Innovatsion faoliyatni moliyalashtirish yo‘llari - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	328.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Innovatsion faoliyatni moliyalashtirish yo‘llari

Купить

Innovatsion faoliyatni moliyalashtirish yo’llari
MUNDARIJA
KIRISH .....................................................................................................................3
I BOB MOLIYALASHTIRISH MANBALARI TIZIMI VA
TAVSIFI .............6
1.1.Innovatsiya jarayonini moliyalashtirish uchun byudjetdan tashqari
mablag‘lar...6
1.2.Turli hayotiy bosqichlaridagi kompaniyaning innovatsion faoliyatini
moliyalashtirish.......................................................................................................16
II BOB RIVOJLANISHNING DASTLABKI BOSQICHLARIDA
INNOVATSION FAOLIYATNI MOLIYALASHTIRISH
MANBALARI ......25
2.1.Venchur kapitali - kompaniya rivojlanishning so‘nggi bosqichida
moliyalashtirishning asosiy manbai
sifatida.............................................................25
2.2.Investitsiya operatsiyasini tarkibiy
tuzilish........................................................31
XULOSA .................................................................................................................37
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO’YXATI ..........................................39
1

Kirish
Mavzuning dolzarbligi Jahon gloaballashuvi jarayonida kuchli raqobat har
sohada yangilikka undaydi. Fandagi texnika-texnologiya sohalaridagi eng so’nggi
yutuqlar, kashfiyotlar, yangiliklar, ratsionalizatorlik takliflarni ishlab chiqish va
xizmat ko’rsatish sohalariga shiddat bilan kiritilib boriladi va marketing,
boshqaruv, ishlab chiqarish, xizmat ko’rsatish sohalarida yangi yondashuv, yangi
texnologiya, texnikalarni qo’llashni talab qiladi va texnologiyalarni yangi avlodini
qo’llash asosida mablag’ kiritilishi investitsiyadan dalolat beradi. Yangilik
kiritilishi asosida mavjud texnika va texnologiyalarni almashtirilishi ham
investtsiyani anglatishi mumkin. Fan va texnika taraqqiyoti natijalari asosida yangi
texnika, texnologiyalarni qo’lga kiritilishi ham investitsiya ma’nosida ishlanadi.
Investitsiyani aniqlovchi omil bo’lib yangilik yaratilishi, ratsionalizatorlik takliflar
yirik tashkilotlar va shunga tegishli ilgari e’lon qilinmagan yirik ishlanmalar
xizmat qiladi.
Kichik raqobat muhitida ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish sohalarida
investitsiya ishlab chiqarishni yangi texnika va texnologiyani qo’llash asosida
tashkil etishni, xizmat ko’rsatish sohasida yangi, avval qo’llanilmagan xizmat
turlarini nazarda tutadi. Innovatsiya tushunchasi yangi maxsus turlarni mavjud
ishlab chiqariladigan mahsulotni almashtiruvchi, uning o’rnini bosuvchi yangi
mahsulotni ishlab chiqarishni ham anglatadi. Kuchli raqobat muhitida yangi
texnika va texnologiyalarni qo’llash asosida yangi mahsulotni, yangi bozorga olib
chiqishni ham bildiradi. Investitsiya kashfiyotlar asosida fan va texnika sohasida
yangi bilimlarni qo’llashga kiritilishini, yangi ilg’or texnika va texnologiyalarni
yaratilishini, ularni ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish sohalarida qo’llanilishini,
ular asosida yangi tovar va xizmatlarni yaratilishini va ular hisobiga raqobatni
kuchaytirishni, yangi bozorni egallashni ham anglatadi.
Innovatsiya an’anaviy va yangi ilm-fan sig’imi yuqori bo’lgan tarmoq
sohalarida iqtisodiy o’sishni va raqobatbardoshlikni doimiy ravishda ta’minlovchi
zaruriy vosita sifatida namoyon bo’ladi.
Kurs ishining vazifalari.
2

Innovatsion faoliyatni boshqarish: Yangi fikrlarni loyihalash, ularni
rivojlantirish va amalga oshirish jarayonlarini tashkil etish, maqsadlarni qo'yish,
resurslarni taqsimlash va innovatsion loyihalarni monitoring qilish.
Texnologik innovatsiyalarni o'rganish va integratsiya qilish: Yangi
texnologiyalarni kuzatish, ularga qarshi ta'sir va ularni kompaniyadagi
jarayonlarga integratsiya qilish.
Xodimlarni motivatsiyalash va ta'lim berish: Xodimlarni yangiliklar va
innovatsiyalarga qarshi kurashishga rag'batlantirish, ularni qo'llab-quvvatlash va
ularga yangi texnologiyalarni o'rganish va ularni innovatsion fikrlarni qo'llash
uchun ta'lim berish.
Kurs ishining obyekti. Yangi innovatsiyalar faoliyati, loyihalar va
obyektlar.
Kurs ishining predmeti. O‘zbekiston Respublikasi va xorij korxonalari
tashkilotlar o’rtasida innovatsion faoliyatni moliyalashtirish yo’llari.
Kurs ishining tadqiqot natijalari bo’yicha yangiliklar.
Innovatsiya an’anaviy va yangi ilm-fan sig’imi yuqori bo’lgan tarmoq
sohalarida iqtisodiy o’sishni va raqobatbardoshlikni doimiy ravishda ta’minlovchi
zaruriy vosita sifatida namoyon bo’ladi.
Innovatsiyaning asosiy xususiyatlari:
 Ilmiy - texnik yangilik;
 Amaliy qo’llanilishi;
 Tijoriy amalga oshirilishi, ya’ni bozorda ma’lum darajada
iste’molchilar talabini qondira olishi.
Umuman olganda, innovatsion jarayon - bu yangilik g’oyadan to
mahsulotgacha shakllanishi va bozorga tarqalishidir.
Innovatsion jarayon bosqichlari:
1-bosqich bu yangi g’oya va bilimlar;
2-bosqich bu yangilikni (novatsii) amaliy faoliyatga tadbiq etish, ya’ni
innovatsiya;
3-bosqich bu innovatsiyalar diffuziyasi. Ya’ni innovatsion mahsulot, xizmat va
3

texnologiyalarni yangi makon va sharoitlarda qo’llanilishi.
Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kurs ishi tarkiban kirish, ikkita bob,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Kurs ishi matni 39 betni
tashkil etadi.
Kurs ishining maqsadi.
Investitsiyalarni moliyalashtirish kelajakda aniq mahsadlarga erishishni
nazarda tutishi bilan tavsiflanadi. Investitsiyalarni moliyalashtirish iqtisodiy
samaraga erishish, ijtimoiy samara olish, tabiatni muhofaza qilish, ekologik
vaziyatni yaxshilash, ishlab chiqarishni rivojlantirish yoki samaradorlikni
oshirishga qaratilganligi bilan ajralib turadi. Investitsiyani kiritish va
moliyalashtirish qarorlari aniq hisob-kitoblar va tahlil hamda ekspertiza asosida
amalga oshiriladi.
4

I BOB MOLIYALASHTIRISH MANBALARI TIZIMI VA TAVSIFI
1.1 Innovatsiya jarayonini moliyalashtirish uchun byudjetdan tashqari
mablag‘lar
Innovatsion mexanizmning boshqaruv samaradorligini va oxir-oqibat
innovatsion faoliyat muvaffaqiyatini ta’minlaydigan muhim elementi –
moliyalashtirishdir. Innovatsiyalarni moliyalashtirishning ikki shakli ajratiladi –
to‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita. Birinchisi bevosita to‘g‘ridan-to‘g‘ri manbalardan,
ikkinchisi – bilvosita manbalardan iborat. Moliyalashtirishning to‘g‘ridan-to‘g‘ri
manbalariga quyidagilar kiradi:
 byudjet mablag‘lar;
 byudjetdan tashqari fondlar;
 korxona (birlashma) larning shaxsiy mablag‘lari;
 kreditlar;
 innovatsion investitsiyalar;
 maxsus fondlar;
 yuqori texnologiyali yangiliklarni ishlab chiquvchi venchur
tashkilotlar uchun innovatsion xorijiy kreditlar;
 grantlar.
Bu yerga boshqa manbalarni ham kiritsa bo‘ladi (masalan, sug‘urta fondlari,
kelajakdagi venchur fondlar, maqsadli xayriya tushumlari va h.k.).
Moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning bilvosita manbalariga quyidagilar kiradi:
 soliq imtiyozlari va chegirmalar;
 soliq kreditlari;
 kredit imtiyozlari, ya’ni korxonalarga – innovatsion ishlanmalarning
potensial iste’molchilariga kreditlar taqdim etish;
 shartnoma (konkret munosabatlar) va majburiyatlar bajarilmaganligi
uchun moliyaviy sanksiyalar;
 maxsus ilmiy jihoz va stendlar lizingi;
 bojxona imtiyozlari;
 amortizatsion imtiyozlar;
5

 ilmiy-texnik mahsulotga ilmiy asoslangan narx belgilash.
Bilvosita manbalarga, shuningdek, xalqaro ilmiy-texnik hamkorlikda davlat
proteksiyasi, novatorlarning (shu jumladan, tashabbuskor) innovatsion loyihalarini
kompleksli federal va davlat ilmiy-texnik, innovatsion dasturlarga kiritish; ilmiy
tashkilotlar uchun murakkab tajribaviy-eksperimental qurilma va asboblarni
ta’mirlashda ma’lum imtiyozlar va hokazolarni kiritish mumkin.
Boshqarish darajasi bo‘yicha innovatsiyalarni moliyalashtirish manbalari
federal (umumdavlat), soha, hududiy va institutsional (korxonalar, ilmiy-ishlab
chiqarish komplekslari) darajalariga bo‘linadi. Tarmoq darajada innovatsiyalarni
moliyalashtirish manbalari – davlat byudjeti, byudjetdan tashqari fondlar, maxsus
fondlar, tashqi (chet el) va ichki davlat qarzi shaklidagi zayom mablag‘lari
(obligatsiyalar, zayomlar, sertifikatlar), kreditlardir. Soha darajasida
innovatsiyalarni moliyalashtirish manbalariga soha va sohalararo byudjetdan
tashqari fondlar, jalb qilingan mablag‘lar (aksiyalar va mol-mulk sotuvidan,
maqsadli tushumlar), byudjet va bank kreditlari, xalqaro hamkorlikdan kelgan
moliya resurslari kiradi. Hududiy darajada moliyalashtirish manbalari bo‘lib
hududiy (respublika, viloyat) byudjet, maxsus hududiy byudjetdan tashqari
fondlar, qisman federal byudjet, qisman sohalararo byudjetdan tashqari fondlar,
kreditlar, innovatsion investitsiyalar xizmat qilishi mumkin.
Institutsional darajada (korxona, birlashma) moliyalashtirish manbalari –
shaxsiy mablag‘lar, byudjet mablag‘lari, byudjetdan tashqari fondlar, kreditlar,
moliya-sanoat guruhlari, ilmiy-ishlab chiqarish komplekslari va korporatsiyalar
(kichik “sho‘ba” korxonalar uchun) mablag‘lari, xorijiy innovatsion resurslar
(qo‘shma korxonalar uchun), aksiyalarni sotishdan tushgan mablag‘lar, kredit
imtiyozlari, lizing imtiyozlaridir. Ilmiy-tadqiqot institutlari va ilmiy-ishlab
chiqarish komplekslari darajasida innovatsiyalarni moliyalashtirish manbalariga
shaxsiy mablag‘lar, byudjet va byudjetdan tashqari mablag‘lar, kreditlar, qisman
amortizatsion ajratmalar, lizing imtiyozlari, maxsus fondlar, ilmiy xodimlar va
ilmiy muassasalar uchun grantlar kiradi. Ayrim holatlarda innovatsion loyihalarni
buyurtmachilarning o‘zlari – innovatsiya natijasida olingan mahsulot
6

