammolariga ʻ bag ishlangan asarlar. Farobiyning fikricha, insonning bilis qobiliyatini miya ʻ boshqaradi, yurak esa barcha a’zolarni ayot uchun zarur bo lgan qon bilan ʻ ta’minlovci markazdir. Inson barcha bilimlarini tashqaridan oladi. Buning uchun u ko plab vosita va imkoniyatlarga ega. Bular: sezgi, xotira, tasavvur va ayniqsa ʻ matiqiy fikrlash, aql bilan nutq bo lib, mazkur vositalar yordamida u ilmni ʻ yaratadi. Farobiyning “Aql ma’nolari aqida” asarida aql masalalari cuqur talqin qilinadi. U aql bir tomondan ruhiy jarayon, ikkinchi tomondan tasqi ta’sir ta’lim– 45 tarbiyaning natijasi ekanligini uqtiradi. Farobiy o z asarlarida ta’lim tarbiyaningʻ muhimligi, unda nimalarga e’tibor berish zarurligi, ta’lim tarbiyaning usullari haqida fikr yuritadi. “Fozillar shahri 131 aholisining fikrlari”, “Baxt va saodatga erishuv to g risida”, “Ixso alg ulum”, “Ilmlarning kelib chiqishi”, “Aql ma’nolari ʻ ʻ ʻ to g risida” kabi asarlarida ijtimoiy tarbiyaviy qarashlari o z ifodasini topgan. ʻ ʻ ʻ Farobiy o zining “Fozillar shahri aholisining fikrlari” nomli risolasida har bir inson ʻ jamiyatdan ajramagan holda bir butun faoliyat yuritishi lozimligini ta’kidlashi maxsus ta’lim va maxsus pedagogikadagi hozirgi kundagi inklyuziv ta’lim muammosidagi ilg or qarashlarni tasdiqlaydi.“Har bir inson–, deb yozadi u– ʻ shunday tuzilganki, yashashi va oliy drajadagi yetuklikka erishmog i uchun ko p ʻ ʻ narsalarga muhtoj bo ladi, u bir o zi bunday narsalarni qo lga kirita olmaydi, ʻ ʻ ʻ ularga ega bo lish uchun insonlar jamoasiga ehtiyoj tug iladi.” Sunday ekan ʻ ʻ Farobiy o z qarashlari bilan barcha insonlarni jamiyatdan ajralmagan holda faoliyat ʻ yuritishi zaruriyat ekanligini ta’kidlaydi. Demak, bu fikrlarning mazmunidan maxsus ehtiyojli bolalar ham umumjamiyat orasida, barcha qatori yashashi, faoliyat yuritishi va ta’lim tarbiya olisi kerak degan ma’noni anglash mumkin. Yana bir yirik adib, jahon miqiyosida o zining nodir va bebaho ilmiy falsafiy va ʻ ta’lim taribiyaga oid asarlari bilan tanilgan va tan olingan, G arbda Avetsenna ʻ nomi bilan mashhur bo lgan buyuk Sharq mutafakkirlaridan biri Abu Ali ibn ʻ Sinodir. Ibn Sino o zining tibbiyotga, inson tafakkuri va ta’lim tarbiyasiga oid ʻ qarashlari bilan maxsus ehtiyojli bolalar va ularning ta’lim tarbiyasi tizimiga ham juda katta hissa qo shdi. ʻ 2.Bob bo’yicha xulosa Inklyuziv maktablardagi o‘ziga xos tarbiyaviy prinsiplardan yana biri maktab o‘quvchilarining yoshi va individual xususiyatlarini e’tiborga olishdir. Bu prinsipni amalga oshirish o‘quvchilar faoliyatining mazmun va shakllarini ularning yoshi, hayotiy tajribasi, kuchi va imkoniyatlariga muvofiqlashtirishni talab etadi. Ayni vaqtda har bir bola-bu alohida olamdir. SHu sababli tarbiya jarayoni ta’lim jarayoniga qaraganda ham ancha individual bo‘lishi kerak. Inklyuziv maktab 46 tarbiyachilari barcha ta’lim-tarbiya jarayonlarida umumiy kamolotida biror nuqsoni bor bolalar bilan ishlayotganligini hech qachon unutmasligi kerak. Shundagina, ular amalda uchrab turadigan har xil ko‘ngilsiz, noxush holatlarni to‘g‘ri tushunadilar va ularning oldini ola biladilar. Kar va zaif eshituvchi bolalarning xarakter xususiyatlariga xos xulq-atvor, fe’lidagi injiqliklar, qaysarliklar, o‘jarliklar, buzg‘unchi harakatlar va b. salbiy holatlarni oldini olishda tarbiyachining individul yondashish bo‘yicha bilim, ko‘nikma va malakalari muhimdir. Inklyuziv maktabda tarbiya usullarining qo‘llanish