Inonotos obliquus (chaga) кимевий таркибини урганиш
![II.3. F raksiyalarga bo`lish
44
II.4. Yig’indilarni xromatografik analizlari yordamida tekshirish.
45
II.5.Ekstraktni sifat reaksiyalari yordamida tekshirish.
47
III Bob.Olingan natijalarni tahlil qilish
49
IV Bob. Investitsiyalarning iqtisodiy mohiyati
52
Xulosa
58
Foydalanilgan adabiyotlar .
K I R I SH.
Hozirgi kunda dorivor o’ simliklar jahon amaliyotida samarali dori vositalari yaratish
almashtirib bo’lmaydigan o’zgarmas manbalari bo’lib qolmoqda va bu farmasevtika amaliyotida
muhim o‘rin tutadi. O‘simlik lardan olingan dori vositalari inson organizmiga har tomonlama
kompleks ta’sir ko’rsatishi bilan birga, sintetik dori vositalariga nisbatan nojo’ya ta’sirlar i
kamroq va deyarli zararsiz hisoblanadi . Shuning uchun qimmatbaho dori vositalari
manbalari hisoblangan dorivor o’simliklarning yangi turlarini izlash, ularning biologik faol
moddalarini ajratib olish, kimyoviy tuzilishini aniqlash, fizik kimyoviy hossalarini o’rganish
hamda ular asosida samarali dori vositalarini yaratish zamonaviy bioorganik kimyo,
fitokimyo va tibbiyot oldida turgan dolzarb vazifalardan hisoblanadi.
O’zbekiston hududida mavjud Qisqichbaqasimon qo ziqorin yoki qiya inonotus (lot.ʻ
Inonotus obliquus) — bazidiomisetlar bo limining Inonotus jinsiga mansub zamburug lar
ʻ ʻ
turi. Qo'ziqorinning steril (steril) shakli (sklerotium) chaga yoki qayin qo'ziqorini deb
ataladi.
Chaga o'simlik choyini tayyorlash uchun ishlatiladi. Xalq tabobatida - antitumor va
antigastrit agenti sifatida.
Chagadagi potentsial samarali moddalardan biri betulin (betulin kislotasi) hisoblanadi,
u meva tanasida asta-sekin to'planadi. Xitoy tadqiqotlari shuni ko'rsatdiki, yana bir
komponent faol - inotodiol[English].](https://docx.uz/documents/5d207ee1-7c93-42fa-9c24-40b0e3ca11ae/page_2.png?v=1)
![Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi. Bitiruv malakaviy ish kirish, to`rtta bob,
xulosa hamda foydalangan adabiyotlar ro`yxatini o`z ichiga oladi. Uning umumiy hajmi 42
sahifani tashkil etadi .
Ishning kirish qismida mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalari, tadqiqot obye`kti
va predmeti, ilmiy va amaliy ahamiyati bayon etilgan.
Bitiruv malakaviy ishi: adabiyotlar sharhi, amaliy qism, olingan natijalar tahlili,
investitsiyalarning iqtisodiy mohiyati boblaridan iborat.
Bitiruv malakaviy ish ining xulosa qismida bajarilgan ishlar natijalari umumlashtirilib,
mavzu bo`yicha tavsiya va takliflar keltirilgan.
I.bob. Adabiyotlar sharhi
I.1. INONOTOS OBLIQUUS (CHAGA) turkumiga kiruvchi quziqorinlarni
tarqalishi.
Rutovik oblique yoki Inonotus obliquus, shuningdek, Chaga qayin (lot. Inonotus
obliquus) - qo'ziqorinlar turkumiga mansub Inonotus (lot. Inonotus), Hymenochaetales (lot.
Hymenochaetales), Basidiomycota (lot. Basidiomycota) sinfiga mansub.[1] ].
Tashqi tomondan, bu daraxtlardagi qattiq katta o'simtalar, oval yoki dumaloq
shakldagi chaga diametri 50 sm va qalinligi 15 sm ga etadi; Bunday qo'ziqorinlar ikki dan
besh kilogrammgacha bo'lishi mumkin. Yuqorida, chaga qorong'i, deyarli qora va yonib
ketgan yog'ochga o'xshaydi. Ichkarida quyuq jigarrang, pastki qismida sariq chiziqlar bor.
Chaga qayin - parazit qo'ziqorin. Uning gifalari - ipga o'xshash shakllanishlar - yog'ochga
kirib, sharbat va ozuqa moddalarini o'zlashtiradi, natijada daraxt o'ladi. Qo'ziqorin 20
yilgacha o'sishi mumkin. Odatda tirik daraxtlarga mexanik shikast etkazadigan joylarda
rivojlanadi. Ushbu hududlarda o'sish faqat uch-to'rt yildan keyin paydo bo'ladi. Ularning
o'zlari vegetativ tanasi (steril mitseliy) va qo'ziqorinning mevali tanasi po'stloq ostida
joylashgan va ko'zga ko'rinmas. Po stlog i ostidan chiqqandan so ng u sporalarni faolʻ ʻ ʻ
ravishda chiqara boshlaydi va vaqt o tishi bilan u quriydi, o ladi va yo qoladi[2].
ʻ ʻ ʻ
Chaga daraxtning parazit qo'ziqorin Inonotus obliquus tomonidan infektsiyasi
natijasida hosil bo'ladi. Uning sporalari daraxt po‘stlog‘ining shikastlangan joylariga tushib
qolsagina unib chiqadi. Infestatsiya yog'ochning oq yurak chirishiga olib keladi.
Birinchidan, soxta yadroda ochiq sariq rangli dog'lar va chiziqlar paydo bo'ladi, ular
keyinchalik kengayadi va birlashadi. Rotdagi yillik qatlamlar bir-biridan osongina ajratiladi.
Chirish atrofida ochiq jigarrang himoya zonasi, ichida qora chiziqlar, singan joyida
mitseliyning zanglagan-jigarrang qo'shimchalari ko'rinadi.[3]](https://docx.uz/documents/5d207ee1-7c93-42fa-9c24-40b0e3ca11ae/page_6.png?v=1)
![Chaga tanasi qayin tanasida
Sklerotium (mevali tanasi) infektsiyadan 3-4 yil o'tgach paydo bo'ladi va 20-30 yildan
keyin diametri 5 dan 40 sm gacha va qalinligi 10-15 sm gacha bo'lgan tartibsiz shakldagi
o'sishni hosil qiladi qayin infektsiyalangan tinder qo'ziqorin bo'ladi orqali zarar. O'sish
yuzasi qora, ko'plab yoriqlar bilan qoplangan. Ichki rang to'q jigarrang (gifa pigmentatsiyasi
tufayli), yog'ochga yaqinroq qizil-jigarrang rangga aylanadi. O'sish rangsiz gifalardan tashkil
topgan oq tomirlar bilan o'tadi. O'sish ba'zan 10-20 yilgacha davom etishi mumkin, ammo
muqarrar ravishda mezbon daraxtning o'limiga olib keladi.
Daraxt o'lishni boshlaganda, qo'ziqorinning naychalardan iborat haqiqiy sporali
mevali tanasi o'sish atrofida va hatto magistralning qarama-qarshi tomonida paydo bo'ladi. U
po stloq ostida rivojlanadi, gifasi esa tanasining uzunligi bo ylab 0,5-1 m ga cho ziladi.ʻ ʻ ʻ
Sporlar etuk bo'lganda, taroqsimon o'simtalar hosil bo'ladi - "surish plitalari". Ular daraxt
po'stlog'ini yorib o'tib, jigarrang-jigarrang gimenoforlarni ochib beradi. Sporlar dastlab
rangsiz, keyin och qizg'ish rangga ega bo'ladi; qalin devorli, ichida bir yoki bir necha tomchi
moy bo lgan[4].
ʻ](https://docx.uz/documents/5d207ee1-7c93-42fa-9c24-40b0e3ca11ae/page_7.png?v=1)
![Chaga Rossiya, Markaziy osiyoda, Sharqiy Evropa va Koreyaning qayin o'rmonlarida
joylashgan; AQSHda — shimolda va Appalachi tog larida[5]. Biroq, uning diapazoniʻ
taygadan o'rmon-dashtga o'tish zonasida tugaydigan qayin oralig'i chegaralaridan tashqariga
chiqmaydi.
Meva tanasining eng zich ichki qismi choy barglari sifatida, shuningdek, dorivor
maqsadlarda ishlatiladi. Sharqiy Sibir va Uzoq Sharqda mahalliy "shulta" (shulpa, shulga)
nomi mavjud bo'lib, u nafaqat oddiy chaga, balki qayin tanasining yoriqlarida to'plangan
yangi paydo bo'lgan mevali tanalarni ham anglatadi. Ular namlanganligi va oqayotgan va
quritadigan qayin sharbati bilan qoplanganligi bilan ajralib turadi, bu ichimlikka zaif shirin
ta'm beradi. Bu, shuningdek, qo'ziqorin bilan zararlangan va sharbat bilan namlangan o'lik
yog'och uchun ham amal qiladi
Chaga kimyoviy jihatdan kam o'rganilgan. Faol moddalar xromogen polifenolkarbon
kompleksini hosil qiluvchi pigmentlar (melaninlar). Agarik kislota, qatronlar va marganets
(yuqori tarkibli) ham topilgan [6].
Faqat qayin daraxtlarida paydo bo'ladigan o'smalar dorivor xom ashyo hisoblanadi.
Chaga ko'pincha kech kuzda, qishda yoki erta bahorda yig'iladi, chunki barglar yo'qligi
sababli uni payqash osonroq bo'ladi. Chaga daraxt tanasida bolta bilan kesiladi, shundan
so'ng bo'shashgan, ochiq rangli qismi tozalanadi, chunki u foydalanish uchun yaroqsiz
bo'lib, qobig'i va yog'och qoldiqlari olib tashlanadi va bo'laklarga bo'linadi. Havoda yoki
quritgichlarda yoki pechlarda 60 ° C dan yuqori bo'lmagan haroratda quriting. Xom
ashyoning saqlash muddati ikki yil[6]](https://docx.uz/documents/5d207ee1-7c93-42fa-9c24-40b0e3ca11ae/page_8.png?v=1)
![Tonik ichimlik sifatida chaganing zaif infuzioni ishlatiladi[7].
Qadim zamonlardan beri Rossiyaning markaziy qismida kvas nafaqat qayin
sharbatidan, balki chaga qaynatmasidan ham asal qo'shilishi bilan tayyorlanardi[10].
Chaga shifobaxsh xususiyatlarga ega. Sovet tadqiqotlari natijalariga ko'ra,
qo'ziqorinning choyi, damlamasi va kukuni ko'plab kasalliklarga (yurak-qon tomir va
onkologik kasalliklar, diabet) qarshi yordam beradi[8]. Bu bayonotlar M. P. Berezinaning
1950-1970 yillardagi sovet nashrlariga asoslangan bo'lib, u va uning hamkasblari sichqonlar,
kalamushlar va quyonlar ustida tajribalar o'tkazgan[9].
Chor Rossiyasida chagani alohida-alohida o'rganish o'tkazilgan[ 9 ].
Markaziy Rossiyadagi dehqonlar dorivor hammom va yuvish uchun chaga
qaynatmasidan foydalanganlar. 18-asrdagi kuzatishlarga ko'ra, Sibir Xanti chaga
qaynatmasidan nafaqat davolanish uchun, balki yuvish uchun ham ishlatilgan. Buning uchun
Xanti chagasi qizarib ketguncha yoqib yuborilgan, keyin issiq suvga solingan va suv qora
rangga aylanguncha aralashtirilgan[10].](https://docx.uz/documents/5d207ee1-7c93-42fa-9c24-40b0e3ca11ae/page_9.png?v=1)
![20-asrning o'rtalarida butun dunyoda an'anaviy tibbiyot usullari bo'yicha tadqiqotlar
faol ravishda olib borildi va 1950-yillarda SSSRda chaga farmakologik salohiyati bo'yicha
ommaviy tadqiqotlar boshlandi. M.P.Berezina va hammualliflar turli kasalliklar uchun
chagadan foydalanish bo'yicha bir nechta monografiyalarni nashr etishdi [10].
2000-yillarda XXR va Yaponiyada chaga o rganila boshlandi, bunga XXR siyosatiʻ
sabab bo ldi - XXR raisi Si Tszinpin (xitoycha: xitínì) xitoy an'anaviy tibbiyotini
ʻ
kasalxonalarda qo llash va uni G arb mamlakatlariga eksport qilishni targ ib qilmoqda)[ 10].
ʻ ʻ ʻ
2004 yildan boshlab chaga qaynatmasi va ekstrakti oshqozon-ichak trakti
kasalliklarida, saraton kasalligining inoperabl holatlarida, saraton kasalligining oldini
olishda, uyqu buzilishida, ba'zi metabolik kasalliklarda va umumiy tonik sifatida
simptomatik vosita sifatida ishlatilgan. Chaga tashqi tomondan teri kasalliklari, hasharotlar
chaqishi va ba'zi yuqumli kasalliklar (gerpes, xlamidiya va boshqalar) uchun ishlatilgan
[11].
Hech bo'lmaganda 1984 yildan hozirgi kunga qadar "Befungin" brendi ostida qalin
chaga ekstrakti ishlab chiqarilgan, bu preparat ishlab chiqaruvchi tomonidan
immunostimulyatsiya qiluvchi dori sifatida joylashtirilgan [12].
Hozirda chaga asosidagi kosmetikadan foydalanilmoqda[1 2 ].
2020 yilda Novosibirsk Vektor markazi mutaxassislari chor Rossiyasida chaganing
suvli ekstraktining SARS-CoV-2 virusini bostirish samaradorligini aniqladilar[1 3 ].](https://docx.uz/documents/5d207ee1-7c93-42fa-9c24-40b0e3ca11ae/page_10.png?v=1)
![1955 yilda chaga va undan tayyorlangan preparatlar SSSR Davlat farmakopeyasiga
kiritilgan. Chaga preparatlari o'simta bilan kurashish uchun emas, balki terminal
bemorlarning farovonligini yaxshilash uchun 4-bosqich saratoni bilan og'rigan bemorlarni
simptomatik davolash uchun tasdiqlangan [1 4 ].
Chaga antioksidantlarni (polisaxaridlar va melaninlar) o'z ichiga oladi[1 4 ], ularning
foydalari va zarari shubhali[1 4 ].
Chaga tarkibidagi ba'zi moddalar, agar ushbu qo'ziqorin tarkibidagi ko'plab kimyoviy
birikmalardan, masalan, saraton hujayralariga sog'lomlarga qaraganda kuchliroq ta'sir
ko'rsatadigan ma'lum bir modda ajratilsa, dorivor moddalarga aylanishi mumkin. Biroq, bu
hali amalga oshirilmagan va tadqiqotchilar 2017-2020 yillarda bunday ishlarni amalga
oshirayotgan bo'lsa-da, natijalar haqida gapirishga hali erta[15].
Natijalari 2018 yilda nashr etilgan Frantsiyada o'tkazilgan ilmiy tadqiqot shuni
ko'rsatdiki, chaga preparatlari saraton hujayralarining ayrim turlariga (Odam o'pkasi
adenokarsinoma hujayralari (A549) va inson bronxial epitelial hujayralari (BEAS-2B))
antiproliferativ va sitotoksik ta'sir ko'rsatadi [15] ].
Tadqiqot shuni ko'rsatadiki, chaga ekstrakti immunomodulyator ta'sirga ega, xususan,
interleykin IL-6 [20] va TNF-a [21] darajasini oshiradi. Boshqa manbalarga ko'ra, ekstrakti,
aksincha, yallig'lanish sitokinlari darajasini pasaytiradi[ 16 ].
Chaga so'nggi o'n yil ichida yana mashhurlikka erishmoqda. 2021 yilgi meta-tahlilga
ko'ra, 2012 va 2021 yillar oralig'ida ilmiy nashrlarda chaga haqida zikr qilish chastotasi ikki
barobardan ko'proqqa oshgan.[16]
Ilmiy hamjamiyatning ortib borayotgan qiziqishi tufayli chaganing ma'lum tibbiy
xususiyatlari bir qator tasdiqlarni oldi[17].
Polisaxaridlarning yuqori miqdori tufayli chaga antioksidant, immunomodulyator,
gipoglikemik va gepatoprotektiv xususiyatlarga ega[20][21[23].
Qo'ziqorin tarkibidagi polifenol antioksidant xususiyatlarga ega [ 17 ]. Yana bir modda,
melanin potentsial ravishda chaganing immunomodulyatsion, yallig'lanishga qarshi,
gipolipidemik xususiyatlarini to'ldiradi [ 17 ].](https://docx.uz/documents/5d207ee1-7c93-42fa-9c24-40b0e3ca11ae/page_11.png?v=1)
![2022 yil holatiga ko'ra, chaga bozori 912,3 million AQSh dollarini tashkil etadi.
Prognozlarga ko'ra, 2028–2030 yillarga borib bozor hajmi kamida 1,1–1,4 milliardni tashkil
etadi[ 18 ].
2023 yil holatiga ko'ra, chaga va unga asoslangan xun takviyeleri AQSh, Kanada va
Evropa mamlakatlarida eng ko'p to'plangan[18].
Turli ma'lumotlarga ko'ra, chaga bozorining umumiy hajmi CAGR darajasida 6,9% -
7,4% ga o'smoqda [18]. Oziq-ovqat qo'shimchalarida ishlatiladigan chaga maxsus
sharoitlarda o'stiriladi, chunki yovvoyi tabiatdagi qo'ziqorinlarda og'ir metallar, pestitsidlar
va boshqa potentsial xavfli moddalar bo'lishi mumkin[19].
Chaga A. I. Soljenitsinning "Saraton bo'limi" romanida o'simtaga qarshi samarali
vosita sifatida tilga olinadi[12]:
Doktor Maslennikov haqida... bemor menga... o‘nlab yillar davomida... xuddi shu
kasalxonada davolaganini aytdi. Va keyin u tibbiy adabiyotlarda saraton haqida ko'proq
yozilsa-da, saraton kasal dehqonlar orasida uchramasligini payqadi. <...> U kashf qila
boshladi... va quyidagilarni aniqladi: choyga pul tejab, butun bu hududdagi odamlar choy
emas, balki qayin qo'ziqorini deb ataladigan chaga pishirganlar ...[12]
Kimyoviy tarkibi
C haga tarkibida juda ko'p turli xil kimyoviy elementlar va birikmalar mavjud:
suvda eriydigan pigmentlar - 20%;
polisakkaridlar - 6-8%;
agarik va gumusga o'xshash chagik kislotalar - 60% gacha;](https://docx.uz/documents/5d207ee1-7c93-42fa-9c24-40b0e3ca11ae/page_12.png?v=1)
![organik kislotalar - 0,5-1,3%, shu jumladan oksalat, sirka, vanil, lilak, chumoli, n-
gidroksibenzoy, inonoik va obliqunik;
kul - 12,3%;
lipidlar;
steroid moddalar: ergosterol, lanosterol va inotodiol;
shuningdek, lignin, tola, erkin fenollar, kumarin, flavonoidlar, tsellyuloza, peucedanin,
smolalar, alkaloidlar izlari va oksidlar shaklidagi boshqa elementlar [3].
Kaloriya tarkibi
100 g chaga tarkibida 20 kkal mavjud. Ulardan:
oqsillar - 2,1 g;
yog'lar - 0,8 g;
uglevodlar - 1,2 g[4].
Boy kimyoviy tarkibi tufayli chaga ko'plab foydali xususiyatlarga ega, jumladan:
qon tomirlarining devorlarini mustahkamlash;
qon glyukoza darajasining pasayishi;
metabolizmni normallashtirish;
yallig'lanishga qarshi ta'sir;
diuretik ta'sir;
miya to'qimalarida metabolik jarayonlarni faollashtirish;
taloq va jigarga foydali ta'sir;
tanani yoshartirishga hissa qo'shadigan hujayralar yangilanishini tezlashtirish;
endokrin tizimning faoliyatini yaxshilash;
organizmga yuqumli kasalliklarga qarshi kurashishda yordam berish;
ichak mikroflorasini normalizatsiya qilish;
Shish va yallig'lanishni bartaraf etishga yordam bering.
Nutritionist Joan Washburn, shuningdek, chaga tarkibida D vitamini, kaliy, kaltsiy,
temir va sink borligini ta'kidlaydi. Bundan tashqari, bu qo'ziqorin asosida choy ichish ovqat
hazm qilishni yaxshilashga yordam beradi, chunki u ovqatni parchalaydigan safro ishlab
chiqarishni tartibga soladi. Chaga tarkibidagi polifenollar hujayralarni oksidlovchi stressdan
himoya qiladi va shu bilan erta qarishni oldini oladi.
Birch chaga kenja turiga ega emas, lekin u ko'pincha chalkashib ketadigan
"qarindoshlari" bor. Ularning orasidagi asosiy farq tashqi ko'rinishda. Birinchidan, ular
shakli jihatidan farq qiladi: qo'ziqorin qo'ziqorinlari qopqoq yoki tuyoq kabi ko'rinadi.
Ikkinchidan, rangi: chaga quyuq, deyarli qora, qo'ziqorin qo'ziqorinlari esa engilroq [6].
Chaga qayini markaziy va shimoli-sharqiy Evropada, Koreya yarim orolida, Markaziy
Osiyoda, AQSh va Rossiyada keng tarqalgan. U asosan qayin daraxtlarida o sadi, lekin uniʻ
boshqa daraxtlarda, ayniqsa, turli turlar bir-biriga yaqin o sadigan aralash o rmonlarda ham
ʻ ʻ
uchratish mumkin[7].](https://docx.uz/documents/5d207ee1-7c93-42fa-9c24-40b0e3ca11ae/page_13.png?v=1)
![Oddiy qutulish mumkin bo'lgan qo'ziqorinlardan farqli o'laroq, chaga tashqi ko'rinishi
va pishishining aniq davriga ega emas. Siz uni butun yil davomida to'plashingiz mumkin,
ammo mavsumga qarab, turli xil qiyinchiliklar paydo bo'lishi mumkin. Misol uchun,
qo'ziqorinlarni yozda va qishda mos ravishda qalin barglar va qor tufayli topish qiyin.
Shuning uchun, chaga yig'ish uchun eng yaxshi vaqt bahor (aprel) yoki kuz, sentyabrdan
noyabrgacha hisoblanadi. Bundan tashqari, aynan shu davrlarda qo'ziqorin tarkibida foydali
moddalarning yuqori konsentratsiyasi mavjud[8].
Yig'ish va tayyorlash
Qayin chaga yig'ish uni qidirish va mos namunani tanlash bilan boshlanadi. Uni bir-
biriga yaqin o'sadigan qo'ziqorinlarda izlash yaxshidir, ayniqsa qimmatli hisoblanadi. Yosh,
shuningdek, juda eski bo'lgan chaga foydali xususiyatlarini yo'qotadi; Yoshni pulpa rangi
bilan aniqlashingiz mumkin: qo'ziqorin qanchalik katta bo'lsa, u qorong'i bo'ladi. Bundan
tashqari, kuchni tekshirishingiz mumkin: kattalar namunasi bosim ostida osongina yo'q
qilinadi. Qayin chaga yig'ishning eng oson yo'li - qalin pichoq yoki kichik shlyapa.
Jarayonning o'zi juda ko'p mehnat talab qiladi, bu nafaqat ko'p harakat, balki ko'p vaqtni
ham talab qiladi. Qo'ziqorinni daraxtga parallel ravishda, iloji boricha poydevorga yaqinroq
kesib olishingiz kerak, chunki barcha foydali xususiyatlar pulpada mavjud. Harakatlar
daraxtning o'ziga zarar bermaslik uchun ehtiyot bo'lishlari kerak. Jarayondan so'ng jarohatni
davolashni osonlashtirish uchun kesilgan joy tuproq bilan qoplanishi kerak.
Chaga yig'ish uni quritishni o'z ichiga oladi. Buni maxsus elektr quritgichlarda qilish
yaxshidir, lekin ular bo'lmasa, siz pechdan foydalanishingiz mumkin. Buning uchun u 50 ° C
ga qadar isitiladi, chaga teng bo'laklarga bo'linadi, pishirish varag'iga yotqiziladi va pechga
qo'yiladi, eshik mahkam yopilmaydi. Butun jarayon taxminan 8-10 soat davom etadi.
Bundan tashqari, qo'ziqorinni tabiiy sharoitda - qorong'i, issiq xonada quritishingiz mumkin.
Ammo bu holatda natija uchun kamida 24 oy kutishingiz kerak bo'ladi[9].
O’zbekiston hududida Chaga daraxtning parazit qo'ziqorin Inonotus obliquus (Chaga)
turkumi ning 4 turi o’sadi , ular ning ayrimlari x alq tabobatida tutqanoq , allergiya, nevroz, qon
bosimi oshishi va boshqa kasalliklarni davolashda foydalaniladi . H ozirgi kunga kelib
Inonotus obliquus (Chaga) turkumining turli vakillaridan flavonoidlar, fenilpropanoidlar,
fenol kislotalar, iridoidlar, terpenoidlar, steroidlar, triterpenlar, lignanlar, alkaloidlar,
fitosterollar, polisaxaridlar, taninlar, e fir moylari va boshka tabi i y birikmalar ajratib olingan.
Ushbu turkumdagi o’simliklar tarkibidagi asosiy biologik faol moddalar i polifenol
birikmalar (flavonoidlar, fenolkarbon kislotalar va taninlar)dir. Inonotus obliquus (Chaga)
turkumiga kiruvchi quziqorinlardan ajratib olingan ekstrakt va individual birikmalar ,
yallig’lanish, tutqanoq, bakteri ya va viruslarga qarshi hamda gepatoprotekt or , antioksidant,](https://docx.uz/documents/5d207ee1-7c93-42fa-9c24-40b0e3ca11ae/page_14.png?v=1)
![Dorivor preparatlari. Damlama, qaynatma, quruq ekstrakt, flamin (tabletka xolida chiqariladi
gap flavonoidlar yig’indisi). Maxsulot o’t xaydovchi yig’malar choylar tarkibiga kiradi.
Flavonoidlar yigindisidan tayyorlangan arenarin surtmasi ko’z kasalliklarida qo’llaniladi.
Oddiy dastarbosh - Tanacetum vylgare L .; astradoshlar - Asteraceae
(murakkabguldoshlar - Compositae) oilasiga kiradi.
Kimyoviy tarkibi. Gultuplamlar tarkibida 1,5-2 % efir moyi, flavonoidlar (kversetin,
lyuteolin, apegenin, xrizoeriol, diosme- tin, izoramnetin, aqsillarin va boshqalar),
alkaloidlar, oshlovchi moddalar, ko’p to’yinmagan bog’lanishga ega bo’lgan lakton (poliinli
lakton) va tanasetin achchiq moddasi bo’ladi. Efir moyi tarkibida a- va r-(47 % gacha)
tuyonlar, kamfora, tuyol, borneol, pinen va boshqa
birikmalar bor.
Ishlatilishi. Oddiy dastarbosh guli gijja xaydash uchun xamda jigar va ichak
kasalliklarini davolashda ishlatiladi. (3)
1. 3. Flavonoidlar va izoflavonoidlar va melamin, polifenollar to’g’risida umumiy
tushunchalari
O’simlik o’zida asosan, uning turiga, muxitga, oilasiga va boshqa xususiyatlariga
qarab bir necha xildagi dorivor moddalarni saqlaydi. Shu dorivor moddalardan biri
flavonoidlardir.
Flavonoidlarni benzo- -piron (xromon) hosilasi asosidagi S
6 -S
3 -S
6 uglerod atomlaridan
tashkil topgan, fenilpropan skeleti bo’lgan tabiiy birikmalarning katta guruhi deb qarash
mumkin (1.1-rasm). Flavonoidlar fenol birikmalar qatoriga kirib, ularning nomi lotincha
«flavum»-sariq degan ma’noga ega. Bunga sabab o’simlikdan olingan birinchi flavonoid
sariq rangda bo’lgan va ko’pchilik flavonoidlar har xil tovlanadigan sariq ranglar qatorini
hosil qiladi [4; 419-490-b, 5; 16-37-b, 5; 30-53-b, 6; 49-56-b. 7; 179-193-b, 8; 617-748-b, 9;
555-611-b, 14;6-8-b, 10; 214-b ].](https://docx.uz/documents/5d207ee1-7c93-42fa-9c24-40b0e3ca11ae/page_18.png?v=1)
![bo'lmagan manbai sifatida yaroqsiz, chunki u boshqalarga qaraganda sekinroq va kamroq
to'liq gidrolizlanadi; karbamid kabi.
Ishlab chiqarilgan melaminning ko'p qismi aminoplastlar guruhiga kiruvchi melamin-
formaldegid smolalarini ishlab chiqarishda qo'llaniladi, ular melaminni formaldegid bilan bir
oz ishqoriy muhitda polikondensatsiya qilish yo'li bilan olinadi (pH 7,8-8,5), dastlabki
bosqichda esa. Melaminning gidroksimetilatsiyasi aminokislotalarda sodir bo'ladi, bunda
turli darajadagi almashtirish darajasidagi metilol hosilalari hosil bo'ladi
(geksametilolmelamingacha):
Gidroksimetillangan hosilalar melamin va metilolmelaminlarning erkin
aminokislotalari bilan reaksiyaga kirishib, metilen ko'priklarini hosil qiladi. Natijada,
qizdirilganda yoki katalitik miqdorda kislotalar ishtirokida termoset oligomerlar hosil
bo'ladi.
Melamin-formaldegid qatronlari polimer kompozitsiyalarining (yopishtiruvchi
moddalar, laklar) bir qismi sifatida, turli xil plomba moddalari (tsellyuloza, shisha tolali
shisha, yog'och uni) bo'lgan press kompozitsiyalari uchun bog'lovchi polimer sifatida va
beton plastifikator sifatida va ishlab chiqarish uchun strukturaviy material sifatida ishlatiladi.
tayyor mahsulotlar (idishlar[8], filtrlar[9]) va ko'pikli plastmassalar (melamin ko'piklari).
Polifenollar kimyoviy birikmalar sinfi bo'lib, molekulada bir nechta fenolik guruhlar
mavjudligi bilan tavsiflanadi.
Polifenollar gidrolizlanadigan taninlarga bo'linadi, ular glyukoza va boshqa
shakarlarning gallik kislotasi efirlari va fenilpropanoidlar, masalan, ligninlar, flavonoidlar va
kondensatsiyalangan taninlardir.
Hayotiy organlarga kiritilganda metamizol natriy va xlorpromazin hosil bo'lishning
kimyoviy jarayonini tezlashtiradi, bu o'z navbatida kumarin antikoagulyantlarining faolligini
kamaytiradi (qon ivishi).
Betulin kislotasi (3b-gidroksi-20(29)-lupan-28-oik kislota) tabiiy pentatsiklik
triterpenoiddir. Ba'zi o'simlik turlarining qobig'ida, asosan, o'z nomini olgan momiq qayin
(Betula pubescens) mavjud.](https://docx.uz/documents/5d207ee1-7c93-42fa-9c24-40b0e3ca11ae/page_22.png?v=1)
![4-gidroksil guruhini aniqlash : 4-holatdagi erkin fenol guruhi ko`pincha sifat
reaksiyalarda qiyin aniqlanadi. Lekin tsianidin reaksiyasidagi qaytarilgan bo`yalgan
maxsulotlarini ishlatilib yaxshi javob olish mumkin. Buning uchun bo`yoq oktanol b ilan
olinadi va quruq natriy atsetat yoki bikarbonat natriy bilan aralashtiriladi. Agar qizil bo`yoq
bo`ladigan yoki ko`k rangga bo`yalsa bu reaksiya tasdiqidir. Bunda rangni o`zgarishi
bo`yoqning karboniy shaklidan xinoid shakliga ishqoriy muhitda bo`lishiga sababdir.
Metilindioksi-grupirovka :
Metilindioksisi guruhni aniqlashning usullarini hammasi issiq sul’fat kislota
ta`sirida formal’degidni ajralishi va uni sifatini aniqlashga asoslangan. [ 2 3].
23. Labat reaksiyasi . Flavonoid birikmalar sulfat kislotada eritiladi va qizdirgan
holatda aralashmaga ozroq gall kislotasi qo`shiladi. Rang paydo bo`lishi bu reaksiya
tasdiqidir. ( 2 1. 2 2)
24. Vebyer va Tollens reaksiyasi . Reaktsiyani sul’fat kislota va floroglyutsin bilan
o`tkaziladi. Metilendioksi guruhning flavonoidda eritmaning qizil ranggi va cho`kma
tushishi bilan aniqlanadi.
Metoksi guruh sifatini aniqlash:
Reaksiya flavonoidli birikmani yodli vodorod bilan dezmetillashga asoslangan.
Hosil bo`lgan yodli metil bug`i fil’tr orqali o`tib, simob nitrat bilan shimdirilgan fil’tr qog`oz
bilan ta`sirlashtiriladi. Reaksiya yaxshi o`tganda simob yodid hosil bo`ladi. U xarakterli
kinovar rangga ega cho`kma hosil qiladi.
Eksperimental qism
Xom ashyoni yig'ish va tayyorlash. Inonotus obliquus (Pers.) Pilat xomashyosi 2023
yil sentyabr oyida Samarqand Shahar Universitet xiyobonida joylashgan Biokimyo institute
hovlisidagi 4 tup CHINOR daraxti tanasida to'plangan joydan yigib olindi
Yig'ish va chaga xomashyosini tayyorlash. Quritish va maydalashdan so'ng, xom
ashyo qo'lda laboratoriya elaklari yordamida beshta fraktsiyaga ajratildi: zarrachalar hajmi
0,1 mm dan kam; 0,1-0,2 mm; 0,2-0,3 mm; 0,3-0,4 mm va 0,4 mm dan ortiq (6 mm gacha).](https://docx.uz/documents/5d207ee1-7c93-42fa-9c24-40b0e3ca11ae/page_32.png?v=1)
![Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Аникин А. Э. бакла // Русский этимологический словарь. Выпуск 2 (б-бдин) /
Ин-т рус. лето им.В. В. Виноградова РАН; Ин-т филологии Сибирского отделения
РАН. — М. : Рукописные памятники Древней Руси, 2008. — С. 101. — 336 с. - ISBN
978-9551-0265-8.
2. Сунь-Дун Чжан, Лян Юй, Пэн Ван, Пин Коу, Цзи Ли. Инотодиол ингибирует
миграцию и инвазию клеток и индуцирует апоптоз по p53-зависимому пути в клетках
HeLa (англ.) // Фитомедицина. — 01 июля 2019 г. - Том. 60. — С. 152957. — ISSN
0944-7113. — doi:10.1016/j.phymed.2019.152957.
3. Вакин А. Т., Полубояринов О. И., Соловьев В. А. Пороки древесины. — М.:
Лесная промышленность, 1980 Архивная копия от 20 раз 2017 на Wayback Machine.
4. Филиппова, 2015, с. 21-24.
Травяные продукты в Woodland Essence. Данные обработаны: 29 января 2008 г.
Архивировано из оригинала 6 апреля 2009 г.
5. Блинова К. Ф. я доктор. Ботанико-фармакогностический словарь: Справ.
пособие / Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева. — М.: Высш. Шк., 1990. — С. 255.
— ISBN 5-06-000085-0. Архивировано из оригинала 20 апреля 2014 года.
6. Саакян, К. Р. Чага (черноягодный гриб): [арх. 12 декабря 2004] : Обзор / К. Р.
Саакян, К. Ф. Ващенко, Р. Э. Дармограй // Провизор: журнал. — 2004. — Вып. 16.
7. Шульта // Толковый словарь живого великорусского языка В. Я. Далия.
8. Шульта // Топонимический словарь Амурской области.
9. Филиппова, 2015, с. 29, 30, 99.
Гриб чага — лекарство от всего? : [арх. 22 мая 2020] // Медфронт. — 2020. —
19 мая.
10. Алексеева, 2020.
Филиппова, 2015, с. 29–30.
Филиппова, 2015, с. 91-95.
Специалист «Вектор» — возбудитель коронавируса и корень гриба —
Новости — Общество — Коммерсантъ. Обработка данных: 29 января 2023 г.
Архивировано 6 июня 2023 г.
11. Хён, Кван Ук. Выделение и характеристика нового пептида, ингибирующего
агрегацию тромбоцитов, из лекарственного гриба Inonotus Obliquus : [англ.] / Кван
Вук Хён, Сын Чан Чжон, Дэ Хён Ли… [и др.] // Пептиды : журнал. — 2006. — Том.
27, нет. 6 (июня). — С. 1173–8. — doi:10.1016/j.peptides.2005.10.005. — ПМИД
16289471.](https://docx.uz/documents/5d207ee1-7c93-42fa-9c24-40b0e3ca11ae/page_38.png?v=1)
![12. Салехи, Бахаре. Антиоксиданты: положительные или отрицательные
факторы? : [англ.] / Бахаре Салехи, Микель Марторелл, Джек Л. Арбисер… [и др.] //
Биомолекулы : журнал. — 2018. — Том. 8, нет. 4 (декабрь). — С. 124. —
doi:10.3390/biom8040124. — PMID 30366441. — PMC PMC6316255.
13. Антуан Жери, Кристель Дюбрель, Вероник Андре, Жан-Филипп Риу,
Валери Бушар. Чага (Inonotus obliquus) – потенциальный лекарственный гриб
будущего в онкологии? Химическое исследование и сравнение цитотоксичности в
отношении клеток аденокарциномы легких человека (A549) и клеток бронхиального
эпителия человека (BEAS-2B) // Интегративная терапия рака. — 27 февраля 2018 г. —
Т. 17, вып. 3. — С. 832–843. — ISSN 1534-7354. — дои: 10.1177/1534735418757912.
Архивировано из оригинала 13 февраля 2022 года.
14. Чжао Ю.С., Чжэн В.Ф. Расшифровка противоопухолевого потенциала
биоактивных метаболитов лекарственного гриба Inonotus obliquus // J Ethnopharmacol.
Архивировано из оригинала 16 июня 2023 года.
15. Ли Дж.В., Цюй К., Ли Ф.Ф., Чэнь Ю.Ф., Чжэн Дж.Дж., Сяо Ю., Цзинь К.С.,
Цзинь Г.Х., Хуан Х.З., Цзинь Д. Полисахарид Inonotus obliquus уменьшает
азоксиметан/декстрансульфат, вызванный натриевым колитом рак у мышей, с
помощью Активация воспалительной NLRP3. // Фронт Фармакол. Архивировано из
оригинала 16 июня 2023 года.
16. Лу С.Х., Ван М.Ю., Чжао З.З., Ху Дж.Р., Чжан Дж.С., Лю П. Влияние
различной предварительной обработки березовых опилок на продукцию активных
полисахаридов Inonotus obliquus при глубинной ферментации и ее структурный
механизм. // Прикладная Биохимия Биотехнология. Архивировано из оригинала 16
июня 2023 года.
17. Ю Дж., Сян Х.Ю., Се К.Х. Разница в регулирующем эффекте двух
экстрактов Inonotus obliquus на мышей с высоким содержанием жиров в отношении
функции удлинения жирных кислот кишечной микробиоты. // ПабМед. Архивировано
из оригинала 16 июня 2023 года.
18. Ван Ю., Оуян Ф., Тенг К., Цюй Дж. Оптимизация экстракции полифенолов
из Inonotus obliquus и его антиоксидантная активность. // Преп Биохим Биотехнолог.
Архивировано из оригинала 16 июня 2023 года.
19. Носик Д.Н., Носик Н.Н., Теплякова Т.В., Лобач О.А., Киселева И.А.,
Кондрашина Н.Г., Бочкова М.С., Ананко Г.Г. [Противовирусный активный
препараты ].
20. Георгиевский В.П. и др. Биологически активные вещества лекарственных
растений. – Новосибрск:Наука:Сибирское отд.-1999.-с.333.
21. Государственная фармакопея СССР Х1.вып.1-Москва:Медицина.1987.-с.336
22. Государственная фармакопея СССР Х1.вып.1-Москва:Медицина.1987.-с.400.](https://docx.uz/documents/5d207ee1-7c93-42fa-9c24-40b0e3ca11ae/page_39.png?v=1)
Inonotos obliquus (chaga) кимевий таркибини урганиш