iste’molchilari moliyalashtiradi.
Byudjet hisobidan moliyalashtirish. Innovatsiyalarni moliyalashtirishning
ba’zi bir manbalarini qisqacha ko‘rib chiqamiz. Innovatsiyalarni
moliyalashtirishning muhim manbasi federal (davlat) byudjetidir. Maxalliy
byudjetlar ham innovatsiyalarni moliyalashtirishning manbalari ekanligini
ta’kidlaymiz. Innovatsiyalarga bo‘lgan federal byudjet xarajatlari byudjetning
“Fundamental tadqiqotlar va ilmiy-texnik taraqqiyotga ko‘maklashish” nomli
alohida moddasida aks ettirilgan. Bundan tashqari, davlat byudjetda
innovatsiyalarga bo‘lgan xarajatlar (sohalar bo‘yicha) idoraviy xarajatlar tarkibida
– “Ilmiy-texnik taraqqiyotning istiqbolli texnologiyalari va ustuvor yo‘nalishlari
ishlanmasi” moddasida nazarda tutilgan.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 9 martdagi
133-son qaroriga muvofiq: “Davlat buyurtmasi asosida amalga oshiriladigan
ilmiy-tadqiqot loyihalarini moliyalashtirish O‘zbekiston Respublikasi Davlat
byudjeti va Innovatsion rivojlanish vazirligi
tomonidan ajratilgan hamda shu maqsadlar uch Innovatsion faoliyatda byudjet
hisobidan moliyalashtirish ob’ektlari quyidagilar: 1) ilmiy-texnik taraqqiyotning
ustuvor yo‘nalishlari; 2) maqsadli byudjet fondlari; 3) fan sektorlari, yetakchi
fundamental va izlanish tadqiqotlari. Ilmiy-texnik taraqqiyotning ustuvor
yo‘nalishlari bo‘yicha davlat byudjetdan davlat innovatsion dasturlar, davlat
ilmiy-texnik va xalqaro dasturlari moliyalashtiriladi.
Korxonalarning o‘z mablag‘lari. Innovatsiyalarni moliyalashtirishning
muhim manbalaridan biri korxonalarning o‘z mablag‘laridir. Korxona,
birlashmalar va ko‘pchilik ilmiy-texnik tashkilotlar (ITI, KB) darajasida ular
asosiy moliyalashtirish manbaidir. Hozirgi vaqtda korxonalarning o‘z mablag‘lari
tobora katta rol o‘ynamoqda, bunga esa bir qator sabablar bor: bunday
mablag‘larning maqsadga yo‘nalganligi, byudjet mablag‘lari etishmovchiligi,
ba’zi byudjetdan tashqari fondlarning tarqalib ketishi va noto‘g‘ri ishlatilishi,
kredit tizimining nomukammalligi (kreditning yuqori qiymati, banklar manfaati
yo‘qligi, kreditni rasmiylashtirish murakkabligi va h.k.). Ko‘rsatilgan tendensiya
7

umuman olganda sanoati rivojlangan mamlakatlarda milliy innovatsion tizimlari
uchun ham xarakterli ekanini ta’kidlab o‘tamiz.
Korxonalarning o‘z mablag‘lari o‘sishiga bo‘lgan tendensiya moliyalashtirish
tizimi yo‘nalganligining yangiliklarning (mahsulot, texnologik, tashkiliy-
boshqaruv) tezkor tadbiq qilinishi va qo‘llanilishiga jadallanishini aks ettiradi.
Innovatsion rivojlanishga o‘z mablag‘larini sarflab, korxona (birlashma, firma) lar
yangiliklarni realizatsiyasidan tez samara olishda ko‘proq manfaatdordir.
Shubhasiz, aniqlangan tendensiyalar kelajakda ham saqlanib qoladi. Bunda federal
byudjet mablag‘lari muhim, keng ko‘lamli federal kompleksli innovatsion
dasturlar bajarilishiga qaratilishi nazarda tutiladi.
Korxonalarning o‘z mablag‘lari asosan daromad, amortizatsion ajratmalar,
ba’zan eksportdan daromad, ro‘yxatdan chiqqan va ortiqcha mol-mulk
realizatsiyasi hisobidan shakllanadi. Amortizatsion ajratmalar o‘z mablag‘larning
50% dan, daromad – 30% dan ortig‘ini tashkil etadi. Amortizatsion ajratmalarning
korxonalar o‘z mablag‘laridagi ulushidan qa’ti nazar innovatsiyalarni
moliyalashtirish tizimini takomillashtirish nuqtai nazaridan quyidagilar
muhimdir: 1) ilmiy-texnik ishlanmalar, tajribaviy, eksperimental va boshqa
ishlarni amalga oshirish uchun amortizatsion mablag‘lardan maqsadli foydalanish
tizimini shakllantirish; 2) asosiy fondlar faol qismini tezkor amortizatsiyasi
usullarini qo‘llash.
Mamlakatdagi innovatsion ishlanmalarning asosiy qismi amalga
oshiriladigan ilmiy-tadqiqot institutlari, tajribaviy- konstruktorlik byuro va ilmiy-
ishlab chiqarish komplekslarida moliyalashtirish manbalaridan biri shaxsiy
mablag‘lardir. Ular quyidagilar hisobidan shakllanadi:
 boshqa tashkilot, davlat organlari va tijorat tuzilmalari bilan tuzilgan
iqtisodiy shartnomalar asosidagi ishlarni bajarishdan tushgan foyda (daromad);
 innovatsiyalar bozorida ilmiy mahsulot sotuvlari (patentlar, ixtirolar,
litsenziyalar, nou-xau, loyiha-konstruktorlik va texnologik hujjatlar, retseptlar,
tajribaviy buyumlar va texnologik reglamentlar);
 maslahat yordamini ko‘rsatish;
8

 amortizatsion ajratmalar.
Yuqorida ko‘rsatilgan tashkilotlarning aksariyati uchun o‘z mablag‘lari
tarkibida amortizatsion ajratmalar kamtarona o‘ringa ega. Ilmiy-ishlab chiqarish
komplekslari bundan mustasnodir, u yerda katta hajmdagi asosiy va aylanma
mablag‘larga ega bo‘lgan ishlab chiqarish bo‘linmalari ustunlik qiladi.
Loyihani moliyalashtirish. Innovatsiyalarni
moliyalashtirishning muhim va nisbatan yangi shakli – loyihani
moliyalashtirishdir. An’anaga ko‘ra, loyihani moliyalashtirish investitsion
loyihalarni uzoq muddatli bank kreditlashi sifatida tushuniladi va 1990 yillargacha
asosan investitsion loyihalarga yo‘naltirilgan. Ammo hozirgi vaqtda uning ko‘plab
turi mavjud bo‘lib, turlicha talqin etiladi va innovatsion faoliyatga ham kirib keldi.
Loyihani moliyalashtirishning innovatsion sohaga (uning turlaridan biri) kirib
kelishi innovatsion investitsiyalarga bog‘liq, ya’ni dastlab loyihalarni amalga
oshirish uchun kiritilgan investitsiyalar qisman progressiv yuqori texnologiyali
yangiliklar ishlanmasiga va o‘zlashtirilishiga qaratilardi. U vaqtda innovatsion
investitsiyalar (yangiliklarga bo‘lgan investitsiyalar) ikkinchi darajali maqsadni
ko‘zlab, asosiy investitsion loyihalarning bir qismigina edi. Ammo innovatsion
investitsiyalar samaradorligi, innovatsion ishlanmalar keng ko‘lamligi va
murakkabligi, mamlakat va uning hududlari iqtisodiy rivojlanishining
innovatsiyalarga yo‘nalganligi loyihani moliyalashtirishning yangi turi
shakllanishiga olib keldi.
Loyihani moliyalashtirishda asosiy kreditor-investorlar tijorat va innovatsion
banklardir, lekin bular davlat muassasalari, xorijiy kompaniyalar, turli soha
korxonalari, xalqaro moliya tashkilotlari va nodavlat (tijorat) tuzilmalari bo‘lishi
mumkin. Innovatsiyalarni moliyalashtirishning bunday shakli konkret
innovatsion loyihalar tanlashdagi tashkiliy murakkabligi, axborotning
cheklanganligi va tijorat xavfining ortishi bilan ajralib turadi.
Moliyalashtirishning ushbu shakli xususiyatlari davlat organlari va xalqaro
moliya tashkilotlarining aniq va qonuniy jihatdan mustahkamlangan kafolatlari
mavjudligi, investor-kreditorlar, loyiha tashkilotchilari va kafillari o‘rtasidagi
9

xatarlarni aniq taqsimlashni o‘z ichiga oladi.
O‘ziga xos xususiyati shundaki, loyihani moliyalashtirishga faqat
realizatsiyadan keyin doimiy moliya oqimini va qarzdorlik majburiyatlarini
qoplanishini ta’minlay oladigan innovatsion ishlanmalarga ruxsat beriladi.
Keyingisi innovatsion ishlanmalarning har tomonlama va malakali ekspertizasi
o‘tkazilishini talab etadi. Qarzdorlik majburiyatlari qoplanishi birlamchi manbalar,
innovatsion loyihani realizatsiyasidan tushgan daromad hisobidan amalga
oshiriladi, ayrim holatlarda esa ular ikkilamchi manbalar, kafil va byudjet
dotatsiyalari (subsidiyalari) hisobidan qoplanishi mumkin. Loyihani
moliyalashtirish o‘ziga xosliklari qatoriga kreditorlar (banklar, maxsus
innovatsion- investitsion fondlar, xalqaro moliya tuzilmalari) bilan innovatsion
loyihalarni amalga oshirish jarayonlarini kelishishni ham kiritish lozim.
Innovatsiyalarni loyihaviy moliyalashtirish uchun innovatsiyalar portfeli
shakllanishi va qo‘llanilishi xarakterlidir.
Innovatsiyalar portfeli odatda ishlar hajmi (yirik, o‘rta va kichik),
murakkabligi va ahamiyati, realizatsiya muddatlari va sohalari bilan ajralib
turadigan turli loyihalarni o‘z ichiga oladi. Bunday tabaqalanish loyihaning texnik
va tijorat xavflarini kamaytirishga imkon berib, loyihalarning realizatsiyadagi
samaradorligini oshiradi. Innovatsiyalarni loyihaviy moliyalashtirishning bir qator
turlari qo‘llanilib, ular kredit majburiyatlarining qoplanish usullari,
ishtirokchilarining kreditga layoqatliligi va hokazolar bilan ajralib turadi. Har
qanday holatda eng samarali loyihaviy moliyalashtirish
– innovatsion loyihani realizatsiyasidan olingan daromad kredit
majburiyatlarini qoplashning yagona manbai bo‘lgandagi variantdir.
Loyihani moliyalashtirish bir qator afzalliklar va kamchiliklarga ega.
Afzalliklarga moliyalashtirishning maqsadli xarakteri, tijorat xatarlarining
taqsimlanishi, davlat va moliya tashkilotlarining kafolatlari kiradi. Loyihani
moliyalashtirish kamchiliklari: loyiha xatarlarining ancha yuqori darajasi,
innovatsion muhitga bog‘liqligi, qonunchilikdagi (shu jumladan, innovatsion
qonunchilikdagi) kamchiliklar. Bir qator tamoyillarga rioya etilib, talablar majmui
10