samaradorligi va harakatlantiruvchi kuchlari, rivojlanishida muammosi bo‘lgan bolalarning individual-tipologik xususiyatlari va tarbiyalanganlik darajasi bilan, bola yashayotgan muayyan muhit-vaziyatning tabiati bilan qanchalik hisoblashishiga ham bog‘liq. Tarbiya usulidan foydalanish kar bolalarning ruhiy, jismoniy holatiga mos kelsa muvaffaqiyatli bo‘ladi: Amalda tarbiya usullari o‘zaro ancha murakkab, ba’zan esa qarama-qarshi aloqada namoyon bo‘ladi. SHubhasizki, qandaydir alohida usul tarbiyaning boshqa usullaridan ajralgai holda qo‘llanishi ham mumkin, lekin u albatta boshqa usullar bilan o‘zaro aloqada bo‘lishi mumkin. Inklyuziv maktabda tarbiyachi tarbiyalanuvchilarga maktabda, sinfda yurish-turish qoidalarini, o‘rtoqlari bilan muomalani o‘rgatadi. Umumiy xulosa: O‘qituvchi ham birinchi kundayoq o‘z sinfini, butun maktabni ko‘rsatadi, o‘quvchilar o‘zlarini qanday tutishlarini, ular qanday shug‘ullanishlarini, darsda qanday o‘tirishlari, tanaffus 236 vaqtida qanday dam olishlari lozimligini o‘rgatadi. Inklyuziv maktab ostonasiga qadam qo‘ygan kar va zaif eshituvchi bola dastlab moslashish davrini boshidan kechiradi. Tarbiyachi shu paytda tushuntirish, namuna ko‘rsatish, namoyish va b. usullardan foydalanib, kar va zaif eshituvchi bolani muassasa maydonida va atorfdagilarga o‘z extiyojini bildirish uchun 47 mustaqil harakatlanish qoidalarini o‘rgatadi. Inklyuziv maktabga kelgan birinchi sinf o‘quvchilari rivojlanishi, xususiyatlari jihatidan xilma-xildir. Birlari tarbiyachi gaplarini tushunib, barcha tarbiyalanuvchilarga qaratilgan uning iltimosini tezda bajaradilar, topshiriqlarni qunt bilan ishlaydilar. Ayrimlari esa, tarbiyachining gapiga yaxshi quloq solmaydilar, tushunmaydilar, tarbiyachining hamma tarbiyalanuvchilarga qilgan murojaatini darhol anglab etmaydilar. Inklyuziv maktab bolalari har bir topshiriq yakunida tarbiyachi tomonidan rag‘batlantirilishni kutadi. Dastlabki kunlardanoq tarbiyachi tarbiyalanuvchilarning ayrimlarini yaxshi xulqi uchun maqtab qo‘yadi, boshqalariga esa, gapga e’tibor bilan quloq solish kerakligini tushuntiradi. SHu tarzda rivojlanishida muammosi bo‘lgan bolalarni tarbiyalash jarayonida inklyuziv maktab tarbiyachisi ta’sir etishning turli usul va yo‘llaridan foydalanib, rivojlanishida muammosi bo‘lgan bolalarning individual xususiyatlari va tarbiyalanganlik darajalarini, pedagogik vaziyat xarakterini hisobga oladiki, bu narsa ayrim tarbiyalanuvchidar va umuman inklyuziv maktab manfaatlari yo‘lida har xil echimlarga kelishni talab qiladi. Inklyuziv maktab o‘quvchilari bilan amaliy ishlashda tarbiya usullaridan foydalanish ko‘nikmalari va malakalarini o‘rganish va hosil qilish qulay bo‘lishi uchun ularni shartli ravishda bir necha guruhga birlashtirish mumkin. Inklyuziv maktab o‘quvchilari ongini shakllantirish usullari, jamoatchilik xulq-atvorini shakllantirish yo‘llari, rag‘batlantirish usullari va o‘z-o‘zini tarbiyalash usullari ham qo‘llaniladi. SHuni aytib o‘tish o‘rinliki, ayrim adabiyotlarda yuqorida aytib o‘tilgan tarbiya usullari ham son jihatidan ba’zan mazmun jihatdan ham o‘zgacha bayon etilgan. Ayrim adabiyotlarda tarbiya usullari 3 ta: mashq qildirish, 237 ishontirish va rag‘batlantirishdan iborat deyilgan. Ayrim adabiyotlarda esa tarbiyaning usullari ta’lim usullari bilan ug‘unlashgan holda talqin etiladi. Inklyuziv maktab o‘quvchilarida dunyoqarash va e’tiqodlar tizimini shakllantirish maqsadida ularning ongi, his-to‘yg‘usi va