Inson, uning hayoti va erkinligi qadriyat sifatida - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	34.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Inson, uning hayoti va erkinligi qadriyat sifatida

Купить

Inson, uning hayoti va erkinligi qadriyat sifatida.
1. Falsafada inson muammosining qo yilishi. Insonning bioijtimoiyʼ
mohiyati.
2. Inson qadri va shaxsiy qadriyatlar. Shaxs umrining ma nosini anglash
ʼ
inson borlig ining asosiy jihati
ʼ
3. Inson omili - jamiyatning oliy qadriyatidir.
4. Globallashuv davrida shaxs qadriyatlari va inson yashashi (hayotining)
masalasiga turli xil yondoshuvlar

1. Falsafada inson muammosining qo‘yilishi.
Insonning bioijtimoiy mohiyati — uning hayoti nafaqat biologik, balki ijtimoiy
jihatdan ham shakllanib boradi. Inson nafaqat tabiatning bir qismi, balki jamiyatda
o‘z o‘rniga ega bo‘lgan, turli ijtimoiy aloqalarda ishtirok etadigan mavjudotdir.
Har bir inson o‘z hayotini nafaqat biologik ehtiyojlarini qondirish, balki ma'naviy,
axloqiy va madaniy qadriyatlar orqali ham davom ettiradi.
Insonni, shuningdek, olam bilan chambarchas bog‘liq deb hisoblash mumkin.
Har bir insonning shakllanishi, o‘zini ifoda etishi va dunyoqarashi jamiyatning
madaniyati, urf-odatlari va an’analari bilan bog‘liqdir. Bizning madaniyatimiz boy
va rang-barang bo‘lib, har bir millatning o‘ziga xos xususiyatlari, tarixiy
jarayonlari va qadriyatlari bilan ajralib turadi.
Urf-odatlarimiz, an’analarga e'tiborimiz va qadriyatlarimiz bizni o‘ziga xos
qilib, milliy ruhimizni shakllantiradi. Bu qadriyatlarimiz, bizning ma'naviy va
ruhiy boyligimizni tashkil etadi. O‘tmishdagi ajdodlarimizdan meros bo‘lib qolgan
bu qadriyatlar, bizning bugungi hayotimizda ham yuksak ahamiyatga ega bo‘lib,
jamiyatni birlashtiradi va insonning o‘zligini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi.Uni
chuqur o zlashtirib, tushunib, anglab olgan inson oldiga qo ygan har qandayʼ ʼ
maqsadga erishishi mumkin. Chunki xalqimiz tarixi, uning madaniyatini yaxshi
bilgan kishi hech qachon ko r-ko rona ish tutmaydi. Aksincha tarix saboqlaridan
ʼ ʼ
kerakli xulosa chiqarib, hozirgi vaqtda sodir bo layotgan jarayonlarni hisobga olib
ʼ
harakat qiladi. Demak, jamiyat taraqqiyoti insonning madaniy-ma naviy saviyasi,
ʼ
uning dunyoqarashi, faolligi bilai uzviy bog liq. Shuning uchun ham bu masala
ʼ
hech qachon faylasuflar diqqat-e tiboridan chetda qolgan zmas. Ayniqsa,
ʼ
insonning ichki dunyosi, kayfiyatlari, qiziqishlari, ruhiy iztiroblari masalasi Sharq
faylasuflarini azal-azaldan qiziqtirgan va tashvishga solgan.
Dunyoning oliy mavjudoti, duru gavhari hisoblangan odamzot haqida Qur oni
ʼ
Karim va Hadisi Sharifda ham qimmatbaho fikrlar aytilgan. Qur onda biz inson
ʼ
zotini mukarram qilib yaratdik va yer yuzida, suvda pok narsalardan rizqlantirdik,
yerda, suvda yuradigan qilib, vaqtlarini yaratib berdik va o zimiz ham qilgan
ʼ
ko pgina narsalarimizdan afzal qilib qo ydik, degan oyat bor. Shu oyatga binoan,
ʼ ʼ
Ollohning butun olamni yaratishdan maqsadi Inson bo lib, u hamma mavjudot
ʼ
ichida tengi yo qdir, eng afzalidir.
ʼ
Inson ulkan izzat va hurmatga loyiqdir. Navoiy o zining «Vaqfiya» asarida,
ʼ
«Butun osmon va osmondagi jami narsalar, butun yer yuzi va yer yuzidagi jami
narsalar, hamma dengnzlar va unda mavjud bo lgan hamma narsalar, hamma
ʼ
mamlakatlar va ularda bor jami ne matlar-bari eng yaxshi narsalar inson uchun,
ʼ

uning baxt-saodati uchun yaratilgan, bo’larning jami insonga xizmat qilmog iʼ
kerak», deb yozgan edi.
Falsafada inson muammosini o rganishdan ko zlangan maqsad uning o zligini
ʼ ʼ ʼ
anglashiga, o z «men»ligiga erishishga «yordamlashish», yana ham aniqrog i,
ʼ ʼ
uning shaxs darajasiga ko tarilishi bilan bog liq imkoniyatlarni izlab topish va
ʼ ʼ
ulardan insonning shaxs darajasiga yetishishida samarali foydalanishdir. Chunki
inson dunyoga kelib, ulg ayish jarayonida turli ijtimoiy munosabatlarga kirishadi,
ʼ
unda ehtiyoj va manfaat ham shakllanadi. O z navbatida, ijtimoiy munosabatlar
ʼ
manfaatlar turli-tumanligini yuzaga keltiradi .
Insonning tabiati va mohiyatini o’rganishda aniq chegaralar bo’lmasligi
mumkin, chunki u har doim olamning bir qismi va sirli mavjudotdir. Biroq,
insonning qobiliyatlari va sifatlari uning tabiati bilan bog’liq tarzda o’rganilgan.
Aqllilik, muomala va ijtimoiy hayot kechirish insonning asosiy xususiyatlaridir.
Inson ekologiyasini o’rganishda nafaqat jismoniy muhit, balki ma'naviyat ham
muhim ahamiyatga ega. Ruh va tananing o’zaro qarama-qarshiliklari faqat
ma’naviy va jismoniy uyg’unlik orqali hal qilinishi kerak. O’zlikni anglash va
asrash muammosi doim inson ekologiyasining markazida bo’lgan. M.Monten:
«O’zlikni saqlash eng muhimi», deb yozgan. Bugungi kunda bu konsept
«Ekosofiya» atamasi bilan ifodalanadi, bu shaxsning xulq-atvorini va o’zlikni
saqlashga qaratilgan qadriyatlar majmuasini bildiradi. Bu yerda mental va etnik
xususiyatlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Umumiy holatda shuni aytish mumkinki, inson evolyutsiyasi uning
qobiliyatlarini rivojlantirish va axloqiy qadriyatlarini takomillashtirish orqali
amalga oshiriladi. Evolyutsiyaning birinchi bosqichi o'z-o'zini anglashdir, bunda
salbiy emotsiyalarni yengish muhimdir. Inson o'zini rivojlantirish uchun o'zini
kuzatib, foydali va zararli tomonlarini ajratishni o'rganishi kerak. Shaxsning
qiziqishlari uning rivojlanish yo'lini belgilaydi va nazorat qiladi.
Inson mohiyatini falsafiy tushunish ta'lim va tarbiya jarayonida katta
ahamiyatga ega. Har bir tarixiy davrda insonning jamiyatdagi o'rni va ahamiyatini
chuqurroq tushunishga erishiladi. Insoniy fazilatlar va xususiyatlarni o'rganish
orqali talaba o'zida bunday sifatlarni rivojlantirishga intiladi. Zamonaviy bilimlarni
egallash orqali O'zbekistonda erkin va rivojlangan jamiyatni qurish vazifalari
amalga oshiriladi.
Mamlakatimizda demokratik islohotlarni chukurlashtirish va fuqarolik
jamiyatini rivojlantirish kontseptsiyasini inson omilisiz tasavvur etib bo lmaydi.
ʼ
Prezident I.A.Karimov ta kidlaganidek, hozirgi sharoitda insoi omili va mezoni
ʼ
barcha islohotlarimizning bosh yo nalishi va samaradorligining pirovard natijasini
ʼ
belgilab beradi.

Shuni ta'kidlash kerakki, bu xulosa quyidagi sabablarga ko'ra bahsli
hisoblanadi: Birinchidan, hech qanday falsafa (dunyoqarash yoki metodologiya
sifatida qaralsa) inson haqida «umumiy tushuncha» yaratishga intila olmaydi.
Chunki inson ijtimoiy hodisa bo'lib, doimiy o'zgarishlar jarayonida yashaydi,
shuning uchun uning haqida mukammal va barqaror kontseptsiyani yaratish amaliy
jihatdan mushkul. Eng muhimi, kontseptsiyani amalga oshirishda uning samarali
usullari, vositalarini topish va shart-sharoitni yaratishdir. Insoniyat qariyb uch
ming yil avval muqaddas «Avesto» kitobida yozilganidek: «Ezgu fikr, ezgu so z,ʼ
ezgu amal», -degan kontseptual formulani hozirgacha amalga oshirish yo lida
ʼ
zahmat chekib kelmoqda.
Ikkinchidan, odam va uning kamolotga yetishi va rivojlanish qonuniyatlarini
ilmiy tarzda tushuntira olmaydigan taraqqiyot yo'nalishlarini (hech bo'lmaganda,
umumiy ma'noda), istiqbollarini ko'rsata olmaydigan ilmiy tushuncha zarurligi
haqida savolga, inson omili bo'yicha muqobil falsafiy qarashlarni birlashtirish va
falsafiy fikrlashning tolerantligini inobatga olish orqali nisbatan to'g'ri javob berish
mumkin. Ammo, bu qarashlar ham juda nisbiy bo'lishini tan olish muhimdir.
Uchinchidan, falsafaning shaxslar haqida turli sohalarda yig'ilgan bilimlarni o'z
maqsadlaridan kelib chiqqan holda umumlashtirishi uning mustaqil fan sifatidagi
obro'siga zarar yetkazadi. Chunki falsafa mavjud dalillarni faqat qayd etuvchi fan
emas, balki insonning faoliyatini o'z usullari va vositalari yordamida tahlil
qiladigan fan. Falsafaning inson haqidagi shaxsiy mulohazalari boshqa fanlarning
xulosalariga mos kelishi yoki kelmasligi tabiiy. Chunki, har qanday qarama-qarshi
fikrlar, hatto ba'zi ilmiy xulosalar ham o'z vaqtida inqirozga uchrashga moyil
bo'ladi.
To rtinchidan, har qanday fanda, shu jumladan falsafada ham yagona tan
ʼ
olingan usulning bo lishi mumkin emas. Yagona usulning e tirof etilishi–
ʼ ʼ
mutaassiblikdir. Chunki, hozirgacha inson haqidagi bilimlarimizning
chegaralanganligi ham muayyan usul va vositalarni mutloqlashtirish natijasidir.
2. Inson qadri va shaxsiy qadriyatlar. Shaxs umri ning ma nosini
ʼ
anglash inson borlig ining
ʼ asosiy jihati
Inson qadri va shaxsiy qadriyatlar insonning hayot ma nosi haqida
ʼ
tushuncha olishda muhim ahamiyatga ega. Inson qadri – bu shaxsning o'ziga xos
qadrini belgilovchi ichki qiymat bo'lib, uning xulq-atvori, xarakteri va jamiyatga
ta'siri bilan shakllanadi. Shaxsiy qadriyatlar esa, individning hayotidagi qarorlar va
xatti-harakatlarni yo'naltiruvchi ishongan tamoyillari va prinsiplari hisoblanadi.
Hayot ma nosini izlash insonning mavjudligining asosiy jihatidir. Ko'plab
ʼ
faylasuflar va psixologlar bu savolni o'rganishgan, masalan, ekzistensial faylasuflar

Jeon-Po Sartr va Viktor Frankl shaxsiy ong va mas'uliyatning hayot ma nosiʼ
shakllanishidagi ahamiyatini ta'kidlaganlar. Frankl uchun, hayot ma nosi izlanishi
ʼ
psixologik salomatlik uchun zarurdir, va u shunday degan: eng qiyin vaziyatlarda
ham, odamlar o'z qadriyatlari va xatti-harakatlari orqali ma no topa oladilar.
ʼ
Shaxsiy qadriyatlar ko'pincha madaniyat, tarbiya, tajriba va shaxsiy
mulohazalar orqali shakllanadi. Ular odamlarning boshqalar bilan qanday
munosabatda bo'lishini, kasb tanlashini, aloqalarini va dunyoni qanday qabul
qilishini ta sir qiladi. Shaxsning qadriyatlarini tushunish, shaxsiy o'sishning muhim
ʼ
bir qismi deb hisoblanadi, chunki bu odamga chuqur ma no anglagan qarorlar
ʼ
qabul qilish imkonini beradi.
Jamiyatga qo'shgan hissasi nuqtai nazaridan, inson qadri shaxsning
jamiyatdagi roli bilan ham bog'liq. Bu shaxsiy yutuqlar, xizmatlar, rahm-shafqat
yoki ijobiy o'zgarishlarni yaratish orqali amalga oshirilishi mumkin. Shaxsning
qadri va shaxsiy qadriyatlarga hurmat jamiyatda sog'lom va taraqqiy etgan hayotni
yaratish uchun zarur bo'lgan asosiy omil hisoblanadi.
Bu masala falsafiy ta'limotlarda turlicha talqin etilgan, chunki inson har
doim ijtimoiy va madaniy sharoitlarga mos ravishda o'zligini anglashga intiladi.
Suqrotning "o'zingni bil" degan so'zi har bir davrda yangi mazmun kasb etadi.
Turli fanlar, jumladan insonshunoslik, ma'naviyatshunoslik, jismoniy
madaniyat va biologiya, insonning jismoniy va bioijtimoiy xususiyatlarini
o'rganadi, sog'lom turmush tarzini targ'ib qiladi. Ijtimoiy fanlar esa insonni shaxs
sifatida, uning ijtimoiy va ma'naviy kamolotini o'rganadi. Shaxsning jamiyatdagi
o'rni, qadri, va o'zgarishi asosiy tadqiqot ob'ekti hisoblanadi. Insonning qadri uning
ijtimoiy faoliyati, boshqalarga bo'lgan munosabati va ma'naviy kamoloti bilan
bog'liq bo'lib, bu uning jamiyatdagi o'rnini belgilaydi.
Shaxsiy qadriyatlar tizimi to g risidagi jihatlar bir-biridan farqli ravishda
ʼ ʼ
nomoyon bo’ladi. Buni quyidagi uch fikr bilan ko rsatish mumkin.
ʼ
- H ar bir inson, shaxs qadriyat sifatida qaralishi mumkin. Bunda insonning
o zi, uning tabiiy-tarixiy jarayondagi mavjudligi tirik jonzotlar orasida yagona
ʼ
ijtimoiy vujud ekanligi e tiborga olinadi. Inson favqulotda noyob hodisa ekanligi
ʼ
mavzusi o tmishda ham, hozir ham tadqiqot ob ekti aylanib kelmoqda.
ʼ ʼ
- Insonning qiymati, ya'ni uning ijtimoiy faoliyatdagi roli, atrof-muhit va
boshqa shaxslar uchun muhimligini tushunishga qaratilgan harakatni anglatadi.
-Insonning ma naviy va barkamollik olami, qiziqishlari, kundalik talab va
ʼ
ehtiyojlari, faoliyati bilan bog liq qadriyatlar tizimi ham tahlili qilish mumkin.
ʼ
Bunda asosiy e tibor qadriyatlarning shaxsiy darajada namoyon bo lish shakllari
ʼ ʼ
va xususiyatlariga qaratiladi .
Insoniyat butun tarix davomida turli fazilatlar, sifatlar va xususiyatlarga ega
bo lib, ijtimoiy va ma naviy jihatlar bilan ifodalangan ma naviy-axloqiy qiyofaga
ʼ ʼ ʼ

ega bo lgan ijtimoiy mavjudot sifatida jamiyatda eng muhim va qadrlanadiganʼ
sub'ektdir. Uning taraqqiyot jarayonidagi o rni, jamiyatdagi roli, axloqiy
ʼ
me'yorlarga bo lgan munosabati va ma naviy qadriyatlari uni jamiyatda alohida
ʼ ʼ
e'tibor bilan qadrlashni talab etadi.
Shu bilan birga u olamni qadriyatli o zlashtiradi, shaxsiy, milliy va
ʼ
umuminsoniy qadriyatlarni yoritadi, o zi yashab turgan jamiyatni o zgartiradi.
ʼ ʼ
Yuqorida aytilgan barcha mulohazalarni inobatga olgan holda, shaxsiy qadriyatlar
tizimida quyidagi jihatlarni ajratib ko rsatish mumkin:
ʼ
- insoniyatninig tarixiy qadriyatlari va urf-odtlari ;
-huzur-halovat bilan bog liq “gedonistik” qadriyatlar;
ʼ
-qobiliyati va iste dodi bilan bog liq intellektual qadriyatlar (iste dod,
ʼ ʼ ʼ
qobiliyat, kashfiyot);
-his-hayojon, tuyg ular bilan bog liq “emotsianal” qadriyatlar (his tuyg u,
ʼ ʼ ʼ
kayfiyat, botirlik , qo rqoqlik);
ʼ
Ma naviy madaniyatning mag zini inson hayotining ma nosi muammosi
ʼ ʼ ʼ
muayyan darajada yoritilishi tashkil etadi. Shu ma noda hayotning ma nosini
ʼ ʼ
to g ri anglash hamisha dolzarb muammo bo lib kelgan. Insonning bu dunyoda
ʼ ʼ ʼ
sha niga munosib faqat bitta intilish bor, u ham bo lsa, dunyo va undagi o z
ʼ ʼ ʼ
o rnini, o zining bu dunyoga qanday, nima uchun kelganini, ya ni hayotida yuksak
ʼ ʼ ʼ
ma no va maqsad bormi yoki yo qmi. Agar bo lsa bu nimadan iboratligi haqidagi
ʼ ʼ ʼ
haqiqatni bilishdir.
Taniqli ruhshunos olim V.Frankl 360 ta universitetda sotsiologik tadqiqot
olib borib 189 733 ta talabadan so rovna bo yicha ulardan hayotni ma nosini
ʼ ʼ ʼ
bilasizmi? degan savol qo yib ulardan javoblar olgan. So rovda ma lum
ʼ ʼ ʼ
bo lishicha, Amerika aholsini ko pchiligi giyohvandlik, o z-o zini o ldirish, turli
ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ
jinoyatlarga ishtrok etish va agressiv kayfiyatlarni paydo bo lishiga sabab aholini
ʼ
yosh qatlami hayotni ma nosini bilmasligidadir. Ularni bo sh vaqtini band qilib
ʼ ʼ
turgan sport - estetik ham ma naviy-axloqiy jihatdan tarbiyalamagan.
ʼ
Chindan ham, hozirgi davrda G arbda yuksak rivojlangan ishlab chiqarish
ʼ
tizimi ko pchilik fuqarolarning moddiy ehtiyojlarini osongina qondirib turgan
ʼ
bugungi sharoitda endi inson nimani deb yashashi kerak, degan savol tug ilishi
ʼ
tabiiy. Antropologik yondashuv ijtimoiy qadriyatlarni rad etmaydi, balki tarixiy-
madaniy tajribaga, masalan, sharqona yoki milliy an analarga tayanadi. Insonning
ʼ
borliqdagi o rni uning erkida namoyon bo ladi. Erk mustaqil yashash, mustaqil
ʼ ʼ
fikrlash, mustaqil yaratishning shartidir. Erk bo lmagan joyda mustaqillik yo q,
ʼ ʼ
mustaqillik yo q joyda erkin fikrlash, erkin yaratish yo q. Mustaqillik va erk
ʼ ʼ
mohiyatan yaqin tushunchalardir, ammo mustaqillik ko pincha siyosiy-ijtimoiy
ʼ
borliqqa, erk esa ko proq shaxsga nisbatan qo llaniladi.
ʼ ʼ

Reallik, erk va shaxs muammolari, N.A.Berdyaev ta kidlaganidek, «harʼ
qanday falsafa uchun haqiqiy sinovdir. Reallik, erk va shaxs muammolarini
yechishda ojizlik va ularni soxta yechish falsafa yomon sifatining ko rsatkichi, u
ʼ
tanlagan yo lning soxtaligidir. Reallik xayoliy, erk xayoliy, shaxs xayoliy bo lgan
ʼ ʼ
falsafa shubhalidir. Bunday falsafaga ishonmang, boshqasini qidiring» .
N.A.Berdyaev zamonaviy falsafani «illyuzionistik falsafa» deb ataydi va uni
ruhdan ayrilgan, «chalg igan ratsionalizm yo lidan borgan» deb hisoblaydi.
ʼ ʼ
«Falsafiy ratsionalizmda ruhning gunohiy bo linishi aks etadi. Reallik tabiati ham,
ʼ
shaxs tabiati ham ratsioanalistik anglanishi mumkin emas, ular to la
ʼ
transtsendentdir, irratsionaldir» . Faylasuf xristianlikda, faqat xristian
metafizikasida «erksizni, reallik va shaxs mohiyati»ni anglash mumkin, deb biladi.
N. Berdyaevning inson qadr-qimmati Haqidagi g oyalarining shakllanishida
ʼ
klassik falsafa asoschilari-Immanuil Kant, Iogan Fixte, Fridrix Shelling, Vilgelm
Gegel, Lyudvig Feyrbax ta limotlarining o rni katta.
ʼ ʼ
Kantning fikricha, qadriyat o z-o zicha borliq, zaruriyat emas, balki ularning
ʼ ʼ
ahamiyatga egaligidir. bu ahamiyat inson irodasi, erk asosidagi maqsad va
vazifalarning amalga oshishi orqali namoyon bo ldi. Kantning nuqtai-nazaricha,
ʼ
inson tabiatning bo lagi, ushbu mavjdot xudoning yerdagi oliy ne matidir.
ʼ ʼ
N. Berdyaevning qadriyat haqidagi falsafasi o zining antropologik
ʼ
xususiyatlarga egaligi bilan ajralib turadi. Uning jahon falsafiy tafakkurida sezilarli
iz qoldirgan asarlarida “inson” masalasiga katta e tibor berilgan. Ularda insonning
ʼ
ma naviyligi, erkinligi va ijodkorligi keng yoritilgan
ʼ .
3. Inson omili-jamiyatning oliy qadriyatidir.
"Inson omili" tushunchasi insonlarning jamiyatdagi eng yuqori qadriyat
ekanligini bildiradi. Ushbu tushuncha, insonlarni ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy
tizimlarni shakllantirishda markaziy rol o'ynaydigan mavjudotlar sifatida e'tirof
etadi. Turli falsafiy, axloqiy va ijtimoiy muhokamalarda inson omili insoniyat
sivilizatsiyasining rivojlanishidagi markaziy element sifatida qaraladi. Bu,
shuningdek, jamiyat tizimlarida insonning farovonligi, rivojlanishi va qadr-
qimmatini birinchi o'ringa qo'yish zarurligini ta'kidlaydi, chunki insonlar har
qanday ma'noli taraqqiyotning asosiy tarkibiy qismidir.
Bu nuqtai nazarda, insonlar jamiyatning passiv elementlari emas, balki
o'zlarining harakatlari, fikrlari va qadriyatlari orqali atrof-muhitlarini
shakllantiruvchi faol sub'ektlar sifatida qaraladi. "Inson omili" kengroq ma'noda

inson huquqlari, shaxsiy erkinlik, ijtimoiy adolat va tenglikni o'z ichiga oladi, ular
jamiyatda insonlarning rivojlanishi va yuksalishini ta'minlash uchun asos bo'lib
xizmat qiladi.
Jamiyatning asosiy maqsadlarini shakllantirishda insonni markazga
qo'yish, shuningdek, jamiyatning rivojlanishi uning a'zolarining farovonligini va
muvaffaqiyatini qo'llab-quvvatlash darajasiga qarab baholanishi kerakligini
ta'kidlaydi. Inson omilini faollashtirish, bu-eng avvalo, shaxs farovonligining
ortishini va faoliyat yo nalishini erkin tanlash imkoniyatini yaratish bilanʼ
belgilanadi.
«Odam», «inson», «shaxs» tushunchalarini kundalik hayotda tez-tez
ishlatib turamiz, ammo ularning ma nosini bir-biriga chaplashtirib yuboramiz.
ʼ
Shaxs tushunchasi ko proq ijtimoiylikni anglatsa, inson tushunchasi ijobiy, axloqiy
ʼ
sifatlarni jamlagan odamlarga nisbatan berib aytiladi. Bulardan tashqari quyidagi
ijtimoiy jihatlar aytib o tilgan tushunchalarga xos xususiyatlardir. Ushbu fikrlarni
ʼ
kengaytirgan holda, quyidagi sifatlar va tushunchalarni keltirish mumkin:
odamiylik – insonning o'zining ichki yaxshi sifatlariga ega bo'lishi, boshqalar bilan
mehr-oqibat, hamdardlik va adolatni saqlash; ruhiy holat – ichki osoyishtalik va
psixologik barqarorlikni anglatadi, bu esa insonning o'zini va atrofdagi dunyoni
yaxshi tushunishiga yordam beradi. Go'zallik esa, nafaqat tashqi ko'rinish, balki
insonning ichki dunyosining ham go'zalligini anglatadi, bu uning xulq-atvorida,
his-tuyg'ularida va qarashlarida namoyon bo'ladi.
Orzu-umid va baxt-saodatga intilish-insonning yaxshilik va
muvaffaqiyatga intilishi, bu esa hayotning maqsadi va mazmuni bilan bog'liqdir.
Mas'uliyat tuyg'usi – o'z harakatlari va qarorlarining natijasiga javobgarlikni his
qilish, bu kishining o'ziga va boshqalarga nisbatan ehtiyotkorlik va halollikni talab
qiladi. E'tiqod esa, insonning ichki ishonch va diniy yoki falsafiy qarashlaridan
kelib chiqadi.
Maqsad va ehtiros – hayotda erishmoqchi bo'lgan aniq maqsadlarni
belgilash va ularga erishish yo'lida harakat qilish; aqliy kamolot – ong va
fikrlashning rivojlanishi, insonning bilim va tushuncha doirasining kengayishi.
Vijdon – insonning ichki axloqiy kompasidir, harakatlarining to'g'ri yoki noto'g'ri
ekanligini tushunishga yordam beradi.
Or-nomus – insonning sha'ni, uyat va boshqalarga nisbatan hurmat bilan
bog'liq bo'lgan axloqiy qadriyatlar to'plami. Muhabbat – sevgi va mehr, insonning
boshqalarga nisbatan iliqligi va ularga bo'lgan samimiy tuyg'ulari. Oila va nikoh –
insonlarning o'zaro yaqinlik, mehr-muhabbat va sheriklik asosida qurilgan oilaviy
munosabatlari. O'tmish va kelajak qarshisida qarzdorlik tuyg'usi – insonning o'z
o'tmishini hurmat qilishi va kelajak uchun mas'uliyatli bo'lish zaruriyatini anglash.

Bularning barchasi insonning ijtimoiy va ma'naviy kamolotiga,
jamiyatdagi o'rni va faoliyatining axloqiy jihatlarini shakllantirishga katta ta'sir
ko'rsatadi.
Demokratik va huquqiy davlat, fuqarolik jamiyatida inson nafaqat ishlab
chiqarish sub ekti, balki ob ekti hisoblanib, uning iqtisodiy faolligi shaxs sifatidaʼ ʼ
o zini to laroq namoyon qiladi. Bu narsa 2008 yildan boshlangan jahon moliyaviy-
ʼ ʼ
iqtisodiy inqirozi misolida yaqqol ko zga tashlanadi.
ʼ
Ijtimoiy voqelikning bugungi holati, ma lum ma noda, standart deb
ʼ ʼ
qabo’l qilingan “Evropa shaxslari” andozalaridan chekinishni taqozo qilmoqda.
O z vaqtida faylasuflar F.Nitsshe va A.Solovev tomonidan antropologik
ʼ
inqirozning kuchayib borayotganligi haqidagi fikrlar bugungi kun voqe ligi nuqtai
ʼ
nazaridan tahlil qilinmoqda va “inson modeli” haqidagi yevropacha klassik
qarashlardan voz kechilayotir. Bu nazariyaning umumlashgan xulosasiga ko ra, har
ʼ
bir inson, bir tomondan, individual mohiyat, ikkinchi tomondan, o zining
ʼ
«o zgarmas mohiyati» egasi ham, sub ekti ham emas. Demak, bu qarashlarda biz
ʼ ʼ
«ijtimoiylashgan individualizm»ning xususiyatini ko ramiz.
ʼ
Hozirgi zamonda siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy jarayonlarning
globallashuvi, integratsiyalashuvi va universallashuvi tobora kuchayib borayotgan
bir davrda, bu hodisalar butun dunyo bo'ylab keng tarqalgan va umumiy xarakterga
ega bo'lib bormoqda. Bunday o'zgarishlarning sabablari esa insonning mavjudlik
jarayoni va uning mohiyatiga ta'sir etayotgan inqiroz bilan bog'liqdir. Bu inqiroz
ontologik inqiroz sifatida tan olinadi, ya'ni insonning hayotiy asoslari, uning
o'zligini anglash va mavjud bo'lishining tabiati bilan bog'liq chuqur o'zgarishlar
yuzaga kelmoqda.
Globallashuv jarayonlari, bir tomondan, turli mamlakatlar va jamiyatlar
o'rtasidagi bog'liqlik va o'zaro ta'sirni kuchaytirsa, ikkinchi tomondan, bu
jarayonlarning ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy tizimlarga ta'siri ham ortib bormoqda.
Shu bilan birga, bu jarayonlar insonning mavjudlikka, jamiyatdagi o'rniga va
faoliyatiga qanday qarashlar mavjudligini yangilashni talab qilmoqda. Ontologik
inqiroz esa insonning o'zligini va mavjudligini tushunishdagi qiyinchiliklarni va
o'zgarishlarni anglatadi.
Bunday inqiroz, insonning hayotda o'z o'rnini va maqsadini aniqlashdagi
murakkabliklarni, shuningdek, jamiyatning global miqyosda o'zgarayotgan
qadriyatlari va normalariga moslashishdagi muammolarni ko'rsatadi. Insonning
falsafiy va ma'naviy asoslari, shu bilan birga, ijtimoiy va iqtisodiy tizimlarning
o'zgarishlariga javob bera olish zarurati oshmoqda. Bu esa, o'z navbatida, yangi
ontologik, ijtimoiy va ma'naviy paradigmalarga ehtiyojni keltirib chiqarmoqda.
Chunki, ishlab chiqarish usullarining tez rivojlanib borishi davomida ishlab
chiqarish munosabatlarining ishlab chiqaruvchi kuchlardan orqada qolishining

qonuniyligi tarixiy jihatdan asoslangan. Ya ni, ishlab chiqarish kuchlaridan orqadaʼ
qolayotgan ishlab chiqarish munosabatlari muqarrar ravishda qarama-qarshiliklarni
vujudga keltiradi, ishlab chiqarish kuchlarining kelgusida rivojlanishiga
ko maklashuvchi yangi munosabatlarga almashtirish zaruriyati paydo bo ladi.
ʼ ʼ
Inson hayoti odamlar o rtasidagi turli xildagi ijtimoiy munosabatlar
ʼ
majmuasidan tashkil topadi. Inson borki, hayot bor, jamiyat borki, inson jonli
mavjudot sifatida asrdan-asrga, avloddan-avlodga kamol topib yashab, o sib-
ʼ
ulg ayib kelmoqda. Umar Hayyom tili bilan aytganda:
ʼ
Aql ko rk qarosi - javhari ham biz,
ʼ
Tugarak jahonni uzuk deb bilsak,
Shaksiz uning ko zi-gavhari ham biz.
ʼ
Dunyoning samari, javhari va gavhari ekanligi insonning mehnati,
faoliyati, aql-zakovati, talant va ijodiyoti orqali, ifoadalanadi. Hozirgi o tish
ʼ
davridagi jamiyatimizda ham hayotning hamma sohalarida hukm surayotgan
iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy va axloqiy muhitning sog lom va barqarorligiga
ʼ
bog liqdir. Xulqimizda chuqur ma noga ega naql bor – «Inson qorniga emas
ʼ ʼ
qadriga qayg uradi». Har bir xalq va inson uchun zilol suv, tiniq osmon, osoyishta
ʼ
muhit, o zaro qadr-qimmat, izzat-hurmat zarur.
ʼ
Insonning qadr-qimmati, ma naviy boyligining mezoni uning boshqalar
ʼ
foydasi uchun qilgan va qilayotgan mehnati jamiyatimiz qoidalariga rioya etishi,
ijtimoiy hayotda aktiv qatnashishi, umuminsoniy qadriyatlar talablarning
sidqidildan bajarilishi bilan belgilanadi.
Ma lumki, ma naviyatning manbai kishilarning ongida emas, balki ular
ʼ ʼ
hayotining moddiy sharoitidadir. Bu fikr inson go zalligiga ham butunlay taaluqli,
ʼ
chunki inson tabiat va hayotning eng oliy mahsulidir.
Shu ma noda go zallik tabiat va tashqi muhitning haqiqiy go zalligini
ʼ ʼ ʼ
ifodalash bilan birga insonning ichki va tashqi qiyofasini ham belgilaydi.
Insonning tashqi qiyofasi bilan ichki dunyosi o rtasida to liq o rg unlik bo lgan
ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ
taqdirdagina insoniy go zallik tushunchasi to la mazmunga ega bo ladi.
ʼ ʼ ʼ
Ijtimoiy hayot jarayonida shakllangan ko pgina ta limotlar, insonning
ʼ ʼ
go zalligini turlicha talqin qilganlar, uning qadr-qimmatini oshiruvchi
ʼ
xususiyatlarga munosabat bildirganlar. Afsona, rivoyat va dostonlarda ham jamiyat
hayotida muhim rol uynagan turli dinlar va muqaddas diniy kitoblarda ham bu
mavzu chetlab o tilmagan. Bu borada ayniqsa, islom dinida, uning asosiy
ʼ
manbalari «Qur on» va xadislarda juda ko p ibratli fikrlar bayon qilingan. Shaxsga
ʼ ʼ
xos chiroyli axloqiy sifatlar har bir kishining yashash muhiti, oilaviy hayot,
qo'shnichilik va do'stlik aloqalarida, shuningdek, jamoat joylarida bo'ladigan
munosabatlarda, boshqalar bilan bo'ladigan o'zaro aloqalarida, harakatlari, kiyim-
kechak tanlashdagi uslubi, tashqi ko'rinishi, muomala madaniyati va boshqa

shaxsiy fazilatlarida o'z ifodasini topadi. Bu fazilatlar insonning ijtimoiy va
shaxsiy munosabatlarida, jamiyatdagi o'rni va ijtimoiy identitetini shakllantirishda
muhim rol o'ynaydi.
Jamiyatning ma naviy va axloqiy sog lomligi bebaho boylik hisoblanadi.ʼ ʼ
Bu boylikning asosiy qismini kishilardagi olijanob qadriyat tashkil etadi. Misol
uchun kishilar o rtasida o zaro moddiy munosabatlarni va nomunosabatliklarning
ʼ ʼ
bitiriligi o rtoqlarga yordamga asoslangan chinakam gumanisitik ishlab chiqarish
ʼ
tomon bo layotgan burilishlar axloqiy munosabatlarning yanada go zallashib,
ʼ ʼ
imkoniya paydo bo lganidan dalolat bermoqda.
ʼ
Har bir kishida insonparvar ruhining paydo bo lishi insonga nisbatan oliy
ʼ
boylik deb qarashadi, ular to g risida tinmay g amxo rlik qilishadi, o zaro
ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ
hamkorlikda va butun insonyatning kelajagi, umumbashariy qadriyatlarni barqaror
qilish uchun qurishda faol qatnashishda yaqqol ko rinadi.
ʼ
4. Globallashuv davrida shaxs qadriyatlari va inson yashashi
(hayotining) masalasiga turli xil yondoshuvlar
Globallashuv davrida shaxsiy qadriyatlar va inson hayoti masalasi tobora
murakkablashib bormoqda. Globallashuvning inson qadriyatlari, shaxsiy identitet
va mavjudlikka ta'siri haqida turli xil yondoshuvlar shakllangan.
Madaniy identitet va globallashuv: Globallashuv madaniyatlar, iqtisodiyotlar
va jamiyatlar o'rtasidagi bog'lanishni kuchaytirdi, bu esa shaxsiy identitet uchun
imkoniyatlar va qiyinchiliklarni yaratmoqda. Bir tomondan, bu g'oyalar,
qadriyatlar va urf-odatlar almashishiga imkon beradi. Boshqa tomondan, bu
mahalliy madaniyatlarning yo'qolishiga olib kelishi mumkin, bu esa shaxsiy o'ziga
xoslik va an'anaviy qadriyatlar yo'qolishi haqidagi xavotirlarni keltirib chiqaradi.
Inson huquqlari va ijtimoiy adolat: Globallashuv tarqalishi bilan, inson
huquqlari va ijtimoiy adolat tobora muhim mavzularga aylanadi. Shaxsiy
erkinliklarni, tenglikni va adolatni global miqyosda himoya qilish uchun talab ortib
bormoqda. Ammo, iqtisodiy tengsizliklar, kamsitish va ekspluatatsiya hali ham
mavjud bo'lib, bu masalalarni hal qilishda madaniy farqlarni hurmat qilgan holda
yangi yondoshuvlarni talab qiladi.
Texnologik taraqqiyot va inson qadriyatlari: Texnologiyaning, ayniqsa
raqamli platformalarning o'sishi, shaxslarning dunyo bilan o'zaro aloqasini sezilarli
darajada o'zgartirdi. Texnologiya qulayliklar va bog'lanishlarni taqdim etsa-da, u
maxfiylik, xavfsizlik va hayotning ba'zi jihatlarining insonsizlashuvi haqidagi
axloqiy savollarni keltirib chiqarmoqda. Texnologiyaning insoniy munosabatlarga,
qadriyatlar va axloqqa ta'siri globallashuv kontekstida muhim soha hisoblanadi.

Ta'lim va global xabardorlik roli: Globallashgan dunyoda ta'lim shaxslarning
qadriyatlari va qarashlarini shakllantirishda muhim rol o'ynaydi. Tanqidiy fikrlash,
global xabardorlik va hamdardlikni rag'batlantiradigan ta'lim tizimi shaxslarni tez
o'zgarayotgan dunyoda muammolarni hal qilishga yordam beradi. Turli xil
madaniyatlarni tushunish va qadrlash, shuningdek global farovonlikka ijobiy hissa
qo'shish imkoniyati zamonaviy ta'limning muhim jihatidir.
Atrof-muhit va axloqiy masalalar: Globallashuv, shuningdek, atrof-muhit
masalalarining ta'sirini kuchaytirdi. Hozirgi kunda insonlar o'zlarining iste'mol
odatlari, ekologik mas'uliyatlari va barqarorlik haqidagi axloqiy dilemmasalar
bilan yuzlashmoqda. "Global fuqarolik" tushunchasi shaxsiy qadriyatlar va xatti-
harakatlarda sayyoraning va kelajak avlodlarning farovonligini hisobga olishning
ahamiyatini ta'kidlaydi.
Qisqa qilib aytganda, globallashuv yangi dinamikalar yaratdi, bu shaxslar
o'zlarining mavjudligi va qadriyatlarini qanday ko'rishlarini o'zgartirdi. Dunyo
o'zaro bog'lanib borgan sari, shaxsiy farovonlik, universal qadriyatlar va madaniy
xilma-xillik o'rtasida muvozanatni topish shaxsning global jamiyatdagi roli haqida
tushunchalarni anglashda markaziy muammo bo'lib qolmoqda.
Bu masalaning bir tomoni bo lsa, ikkinchi tomondan, jamiyat va insoniyatʼ
taraqqiyotining ob y ektiv qonuniyati hisoblanadi. Ya ni, uni biz xoxlaymizmi-
ʼ
yo qmi, bunga bog liq bo lmagani holda kechadi. Ayni paytda, u o zining hali
ʼ ʼ ʼ ʼ
tarixda insoniyat erishmagan yutuqlari, darajalari jihatdan har qanday inqiloblardan
ham yuksakdir. Ana shu jihatlarini hisobga olib, globallashuv jarayonini insoniyat
va jamiyat taraqqiyotining yangi zamon inqilobi deyish mumkin. Ma lumki, XIX
ʼ
asrning ikkinchi yarmiga kelib Yevropa faylasuflari o rtasida eski qadriyatlarni
ʼ
inkor etish tamoyili ko zga tashlana boshlangan edi. O shandan Karl Marks eski
ʼ ʼ
jamiyatning iqtisodiy negiziga qarshi bayroq ko tarib chiqqan bo lsa, Fridrix
ʼ ʼ
Nitsshe uning ruhiy asoslarini butunlay isloh etish zaruratiga e tiborni qaratadi.
ʼ
Nemis faylasufining buyuk va yorqin namoyondasi hisoblanmish Nitsshe
ta limotining asosiy yo nalishlaridan biri ham asli eski qadriyatlarni butunlay rad
ʼ ʼ
etishdan iborat edi. Bu nazariyaning o ziga xos xususiyatlari avvalo ana shu jihat
ʼ
bilan izohlanarli. Aynan shu bois natsional sotsialistlar, keyinchalik Nitssheni
o zlarini asosiy g oyaviy ilhomchisiga aylantirib oldi. Ko hna qadriyatlarni
ʼ ʼ ʼ
mutlaqo tan olmaslik, yangi tushuncha va qarashlarga bo lgan ehtiyoj, insonlarning
ʼ
qadimiy an analaridan bezor bo lishi singari xatolar XX asrning boshlariga kelib
ʼ ʼ
ommaviy tarzda namoyon bo la boshlaganiga qaramay, ziyolilar bu narsani ancha
ʼ
ilgariroq, XIX asrning o rtalaridayoq his etgan va ammo bilib-bilmay o tmishdagi,
ʼ ʼ
deyarli barcha urf-odat, an analarni rad etishga tushib ketdi. Kishilar o zlarining
ʼ ʼ
moddiy olam haqidagi qarashlari noto g ri bo lib chiqqanini ko rib. Bunday hol
ʼ ʼ ʼ ʼ

ma naviyat dunyosiga ham tegishli bo lsa kerak, deb uyladilar. Qolaversa, eskiʼ ʼ
dohiylarning inkor etilishi, ularga xos holatlarning tan olinishi ham shunday
oqibatlarga sabab bo ldi. Nazarimizda, u paytlarda xali insoniyat har bir inson,
ʼ
hatto daholar ham xatoga yo l qo yishi mumkinligini tushunib yetmagan edi.
ʼ ʼ
Sirasini aytganda, bu xususda aniq bir fikr bildirish qiyin tahminlar esa haqiqatni
to liq ifodalab berolmaydi. Lekin nima bo lganda ham, XX asr boshida yuzaga
ʼ ʼ
kelgan eski qadriyatlarni butunlay inkor etish kayfiyatining shakllanishida Nitsshe
qarashlarida katta ta sir kuchiga ega edi. Bu davlatda ayniqsa, yosh va keksa avlod
ʼ
o rtasida keksin ixtilof paydo bo ldi. Otalar farzandlarini, farzandlar esa otalarini
ʼ ʼ
tushunishni istamas edilar. Chunki texnik yangiliklarga tamoman mahliyo bo lib
ʼ
qolgan bolalar, guyo qasdlashgan keksa avlod hayotiga xos qadriyatlarni ham
inkor etardi.
F.Nitsshening «Hokimiyatga iroda. Barcha qadriyatlarni qayta baholash
tajribasi» deb atalgan asari G arbiy Yevropa falsafasida, tafakkurida XIX asr
ʼ
oxirida yuzaga kelgan tushkunlik va ma naviy tanglikni ifoda etadi. F.Nitsshening
ʼ
ta kidiga ko ra, nigilizm bizning buyuk qadriyatlarimiz va ideallarimizning
ʼ ʼ
oxirigacha o ylangan mantig idir. Shuning uchun G arbiy Yevropa yaratgan
ʼ ʼ ʼ
qadriyatlarni nigilistik qayta ko rib chiqish va «bizga qachondir yangi qadriyatlar
ʼ
topish zarur bo ladi» . Shu tariqa F.Nitsshe «
ʼ Ye vropaning ilk tugal nigilisti»ga
aylanadi.
Patrik Byukenen “G arbning halokati” nomli risolasida jamiyat axloqi va
ʼ
qadriyatlarida yuz bergan o zgarishlarning iqtisodiy sabablarini ham tahlil etadi.
ʼ
Qishloq xo jaligiga asoslangan iqtisodiyotda yashash joyi ham, ish joyi ham bitta -
ʼ
o z uyingiz bo ladi, erkak va ayol qo sh ho kiz bo lib birga mehnat qiladi. Sanoat
ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ
ishlab chiqarishida erkak uydan chiqib, zavod-fabrikada ter to kadi, xotin esa uyda
ʼ
qolib, bolalarni boqadi. Postindustrial jamiyatda esa, ayol ham erkak kabi ofisda
ishlaydi, bolalarga qaraydigan odam yo q, balki ularning keragi ham bo lmay
ʼ ʼ
qoladi.
Suortmor universiteti siyosatshunosi Jeyms Kurts ta kidlaganidek: “O n
ʼ ʼ
to qqizinchi asrning eng buyuk siljishi erkakning daladan fabrika sari yurishi
ʼ
bo lgan edi. Yigirmanchi asrning eng buyuk siljishi
ʼ - ayolning uydan ofis sari
borishi bo ldi. Bunday joy almashtirish ota-onani farzanddan, ayolni esa, eridan
ʼ
ayirdi. Jamiyat hujayrasi bo lmish oilani barbod etib, bunday siljish kelajakda
ʼ
shunday oila yasaydiki, buni oila ham deb bo lmaydi” .
ʼ
Demak, yuqoridagi misollar va tahlillar ko rsatadiki, qadriyat haqidagi
ʼ
qarashlarning genezisini antik davr falsafasidan izlash o rinlidir. Agar solishtirib
ʼ
ko riladigan bo lsa, XX asrning boshidagi hayot bilan XXI asrning dastlabki
ʼ ʼ
yillarida bir qadar o xshashliklar mavjudligiga ayon bo lamiz. Ma lumki, bugungi
ʼ ʼ ʼ
kunda g oyatda keng tu solgan globallashuv jarayoni o tgan asrning ilk davrida
ʼ ʼ

boshlangan edi. Chunonchi, telegraf, telefon, radioning ixtiro etilishi buning yorqin
dalili bo la oladi. Bizning asrga kelib bu jarayon yuksak cho qqilarga ko tarildi.ʼ ʼ ʼ
Kompyuter imkoniyatlarining kengayishi, yangi-yangi axborot o zatish
ʼ
vositalarining ixtiro etilishi bunga sabab bo ldi.
ʼ
O tgan asrda eski axloq-qoidalarining juda qadrsizlanishi, ularning o rniga
ʼ ʼ
kelgan qadriyatlarning hali insonlar ongiga yaxshi o rnashib o lgurmagani
ʼ ʼ
oqibatida odamzot boshiga daxshatli xahm kasalligi yog ilgan edi. U paytlarda bu
ʼ
dardning davosi yo q edi. Shu sababli u deyarli butun jahonni titratib turardi.
ʼ
Kasallik juda ommaviylashib ketgan edi. Hatto Nitsshe va Mopassan kabi mashhur
zotlar ham ana shu baloga mubtalo bo lgan. Ularniku qo yaturing, hatto qurollar va
ʼ ʼ
shohlar orasida bu dardga chalinganlar uchrab turganiga nima deysiz!
Nitsshe insonyatning eng asosiy qadriyatlaridan biri bo lmish axloq, mohiyatan
ʼ
axloqsizlik ekani xususida so z yuritgan. Uning bu boradagi xulosalari ma lum
ʼ ʼ
ma noda o rinli va asoslidir. Haqiqatdan ham axloq, axloqsizlik bilan, ya ni
ʼ ʼ ʼ
jazolash orqali o rganiladi. U aslida o rtamiyona shaxslarga mo ljallangan.
ʼ ʼ ʼ
Axloqning haqiqatni nechog lik to g ri aks ettirishi uning o rtamiyona odamlar
ʼ ʼ ʼ ʼ
uchun mo ljallanganining o ziyoq bildirib turibdi. Agar u jamiyatdagi kichik
ʼ ʼ
toifalar manfaatlarini ko zlaydigan bo lsa, adolatsizlikdan o zga narsa bo lmasdi.
ʼ ʼ ʼ ʼ
Hamma uchun birdek mos keladigan qonun – qoidalarni yaratib bo lmaydi. Eng
ʼ
adolatli qonun ham kimningdir manfaatlarini cheklaydi yoki qaysidir hayotiy
ehtiyojlarini me yorlashtirishga majbur qiladi. Chunki axloq faqat yakka shaxs
ʼ
manfaatini emas, balki butun odamning manfaatini himoya qiladi.
Har qanday inqilob qadriyatlar dushmani hisoblanadi. Chunki inqilob – qurolli
quzg alon, davlat to ntarishigina emas, avvalambor, ota-bobolarga xos
ʼ ʼ
qadriyatlarning yoppasiga inkor etilishi, toptalishidir. Shunga qaramay, insonning
tarixida inqiloblar ko p bo ladi.
ʼ ʼ
Nazarimizda, buning sababi quyidagicha. Eski qadriyatlarni dogma, ya ni
ʼ
qotib qolgan qolipga aylanishi natijasida odamlar ularga ko r – ko rona amal qila
ʼ ʼ
boshlaydi. Ular tom ma nodagi qadriyat emas, balki insonlarning yashashiga
ʼ
xalaqit beradigan sarqitga aylangan. Bu qadriyatlar vaqtida isloh etilib, zamonga
moslashtirilmasa, ularda buzg inchi kuchlar foydalanib qolishga harakat qiladi.
ʼ
Dinlar ham o z vaqtida eski qadriyatlarni inkor etish tufayli vujudga kelgan.
ʼ
Biroq o ziga xos tomoni shundan iboratki, dinlar o tmish hayotni butunlay rad
ʼ ʼ
etmagan. Hatto eng adolatli qonunlar ham inson ko nglidagi xudoga bo lgan
ʼ ʼ
ehtiyojni qondirolmaydi.
Mustaqillik inson va uning erki, u orqali esa jamiyatni, ma naviy muhitni
ʼ
yangilash masalasini kun tartibiga qo ydi. Shuning uchun mustaqillik fundamental
ʼ
ahamiyatga ega mavzu bo lib, u, eng avvalo, insonning borliqdagi o rni masalasi
ʼ ʼ
bilan bog liqdir. Qadriyatlar o zgarishi bilan yaxshi va yomon degan mezonlar
ʼ ʼ

ham o zgarib boradi. Shuning uchun bu jarayonning tajrijiy tarzi kechishi og riqsizʼ ʼ
o tadi. Aksincha bo lganda esa, og ib oqibatlarga olib keladi. Qadriyatlarning
ʼ ʼ ʼ
o zgarishi nafaqat odamlarning turmush tarzida, balki ularning kiyinishida ham o
ʼ ʼ
ifodasini topadi. Shuning uchun qadriyatlar yoshlarni tanqid qilar ekan, buni
odatda ularning kiyinishidan boshlaydi.
Bugungi globallashuv zamonida jahondagi aksariyat aholining bir xil
kiyinishi tabiiy hol. Chunki tinimsiz axborot almashinuvi jarayonida hamma bir-
biridan o rnak oladi. Bo’larning barchasiga avvalo o sha qo nimsizlar,
ʼ ʼ ʼ
moslashuvchilar, o z qadriyatlariga qat iy amal qilmaydiganlar,sababchi bo lsa
ʼ ʼ ʼ
ajab emas. Yuqoridagilardan kelib chiqib aytadigan bo lsak, ko xna qadriyatlarni
ʼ ʼ
mutlaqo inkor qilish ham, ularga butunlay yopishib olish ham yaxshilikka olib
kelmaydi. Eng maqbo’l yo q-ularga sodiq qolgan holda, ularni davr talablariga
ʼ
muvofiq asta-sekin o zgartirib, takomillashtirib borishdir. Chunki hayot va
ʼ
taraqqiyot doimiy harakatni, muntazam ilgarilashni talab etadi.

ADABIYOTLAR:
1. Tulenov J.Hayot falsafasi. -T.: O‘zbekiston .1993.
2. Saifnazarov I., Qosimov B. