Inson psixikasini ontogenezda rivojlanishi

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	44.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Inson psixikasini ontogenezda rivojlanishi

Купить

Yosh davrini rivojlanish bosqichlari
Bolaning rivojlanish bosqichini biz ikki davrga bo’lamiz. Birinchi davr
embrionlik davri hisoblansa, ikkinchi davr tug’ilgandan keyingi davr. Embrionlik
davrida yosh bola bir xujayralilardan tortib to hozirgi kunga qadar rivojlanish
bosqichlarini qaytaradi. Bola tug’ilgandan keyingi davrlar quyidagi bosqichlarga
bo’linadi.
Chaqaloqlik davri: (tug’ilganidan 1 oylikkacha bo’lgan davr)
Go’daklik davri (1 oydan- 1 yoshgacha)
Ilk bolalik davri (1 yoshdan – 3 yoshgacha)
Maktabgacha yoshdagi davr ( 3 yoshdan- 7 yoshgacha)
Kichik maktab yoshi davri (7 yoshdan -10 yoshgacha)
O’smirlik davri (10 yoshdan-15 yoshgacha)
O’spirinlik davri (15 yoshdan-21 yoshgacha)
Yetuklik davri (23 yoshdan-55 (60) yoshgacha)
Keksayish davri (60 yoshdan -74 yoshgacha)
Keksalik davri (75 yoshdan -90 yoshgacha)
Uzoq umr ko’ruvchilar (70 yosh va undan yuqori)
Chaqaloqlik davri . Bolaning ona qornidagi o’sish davri onaning
organizmiga uzviy bog’liq holda kechadi. Chaqaloqning barcha xayotiy
funksiyalari ovqatlanish, nafas olish, nafas chiqarish, havo haroratining
o’zgarishiga va atmosferadagi moddalar almashinuviga moslashish va hakozolar
onaning organizmi orqali amalga oshadi. 1
Chaqaloq hayvonlarning bolalariga
qaraganda himoyaga muhtojroq, nochorroq bo’lib tug’iladi. Tug’ilish arafasida
unda nasliy yo’l bilan mustahkamlangan ayrim mehanizmlar, shartsiz reflekslar
paydo bo’ladiki, bular yangi hayot sharoitiga moslashishni birmuncha
yengillashtirad 2
i. Chaqaloqning nerv faoliyati shartsiz va shartli reflekslar ta’sirida
vujudga keladi. Chaqaloqlik davrida asosan sezish shakllanadi.
Go’daklik davri . Go’dakning hayotiy faoliyati va taqdiri uni qurshagan,
parvarishlaydigan katta yoshdagilarga bevosita bog’liq bo’lib, uning barcha ehtiyoj
1
Psychology David G. Myers Hope College Holland, Michigan 174
2
Psychology David G. Myers Hope College Holland, Michigan 175

va talablari faqat shular tomonidan qondiriladi. Go’daklik davrida kattalar bilan
faol aloqaga kirishish ehtiyoji tug’iladi va bu aloqa nutq darvrigacha muloqotning
o’ziga xos yangi shakli sifatida bolaning o’sishida muhim rol o’ynaydi. Bir
yoshgacha davrda paydo bo’lgan ehtiyojning tobora chuqurlashuvi bilan nutq
davrigacha muloqot cheklanganligining nomutanosibligi bir yoshdagi inqirozni
keltirib chiqaradi. Go’dak o’sishining murakkabligi uning xilma xil faoliyati o’zaro
bog’langanidir. Shuning uchun katta yoshdagi odamlar bu davrda go’dakning
ehtiyojlarini to’la qondirishga harakt qilishlari kerak. Shundagi ularning bola
psixik dunyosiga muntazam va maqsadga muvofiq ta’sir etishi bola osh miya katta
yarim sharlarining po’stining faoliyatini takomillashtiradi. Go’daklik davrida
idrok, xotira jarayonlari shakllanadi 3
.
Ilk bolalik davri . Ilk bolalik davri alohida ahamiyatga ega. Bu davrda
bolalarda nutq shakllanadi, yurish ko’nikmalariga ega bo’la boshlaydi. Ilk bolalik
davri amaliy harakat tafakkuri vujudga keladigan davr hisoblanib, qo’l
operasiyalari turli narsalar va qurilmalar bilan almashinadi. Bola ijtimoiy
qurollardan foydalanish usullarini o’zlashtirishi natijasida unda predmetli harakat
ko’nikmasi shakllanadi. Jismlar bilan turli harakatlarni o’zlashtirishda ulardagi
muhim va o’zgarmas alomatlarni ajratish ko’nikmasi hosil bo’ladi, natijada
umumlashtirish va umumiy tushunchalarni o’zlashtirish jarayoni yuz beradi. Yangi
sharoitda predmetli harakatdan foydalanish bolaning aqliy o’sishiga ijobiy ta’sir
qiladi. O’z xatti harakatini kattalarning harakatlari bilan solishtirish va uning
o’xshash jihatlarini topish bolaning aqliy o’sishi uchun muhim ahamiyatga ega.
Aqliy o’sishni to’g’ri yo’naltirish uchun bola bilan maxsus reja asosida
mashg’ulotlar o’tkazish zarur 4
.
Maktabgacha yosh davri . Maktabgacha yoshdagi davr o’z ichiga 3
yoshdan 6 yoshgacha bo’lgan bolalarni qamrab oladi. 3 yoshda harakatni
muvofiqlashtirish jarayonining takomillashuvi bola yugirganida, bir joyda tik
turganida muvozanatni saqlash imkonini yaratadi. Buning natijasida bola mustaqil
holda turli harakatlarni amalga oshira boshlaydi. Jismoniy jihatdan mustaqillikka
3
Psychology David G. Myers Hope College Holland, Michigan 175
4
Psychology David G. Myers Hope College Holland, Michigan 178