irodasiga har tomonlama ta’sir ko‘rsatish usullari ham tarbiya usullariga kiradi. Bu toifadagi usullarning mohiyati shundan iboratki, ularning vositasi bilan jamiyat yosh avlodga nisbatan qo‘llayotgan talablar bola ongiga etkaziladi. Inklyuziv maktab o‘quvchilarini tarbiyalashda tarbiyachi 48 dasturxon atrofida, ko‘chada, kattalar bilan muomalada to‘g‘ri xatti-harakatlar qilish odatlarini tarkib toptirishga, ana shu muomaladan zavqlanish, yaxshi xulqi uchun kattalar maqtovidan mamnun bo‘lish tuyg‘usini shakllantirishga ko‘proq e’tibor beradi. Inklyuziv maktab quyi sinflarida tushuntirish e’tiqod hosil qilishning keng qo‘llaniladigan usulidir. Tushuntirishdan maqsad-bolaga hatti- harakatlar, voqealar, hodisa-larga nisbatan u yoki bu talablarning ijtimoiy, ma’naviy, estetik mazmunini ochib berishda, unga xulq-atvor va insoniy munosabatlarga to‘g‘ri baho berishni shakllantirishda ko‘maklashishdan iborat. Inklyuziv maktabda tarbiyachining va o‘qituvchining jonli so‘zi hamisha bola shaxsining g‘oyaviy va ma’naviy shakllanishida ta’sirchan bo‘lib keldi va shunday bo‘lib qoladi. Tarbiyaviy mazmunli suhbatlar turli mazmunlarda: etik (jamiyatdagi insonlarning yurish-turishlari haqida; estetik (atrofdagi voqealarning, insoniy munosabatlar va xulq-atvorning go‘zalligi haqida); siyosiy-ta’limiy bo‘lishi mumkin. Tarbiyaning asosiy, etakchi usullaridan biri namuna asosida tarbiyalashdir. Boshlang‘ich sinf o‘quvchisi katta bo‘lishga intilayotganida kattalar, o‘zi hurmat qiladigan kishilardan namuna olib, ularga taqlid qilishga harakat qiladi. Taqlid qilish asosida turli sabablar bor. Ayniqsa ulardagi hayotiy tajribalarning etishmasligi yurish-turishning barqaror odatlari kamligi ham taqlidga sabab bo‘ladi. Yosh ulg‘aygan sari taqlid qilish darajasi kengayib boradi. Ba’zan 238 inklyuziv maktab tartibini buzuvchilar ularning qo‘polligi, qo‘rsligi, o‘jarligi, soxta jasorati ayrim bolalar e’tiborini jalb etadi. Har doim ham rivojlanishida muammosi bo‘lgan bolalarni yomon o‘rnakdan ajratib qo‘yishning iloji bo‘lavermaydi. Tarbiyada muvaffaqiyat qozonish uchun oilada va maktabda bola hayotini shunday tashkil etish zarurki, bu narsa uning uchun zerikarli, mazmunsiz, majburiy bo‘lmasdan, rivojlanishida muammosi bo‘lgan bolalarni yomon o‘rnakdan hazar qilishga, unga qarshi turishga o‘rgatish lozim. Har bir shaxs alohida, takrorlanmas shaxs sifatida o‘ziga xos ravishda rivojlanishiga erishish kerak. Bolani o‘rab olgan barcha shaxslar bolaga o‘rnak bo‘ladigan darajada bo‘lishi lozim. Tarbiyachilarning ta’kidlashicha, tarbiya to‘g‘ri xatti-harakatga o‘rgatuvchi mashqdan boshqa narsa emas. Mashq bolalarning oqilona, bir 49 maqsadga qaratilgan va har tomonlama faoliyatini (qabul qilingan ahloqiy normalar va qoidalarga muvofiq) tashkil etishdir. Mashq muayyan harakatlar va ishlarni ko‘p marta takrorlashni o‘z ichiga oladi. Mashqni aynan bir harakatning o‘zini mexanik tarzda takrorlayverishdan iborat deb tushunish yaramaydi, lekin busiz ham rivojlanishida muammosi bo‘lgan bolalarda ijobiy odatlar hosil qilib bo‘lmaydi. Bola uchun mashq ongli, ijodiy jarayon bo‘lishi kerak. Turli mashqlar natijasida bolalarda malaka, ko‘nikmalar, odatlar shakllantirilib, yangi bilimlar hosil qilinadi, aqliy qobiliyat rivojlanadi. Tarbiya usullari ichida rag‘batlantirish alohida ahamiyatga ega. Rag‘batlantirish muayyan harakat va kutilgan natijaga erishilgan faoliyat uchun ruhlantirish demakdir. Inklyuziv maktab-internatida