hisobga olinsa va ma’lum sharoitlar yaratilgan holatda loyihaviy moliyalashtirish
innovatsiyalarni moliyalashtirishning samarali shakllariga kiritilishi mumkin.
So‘nggi yillarda davlat byudjetidan sohaga ajratilayotgan mablag‘lar hajmi 3
martagacha oshirildi. Lekin ular asosan ilmiy faoliyat bilan shug‘ullanuvchilarning
maoshlari, moddiy-texnika bazasini mustahkamlashga sarflanmoqda.
Ilmiy tashkilotlarning moddiy-texnika va ilmiy laboratoriyalar ba’zalarini
rivojlantirmas ekanmiz, ko‘zlagan maqsadimizga erisha olmaymiz” 1
. Shu
sababdan ham, vaziyatni o‘nglash va 2030 yilga kelib O‘zbekistonning Global
innovatsion indeks reytingi bo‘yicha jahonning 50 ilg‘or mamlakati qatoriga
kirishiga erishish maqsadida – O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil
21 sentyabrdagi PF-5544-son Farmonida, innovatsion faoliyatni moliyalashtirish
tizimini takomillashtirishning quyidagi yo‘nalishlari belgilangan:
 ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlariga sarflanadigan davlat
xarajatlarini ko‘paytirish va 2021 yilga borib bu ko‘rsatkichni yalpi ichki mahsulot
hajmining 0,8 foiziga yetkazish;
 innovatsion faoliyatni moliyalashtirish bo‘yicha maxsus institutlar
(innovatsiya jamg‘armalari, innovatsiya banklari, venchur jamg‘armalari) tashkil
etish;
 mamlakatni innovatsion rivojlantirishni rag‘batlantirish uchun bank
kreditini olish tartib-taomillarini va talablarini soddalashtirish;
 innovatsion taraqqiyotni mikromoliyalashtirish tizimini takomillashtirish;
 ilmiy-texnologik rivojlanishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilash va
moliyalashtirishda xususiy sektor ishtirokini rag‘batlantirish;
 innovatsion loyihalar va salohiyatli investorlarning doimiy ravishda
yangilab boriladigan yagona ma’lumot bazasini tashkil etish;
 innovatsion loyihalar uchun grantlar va texnik ko‘mak mablag‘larini
olish va ulardan foydalanish tartib-taomillarini soddalashtirish va shaffofligini
1
Танзила Норбоева:”Илм-фан, инновациялар соҳасига хусусий секторни жалб қилиш кўрсаткичи жуда
паст”. www. Kun.uz20.06.2020 12:06 706
11

oshirish.
Xulosa shuki, innovatsion loyihalar hayotiy siklining barcha bosqichlarida
moliyaviy resurslar bilan ta’minlanishi, ularning rad etilishi yoki to‘xtatib
qo‘yilishi kabi holatlarning bo‘lmasligini kafolatlaydi.
Innovatsion faoliyatni moliyalashtirish manbalaridan biri – byudjetdan
tashqari fondlardir. Ular innovatsiyalarni moliyalashtirish manbalari sifatida
innovatsion jarayonni boshqarishning barcha darajalarida: davlat, soha,
hududiy, institutsional (korxonalar, ilmiy tadqiqot institutlari, ilmiy-texnik
institutlari) darajasida faoliyat ko‘rsatadi. Byudjetdan tashqari fondlar mazmuni,
ahamiyati va vujudga kelish xususiyatlarini qisqacha ko‘rib chiqamiz.
Korxonalarning qayta qurilishi va qayta qurollanishi, ishlab chiqarishni
tashkil etishning prinsipial yangi shakllarini qo‘llash, prinsipial yangiliklarni
o‘zlashtirish va hokazolar zarurati katta resurslar bo‘lishligini va ularning tezkor
qayta taqsimlanishini talab etadi. Ma’lumki, davlat byudjeti – moliya resurslari
vujudga kelishining samarali shakllaridan biridir. Biroq byudjet mablag‘larini
ishlatish qonunchilik organlari tomonidan tartibga solinadi, shu bois mablag‘larni
tezkor qayta taqsimlash masalasi bo‘lishi mumkin emas.
Mulkchilik shakllarining xilma-xilligi, davlat mulkchilik ulushining
qisqarishi mablag‘larni qayta taqsimlashning yangi usullaridan foydalanishni talab
qilib, moliya resurslari vujudga kelishining boshqa shakllari – byudjetdan tashqari
fondlarning tashkil etilishiga sabab bo‘ladi. Ular tezkor qayta taqsimlanishi va
ishlatilishi mumkin, chunki byudjetdan tashqari fondlar faqat ijro etuvchi organlari
tomonidan tartibga solinib, qonunchilik organlari tomonidan esa nazorat
qilinmaydi. Albatta, mablag‘larni qayta taqsimlash, qaror qabul qilish tezkorligi
bilan bog‘liq masalalar boshqa yo‘l bilan hal etilishi mumkin. Masalan, davlat
yoki mahalliy byudjetdan maqsadli vazifa va loyihalar, shu jumladan, innovatsion
ishlar uchun muayyan qismi ajratiladi. Lekin masalalar katta ko‘lamliligi va
xilma-xilligida bularning o‘zi etarli emas. Shu sababli qonunchilik organi qaroriga
ko‘ra aniq maqsadli, o‘z daromadlari manbalariga ega bo‘lgan byudjetdan tashqari
12

fondlar tashkil etiladi. 2
Byudjetdan tashqari fondlar – aniq (ijtimoiy, iqtisodiy, ilmiy, texnologik,
ekologik xarakterdagi) maqsadlarni amalga oshirish va turli darajadagi
byudjetlarda nazarda tutilmagan ehtiyojlarni moliyalashtirish uchun ajratilgan
moliya resurslarini qayta taqsimlash va ulardan foydalanish shakli. Hozirgi
vaqtda ular moliya tizimi, xususan, innovatsiyalarni moliyalashtirish tizimining
muhim bo‘g‘inidir.
Byudjetdan tashqari fondlarning aksariyati davlat va munitsipal tuzilmalarga
tegishli, lekin ular avtonomdir. Ular qat’iy maqsadga ega bo‘lib, umumdavlat,
hududiy yoki mahalliy ahamiyatga ega bo‘lgan aniq dasturlar uchun yaratilgan;
buni amalga oshirish uchun esa byudjet mablag‘lari yetarli emas, hudud ichida va
tashqarisidagi qo‘shimcha moliya resurslari kerak bo‘ladi.
Davlat byudjetdan tashqari fondlari moliyaviy tizimning tarkibiy qismi
bo‘lib, bir qator xususiyatlarga ega:
 qat’iy maqsadli yo‘nalganlikka ega;
 fondlarning pul mablag‘lari byudjetga kiritilmagan davlat xarajatlarini
moliyalashtirish uchun ishlatiladi;
 asosan yuridik shaxslarning majburiy ajratmalari hisobidan shakllanadi;
 fondlarga qilingan to‘lovlar va shu jarayonda vujudga kelgan o‘zaro
munosabatlar soliq tabiatiga ega; soliqlar kabi, to‘lovlar tariflari davlat tomonidan
belgilanib, majburiy hisoblanadi;
 fondlarning pul mablag‘lari davlat mulkchiligida bo‘lib, byudjetlar
hamda boshqa fondlar tarkibiga kirmaydi va qonunda belgilanmagan biron-bir
maqsadda olib qo‘yilmaydi;
 byudjetdan tashqari fondlardan investitsion, innovatsion loyiha va
dasturlarni moliyalashtirish uchun qo‘shimcha mablag‘larni jalb qilish uchun
subvensiyalar ajratiladi. Byudjetdan tashqari fondlar soliq to‘lashdan, davlat va
bojxona bojlaridan ozod etiladi.
2
Bekmurodov A.Sh., Karrieva Ya.K., Ne’matov I.U., Nabiev D.H., Kattaev N.T. Xorijiy investitsiyalar. O’quv
qo’llanma. –T.:Iqtisodiyot, 2010.-166 b.
13

Byudjetdan tashqari fondlar turli xil jihatlarga ko‘ra tasniflanishi mumkin:
boshqaruv darajasiga, maqsadiga, amal qilishi davriga, muammolar qamrovi va
biron sohaga mansubligiga ko‘ra. Boshqaruv darajasiga ko‘ra quyidagi byudjetdan
tashqari fondlar ajratiladi:
 davlat;
 soha;
 mahalliy;
 institutsional (birlashma, korporatsiya, ilmiy-texnik markazlar
darajasida).
Maqsadiga ko‘ra byudjetdan tashqari fondlar iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik
fondlarga bo‘linadi. Iqtisodiy byudjetdan tashqari fondlarga boshqalar bilan bir
qatorda ITTKI (ilmiy- tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari) ning soha va
sohalararo fondlari kiradi. Iqtisodiy byudjetdan tashqari fondlar foydalanish
yo‘nalishlari bo‘yicha ajratilishi mumkin: ilmiy-texnik, innovatsion, tashqi
iqtisodiy faoliyat va hokazolar bo‘yicha.
Amal qilishi davriga ko‘ra byudjetdan tashqari fondlar muddatsiz, uzoq
muddatli va qisqa muddatli amal qiladigan bo‘ladi. Soha va sohalararo byudjetdan
tashqari fondlar ham amal qiladi. Sohalararo deb ilmiy-tadqiqot va tajriba-
konstruktorlik fondlar hisoblanishi lozim. Muammolar qamroviga ko‘ra
byudjetdan tashqari fondlar umumiy xarakterli (ilmiy-tadqiqot va tajriba-
konstruktorlik sohalararo fondi) va muayyan xarakterdagi (birlashmalarning
byudjetdan tashqari fondi) bo‘lishi mumkin.
Byudjetdan tashqari fondlar tarkibi dinamikdir: ba’zi fondlar, o‘z rolini
bajarib va o‘zini badnom etib, faoliyatini to‘xtatadi, boshqalari – bir necha yil
faoliyat ko‘rsatadi, keyingilari – bir nechta byudjetdan tashqari fondlarga
parchalanadi. Ta’kidlab o‘tamiz, byudjetdan tashqari fondlar faqat muayyan
sharoitlardagina vujudga keladi va o‘z faoliyatini tugatishi mumkin. Ushbu
fondlarning faoliyat ko‘rsatilishi natijalari mutaxassislar tomonidan turlicha idrok
qilinadi. Ularni yanada rivojlantirish va boshqarish bo‘yicha tavsiyalar ham
shunday bir- biriga zid ko‘rinadi.
14