erishish bolada erkin, kattalarning nazoratisiz, o’z xolicha qandaydir ishlarni
bajarish, umuman mikro va yashash istagini tug’diradi. Bu davrda egosentrik yeutq
muhim ahamiyat kasb etadi. Rolli o’yinlar ularning faoliyatlarida yetakchilik
qiladi. Rolli o’yin faqat alohida olingan jarayon uchun ahamiyatli emas, balki
bolada shaxsiy xususiyat va fazilatlarni shakllantirishda ham zarurdir 5
.
Kichik maktab yoshi davri . Kichik maktab yoshi davriga 6-10 yoshli
boshlang’ich sinflarning o’quvchilari kiradi. Bola maktab ta’limiga bog’chada
tarbiyalanayotganida tayyorlanadi. Kichik maktab yoshdidagi bolalarning eng
muhim hususiyatlaridan biri unda o’ziga xos ehtiyojlarning mavjudligidir. Bu
ehtiyojdar o’z mohiyati bilan muayyan bilim, ko’nikma va malakalarni egallashga,
tevarak atrofdagi voqyelikni o’zlashtirishga qaratilmay, balki faqat o’quvchilik
istagini aks ettirishdan iboratdir. Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarda ixtiyorsiz
diqqat, mexanik xotira yaxshi rivojlangan bo’ladi. Kichik maktab yoshidagi
bolalarda “vaqt” tushunchasi bilan duch kelishadi, lekin ular kundalik tajribalari
doirasidan chiqishmaydi 6
.
O’smirlik davri . O’smirlik insonning balog’atga yetish davri bo’lib, o’ziga
xos xususiyati bilan kamolotning boshqa pog’onalaridan keskin farqlanadi.
O’smirda ro’y beradigan biologik o’zgarishlar natijasida uning psixik dunyosida
tub burilish nuqtasi vujudga keladi. Balog’at davriga 11-15 yoshgacha bo’lgan qiz
va o’g’il bolalar kiradi. Bu davrda jismoniy o’sish va jinsiy yetilish amalga oshadi.
Bu davrda jinsiy bezlar faoliyati kuchayadi. O’smirlarda jinsiy yetilish sirlarining
17 foizini ota-onadan, 9 foizini o’qituvchilardan, 4 foizini maktab vrachi va
psixologidan, qolgan foizini o’rtoqlaridan, tengdoshlaridan ko’cha kuydan oladilar.
O’smirlardagi fiziologik, psixologik nuqsonlar ularni tarbiyasi qiyin o’smirlar
qatoriga qo’shilishiga olib keladi.
O’spirinlik davri . O’spirinlik davri ikkiga bo’linadi ilk o’spirinlik va
o’spirinlik. Ilk o’spirinlik davri 15-18 yoshlarni qamrab oladi. Bu kollej va lisey
talabalari hisoblanishadi. O’spirinlik davri talabalik davri hisoblanadi 19-
23yoshlarni qamrab oladi. Ilk o’spirinlik davri katta hayot ostonasida turgan
5
Psychology David G. Myers Hope College Holland, Michigan 183
6
Psychology David G. Myers Hope College Holland, Michigan 176

yoshlar hisoblangani uchun ulardagi eng katta motivlardan biri bu kasb tanlash
motivi hisoblanadi. Bu davrda mehnat faoliyati ustunlik qiladi. O’spirinlik davriga
kelib mustaqil hayotga qadam tashlanadi, buning natijasida har bir yoshda umr
yo’ldoshi tanlash vazifasi ustunlik qiladi. Bunda har motivlar asosida umr
yo’ldoshi tanlanadi 7
.
Yetuklik davri . Yetuklik davri uch bosqichga bo’linadi: yoshlik, birinchi
bosqichi va ikkinchi bosqichi. Yoshlik davri 23-28 yoshlardan iborat bo’lib, bu
davrning o’ziga xos xususiyatlaridan biri ijtimoiy hayotning barcha jabhalarida
kamolga erishgan shaxs sifatida faol ishtirok etish va ishlab chiqarishda mehnat
faoliyatini amalga oshirishdan iboratdir. Yetuklik davrining birinchi bosqichiga
28-35 yoshlar kiradi yetuklik davrida odam o’zining barcha kuch-quvvati,
qobiliyati, aql-zakovati, ichki imkoniyatlarini o’z kasbiga, ijtimoiy faoliyatiga,
jamoat ishlariga to’la safarbar qila oladi. Yetuklik davrining ikkinchi bosqichi 36-
55 (60) yoshlardagi erkak va ayollarni o’z ichiga oladi. Yetuklik davrining ikkinchi
bosqichida qarilik alomatlari ko’proq o’rin egallaydi, uning boshlanish nuqtasi 45-
50 yoshlardir. Lekin odamlarning o’ziga xos xususiyatlariga ko’ra bu, chegara
turlicha, masalan, bu bir kishida 60 yoshda, boshqa birida esa 70 yoshda bo’lishi
mumkin.
Psixogerantologiya keksayish davri . Keksayish davriga 61 (56) -74 yoshli
erkak va ayollar kiradi. Bu davrdagi kishilar, xilma xil xususiyatlari, shaxslararo
munosabatlari bilan boshqa yosh davrdagilaridan ajralib turadi. Mazkur
yoshdagilarni shartli ravishda ikkiga ajratish mumkin: a)mutlaqo iste’foga chiqqan,
ijtimoiy faol bo’lmagan erkak va ayollar, b)nafaqaxo’r erkan va ayollar, lekin
ijtimoiy hayotning u yoki bu jabhalarida faoliyat ko’rsatayotgan keskasik
alomatlari bosayotgan odamlar. Keksayish davrida biologik organlarning
zaiflashuvi psixik jarayonlarning ham o’zgarishiga olib keladi. Ruhiy keksayish
alomatlari ayollarda ertaroq paydo bo’ladi 8
.
Keksalik davri . Keksalik 75-90 yoshdagi erkak va ayollar kiradi va bunday
odamlarning boshqa yosh davrlaridagi odamlardan keskin farqlanadigan
7
Psychology David G. Myers Hope College Holland, Michigan 184
8
Psychology David G. Myers Hope College Holland, Michigan 188

xususiyatlari yaqqol ko’zga tashlanadi. Keksalarni jismoniy va aqliy faollikka
moyil hamda passiv turmush tarziga ko’nikkan qariyalar guruhiga ajratish mumkin
Ongni rivojlanishi va unga ijtimoiy tarixiy tajribalarni o’zlashtirilishi
Yendilikda psixologik va xulq-atvor shakllanishida yangi pog’onaga
ko’tarilish uchun organizm ichki tuzilishi va unda kechadigan jarayonlarni, irsiy
axborotni o’zgartirish shart emas.
«Oliy psixik vazifalar» tushunchasi fanga L.S.Vigotskiy tomonidan
kiritilgan bo’lib, bunday vazifalar sirasiga L.S. Vigotskiy tushunchali tafakkur,
mantiqiy xotira, ixtiyoriy diqqatni kiritgan edi. L.S. Vigotskiy shunday deb yozgan
edi: «Oliy psixik vazifalar» tushunchasi va tadqiqotlarimiz predmeti hodisalarning
ikki guruhini o’z ichiga oladi… Bular, birinchidan, madaniy rivojlanish va
tafakkurning tashqi vositalari – til, yozuv, hisob, rasm chizishni egallash
jarayonlari; ikkinchidan, chegaralanmagan va aniq belgilanmagan va an’anaviy
psixologiyada ixtiyoriy diqqat, mantiqiy tafakkur, tushunchalarning hosil bo’lishi
deb ataluvchi maxsus oliy psixik vazifalarning rivojlanish jarayonlari. Ularning
ikkalasi ham birgalikda biz shartli ravishda bola hulq-atvori oliy shakllarining
rivojlanish jarayoni deb ataydigan jarayonni hosil qiladi».
Mehnat qurollari, belgili tizimlarning kashf etilishi, takomillashtirilishi va
keng qo’llanilishi yordamida insoniyat o’z tajribasini turli matnlar, ijodiy mehnat
mahsuli ko’rinishida to’plash va saqlab qolish, ta’lim-tarbiya tizimi orqali uni
avloddan-avlodga o’tkazish imkoniyatiga ega bo’ldi. Keyingi avlod vakillari
avvalgilari tomonidan ishlab chiqilgan bilim, malaka va ko’nikmalarni
o’zlashtirgan holda o’z taraqqiyotlarini davom ettirdilar.
Shu tarzda, asta-sekin asrdan asrga o’tgan sayin odamlarning ijodiy
layoqatlari takomillashib bordi, borliq haqidagi bilimlari kengayib va chuqurlashib,
insonni hayvonot dunyosi uzra yuksak pog’onalarga olib chiqdi. Vaqt o’tishi bilan
inson tabiatda o’xshashi bo’lmagan ko’plab jismlarni yaratdi va ularni
takomillashtirdi. Bu jismlar insonga moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini qondirish
uchun xizmat qilish bilan birga, inson qobiliyatlarini rivojlantirish uchun manba
vazifasini o’tadilar.

Lekin insoniyat kashf etgan belgili tizimlar odamlar rivojlanishiga juda
kuchli ta’sir ko’rsatdi. Ularning yuzaga kelishi matematika, muhandislik, fan,
san’at, inson faoliyatining boshqa sohalari rivojiga turtki bo’ldi. Harfli ramzlarning
paydo bo’lishi axborotni yozib olish, saqlash va qayta ishlash imkoniyatini yaratdi.
Axborotni yozib olish, saqlash va qayta ishlash usullarini takomillashtirishda
erishilgan alohida muhim yutuqlar yangi ilmiy-texnikaviy inqilobga sabab bo’ldi.
Bular – axborotni yozib olishning magnitli, lazerli va boshqa shakllari 9
.
Belgili tizimlar, ayniqsa, nutq odamlar tomonidan qo’llanilishi bilanoq,
insonning o’ziga ta’sir ko’rsatishning, o’zini qabul etishi, diqqati, xotirasi, boshqa
bilish jarayonlarini boshqarishning samarali vositasi bo’lib qoldi. Insonga tabiat
tomonidan ato etilgan his-tuyg’u organlaridan iborat birlamchi signal tizimi bilan
bir qatorda (I.P. Pavlov), so’zlashuv layoqatidan iborat ikkilamchi signal tizimiga
ham egadir. Odamlarga tanish bo’lgan ma’noga ega bo’lgan so’zlar insonlar
psixologiyasi va hulq atvoriga ularning o’rnini bosa oladigan jismlar kabi, ba’zida
esa tasavvur qilish qiyin bo’lgan hodisa va jismlarni bildirish (abstrakt
tushunchalar) orqali ulardan ham kuchliroq ta’sir ko’rsata boshladilar. Ikkilamchi
signal tizimi insonning o’zini boshqarishi va muvofiqlashtirishining kuchli vositasi
bo’lib qoldi. Idrok jismlilik, o’zgaruvchanlik, anglanganlik; diqqat ixtiyoriy, xotira
– mantiqiy; tafakkur – so’zlashuv va abstraktlilik sifatlariga ega bo’ldi.
So’z inson hatti-harakatlarining asosiy boshqaruvchisi, ahloqiy va madaniy
qadriyatlar elchisi, inson tamadduni, hamda, uning idrokli va ahloqiy barkamolligi
manbai va vositasi bo’lib qoldi. Uning o’zi ta’lim va tarbiya berishning bosh omili
sifatida namoyon bo’ldi. So’z yordamida individ insonga – shaxsga aylandi.
Odamlarning shakllanishida nutq muloqot vositasi sifatida alohida ahamiyat kasb
etdi. Uning rivojlanishi dunyoning turli burchaklarida istiqomat qiluvchi va turli
tillarda so’zlashuvchi odamlarning o’zaro aqlan va madaniy boyishiga ko’mak
berdi.
Taxminan 17 asr o’rtalarigacha bo’lgan davrda ko’pchilik inson va
hayvonlar o’rtasida tanasining ichki tuzilishi va hulq-atvorida, shuningdek, kelib
9
Psychology David G. Myers Hope College Holland, Michigan 176

chiqishida ham hyech qanday umumiylik bo’lishi mumkin emasligi haqida fikr
yuritgan edi. So’ngra tana mexanikasining umumiyligi tan olinib, inson psixikasi
va hulq-atvori o’rtasidagi tafovutlar saqlanib qoldi (17-18 asr). 1872 yilda Ch.
Darvin o’zining «Odam va hayvonlar hissiyotlarining ifodalanishi» kitobini chop
ettirdi, bu kitob biologik va psixologik hodisalar o’rtasidagi aloqani tushunib
yetishda burilish yasadi. O’zining bu asarida Darvin evolyutsiya tamoyilining
hayvonlarning faqat biologik rivojlanishiga emas, balki ularning psixologik,
hamda, hulq-atvor rivojlanishiga ham qo’llanilishi mumkinligini isbotladi. Uning
fikriga ko’ra, hayvon va odam hulq-atvori o’rtasida umumiylik ko’pchilikni tashkil
etadi. O’zining bunday nuqtai nazarini u hayvonlar va odamlarda turli emotsional
holatlarning tashqi ifodalanishi ustidan olib borgan kuzatishlaridan kelib chiqqan
holda asoslab berdi. Shu davrdan boshlab, inson va hayvonlar psixikalarini tadqiq
etish ishlari jadallik bilan boshlab yuborildi. Boshlang’ich davrda Darvinning
ta’siri ostida bu ishlar hissiyotlar va tashqi reaktsiyalar ustida olib borilgan bo’lsa,
keyinchalik amaliy fikrlash sohasiga ham yoyildi. XX asrda hayvonlar o’rtasidagi
temperamentlarning alohida tafovutlari tadqiqotchilarda qiziqish uyg’otdi (I.P.
Pavlov), so’ngra odam va hayvonlar kommunikatsiyasida, hulq-atvorning guruhli
shakllarida va bilish mexanizmlaridagi o’xshashliklarni izlash ishlari boshlab
yuborildi. Inson va hayvonlar o’rtasida mavjud bo’lgan tafovutlarni aniqlashdan
avval shunga o’xshash tadqiqotlarning natijalarini bilish pedagog uchun qanchalik
ahamiyatga ega ekanligi haqidagi savolga javob topish zarur. Hayvon
psixologiyasi va hulq-atvoriga tegishli barcha mavjud bo’lganlar egallanishi
mumkin bo’lgan ikki usuldan biri orqali: irsiyat tomonidan berilishi yoki tabiiy
bilish jarayonida o’zlashtirilishi mumkin. Irsiyat tomonidan o’tkaziladigan belgi va
xususiyatlar ta’lim-tarbiyaga bo’ysunmaydi; hayvonda o’z-o’zidan paydo
bo’ladigan xususiyat odamda ham maxsus ta’lim-tarbiya jarayonisiz yuzaga kelishi
mumkin. Insonni o’rganishda uni hayvonlar bilan qiyoslashtirish orqali bir xilda
anatomik va fiziologik kurtaklarning mavjudligida inson o’z psixologiyasi va hulq-
atvorida hayvonga nisbatan yuksakroq rivojlanish darajasiga erishgan ekan 10
, u
10
Psychology David G. Myers Hope College Holland, Michigan 191

holda bu yutuq ta’lim va tarbiya orqali ongli ravishda boshqarish mumkin bo’lgan
bilishning natijasidir. Shunday qilib, inson va hayvonlarni qiyosiy psixologik-hulq
atvor jihatdan tadqiq etish bolalarga ta’lim-tarbiya berish mazmuni va metodlarini
to’g’ri, ilmiy asoslangan ravishda aniqlash imkonini beradi. Insondagi kabi,
hayvonlarda ham bilish xususiyatiga ega, ularga olamni oddiy hissiyotlar
ko’rinishida idrok qilib, axborotni eslab qolish imkonini yaratuvchi tug’ma
boshlang’ich layoqatlar mavjud. Barcha asosiy bo’lgan his-tuyg’ular: idrok,
ko’rish, eshitish, sezish, hid va ta’m bilish, teri sezuvchanligi va boshqalar odam
va hayvonlarda dunyoga kelishlari bilan tarkib topgan bo’ladi. Lekin taraqqiy
etgan insonning idrok qilishi va xotirasi hayvonlar va chaqaloqlarning shunga
o’xshash vazifalaridan farq qiladi. Bu farqlarni bir necha sohalar bo’yicha ko’rsatib
o’tish mumkin: 1. Odamda hayvonlardan farqli ravishda muvofiqlashgan bilish
jarayonlari alohida sifatlarga ega: idrok qilish – jismliligi, doimiyligi,
anglanganligi; xotira – ixtiyoriyligi va belgilanganligi (inson tomonidan
axborotning eslab qolish, saqlash va ishlatishning maxsus, madaniy jihatdan ishlab
chiqilgan vositalarning qo’llanilishi) bilan ajralib turadi. Aynan shu sifatlar inson
tomonidan hayoti davomida egallanib boriladi va ketsinchalik ta’lim olish orqali
rivojlantiriladi. 2. Hayvonlar xotira si insonlarnikidan farqli ravishda
chegaralangandir. Ular o’z hayoti davomida o’zlari egallashi mumkin bo’lgan
axborotni qo’llay oladilar, xolos. O’zlaridan keyingi avlodga irsiy saqlanib qolishi
mumkin bo’lgan va genotipda o’z ifodasini topgan belgi va xossalarni o’tkazadilar.
Tajribaning qolgan qismi hayvonning nobud bo’lishi bilan qaytarib bo’lmaydigan
darajada kelajak avlod uchun o’z ahamiyatini yo’qotadi. Insonda buning hammasi
boshqacha tarzda kechadi. Uning xotira si che-ksizdir. Inson benihoya ko’p
miqdordagi axborotni, unda bunga zaruriyati bo’lmasa ham, yod olib, xotirada
saqlab va nazariyada ifodalay olishi mumkin. Buning uchun odamlar axborotni
yozib olishning belgili tizimi va vositalarini kashf etganlar. Ular axborotni yozib
olib, uni saqlashdan tashqari, avloddan-avlodga moddiy va ma’naviy buyumlar
orqali belgili tizimlar va vositalardan foydalanishni o’rgatishni ham o’tkazishlari
mumkin. 3. Shuningdek, inson va hayvonlar tafakkuridagi tafovutlar ham yaqqol

ko’zga tashlanadi. Bu ikki nomlari tilga olingan tirik mavjudotlar dunyoga
kelishlari bilan ko’rgazmali-harakat ko’rinishidagi oddiy amaliy masalalar
yechimini topish kabi yashirin, ammo yuzaga chiqishi tayin bo’lgan layoqatga ega
bo’ladilar. Lekin, idrok taraqqiyotining keyingi ikki – ko’rgazmali-tasavvur va
so’zlashuv-mantiqiy tafakkur bosqichlarida – ular o’rtasida keskin farqlar
namoyon bo’ladi. Faqat yuqori tuzilgan hayvonlargina tasavvurlarni qo’llay
oladilar, shu bilan birga, bu fikr fanda hanuzgacha bahslarga sabab bo’lmoqda.
Odamda ushbu layoqat ikki-uch yoshlarda namoyon bo’ladi. So’zlashuv-mantiqiy
tafakkurga keladigan bo’lsak, hayvonlarda idrokning bu turiga tegishli belgilar
ko’rinmaydi, chunki ular mantiqni ham, so’zlar ma’nosini ham udda qilolmaydilar.
4. Hayvonlar va odamda hissiyotlar ifodalanishining taqqoslanishi haqidagi masala
o’rganilishining murakkabligi bilan ajralib turadi. Uni hal etishdagi qiyinchilik
odam va hayvonlarga xos bo’lgan birlamchi hissiyotlar tug’ma xususiyatga ega
ekanliklarida o’z aksini topgan. Shu bilan birga, inson hayvonlarda mavjud
bo’lmagan yuksak ahloqiy his-tuyg’ularga ega. 5. Olimlar odamlar va hayvonlar
hulq-atvori motivatsiyasidagi umumiylik va tafovutlar masalasini hal etishga juda
katta kuch va vaqt sarfladilar. Ularning ikkalasida ham ko’p sonli umumiy, organik
xususiyatli ehtiyojlar mavjud. Shu bilan birga, shunday ehtiyojlar borki, insonlar
va hayvonlar o’rtasidagi farqlar haqidagi masala shu vaqtgacha munozaralarga
sabab bo’lmoqda. Bu – muloqot , altruizm , ustunlik , tajovuzkorlik ka bo’lgan
ehtiyojlar. Ularning boshlang’ich belgilarini hayvonlarda kuzatish mumkin, xuddi
shuningdek, hozirgacha ularning insonga irsiyat orqali berilishi yoki
ijtimoiylashtirish natijasida egallanishi aniq ma’lum emas. Shuningdek, inson
shunga yaqin bo’lgan o’xshashliklar hyech bir hayvonda kuzatilmaydigan maxsus
ijtimoiy ehtiyojlarga ham ega. Bunda ma’naviy ehtiyojlar, ahloqiy qadriyat asosiga
ega ehtiyojlar, ijodiyot bilan bog’liq ehtiyojlar, barkamollikka erishishga bo’lgan
ehtiyoj, estetik va boshqa qator ehtiyojlar nazarda tutiladi. Shunday qilib, inson
o’zining psixologik sifatlari va hulq-atvor shakllari bilan hayvonlarga qisman
o’xshash va ulardan qisman farq qiluvchi ijtimoiy-tabiiy mavjudotdir. Uning
hayotidagi tabiiy va ijtimoiy asoslar birgalikda mavjud bo’lishi, ba’zida esa bir-biri

bilan raqobatlashishi mumkin. Ong inson tomonidan voqyelikni aks ettirishning
yuksak darajasi bo’lib hisoblanadi. Inson ongining birlamchi psixologik xossasi
o’zini bilish subyekti sifatida his etish, mavjud va tasavvurdagi voqyelikni xayolan
tasvirlash layoqati, shaxsiy psixik va hulq-atvor holatlarini nazorat qilish, ularni
boshqara olish, atrofdagi reallikni tasavvurlar shaklida ko’rish va idrok qilish
layoqati kabilarni o’z ichiga oladi. O’zini bilish subyekti sifatida his etish
insonning olamni o’rganish va bilishga, ya’ni, olam haqida u yoki bu darajada aniq
bilimlarni egallashga tayyor va layoqatli, bu olamdan bo’lak qilingan mavjudot
sifatida anglashini bildiradi. Ongsizlik (uyqu, gipnoz, kasallik va sh.o’.) holatlarida
bunday layoqat yo’qoladi. Xayolan tasavvur qilish va voqyelikni tasvirlash –
ongning ikkinchi muhim psixologik xossasi. U, ong kabi yaxlitligicha, iroda bilan
uzviy bog’langan. Odatda, tasavvurlarni ongli boshqarish va tasavvur qilish haqida
ularning inson iroda kuchi yordamida yuzaga kelgan va o’zgarishlarga uchragan
holatlarda so’z yuritiladi. Ushbu holatda inson ixtiyoriy, ya’ni, ongli ravishda
atrofni idrok
O’zlashtirish jarayonining tavsifi
Harakatda motor, sensor va markaziy tarkibiy qismlarni ajratish mumkin.
Ular mos holatda bajarish, nazorat yoki boshqarish vazifalarini bajaradilar.
Faoliyat davomida inson tomonidan qo’llaniladigan harakatni bajarish, nazorat va
boshqarish uslublari ushbu faoliyatning usullari deb ataladi.
Ko’rsatilgan har bir vazifa insonda ongli, shu bilan birga, ongsiz ravishda
ham amalga oshirilishi mumkin, masalan, inson tomonidan so’zlarni talaffuz qilish
uchun zarur bo’lgan qizilo’ngach harakatlari tizimi inson tomonidan umuman
anglanmaydi, lekin inson aytmoqchi bo’lgan jumlalar ma’nosi va grammatik
shakllar ong darajasida doimo oldindan bilinadi. Ba’zi bir harakatlar ongli va
ongsiz boshqarish darajalarida bajarilishi mumkin. Masalan, yurish –
xarakatlarning ko’p qismi ongsiz ravishda bajariladigan faoliyatga misol bo’la
oladi. Lekin dor ustida yurishda xuddi shu harakatlarni bajarish, ularning sensor
nazorati va markaziy boshqarilishi o’ta zo’riqqan holatdagi anglash obyektiga
aylanadi. Teskari hodisa ro’y berishi ham mumkin, bunda harakatning ma’lum

tomonlari avval izchil tarzda ongli boshqarilishni talab etadi, so’ngra esa borgan
sayin ong ishtirokisiz amalga oshirila boshlaydi, bunday holat avtomatlashtirish
deb nomlanadi. Odamda maqsadga muvofiq harakatlarning aynan shunday xususiy
avtomatlashtirilgan holatda bajarish va boshqarish ko’nikma deb ataladi.
Psixologiyada ko’nikma ongli harakatning avtomatlashtirilgan tarkibiy qismi
sifatida ta’riflanadi. Shuni ta’kidlash lozimki, bunday holatda aynan harakatlarning
ongsiz boshqarilishi haqida so’z yuritiladi, chunki faoliyatlar boshqariluvi va
harakatlar boshqariluvi – bu boshqa-boshqa tushunchalar hisoblanadi.
Harakatlarning oshib borayotgan avtomatlashuvi bir vaqtning o’zida bunday
harakatlarga tegishli bo’lgan harakatlarni ongli boshqarishning kengayishi ham
kuzatiladi. Harakatning u yoki bu tarkibiy qismlarini avtomatlashtirish faqatgina
ongli boshqaruv obyektining joyini o’zgartirib, harakatning umumiy maqsadlarini,
bajarish sharoitlarini, natijalar nazorati va baholanishini ong doirasiga olib chiqadi.
Bunday xususiy avtomatlashtirish tufayli amalga oshish imkoniyatiga ega bo’lgan
harakat tuzilishining o’zgarishlari quyidagilardan iborat bo’ladi:
1. Harakatlarni bajarish usullari o’zgaradi. Bungacha ajratilgan holatda
bajarilib kelinayotgan bir qator xususiy harakatlar o’zining tarkibidagi alohida
oddiy harakatlar o’rtasida uzilishlar bo’lmagan yagona aktga, bitta murakkab
harakatga qo’shiladi. Xuddi shunday, o’quvchi husnixat yozishni boshlaganida
ko’plab ortiqcha harakatlarni bajaradi: tilini chiqaradi, tanasini qimirlatadi, boshini
egadi va h.k. Faoliyatni o’zlashtirib olish bilan barcha zarur bo’lmagan harakatlar
yo’qoladi. O’rindoshlik, ya’ni, harakatlarni bir vaqtning o’zida ikki qo’l bilan
bajarish usuli paydo bo’ladi. 2. Harakat ustidan sensorlik nazorati usullari
o’zgaradi. Harakatni bajarish ustidan ko’ruv nazorati mushak nazorati
(kinestetikaviy) bilan almashinadi. Misol tariqasida klaviaturada qaramasdan
harflarni terish, malakali chilangarning ko’ruv nazoratisiz bolg’a urishi va
boshqalarni keltirish mumkin. Harakat natijalarining nazorati uchun muhim
bo’lgan aniqlovchilarni tezda belgilash va ajratish layoqati rivojlanadi . 3.
Harakatning markazdan boshqarilish usullari o’zgaradi. Diqqat faoliyat usullarini
idrok qilishdan ozod bo’lib, asosan, sharoitga va faoliyatlar natijalariga qaratiladi.

Ba’zi bir hisoblashlar, masalalar yechimlari va boshqa aqliy muolajalar tezlik bilan
va qo’shilgan holatda (ichki sezgi) amalga oshishni boshlaydi. Xuddi shunday,
masalan, dvigatelning zo’riqqan ovozini eshitgan haydovchi o’ylab o’tirmay, qaysi
o’tkazgichni yoqish kerakligini darrov tushunib oladi. Faoliyat usullarida bu
o’zgarishlar qanday paydo bo’ladi, ularning psixologik mexanizmi qanday? O’z
asosida bu mexanizm tadqiqot urinishlari va tanlash dan iborat. Odam ma’lum
faoliyatni bajarishga urinib ko’radi, uning natijasini nazorat qiladi. Samarali
harakatlar, o’zini oqlagan boshqarish aniqlovchilari va usullari as-ta-sekin tanlab
olinadi va mustahkamlanadi, samarasiz va o’zini oqlamaganlari kuchsizlantiriladi
va tanlanadi. Egallanish maqsadida, tushunib olishga tayangan va ongli nazorat,
hamda tuzatishlar kiritish bilan birga ma’lum xarakatlar yoki faoliyat turlarini
qayta-qayta bajarish mashq qilish (o’rganish) deb ataladi.
Inson faoliyati xususiyatining o’rganilishi va o’zgarilishi bu harakatlarni
bajarishda uning psixik faoliyati tuzilishidagi o’zgarishlarni aks ettiradi. Ongli
nazorat va tuzatishlar bilan hamohang bo’lgan har bir yangi urinish masala
amallarini va usullarinigina eslab qolishda aks etmaydi. U, odatda, masalani ko’rib
chiqish vositalari, uni yechish usullari, faoliyatni boshqarish vositalarining
o’zgarishiga olib keladi. Ko’nikmaning shakllanishida yetakchi vosita bo’lib, nutq
faoliyati – kuzatiladigan va bajariladigan faoliyatlarning inson tomonidan so’z
bilan ifodalanishi, shuningdek, har tomonlama mukammal faoliyat – amalga
oshirilishi zarur bo’lgan faoliyat obrazini tasavvurda hosil qilish hisoblanadi.
Odamda ko’nikmalar shakllanish mexanizmlarining alohida xususiyatlari ularning
shakllanish jarayoni qonuniyatlarini belgilab beradi. Ko’nikma odamda ongli
avtomatlashtirilgan faoliyat sifatida paydo bo’ladi. U faoliyatning
avtomatlashtirilgan usuli sifatida o’z vazifasini bajaradi. Uning vazifasi ongni
faoliyat usullarini bajarish ustidan nazoratdan xalos etish va uni faoliyat maqsadi,
shuningdek, sharoitlariga qaratishdan iborat. Bu jarayonning asosiy bosqichlarini
quyidagi ko’rinishda tasvirlash mumkin: 5.1Jadval Ko’nikma rivojlanishi
bosqichlari Ko’nikmaning xususiyati Ko’nikma maqsadi Harakatni bajarishning
o’ziga xos xususiyatlari 1. Tanishti ruvchi. Xarakatlarni anglash va ularni taqdim

etish. Harakatni bajarish usullari bilan tanishish. Maqsadni aniq, lekin unga
erishish usullarini g’ira- shira tushunish; harakatda juda qo’pol xatolarga yo’l
qo’yish. 2. Tayyorlov (tahliliy). Ongli, lekin uquvsiz bajarish. Harakatning alohida
elementlarini Harakat bajarish usullarini aniq tushunish, lekin ularni noaniq va
tayinsiz bajarish; ortiqcha harakatlar egallash; ularni bajarish usullarining tahlili.
ko’p, diqqat o’ta zo’riqqan holatda; harakatlarda diqqatning jamlanganligi; salbiy
nazorat. 3. Barqarorlashtiruvchi (sun’iy). Harakat elementlarini avtomatlashtirish.
Sodda harakatlarning gallanishi va yagona harakatga birlashuvi. Harakatlar
sifatining oshishi, ularning qo’shilib, ortiqchasining bartaraf etilishi, diqqatning
natijaga o’tkazilishi; nazoratning yaxshilanishi, mushaklar nazoratiga o’tish. 4.
O’zgaruvchi (vaziyatli). Vaziyatga egiluvchan moslashuvchanlik. Faoliyat
xususiyatini ixtiyoriy boshqarishni egallash. Harakatlarni maqsadga muvofiq holda
epchillik bilan bajarish; maxsus sensorli bog’lovchilar asosida nazorat qilish; aqliy
bog’lovchilar (ichki sezgi). Ko’nikmalar bilan birga malakalar ham, faoliyatning
tarkibiy qismlari bo’lib hisoblanadi va uning tuzilishida o’z o’rniga ega.
«Malakalar» atamasi subyektda mavjud bo’lgan bilimlar va ko’nikmalar bilan
faoliyatni maqsadga muvofiq ravishda boshqarish uchun zarur bo’lgan psixik va
amaliy harakatlarning murakkab tizimini egallashni bildiradi. Malakalarni
shakllantirish bilimlarda mujassamlangan axborotni, shuningdek, jismdan
olinadigan axborotni, bu axborotni aniqlashga doir amallarni, ularni tuzish va
faoliyat bilan solishtirishni qayta ishlash bo’yicha amallar tizimini egallashdan
iborat. Malakalarni shakllantirish, ularni egallash jarayoni turli yo’llar bilan
amalga oshirilishi mumkin. Asosan, ikki yo’lni ajratib ko’rsatadilar. Ularning
birinchisida ta’lim oluvchi zarur bilimlarga ega bo’ladi, ularni qo’llashga doir
vazifalar qo’yiladi, va o’quvchining o’zi axborotni qayta ishlash va faoliyat
usullarini aniqlagan holda masalaning yechimini izlashga harakat qiladi. Bu yo’l
samaradorligi kamroq bo’lsada, ta’limda keng qo’llaniladi. Ikkinchi yo’l bilimlarni
qo’llash uchun zarur bo’lgan o’quvchi ruhiy faoliyatining o’qituvchi tomonidan
boshqarilishidan iborat. Bunday vaziyatda o’qituvchi o’quvchini belgi va amallar
bo’yicha tanlash bilan tanishtiradi, qo’yilgan masalalarni yechish uchun olingan

axborotni qayta ishlash va qo’llashga doir o’quvchining faoliyatini
tashkillashtiradi. Hozirda bu usul pedagogik psixologiyada jadallik bilan
qo’llanilib kelinyapti. Inson faoliyati ongli faollik sifatida ongning shakllanishi va
taraqqiy etishi bilan bog’liq ravishda shakllanadi va rivojlanadi. U har doim
insonning atrofdagilar bilan munosabatlarning muayyan tizimida amalga oshiriladi.
Faoliyat hamkorlikdagi faoliyat xususiyatiga ega bo’ladi. Uning natijalari atrof-
olamga, odamlar hayoti va ularning taqdiriga o’z ta’sirini o’tkazadi. Inson
tomonidan yaratilgan faoliyat mahsulotlari uning vafotidan keyingi hayotini davom
ettiradi. Boshqa so’zlar bilan aytganda, faoliyatda inson shaxsi namoyon bo’ladi
va bir vaqtning o’zida faoliyat uning shaxsini shakllantiradi . Faoliyat atrof-
olamni, shuningdek, insonning o’zini bilishga v o’zgartirishga qaratilgan ongli
faollikdir. Lekin bu faollik ta’lim va tarbiya ta’siri ostida rivojlanish davomida
asta-sekin maqsadga yo’naltirilgan ongli faoliyat shakllariga ega bo’ladi. Yosh
bolaning bunday faolligi avval impulsli hulq-atvor xususiyatiga ega bo’ladi.
Hayotining dastlabki kunlarida bolaning hulq-atvori sodda tug’ma – mudofaviy,
ozuqaviy, labirintli (tebratganda tinchlanish) va keyinchalik esa – yo’nalishli-
tadqiqiy reaktsiyalar bilan cheklanadi. Ularning asosida bir yil davomida tadqiqiy
hulq-atvor rivojlanadi. Bir yoshda o’qitish va taqlid qilish ta’sirida amaliy hulq-
atvor shakllana boshlaydi. Uning yordamida bola narsalardan foydalanishning
insoniy usullarini va ularning ijtimoiy amaliyotdagi ahamiyatini o’zlashtiradi
(krovatiga uxlash uchun yotish, ovqatni qoshiq bilan yeyish, koptok bilan o’ynash,
qalam bilan rasm chizish). Faollikning ushbu shakllari bilan birlikda bolaning o’z
ehtiyojlari va istaklarini qondirishga
5.5. Faoliyatning asosiy turlari e rishishda, ijtimoiy talablar va
ma’lumotlarni o’zlashtirishda ko’mak beruvchi – kommunikativ hulq-atvor
rivojlanadi. Avval bu hulq-atvor nutqqacha bo’lgan shakllarda namoyon bo’ladi
(qichqiriq, mimika, imo-ishora). So’ngra bola faollik bilan insoniy muloqot, o’zaro
ta’sir va axborot almashinuvining bosh vositasi – nutqiy hulq-atvor ni o’zlashtira
boshlaydi. Nutqni egallash tasvirlarni buyum va harakatlardan ajratish, ahamiyatli
holatlarni bo’rttirib ko’rsatish, ularni qayd etish va hulq-atvorni boshqarishda ular

bilan amallarni bajarish uchun hal qiluvchi dastlabki shart-sharoitlarni yaratadi.
Shunday qilib, faoliyat – bu inson bilan atrofidagi olam o’rtasidagi real aloqa
o’rnatiladigan voqyelikka bo’lgan faol munosabat shakli. Inson faoliyatda o’zining
ichki xossalarini ochib borib va tadbiq etib, buyumlarga nisbatan subyekt,
odamlarga nisbatan esa shaxs sifatida namoyon bo’ladi. Hozirgi zamon kishisi
faoliyatning har xil turlari bilan shug’ullanadi. Faoliyat turlari shunchalik ko’pki,
ularning hammasini tasavvur qilib ham, ta’riflab ham bo’lmaydi, chunki barcha
faoliyat turlari inson ehtiyojlari bilan bog’liqdir, ehtiyojlarning ko’p qismi esa
odamlarning individual xususiyatlari tomonidan belgilanadi. Shunday bo’lsada,
barcha insonlarga xos bo’lgan faoliyatning asosiy turlarini ajratish va
umumlashtirish mumkin. Ular hamma odamlarga xos bo’lgan umumiy ehtiyojlarga
mos keladi. Aniqroq aytadigan bo’lsak, ularga har bir odam rivojlanish jarayonida
muqarrar ravishda boshidan o’tkazadigan ijtimoiy faollik turlarini kiritishimiz
mumkin. Bunday faoliyat turlari bo’lib muloqot, o’yin, o’quv va mehnat
hisoblanadi. Muloqot o’zaro munosabatda bo’lgan odamlar o’rtasida axborot
almashinuvga, aloqalar, ular orasida bir-birini tushunish va ochiq munosabatlarni
o’rnatishga yo’naltirilgan faoliyat turi sifatida o’rganiladi. Ushbu tushuncha
«Muloqot» mavzusida batafsil ko’rib chiqiladi.
Yuqori psixik funksiyalarni shakllanishi
Inson ongi ijt imoiy chuqur t abiat ga ega. U predmet li faoliy at
jaray onida, bolaning k at t alar bilan muloqot ida, k at t alarning bir
birlari bilan muloqot jaray onlarida shak llanadi v a boshlanishidan
ijt imoiy xarak t erga ega. Muloqot jaray onida bolaga umuminsoniy
t ajribalarning asosi beriladishuning uchun indiv idual psixologik ,
alohida shaxs psixologiy asi ijt imoiy holat hisoblanadi. Agar
umuminsoniy t ajribani berish jaray onida so’zlar alohida ahamiy at
k asb et sa, iboralar ham insoniy t ajribalarni y et k azishida muhim
rol o’y nay di.

Munosabatlar kommutasiyasi hissiy tajribadan ongning murakkab rasional
shakllariga o’tishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Tilga ta’sir qilishning uch shakli ham mavjud. Insonning tilida nafaqat
so’zlar saqlanadi, unda mantiqiy tizimlar ham mavjud. Bular tashqaridan kelgan
ma’lumotlarni nafaqat qabul qilish, balki tahlil qilish qobiliyatiga ega. Demak til
insonda mantiqiy xulosalar chiqarish imkoniyatini beradi.
Y osh bola o’zining indiv idual t ajribalariga t ay anib xulosa
chiqarish imk oniy at iga egadir. Olov ni t anani k uy dirishini ot a
onasidan bilish y ok i o’zining hissiy sezgisi orqali ham bilish
mumk in. Agar inson faqat o’z t ajribasiga t ay anib xulosa chiqarsa,
uning indiv idual imk oniy at lari chek langan bo’lar edi. Shuning
uchun ham t il orqali mant iqiy fi k rlarni aniqlash mumk in 11
.
O’z tajribasiga tayanmay, mantiqiy munosabatlar asosida xulosa chiqarish
imkoniyati bilishning yangi rasional va mantiqiy shakllari uchun alohida ahamiyat
kasb etadi.
Hattoki voqyealar ishtirokchisi bo’lmagan taqdirda ham o’zining bilish va
mantiqiy strukturasiga tayangan holda xulosa chiqarish imkoniyatini beradi.
Tilning mantiqiy tizimida insonga tayyor tafakkurning dinamik quroli
beriladi, shu tariqa mantiqiy strukturalar o’zlashtiriladi, insonni bilish
imkoniyatlari ortadi.
Bu ongning yangi imkoniyatlari, til orqali o’zlashtiriladi, bu esa ongning
rivojlanishiga asosiy omil bo’lib hizmat qiladi.
Tilning muhim funksiyalaridan biri bu, uning asosida sezgi, idrok, diqqat,
tafakkur, xotira, xayol, emosiya, iroda vujudga keladi. Bu qarash L.S.Vigotskiy
tomonidan fanga kiritilgan.
Ma’lumki hayvonlarda sezgi va kompleks idrok mavjud. Hayvonlarda diqqat
ham mavjud, u muhim signallarni tanlab oladi va kerak bo’lmagan harakatlarni
to’xtatadi, hayvonlarda ham xotira mavjud, u xotira orqali oldinga tajribalar
11
Psychology David G. Myers Hope College Holland, Michigan 194

$asoratini saqlaydi va ma’lum shart sharoitlarda ularni ishlatadi. Tabiiy bunday funksiyalar ham insonlarda ham mavjud, lekin ularning hayvonlardan farqi, insonlarda bu jarayonlar nutqqa bolangan holda amalga oshiriladi. Bu funksiyalar ongning tarihiy shakllanishi bilan genetik jihatidan bo\ liqdir. Bularning hammasi inson psixikasining o’ziga xosligini tashkil qiladi. Insonning sezgisi va idrokining o’ziga xosligibu har bir sezgi va har bir idrok nafaqat sezuvchi komsponent, balki so’z orqali ifoda qilingan rasional komponentlar ham mavjud va aynan shu sezgi va idrokni muoakkablashtiradi. Masalan 1,5 mln rang turi mavjud. Biroq biz 12-15 yoki 20-30 so’z orqali ranglarni nomlaymiz ularni biz qizil, sariq, yashil, ko’k, qora. Biz oanglarni boshqa so’zlarini topa olmaymiz, lekin qalbimizda ularni nomlay boshlaymiz. Biz tovushlarni ham xuddi shunday tahlil qilamiz ularni ma’lum bir sifatlarga ajratamiz. Bu sezgilarning namoyn bo’lishiga misol bo’lishim mumkin. Har bir bilish jarayonlariga nutqning bevosita aloqasi mavjud.$

Asosiy adabiyotlar
1. Evolutionary Psychology David M. Buss, third edition , The University of
Texas at Austin, 2008.
2. Psychology David G. Myers Hope College Holland, Michigan
3. V ы gotskiy L. S. Sobr. soch. v 6 t. M., 1982-1984.
4. Galperin P. Ya. Vvedeniye v psixologiyu. M., 1976. Galperin P. Ya. K
ucheniyu ob interiorizasii // Vopr. psixologii. 1966. № 6.
Internet saytlari
5. http://textshare.tsx.org
6. http://www.mgimo.ru/fileserver/
7. http://www.ssu.runnet.ru/ ...
8. http://www.philol.msu.ru/~rlc2001/ru/sch_14.htm
9. http://www.voppsy.ru

Inson psixikasini ontogenezda rivojlanishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Inson psixikasini ontogenezda rivojlanishi

Похожие документы