o‘quvchilarning yashab ta’lim olishini inobatga olinsa, kar va zaif eshituvchi o‘quvchilarni ko‘nglini ko‘tarish va tez-tez yaxshi gaplar, maqtovlar eshitish extiyojini qondiruvchi shaxs bu tarbiyachidir. Dars paytida o‘qituvchi o‘quvchini bajarga topshirig‘i natijasiga qarab rag‘batlantirsa, tarbiyachi esa oshxonada, yotoqxonada, o‘yinda, sayrda va boshqa paytlarda o‘quvchining har bir ijobiy harakatini “barakalla”, “juda yaxshi”, “aqlliginam” va b. so‘zlar orqali erkalatishlari zarurdir. CHunki sog‘lom bolalar o‘z uylarida yashab tez-tez shirin gaplar va maqtovlarni eshitadi. Kar va zaif eshituvchi bolalarni ham mana shunday ijtimoiy ta’sirdan chetda qoldirmaslikning 239 yo‘li tarbiyachilarning o‘z vaqtida o‘quvchilarning harakatlarini kuzatishi va ijobiy natijalarni payqab turishidir. Tarbiyachilar bolalarga turli talablar tizimini i lab chiqqanlar. Talablarning shakli har bir bolaning individual xususiyatlariga bog‘liq bo‘ladi. Agar bir bolaga eslatish yoki shama qilish kifoya qilsa, boshqasiga qat’iyroq talab qo‘yish kerak bo‘ladi. Bolaga sekin, ishchanlik vaziyatida keskin ohangda talab qo‘yish mumkin. Talablar to‘g‘ridan-to‘g‘ri, bilvosita, maslahat tarzida, o‘yin shaklida, ishonch orqali, ishonchsizlik, iltimos, shama, ma’qullovchi, qoralovchi, shartli bo‘ladi. Qo‘yilayotgan talablarning samaradorligi ham bolaning yosh va individual xususiyatlariga, u tushib qolgan vaziyatga, o‘qituvchi ko‘zlayotgan maqsadga va boshqa holatlarga bog‘liq. Musobaqa o‘qituvchi-tarbiyachining har bir bolaning imkoniyatlarini ko‘rish va baholashda, olg‘a harakat qilish davomida imkoni 50 bo‘lgan istiqbolni belgilashda, iroda va xarakterni tarbiyalashda yordam beradi. Maqtov alohida o‘quvchi hatti-harakatlarini, fe’l-atvorini ijobiy baholash yo‘li bilan pedagogik ta’sir ko‘rsatishdir. Jamoa o‘zining u yoki bu a’zosini rag‘batlantirib, bolalarning ijobiy xulq-atvorini mustahkamlaydi, bu bilan ularning ahloqini yo‘lga solib turadi. Maqtov bolaning o‘z faoliyati yoki yurish turishidan mamnuniyat tuyg‘usini keltirib chiqaradi. SHu sababli maqtovga berilib ketmaslik muhimdir. Aks holda, u manmanlik xotirjamlik tuyg‘usini keltirib chiqaradi. O‘qituvchi-tarbiyachi yoki jamoa ayrim bolalarning xulq-atvoridan, uning munosabatidan, muomalasidan mamnun bo‘lmasa, bolaga o‘z xulqini tuzatib olishda yordam ko‘rsatish uchun jazolash usulidan ham foydalanadi. Maqtov singari jazo ham bolaning xulq-atvorini yo‘lga solib turadi hamda uning o‘zini noqulay sezishga, uyalishga majbur qiladi. SHu sababli bu usuldan bolaning individual xususiyatlarini yaxshi bilgan holda foydalanish darkor. O‘qituvchining adolatsiz jazo berishi o‘quvchi bilan o‘zaro munosabatlarida nizoli vaziyat vujudga keltiradi. Inklyuziv maktab-internatlarida o‘quvchilarni ma’naviy jihatdan tarbiyalash adabiyot va san’atning o‘rni beqiyosdir. Ma’lumki, adabiyot arabcha-“adab” so‘zidan oilngan bo‘lib, odob ma’nosini anglatadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. 2020 yil 23- sentyabr.O‘RQ-637-son https://lex.uz/docs/5013007 2. O‘zbekiston Respublikasining “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonuni,2008 yil 7-yanvar O‘RQ-139-son https://www.lex.uz/acts/1297315 3. O‘zbekiston Respublikasining “Keksalar, nogironlar va aholining boshqa ehtiyojmand toifalari uchun ijtimoiy xizmatlar to‘g‘risida”gi Qonuni 2016 yil 26 dekabrdagi PQ-415-son https://www.lex.uz/docs/3083192 51 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar Strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-4947-son Farmoni. https :// lex . uz / docs /3107036 5. O ‘ zbekiston Respublikasining Prezidentining 2017 yil 1 dekabrdagi “ Nogironligi bo ‘ lgan shaxslarni davlat tomonidan qo ‘ llab - quvvatlash tizimini tubdan takomillashtirish chora - tadbirlari to ‘ g ‘ risida ” gi PF -5270- sonli Farmoni . https :// www . lex . uz / acts /3436192 6. O ‘ zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining 2007 yil 17 maydagi “ Imkoniyati cheklangan shaxslar uchun ixtisoslashtirilgan kasb - hunar kollejlari faoliyati to ‘ g ‘ risida ” 2007 yil 17 maydagi PQ -100- son Qarori . https :// lex . uz / docs /1203085 7. O ‘ zbekiston Respublikasining Prezidentining 2020 yil 13 oktyabrdagi “ Alohida ta ’ lim ehtiyojlari bo ‘ lgan bolalarga ta ’ lim - tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora - tadbirlari to ‘ g ‘ risida ” gi PQ -4860- son Qarori . https :// lex . uz / docs /5044711 8. 2020-2025 yillarda Xalq ta ’ limi tizimida inklyuziv ta ’ lim Inklyuziv ta ’ limni rivojlantirish Konsepsiyasi . O ‘ z . Res . Prezidenti . 13.10.2020 y PQ 4860- son 9. Sh . Mirziyoyev . “ Bilimli avlod - buyuk kelajakning , tadbirkor xalq - farovon hayotning , do ’ stona hamkorlik esa taraqqiyotning kafolatidir ”. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganligining 26 yilligiga bag’ishlangan tantanali marosimidagi ma‘ruzasi. Xalq so’zi gazetasi, 2018-yil 8- dekabr. 10. Sh. Mirziyoyev “Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz” O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish 257 tantanali marosimiga bag`ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi ma‘ruzasi Toshkent - «O‘zbekiston» - 2016 52 11. Sh. Mirziyoyev. “Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz” - Toshkent: «O‘zbekiston», 2017. II. Monografiya, ilmiy maqola, patent, ilmiy to‘plamlar 12. Amirsaidova SH.M. “Maxsus pedagogika fani taraqqiyotida sharq mutafakkiri g‘oyalarining o‘rni va roli” . Ped. fan. nom... diss. – T., 2006. 13. IIektra Spandagou, Cathy Little, David Evans, Michelle L. Inklusive Education in Schools and Early. Childhood Settings.springer Springer Singapore. 2020. 14. Инклюзивное образование в Испании . Пашкова . М , Скуднова . Т.Д.2018. 15. Екатерина Михальч. Инклюзивное образование. 2021. 16. Наталья Микляева, Татьяна Чудесникова, Ана Виле кая, Ольга Кудравец, Светлана Семенака. Инклюзивное образование детей с ограничеными возможностями здоровья. Москва Юрайт. 2021. 17. Nurmuhamedova L . SH . Nogiron bolalarning huquqiy asosalari va ilmiy - nazariy masalalari . Defektolog kadrlarni tayyorlash jarayoniga innovatsion ta’lim texnologiyalarini tadbiq etish: muammolar va istiqbollar.-T.,2014 18. D.S.Qaxarova ―Inklyuziv ta‘lim texnologiyasi Toshkent. 2014 ‖ 19. Р . Шомахмудова , Д . Тулаганова , А . Бердиэва . Жисмоний ривожланишида муаммолари бўлган болалар билан инклюзив ва махсус таълим тизимида олиб бориладиган коррекцион педагогик ишлар . Тошкент : ХТ « Розиқов О . Ж ». 2007 й . 20. Р . Шомахмудова . Инклюзив таълимнинг назарий ва амалий асослари . Тошкент: ХТ «Розиқов О.Ж». 2007 й. 21. Ю.В.Шумиловская Подготовка будущего учителя к работе с учащимися в условиях инклюзивного образования. 22. Yuldashev J . G ‘., S . A . Usmonov . Pedagogik texnologiya asoslari . – T .: O ‘ qituvch i , 2004 53

Inklyuziv ta’limning mohiyati va imkoniyati cheklangan bolalar uchun ijtimoiy ahamiyati

Купить