Byudjetdan tashqari fondlar boshqa fondlar bilan bir qatorda innovatsion
faoliyatni moliyalashtirish tizimini shakllantiradi.
1.2 Turli hayotiy bosqichlaridagi kompaniyaning innovatsion faoliyatini
moliyalashtirish
Yangi tashkil etilgan innovatsion kompaniyalar (boshlang‘ich tashkilotlar)
moliyasi zamonaviy korporativ moliya nazariyasi hamda amaliyotini o‘rganish
ob’ekti bo‘lgan yirik va o‘rta biznes moliyasidan tubdan farq qiladi.
Zamonaviy korporativ moliyani o‘rganish ob’ekti - bu har qanday
boshlang‘ich tashkilotlardan farqli o‘laroq, operatsion faoliyati rivojlangan
kompaniyalarning moliyasidir. Operatsion faoliyatni kompaniyaning mahsulot
ishlab chiqarishi va sotishi, xizmatlar ko‘rsatishi va ishlarni bajarishi bilan bog‘liq
asosiy faoliyati deb tushunish mumkin. Bunday kompaniyadagi moliyachining
vazifasi moliyaviy oqimlarni kompaniya samaradorligini oshiradigan tarzda
boshqarishdir. Moliyalashtiruvchi kompaniyaning kapital
tuzilishi uning qiymatini maksimal darajada oshiradigan tarzda qurishi,
kompaniya uchun eng foydali dividend siyosat turini belgilashi, foizlar bo‘yicha
to‘lovlarni to‘lashi, oddiy aktsiyalarni sotib olishi va boshqalarning maqbul
sxemalarini ishlab chiqish bilan shug‘ullanishi kerak.
Yangi tashkil etilgan biznesda bunday global muammolar yuzaga kelmaydi,
tadbirkorning vazifasi juda oddiy: zarur mablag‘larni jalb qilish. Korporativ
moliyalashtirish nazariyasiga ko‘ra, har qanday kompaniyaning barcha pul
oqimlari uchta asosiy guruhga birlashtiriladi: operatsion, investitsiya va moliyaviy
faoliyatdan kelib chiqadigan oqimlar. Agar biz rivojlanishning dastlabki
bosqichida yosh innovatsion kompaniyani oladigan bo‘lsak, unda tadbirkor hech
narsaga ega emas - na aktivlarga, na o‘z kapitaliga. Tadbirkorlarning barchasi
bozorga olib chiqilgan ixtirodan pul ishlashni xohlaydi. Ehtimol, ular hali ham
biznes g‘oyasiga ega bo‘lishi mumkin. Ya’ni, biznesni umumiy ma’noda - biznes
jarayonlari va savdo bozori darajasida qanday tashkil etilishi haqida g‘oya. Ushbu
bosqichda operatsion, investitsiya va moliyalashtirish faoliyatidan kelib chiqadigan
pul oqimlari haqida gapirish hali kerak emas.
15

Har qanday tadbirkor va innovatsion loyiha tashkilotchisi duch keladigan eng
asosiy muhim savol – “Biznesni yaratish va rivojlantirish uchun pulni qayerdan
olish kerak?” Bu vazifa o‘ylaganimizdek oddiy emas. Ko‘p hollarda kichik va
o‘rta biznes korporatsiyalardan farqli o‘laroq tijorat kreditini ololmaydi, chunki
kredit olish uchun sizga quyidagilar kerak:
1) kredit bilan ta’minlangan aktivlar;
2) faoliyatni o‘z vaqtida to‘lashga imkon beradigan operatsion
faoliyatdan normal oqim
Ko‘pgina hollarda yangi tashkil etilgan kompaniyada kredit bilan
ta’minlangan likvidli aktivlari, o‘z kapitali va foizlar uchun to‘laydigan mablag‘i
yo‘q bo‘ladi. Shunday qilib, innovatsion startaplar moliyasi bilan korporativ
moliyalashtirish o‘rtasida yana bir farq bor - aksariyat hollarda kredit olish
imkoniyati mavjud emas.
Yirik kompaniyalar tomonidan moliyaviy resurslarni jalb qilishda keng
qo‘llaniladigan klassik moliyaviy vositalar(masalan, obligatsiyalar, tijorat
veksellari, bank aktseptlari va boshqalar)ning yangi tashkil etilgan korxonaga
“kirish imkoniyati yo‘q” (uning aktivlari yo‘q). Startapga ega bo‘lgan narsa - bu
o‘zining kichik kapitali va ixtirosi bilan yangi kompaniya sarmoyadorlarni jalb
qilishi mumkin. Buning uchun tadbirkor investorlarni uning g‘oyasi hali ham
istiqbolli ekanligiga ishontirishi kerak. Shundagina kompaniya ushbu g‘oyaga
asoslanadi. 3
Noldan boshlangan har qanday kompaniyada moliyaviy qarorlar va
kompaniya faoliyatining barcha boshqa jihatlari - jamoa, xodimlar, marketing,
intellektual mulkni himoya qilish, huquqiy jihatlar o‘rtasida juda yaqin
munosabatlar mavjud. Startapda qoida tariqasida katta korporatsiyada bo‘lgani
kabi, alohida moliyaviy bo‘linma yaratish uchun pul yo‘q. Dastlabki bosqichida
“moliyaviy menejer” mavqei mavjud bo‘lmaydi. Barcha aniqlovchi moliyaviy
qarorlar kompaniyaning ta’sis jamoasi tomonidan qabul qilinadi. Shu bilan bir
qatorda texnologik kompaniyalarda mutaxassislar ko‘pincha to‘liq iqtisodiy
3
Karlibaeva R. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish: O’quv qo’llanma. - T.: Cho’lpon, 2011.-124 b.
16

ma’lumotga yoki moliya bilan ishlash tajribasiga ega emaslar. Albatta, bilimdagi
bu bo‘shliq moliyaviy, ko‘p yillik tajriba bilan qoplanishi mumkin. Ushbu tajriba
tadbirkor tomonidan sinov va xatolarning qiyin yo‘li orqali to‘planadi – ba’zan
unga kompaniya qimmatga tushadi.
• Venchure yoki shamolmi? Banana Republic (AQShdagi taniqli kiyim-
kechak ishlab chiqaruvchisi) asoschisi Mel Ziegler sport kostyumlariga
ixtisoslashgan ZoZa kompaniyasini ochdi. 165 million dollarlik venchur kapital
fondining vakili Geri Rixel BusinessWeekga shunday dedi: “Agar siz pulga ega
bo‘lishga jur’at etsangiz, iste’mol bozori sizga xavf tug‘dirmaydi”. Keyinchalik
uning fikri noto‘g‘ri ekanligi aniqlandi. 2001-yilning bahorida ZoZa o‘zining
birinchi kolleksiyasini chiqardi - yuz minglab kostyumlarda ko‘rsatilgan
o‘lchamlar haqiqiylaridan ikki pog‘ona kattaroq edi. Daromad 80% ga yetdi va
ikki oy ichida ZoZa bankrot bo‘ldi [5.25]. Demak, tadbirkorlik jasorati, yaxshi
g‘oya va arzon mablag‘ yutuq uchun emas, muvaffaqiyatsizlik uchun ham yetarli
bo‘lishi mumkin. Shunday qilib, boshlang‘ich moliyalashtirish yirik kompaniyalar
moliyasidan tubdan farq qiladi, chunki (1-rasm) korporatsiyalar va kichik
innovatsion kompaniyalarning moliyaviy oqimlari o‘rtasida sezilarli farq mavjud.
Shu bilan birga, qarzga olingan an’anaviy moliyaviy resurslarning aksariyati (bank
kreditlari va kreditlari, kompaniya obligatsiyalari chiqarish va sotish mablag‘lari,
boshqa bank bo‘lmagan bozor sub’ektlarining kreditlari shaklida) yosh innovatsion
kompaniyalar uchun mavjud emas. Barcha aniqlovchi moliyaviy qarorlar
ko‘pincha hech qanday maxsus moliyaviy ma’lumotga hamda moliya bilan ishlash
tajribasiga ega bo‘lmagan kompaniya asoschilari jamoasi tomonidan qabul
qilinadi.
17

1- shakl. Corporate & Innovative Startup Finance.
Biznes g‘oyasi ishlab chiqilgan paytdan boshlab kompaniyani strategik
investorga sotish yoki ommaviy bozorga chiqishgacha bo‘lgan muddatda
startapning kelajagini belgilaydigan asosiy omillardan biri bu uning moliyaviy
strategiyasidir. Bu yirik korporatsiyalarning moliyaviy strategiyalaridan sezilarli
darajada farq qiladi. Hayotiy siklning har bir bosqichida moliyalashtirishning
maqbul manbalarini tanlash, xarajatlar va daromadlar tarkibini moliyaviy
rejalashtirish va kompaniyaning biznes modelini tahlil qilishdan iborat bo‘lgan
vakolatli moliyaviy strategiya yangi tashkil etilgan korxona uchun muvaffaqiyat
imkoniyatlarini sezilarli darajada oshiradi.
Yangi kompaniyani shakllantirish va rivojlantirish jarayoni shartli ravishda
bosqichlarga bo‘linadi. Ularning har biri o‘ziga xos vazifalar va ularni hal qilish
usullariga ega. Hayot siklining quyidagi bosqichlari ajratilgan:
1) rivojlanishning dastlabki bosqichlari – urug‘ va ishga tushirish
(Seed Stage, Startup);
2) dastlabki bosqich (Dastlabki bosqich);
3) kengayish / rivojlanish bosqichlari (Development, Expantion).
Ba’zida loyiha / texnologiyaning pasayishi (o‘lishi) kabi bosqich ham ajralib
turadi. Kompaniyaning bosqichda shakllanishi va rivojlanish davrlarini taqsimlash
mezonlari kompaniyaning umumiy (to‘plangan) pul oqimining dinamikasi va
belgisidir. Shu bilan birga, har bir bosqichda biznesni rivojlantirish uchun zarur
18 Moliyalashtirish-ning turli
manbalari
Korporativ moliya va start-aplarni
moliyalashtirishMoliyaviy oqimlarning turli
xil tuzilishi
Turli xil moliyaviy strategiyaTurli xil
boshqaruv
tamoyillari

moliyaviy resurslar darajasi ham o‘zgaradi.
Innovatsion tadbirkorlikda an’anaviy moliyalashtirish manbalari va
usullaridan foydalanish nihoyatda cheklangan yoki umuman imkonsizdir. Ertami-
kechmi har qanday startap asoschilarining oldida asosiy savol paydo bo‘ladi:
“Kerakli mablag‘ manbalarini qayerdan topish mumkin va ularning maqbul tarkibi
qanday bo‘lishi kerak?" Shu bilan birga investitsiyalar to‘g‘risida qaror qabul
qilishning hal qiluvchi omillari korxona rivojlanish bosqichi va moliyaviy
daromadlarning noaniq istiqbollari hisoblanadi.
Yosh kompaniyalar rivojlanishining dastlabki bosqichlarini
moliyalashtirishga urug‘ bosqichi, erta o‘sishni boshlash bosqichi (dastlabki
bosqich) hamda moliyalashtirish kiradi. Shu bilan birga urug‘ va ishga tushirish
bosqichlari o‘rtasidagi chegaralar ancha o‘zboshimchalik bilan amalga oshiriladi.
Chunki ikkala bosqichda ham investitsiya faoliyatidan kelib chiqadigan pul
mablag‘larining salbiy oqimi yordamida tajribaga ega bo‘lmagan yosh
kompaniyalar ko‘rib chiqiladi. Ko‘pincha bu oqim mavjud bo‘lmagan yoki uning
qiymatlari ahamiyatsiz bo‘lgan operatsion faoliyatdan kelib tushishi bilan to‘sib
qo‘yilmaydi. Kompaniya bozorda to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘xshashlari bo‘lmagan yoki
mavjud mahsulotlardan sifat jihatidan farq qiladigan yangilarini taklif qiladi.
Dastlabki bosqichida mahsulot yaratishni yakunlash, dastlabki namunasini
olish va biznes-rejani tayyorlash uchun katta miqdordagi mablag‘ sarflanganiga
qaramay, ko‘pincha operatsion faoliyat (ya’ni mahsulotni ishlab chiqarish va
sotish) hali boshlanmagan holatda ijobiy pul oqimi xosil boladi. Odatda ushbu
bosqich mahsulot hali yakunlanmaganligi yoki sinovdan o‘tkazilmaganligi bilan
tavsiflanadi. Buning natijasida biz investitsiya faoliyatidan kelib chiqadigan salbiy
pul oqimiga ega bo‘lamiz. Bu esa kompaniya rivojlanishi bilan ortib boradi.
Kompaniyaning urug‘lanish bosqichida tashqi moliyalashtirishni jalb qilish juda
qiyin va imkonsizdir. Natijada kompaniya tadbirkorning ichki resurslari va bepul
olinishi mumkin bo‘lgan tashqi manbalar (4-rasmga qarang) hisobidan ishlaydi.
Masalan, grantlar, universitetlarning mablag‘lari, biznes inkubatorlar. Bundan
tashqari aksariyat boshlang‘ich korxonalar uchun tashqi qarzlarning yetishmasligi
19

hamda moliyalashtirish manbalariga kirish imkoniyati yo‘qligi boshlang‘ich
bosqichda pul juda qimmat bo‘lgan yangi bosqichdagi ulushini hech kim bilan
baham ko‘rishni istamaydigan tadbirkorning tanlagan strategiyasi bilan izohlanadi.
G‘arb adabiyotida venchur moliyalashtirish masalasida bu uchun maxsus atama
mavjud “3F - oila, do‘stlar, ahmoqlar”.
Ishga tushirish bosqichida mablag‘larning chiqib ketishi ham mavjud. Bu
qisman operatsion oqimlar hisobiga qoplanadigan mahsulot yoki xizmatni
rivojlantirishga qo‘shimcha sarmoyalarni aks ettiradi. Ushbu bosqichda
tadbirkorlar jamoasi bu vaqtga qadar yuridik shaxs sifatida ro‘yxatdan o‘tgan
operatsion kompaniyaga o‘xshaydi. Kompaniyaning birinchi iste’molchilari
ma’lum bo‘ladi. Mahsulot prototipi ustida olib boriladigan qizg‘in ish davomida
kompaniyaning jamoasini qaysi odamlar to‘ldirishi kerakligi haqida fikr
shakllandi. Shu bilan birga birinchi moliyaviy savollar tug‘iladi: moliyalashtirishda
kompaniya qiymatini baholash va investor bilan operatsiyani mukammal tuzish
lozimligi haqidagi.
Kerakli investitsiyalar o‘zini o‘zi moliyalashtirishda ko‘pincha oxirgi o‘rinda
turadi yoki yo‘q bo‘lib ketadi. Chunki innovatsion biznes ko‘pincha yangi tashkil
etilgan korxona bo‘lib, tegishli mablag‘larga ega bo‘lmaydi. Dastlabki ustav
kapitali investitsiyalarni moliyalashtirishning jiddiy manbai bo‘lishi mumkin emas,
chunki u doimo saqlanib turishi kerak. Aks holda korxona tugatilishi kerak bo‘ladi.
Birinchi institutsional sarmoyadorlar – urug‘, venchur fondlari, innovatsion
loyihalarni rivojlantirishning dastlabki bosqichlarini moliyalashtiruvchi biznes
farishtalari moliyalashtirishning ustuvor manbalari hisoblanadi. Shuningdek
universitetlar, biznes-inkubatorlar va texnoparklar mablag‘i ham moliyalashtirish
manbalari sifatida katta ahamiyatga ega.
Kompaniyaning biznes modeli, tadbirkor hamda uning jamoasining tajribasi,
obro‘si, shuningdek moliya bozorlaridagi vaziyat ko‘p jihatdan
moliyalashtirishning u yoki bu turini jalb qilish imkoniyatini belgilaydi.
Kompaniyani tashkil etishning dastlabki bosqichida ham institutsional
investorlardan (masalan, urug‘ venchur fondlari yoki strategik investorlar), pul
20

topishni osonlashtiradigan tajribali tadbirkordan farqli o‘laroq yangi tadbirkor,
ehtimol, o‘z pullarini sarmoyaga kiritishi, do‘stlari orasidan xususiy investorlarni
topishi yoki biznes farishtalari, davlat grantlari va tadbirkorlikni qo‘llab-
quvvatlash dasturlariga umid qilishadi.
Dastlabki bosqichda kompaniya allaqachon mahsulotni sotishdan daromad
olishni boshlaydi - ular hali ham oz, ammo bu miqdor kompaniyaning xarajatlari
va uning investitsiya faoliyati bilan bog‘liq pul oqimini qoplash uchun yetarli
bo‘ladi. Buning natijasida umumiy pul oqimi ijobiy bo‘ladi. Ushbu bosqichda
innovatsion mahsulot yoki xizmat bozorining hajmi, ma'lum bir necha yildan so‘ng
loyihadan chiqish imkoniyati, inson omili va barqaror raqobatbardosh ustunliklar
bilan bog‘liq masalalar birinchi o‘ringa chiqadi. Kompaniya venchur kapital
fondlari, xususiy kapital fondlari va turli xil strategik sherikliklar tomonidan to‘liq
ta’minlanishi mumkin bo‘lgan muhim moliyaviy investitsiyalarni talab qiladi.
Strategik sheriklik bir necha xil shakllarda bo‘lishi mumkin. Bu katta kompaniya
tomonidan istiqbolli texnologiyalarga ega startapdagi ulushni sotib olish yoki
birgalikda rivojlantirish uchun yirik kompaniya / korporatsiyadan mablag‘ olish va
boshqalar.
Kengayish / rivojlanish bosqichida kompaniya bozordagi mavqeyini
mustahkamlaydi va sotishni ko‘paytiradi. U sezilarli ijobiy pul oqimini shakllantira
boshlaydi. Shu bilan birga operatsion faoliyatdan tushgan mablag‘ qoida
tariqasida investitsiya va moliyaviy faoliyat bilan bog‘liq pul oqimini qoplaydi.
Kompaniyaning yangi strategik kengayishi, uning yangi bozorlarga chiqishiga
imkon berishi katta sarmoyalarni talab qiladi. Natijada venchur biznesining yirik
ishtirokchilari - strategik sheriklar, venchur fondlari va xususiy kapital fondlari
kompaniyaga qiziqish bildirishni boshlashi mumkin. Shu bilan birga moliyaviy
resurslar hajmi va kapital bozoridagi mavqeyi bizga katta hajmdagi yangi yirik
loyihalarni amalga oshirishga imkon beradi.
Masalan, boshlang‘ich kompaniya texnologiyasi yirik kompaniya uchun
yangi mahsulot yaratilishiga olib keladigan, u uchun yangi bozorlarni ochadigan
yoki xarajatlarni sezilarli darajada tejashga qodir bo‘lgan holatlarda, yirik
21

kompaniya boshlang‘ich kompaniya bilan hamkorlik qilishdan manfaatdor bo‘lishi
mumkin. Strategik sheriklik bir necha xil shakllarda
bo‘ladi. Bu katta kompaniya tomonidan istiqbolli texnologiya bilan
startapdagi ulushni sotib olish yoki qo‘shma rivojlanish uchun yirik
kompaniyadan pul olish bo‘lishi mumkin (QRSH - qo‘shma rivojlanish
shartnomasi). Qo‘shma rivojlanish shartnomasi bilan bog‘liq holatlarda kompaniya
ulushini sotish mumkin emas. Texnologiyalar hamda ishlarni rivojlantirish uchun
pul sherik kompaniya tomonidan eksklyuzivlik va ushbu texnologiyadan
foydalanish yoki mahsulot sotib olishning ustun huquqi evaziga ajratiladi.
Har bir investorning asosiy maqsadi foyda olishdir. Innovatsion kompaniya
ishga tushirish va boshlang‘ich o‘sish muammolarini hal qilishga muvaffaq
bo‘lgandan so‘ng, rentabellik va bozor qiymati ko‘rsatkichlari asta-sekin ko‘tarila
boshlaydi. Natijada esa investorning nafaqat kompaniyaga qo‘ygan mablag‘larini
qaytarish, balki ma’lum bir foyda olish imkoniyatini beradigan sharoitlar
yaratiladi. Barqaror o‘sish bosqichida kompaniya investorga va tadbirkorga
daromadli chiqishni kafolatlash uchun venchur sarmoyadorlarga o‘zlarining
investitsiya qilingan mablag‘larini ma’lum foyda ulushi bilan to‘liq qaytarilishini
ta’minlay oladigan iqtisodiy natijalarga erishishi mumkinligini isbotlashi kerak.
Ikkinchisiga keyingi qarorlarni investorning ishtirokisiz mustaqil ravishda qabul
qilishga imkon beradi.
Shunday qilib barqaror o‘sish va kengayish davrining yakuniy bosqichi
chiqish bosqichiga tayyorgarlik hisoblanadi. Ushbu bosqichda kompaniya uzoq
muddatli korporativ strategiyani o‘ylab, uzoq muddatli chiqishni rejalashtirishga
o‘tishi kerak. Bu esa foyda / zararni tuzatish maqsadida investor tomonidan
kompaniyaning ulushini sotishini anglatadi. Investorning kompaniyadan chiqishi
uchun turli xil yo‘llar mavjud: to‘g‘ridan- to‘g‘ri sotish; ommaviy savdolar orqali
sotish (shu jumladan IPO); hisobdan o‘chirish; imtiyozli aksiyalar / kreditlarni
to‘lash; boshqa venchur kapitalistga sotish; moliya institutini sotish.
Shunday qilib rivojlanishning boshlang‘ich bosqichida ham, keyingi
bosqichlarida ham innovatsion kompaniyani moliyalashtirish manbalari o‘ziga xos
22

xususiyatlarga ega. An’anaviy kompaniyalar foydalanadigan o‘xshash
manbalardan sezilarli darajada farq qilishi mumkin. Keling, moliyaviy manbalarni
innovatsion faoliyatni moliyalashtirish hajmining ortib boruvchi tartibida tartibga
solaylik (4-rasmga qarang): 1) shaxsiy jamg‘armalar (3F deb atalmish - oila,
do‘stlar, ahmoqlar); 2) grantlar, universitetlarning mablag‘lari; 3) biznes-
inkubatorlarning resurslari; 4) innovatsion loyihalar uchun o‘tkaziladigan
tadbirkorlik tanlovlari resurslari; 5) ishbilarmon farishtalar; 6) dastlabki
investitsiya fondlari; 7) venchur fondlari; 8) strategik sheriklik bilan; 9) fond
bozorlari va banklar.
Hayotda investitsiya, operatsion va moliyaviy faoliyatni rivojlanishining
boshqacha shakli bo‘lgan hamda pul oqimi egri chizig‘iga ega bo‘lgan holatlar
bo‘lishi mumkin. Ushbu ma’ruzada soddalashtirilgan diagramma keyingi ko‘rib
chiqish uchun asos bo‘ladi.
23

II BOB RIVOJLANISHNING DASTLABKI BOSQICHLARIDA
INNOVATSION FAOLIYATNI MOLIYALASHTIRISH MANBALARI.
2.1 Venchur kapitali - kompaniya rivojlanishning so‘nggi bosqichida
moliyalashtirishning asosiy manbai sifatida
Innovatsion kompaniya rivojlanishining dastlabki bosqichlarida (dastlabki
bosqichi, startap, dastlabki bosqich) asosiy moliyalashtirish manbalari orasida
o‘zini o‘zi moliyalashtirish, grantlar, universitetlar va texnoparklarning
mablag‘lari, shuningdek urug‘ fondlari va biznes farishtalarining mablag‘larini
ajratib ko‘rsatish mumkin.
Fuqarolarning shaxsiy jamg‘armalari bu kichik innovatsion firmalarning
venchur kapitalini jalb qilmasdan yoki bankdan kredit olmasdan moliyaviy
resurslarni sotib olish va ulardan foydalanish orqali moliyalashtirish usulidir.
Bunday holatda ichki daromadlarni olish va saqlashga, kelajakdagi xaridorlardan
olinadigan avans to‘lovlariga juda bog‘liq bo‘lib qoladi. Tadbirkorlar uchun juda
ko‘p afzalliklarga ega bo‘lgan ushbu usul kompaniyani tijorat faoliyatiga o‘tkazish
va uni keyinchalik tashqi investorlar tomonidan moliyalashtirishga juda mos.
Natijada firma moliyalashtirishdagi bo‘shliqni bartaraf etgan
holda, loyiha tashqi investorlarni tanlash mezonlariga javob bera boshlagan
bosqichga erisha oladi.
Qarindoshlar va do‘stlarning mablag‘lari qarzni o‘z kapitaliga aylantirmoqchi
bo‘lgan investorlardan farqli o‘laroq, o‘rta muddatli kredit sifatida taqdim etilishi
mumkin. Bu holatda afzallik - bu tadbirkorning imkoniyatlarini baholashga qodir
bo‘lgan tanishlaringizdan mablag‘larini nisbatan oson va ishonchsiz olish
imkoniyati. Ammo ushbu manbadan foydalanganda odamlar o‘zlarini bosib olish
va biznesni yuritish bo‘yicha maslahatlar berish huquqini anglaganlarida noxush
holatlar paydo bo‘lishi mumkin. Ushbu moliyalashtirish manbasining afzalliklari
va kamchiliklari quyidagi jadvalda umumlashtirilgan.
1-jadval. 3F bilan moliyalashtirish strategiyasi (Family, Friends,
Kamchiliklar Foyda
1. Mavjud mablag‘larning oz 1. Birlamchi kapital kapitalining eng
24

miqdori. katta manbai.
2. Kompaniya rivojlanishining
keyingi bosqichlarida ushbu manbadan
foydalanish deyarli mumkin emas. 2. Kompaniyani tijorat faoliyatiga
o‘tkazish va uni keyinchalik tashqi
investorlar tomonidan moliyalashtirish
uchun sharoit yaratish uchun eng maqbul
strategiya.
3. Ichki daromadlarni olish va
saqlashga (shaxsiy jamg‘armalar,
kredit kartalar, do‘stlaringiz va
qarindoshlaringizning mablag‘lari,
mol-mulk va shaxsiy bank kreditlari
bilan ta'minlangan kreditlar) hamda
kelajakda xaridorlardan
avans to‘lovlariga
yuqori darajada bog‘liqlik. 3. Jamg‘arma mablag‘lari tanqisligini
bartaraf etib, loyiha tashqi investorlar
tomonidan taqdim etilgan tanlov
mezonlariga javob bera boshlagan bosqichga
yetishi mumkin.
4. Oilaviy nizolarning yuzaga
kelish imkoniyatlari. 4. Pul juda qimmat bo‘lgan ushbu
bosqichda tadbirkor har qanday odam bilan
kompaniyaning ulushini baham
ko‘rishi mumkin.
5. Qarindoshlar va
do‘stlar
aralashish huquqini his qilishlari 5. Sizga aksiyalarning katta
qismiga
egalik qilish imkonini beradi,
ular
va biznes yuritishda maslahat
berishlari mumkin
bo‘lgan noxush holatlar keyingi bosqichlarda qo‘shimcha
egalar paydo bo‘lganda foyda keltiradi
6. Sizning mablag‘laringiz uchun
eng uzoq muddatli qaytish davri: 5-10
yil ichida 6. Tadbirkorning qobiliyatini
baholashga qodir bo‘lgan tanishlaringizdan
(qarindoshlaringiz va do‘stlaringiz) pul
mablag‘larini nisbatan oson va xavfsiz
25

tarzda olish imkoniyati.
Universitetlar, ilmiy parklar, biznes-inkubatorlar, texnologiyalarni uzatish
markazlarining grantlari va mablag‘lari kompaniya rivojlanishining dastlabki
bosqichlarida shaxsiy mablag‘laridan keyin ikkinchi jozibador manbani (mablag‘
miqdori va kapital qiymati) tashkil etadi.
Grantlar - kelishilgan muddat ichida aniq maqsadlarga erishish uchun
ajratiladigan, qaytarilmaydigan mablag‘lar. Grantlar olishda siz ajratilgan grant
innovatsion kompaniya oladigan oddiy daromad kabi soliqqa tortilmasligini
oldindan bilishingiz kerak. Soliq kodeksining asosiy qoidasi quyidagicha: har
qanday tashkilot tomonidan olingan barcha mablag‘lar daromad solig‘iga tortiladi
(2021-yildagi stavkaning 15%). Bunday holatda umumiy qoidalardan istisno
bo‘lishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 304-moddasi.
O‘zbekistonning har qanday tashkilotiga, O‘zbekistonning har qanday innovatsion
korxonasiga beriladigan maxsus maqsadli grantlar quyidagi to‘rtta shart bajarilsa,
daromad solig‘i olinmaydi:
1) ular bepul taqdim etiladi;
2) ular O‘zbekiston Respublikasi hukumati tomonidan tasdiqlangan
ro‘yxatga kiritilgan jismoniy shaxslar yoki notijorat tashkilotlari tomonidan taqdim
etiladi;
3) ular ta’lim, san’at, madaniyat, atrof-muhitni muhofaza qilish, ilmiy
tadqiqotlar sohasidagi ba’zi dasturlarni hal qilish uchun taqdim etiladi;
4) grantlarni taqdim etgan tashkilot ularni oluvchi tomonidan
mablag‘larni sarflash uchun ma’lum shartlarni belgilaydi hamda mablag‘larni
sarflashning mohiyati va maqsadini tasdiqlovchi hisobotni talab qiladi.
Biznes farishtalari - bu rivojlanishning dastlabki bosqichida hech qanday
garov talab qilmasdan, o‘z mablag‘larini investitsiyalarni rivojlantiruvchi
kompaniyalarga investitsiya qiladigan xususiy investorlardir (jismoniy yoki
yuridik shaxslar). Ular asosiy maqsadlarini bir necha yil ichida kompaniyadagi o‘z
ulushlarini sotishni, shu bilan birga dastlabki sarmoyadan bir necha baravar
ko‘proq daromad olishlarini maqsad qilib qo‘yishgan.
26

Ko‘pincha biznes farishtalaridan olingan mablag‘ kompaniyaga mahsulotni
yoki xizmatni ishlab chiqarishni rivojlantirishga imkon beradi. Shunda venchur
moliyalashtirishni jalb qilish yoki rivojlanishning dastlabki bosqichida strategik
investorlar bilan muzokaralarni boshlash maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Turli xil guruhlar, tarmoqlar va biznes farishtalarining harakatlari xilma-
xilligini taxminan uch turga bo‘lish mumkin:
1. Ilm-fan yoki texnologiya biznesida tajribaga ega bo‘ling va nafaqat ularning
tajribasi, bilimlari, ishbilarmonlik aloqalari, balki loyihaning muvaffaqiyatga
erishish imkoniyatlarini sezilarli darajada oshiradigan mablag‘ sarflang.
2. Yirik korporatsiyalar yoki ishbilarmon guruhlarning manfaatlarini himoya
qilish. Loyiha muvaffaqiyatli rivojlangan taqdirda, biznesni ularning vakili
bo‘lgan kompaniyaga o‘tkazadilar.
3. Boshlang‘ich biznes farishtalari. Ular ilmiy ma’lumotga yoki kuchli
investitsiya imtiyozlariga ega emaslar. Ularning investitsiyalar hajmi kichik,
ammo rivojlanish salohiyati katta.
Xatarlarni diversifikatsiya qilish tajriba, bilim va kapitalni birlashtirish uchun
biznes farishtalari birlashadi. Biznes farishtalari tashkilotlari odatda individual
investorlarga qaraganda ko‘proq resurslarga ega va shunga ko‘ra, yosh va yetuk
kompaniyalarni moliyalashtirishda katta rol o‘ynaydi. Bir nechta biznes farishtalari
o‘sib borayotgan kompaniyalarga ko‘proq sarmoyalar, shu jumladan bir necha
turlarda yordam berishi mumkin. Bunday tashkilotlarning jiddiy ustunligi
shundaki, ularning a’zolari o‘zlarining vakolatlarini birlashtirgan holda
investitsiya
loyihalarini chuqur hamda aniqroq qarorlar qabul qilishlari mumkin. Bundan
tashqari jamoat tashkilotlari bozorda ko‘proq ko‘rinishga ega va shuning uchun
qiziqarli loyihalarning katta hajmini jalb qilmoqdalar.
Venchure kapital (inglizcha “venchur capital”dan olingan) so‘zma-so‘z
tarjimasi yuqori, xavfli kapitalni anglatadi. Ya’ni investorlar o‘z mablag‘larini
yo‘qotilishidan himoyalanmagan kompaniyalar va loyihalarni moliyalashtirishga
yo‘naltirilgan kapital.
27

Venchur kapitali to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalarning bir turi bo‘lib,
rivojlanish yoki biznesni kengaytirish bosqichlarida bo‘lgan kompaniyalarga
yo‘naltiriladi. Shu bilan birga venchur investitsiyalar deganda tez rivojlanayotgan
yosh kompaniyalarga o‘zlarining mulkidagi ulush evaziga uzoq muddatli ishtirok
etish va maksimal bozor qiymati bosqichiga chiqish uchun qatnashish maqsadida
qilingan sarmoyalar tushuniladi. Ular yuqori darajadagi tavakkalchilik va yuqori
rentabellik bilan ajralib turadi.
Kompaniyaning moliyaviy resurslari manbalarini tasniflashda venchur
kapitalni moliyalashtirishning roli quyidagicha ifodalanishi mumkin: Moliyaviy
manbalar orasida o‘z (ichki) moliyaviy resurslari, jalb qilingan mablag‘lar, qarz
mablag‘lari, uzoq muddatli investitsiyalarni moliyalashtirishning yangi vositalarini
ajratib ko‘rsatishi mumkin.
Jalb qilingan moliyaviy resurslarga aksiyalarni chiqarish yo‘li bilan jalb
qilingan mablag‘lar, byudjet mablag‘lari va byudjetdan tashqari jamg‘armalar
mablag‘lari, shuningdek kapital ishtirok etish uchun va boshqa maqsadlar uchun
jalb qilingan boshqa korxona hamda tashkilotlarning mablag‘lari kiradi (5- rasm).
Venchur moliyalashtirishda zarur mablag‘lar istiqbolli g‘oya uchun
tadbirkorning mavjud mol-mulki, jamg‘armalari yoki boshqa mol-mulkini
kafolatisiz taqdim etilishi mumkin. Bitta garov mavjud bo‘lgan yoki yangi
tashkil etilgan kompaniyaning
maxsus kelishilgan ulushidir. Venchure fondlari yoki kompaniyalarining
aksiyalari fond bozorida erkin muomalada bo‘lmagan, lekin aksiyadorlar -
jismoniy yoki yuridik shaxslar o‘rtasida to‘liq taqsimlangan firmalarga sarmoya
kiritishni afzal ko‘rishadi. Venchur moliyalashtirish sarmoyalar MChJ, YoAJ yoki
OAJ kapitaliga ulush yoki aksiyalar to‘plami evaziga yo‘naltirilishini yoki uzoq
muddatli investitsiya krediti shaklida odatda 3 yildan 9 yilgacha bo‘lgan muddatda
berilishini nazarda tutadi.
Kreditdan farqli o‘laroq, tavakkal pullari qaytarilmas, foizsiz va ta’minotsiz
taqdim etiladi. Venchur investor o‘z pulini ustav kapitalidagi ulushga almashtirib,
kompaniya rivojlanib borishi bilan uning qiymatini bir necha bor ko‘payishi
28

tufayli, risk uchun ta’sirchan mukofot olishni kutadi.
6-shakl. Venchur investitsiya sikli.
Venchur kapital jamg‘armasi - bu boshqaruv kompaniyalariga venchur
kapitali bilan ta’minlaydigan yuridik shaxs. Venchur fond har qanday mamlakatda
ro‘yxatdan o‘tkazilishi mumkin va kapital kelib chiqishi har qanday mamlakatiga
ega bo‘lishi mumkin. Umuman olganda venchur investitsiyalar sikli shunday
ko‘rinadi.
7-shakl. Venchur investitsiyalar boshqaruv sikli
Har xil turdagi investorlar hisobiga menejer yoki menejment kompaniyasi
tomonidan boshqariladigan venchur fondi shakllantiriladi. Boshqaruv kompaniyasi
29Jozibali moliyaviy resurslar
Aktsiyalarni sotishdan tushadigan
pul mablag'lari Kompaniyalar va jismoniy shaxslar
tomonidan bepul ajratiladigan
mablag'lar (xayriya badallari, grantlar)
IPO Biznes
farishtalari
Vinchur moliyalashtirish
Davlat byudjet va byudjetdan tashqari
fondlari
Soliq imtiyozlari (Soliq krediti) Byudjet assignovaniyalari
Boshqaruvdan
chiqish Fondni
shakllantirish Kompaniyani
tanlash
Investitsiyadan keyingi
boshqaruv Investitsiya kiritish

tegishli investitsiya ob’ektlarini izlaydi, baholaydi va tanlaydi. Shundan so‘ng
bitim yakunlanadi va venchur investor investitsiya qilingan kompaniyaga kiradi.
Venchur fondi investitsiya ob’ekti bo‘lgan kompaniyaning ma’lum aksiyalar
to‘plamining egasiga aylanadi.
Venchur fondlariga qo‘yilgan sarmoyalar ulush yoki aksiyalar to‘plami
evaziga kompaniyalar kapitaliga yo‘naltiriladi yoki o‘rta muddatli investitsiya
krediti shaklida taqdim etiladi. Kompaniyaga venchur investor kirgandan so‘ng
investitsiyadan keyingi bosqich boshlanadi - investor va investitsiya ob’ekti
investitsiya qilingan kompaniyaning qiymatini maksimal darajada oshirish uchun
barcha sa’y-harakatlarni amalga oshiradilar. Venchur kapitali fondining foydasi u
o‘zining aksiyalar paketini
dastlabki investitsiyalarga nisbatan bir necha baravar yuqori narxda sotishga
qodir bo‘lganda paydo bo‘ladi. O‘z aktivlarini sotgan, naqd pul olgan holda
venchur investor investitsiyalar samaradorligini baholaydi hamda mablag‘larni
dastlabki investorlariga qaytaradi. Keyin sikl takrorlanadi.
2.2. Investitsiya operatsiyasini tarkibiy tuzish
Investitsiya ob’ekti tanlangandan so‘ng, investor va tadbirkor investitsiya
operatsiyasining asosiy qoidalarini shakllantirish, ular o‘rtasida yuzaga kelishi
mumkin bo‘lgan nizolarning oldini olish uchun birgalikda ishlashni
boshlaydilar. Kompaniyaning bozordagi istiqbollari o‘zgargan taqdirda,
tomonlardan birining hamda minoritar aksiyadorlarning kompaniya
daromadlarini taqsimlash borasidagi kelishmovchiliklari, har qanday tomonning
ulushini «suyultirish» xavfi, opportunistik xatti- harakatlari yuzaga kelishi
nizolarning asosiy manbalari bo‘lishi mumkin.
Ushbu qarama-qarshilikni minimallashtirish uchun bitim tuzilishi bo‘lajak
moliyaviy daromadlarni ajratadi. Bir tomondan investorlar o‘zlarining kerakli
rentabelligini olishadi, boshqa tomondan, tadbirkorni kompaniya qiymatini
oshirish uchun ishlashga maksimal darajada turtki berishi, investorni
kompaniyaga qaraganda ko‘proq foyda keltirishi uchun rag‘batlantiradi.
Shunday qilib investitsiya operatsiyasini tuzish - bu yangi kompaniyaga
30

mablag‘ kiritadigan turli tomonlar o‘rtasidagi munosabatlarni belgilaydigan
nizolarning oldini olish tizimi hisoblanadi. Shu bilan birgalikda
ishtirokchilarning (venchur investorlari, biznes asoschilari, menejerlarning
boshqaruv jamoasi, biznes farishtalari) qiziqishlari va maqsadlari har xil bo‘lishi
mumkin.
Shunga qaramay investitsiya bitimining standart hujjatlari dastlabki
hujjatlarga (bitimning taklif qilingan shartlarini aks ettiruvchi) va yakuniy
hujjatlarga bo‘linishi mumkin. Bu investor va tadbirkor o‘rtasidagi muzokaralar
natijasida erishilgan kelishuvlarni ta’minlaydi. Shu bilan birga faqat erishilgan
kelishuvlarni to‘g‘ri aks ettirish zarur bo‘lgan yakuniy hujjatlarni
tayyorlash, qoida tariqasida advokatlarning zimmasiga tushadi. Shuning
uchun unga tadbirkor va investorning yetakchi mutaxassislari tomonidan
dastlabki hujjatlarga qaraganda sezilarli darajada kamroq e’tibor beriladi, Bu
ko‘pincha puxta o‘ylangan va ma’lum bir operatsiyaga moslashtirilgan
bo‘lib, asosiy fikrlarni aks ettiradi. Dastlabki hujjatlarda bitim shartlari
mavjud bo‘lib, ular tomonlarning muzokaralari uchun asosiy ob’ektga
aylanadi.
31

Tadbirkor nimani xohlaydi:
muvaffaqiyatli biznesni qurish;
o'zingizning biznesingiz uchun etarli mablag'ni olish;
imkon qadar biznesdagi ulushni saqlab qolish va nazorat qilish;
biznesni rivojlantirish uchun aloqalar va tajribaga ega bo'lish;
ba'zi xatarlarni investorlar bilan bo'lishish;
agar biznes muvaffaqiyatli bo'lsa, ko'p pul oling.
Manfaatlar to'qnashuvi
Investor nimani xohlaydi:
investitsiya xavfini asoslash uchun daromadlarni maksimal darajada oshirish;
investitsiya maqsadiga muvofiq ishlatilganligiga ishonch hosil qiling;
agar biznes bo'lsa, moliyalashtirishning keyingi bosqichlarida
qatnashish
muvaffaqiyatli rivojlanadi;
yaqin kelajakda loyihani tark etish;
o'zingizning obro'ingizni oshiring
7- shakl. Venchur kapitalistning mablag‘lari qo‘yilgan
kompaniyada bo‘lgan vaqtidagi nizolarning manbalari.
Investitsiya operatsiyasini tuzishda ko‘tarilgan asosiy masalalar:
1) aktivlar turi va kapital tarkibi;
2) ovoz berish huquqi, direktorlar kengashi va korporativ boshqaruv;
3) asosiy xodimlarning ish vaqti;
4) dividendlarni to‘lash siyosati, dividendlarni to‘lash bo‘yicha cheklovlar;
5) tugatish imtiyozlari;
32

6) menejerlarning harakatlariga va aksiyalarni sotishga cheklovlar;
7) kapitalning kengayishi uchun tovon puli va mavjud investitsiyalarning asosiy
yo‘nalishlari;
8) ma’lumot olish huquqi;
9) bitim shartlari va bitim xarajatlari.
Har qanday investitsiya operatsiyalari uchun to‘liq bo‘lishi mumkin bo‘lgan hujjatlarning
to‘liq ro‘yxatini tuzish mumkin emas. Ushbu holatdagi eng muhim omil bu yuridik shaxs
faoliyat ko‘rsatadigan yurisdiksiya bo‘lib, unga aslida pul mablag‘lari qo‘yilgan.
Shunga ko‘ra, ma’lum bir hudud qonunchiligi asosan investitsiya hujjatlari tarkibiga
qo‘yiladigan cheklovlarni belgilaydi.
Tranzaksiyalarni tuzishda ishlatiladigan asosiy vositalarga quyidagilar kiradi:
1) kompaniyaning sarmoyadan oldingi va keyingi qiymatini aniqlash usullari;
2) kompaniyaning ustav kapitalidagi aksiyalarning har xil turlari;
3) variantlar;
4) qarz vositalari;
5) kapitalning kengayishidan himoya qilish usullari.
Pulni oldindan baholash - dastlabki baholash - mavjud egalar va yangi investorlar o‘rtasida
kelishilgan va unga venchur sarmoyasi kiritilishidan oldin darhol aniqlanadigan kompaniyaning
qiymati [5.28]. Ya’ni, bu kapitalning yangi qismini sarmoya qilishdan oldin
kompaniyaning ustav kapitalining narxidir. Kompaniyaning investitsiyadan oldingi va
investitsiyadan keyingi qiymatlari o‘rtasidagi farq investitsiya hajmiga teng.
Kompaniyaning dastlabki qiymati baholanadigan kompaniya aksiyalariga sarmoya kiritish
maqsadga muvofiqligini ko‘rsatadi. Demak, u investor uchun jozibadorlik kasb etadi.
Kompaniya uchun investorning ijobiy imidjini yaratish foydali ekanligi aniq va buning uchun
menejerlar xarajatlarni oshirishga harakat qilishadi. Kompaniya qiymatining dastlabki bahosi
quyidagilarga bog‘liq:
1) soha va kompaniyaning umumiy xususiyatlari (uning hajmi, mahsulotlari), uning
sheriklari, raqobatchilari va mijozlari;
2) o‘rganish paketi holati (ustav, ta’sis hujjatlari, balans, foyda va zararlar to‘g‘risidagi
hisobot), ularni o‘rganish ekspress- tahlili, moliyaviy barqarorlik, likvidlik va rentabellik
koeffitsientlarini hisoblash kabi vositalardan foydalangan holda amalga oshiriladi.
Dastlabki xarajatlarni hisoblash bitim tuzilishini, ya’ni jalb qilingan mablag‘lar hajmini,
chiqarilgan aksiyalar soni va narxini aniqlash uchun zarurdir. Yig‘ilgan mablag‘lar miqdori
asoslanishi va kompaniyaning ehtiyojlarini qondirishi kerakligini hisobga olib, investitsiyalar
miqdori kompaniya qiymatini dastlabki baholash bilan mutanosib bo‘lishi kerak deb taxmin
33

qilinadi.
Kompaniyaning puldan keyingi qiymati (Post-money Valuation) - sarmoyani olganidan
keyin kompaniyaning qiymati - investitsiya qilingan mablag‘larni hisobga olgan holda,
moliyalashtirishning keyingi bosqichidan so‘ng darhol amalga oshirilgan kompaniya qiymatini
baholashdir [5.30]. Ya’ni, bu investitsiyalar kiritilgandan so‘ng kompaniya ustav kapitalining
qiymati hisoblanadi.
Agar kompaniya ommaviy bo‘lsa, uning investitsiyadan keyingi qiymati kompaniyaning
bozor yoki biznes qiymati hisoblanadi. Kompaniyaning investitsiyadan keyingi qiymati
investorlar uchun muhimdir. Chunki mazkur bozor butun biznesni qanday qadrlashini
ko‘rsatadi. Shunday qilib, kompaniyaning
dastlabki va investitsiyadan keyingi qiymati quyidagilarni aniqlash uchun muhimdir:
1) venchur moliyalashtirish orqali jalb qilingan mablag‘lar hajmi;
2) investitsiyadan chiqqanda;
3) har bir aksiya narxini belgilash;
4) investor mulkining ulushi.
Venchur moliyalashtirishda qimmatli qog‘ozlarning turli sinflarini yaratish orqali
aksiyadorlik jamiyatining kapital tuzilishini shakllantirishda uchta yondashuv mavjud bo‘lib,
ular hozirgi kunda muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda.
Birinchi oddiy yondashuvga ko‘ra, kapital tarkibini shakllantirishda barcha toifadagi
investorlar uchun faqat oddiy aksiyalar qo‘llaniladi. Hozirgi kunda professional venchur
kapitalistlar orasida eng keng tarqalgan ikkinchi yondashuv shundan iboratki, kompaniyaning
kapital tuzilishini shakllantirishda institutsional va venchur kapital investorlari uchun imtiyozli
konvertatsiya qilinadigan aksiyalar, kompaniya asoschilari va venchurgacha investorlar
(“farishtalar”) uchun oddiy aksiyalar qo‘llaniladi. Uchinchi yangi yondashuvga ko‘ra, venchur
investorlar oddiy aksiyalar va imtiyozli konvertatsiya qilinmaydigan aksiyalarning to‘plamidan
foydalanadilar [5.32].
Garchi venchur kapital o‘z-o‘zidan investitsiya va xususiy kapital bo‘lsa-da, kapitalning
bir qismi uzoq muddatli garovsiz kredit shaklida berilishi mumkin. Ushbu yondashuv
investorlarga imtiyozli aksiyalarni taqdim etishdan unchalik farq qilmaydi va bir qator holatlarda
masalan, soliqlarni optimallashtirish maqsadlarida (qarz qalqoni) “suyultirish” tahdidi bilan har
ikki tomon uchun ham qulay bo‘lishi mumkin.
Qolgan qismi oddiy yoki konvertatsiya qilinadigan imtiyozli aksiyalar shaklida
investorlarning firmani boshqarishdagi ishtirokini ta’minlaydi. Ko‘pincha bunday qarz
konvertatsiya qilinadi va kompaniyaning aksiyalariga aylantirilishi mumkin. Bu investorning
kompaniyadagi haqiqiy ulushining qiymati bo‘lib, uning qarzi narxidan, shu jumladan
34

foizlardan sezilarli darajada
oshib ketganda yuz beradi. Kompaniyaning “qobiliyatsizligi” yuz bergan taqdirda, ssuda
va foizlar ko‘pincha hisobdan chiqariladi hamda talab qilinmaydi, chunki investorlar
“investitsiya” uslubiga rioya qilishadi.
Tarkibiylashtirishning eng ko‘p qirrali vositalaridan foydalanish innovatsion biznesda
investitsiya operatsiyalari muvaffaqiyatli amalga oshirilishini kafolatlamaydi.
Berilgan innovatsion kompaniya loyiha hamda g‘oya muvaffaqiyatli bo‘ladimi yoki bu
muvaffaqiyat qanday ko‘rsatkichlarda o‘lchanishini faqat kelajak ko‘rsatib beradi.
35

XULOSA
Davlatning innovatsion jarayonga ta’sir etishning muhim elementi – huquqiy
tartibga solishdir. Konstitutsiyasi ilmiy-texnik taraqqiyotni, innovatsion jarayonni
moddiy va ma’naviy ehtiyojlarni qondirishning bosh omillaridan biri sifatida
belgilagan. U davlat vazifasi sifatida ilmiy-texnik yutuqlarni xalq xo‘jaligi va
ijtimoiy hayotning boshqa sohalarida amalga oshishini tashkil etishni
mustahkamlab, fuqarolarga ilmiy-texnik ijod erkinligini kafolatlaydi. Konstitutsiya
me’yorlari innovatsiyalarni boshqarishning huquqiy reglamentatsiyasi uchun asos
qilib olingan. Innovatsion jarayonning huquqiy ta’minoti odatda respublika
miqyosida qabul qilingan qonunchilik va normativ aktlarga tayanadi. Bunday
aktlar amaldagi qonunlar, Prezidenti farmonlari, Hukumat va markaziy boshqaruv
organlari qarorlari, davlat va sohalararo standartlar, hamda hududiy qonunlar,
respublika hukumatlari qarorlari va hokazolarni o‘z ichiga olishi lozim.
Ta’kidlash joizki, ko‘pincha innovatsion jarayonni huquqiy ta’minlash faqat
innovatsiyalarni moliyalashtirish va rag‘batlantirishga taalluqli me’yoriy-huquqiy
hujjatlar (qonunlar, farmonlar, qarorlar, yo‘riqnomalar) gacha toraytiriladi.
Innovatsion qonunchilik yanada keng ma’noda, innovatsion mexanizmning nafaqat
moliyaviy-iqtisodiy, balki uning tashkiliy, axborot, boshqaruv va boshqa tarkibiy
qismlarni qamraydigan ma’noda
ko‘rilishi lozim. Bularga innovatsion faoliyatga ta’sir etishning ma’naviy-
psixologik usullarning huquqiy ta’minotini ham kiritish lozim. Xarakteri va
mazmuniga ko‘ra innovatsion qonunchilikda uch guruh me’yoriy-huquqiy aktlarni
ko‘rsatish mumkin:
1) huquqiy maqomni o‘rnatadigan va innovatsiyalarni boshqarish
organlari tizimining shakllanishini belgilaydigan;
2) mazkur tizimning faoliyat ko‘rsatishini tartibga soladigan;
3) bevosita innovatsion mexanizmni va undagi jarayonlarni belgilaydigan va
tartibga soladigan.
Dastlabki ikki guruh bo‘yicha huquqning regulyativ funksiyasi asosan
strukturaviy masalalarni echish – boshqaruv organlari tizimini tuzish, ularning
36

kompetensiyasi, huquqlari va uning ayrim bo‘linmalari majburiyatlarini belgilash
bilan cheklanadi. Uchinchi guruhda innovatsion jarayonni huquqiy jihatdan
tartibga solish masalasida innovatsion jarayonni tashkil qilish, moliyalashtirish,
rag‘batlantirish va rejalashtirish hamda uning natijalarini ishlab chiqarishda tadbiq
etish, shuningdek, yangiliklarni ichki va tashqi bozorga chiqarish jarayonlari
huquqiy rejimiga muhim rol ajratiladi. Uchinchi guruhga taalluqli me’yoriy-
huquqiy aktlar muhimdir.
37

FOYDALANILGAN ASOSIY ADABIYOTLAR :
1. Vaxobov A.V., Xojibakiev Sh.X., Mo’minov N.G. “Xorijiy investitsiyalar”.
O’quv qo’llanma.- T.: Moliya, 2010.-328 b.
2 Вахабов А.В., Разыкова Г.Х., Хажибакиев Ш.Х. Иностранные инвестиции
и модернизация национальной экономики. Монография. Т.: Молия, 2011.-
300 с.
3 Bekmurodov A.Sh., Karrieva Ya.K., Ne’matov I.U., Nabiev D.H., Kattaev N.T.
Xorijiy investitsiyalar. O’quv qo’llanma. –T.:Iqtisodiyot, 2010.-166 b.
4 Mamatov B., Xujamkulov D., Nurbekov O. Investitsiyalarni tashkil etish va
moliyalashtirish. Darslik. – T.: Iqtisod-Moliya, 2014. – 608 b.
5 Kayumov R.I., Xojimatov R.X. Investitsiyalarni tashkil etish va
moliyalashtirish: Darslik. - T.: TDIU, 2010. - 496 b.
6 Karlibaeva R. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish: O’quv
qo’llanma. - T.: Cho’lpon, 2011.-124 b.
7 Raimjonova M.A. O’zbekistonda erkin iqtisodiy hududlarga investitsiyalarni
jalb qilish: nazariy asoslari, hozirgi holati va istiqbollari. T.: “Extremum-press”,
2013.-176 b.
38

Innovatsion faoliyatni moliyalashtirish yo‘llari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish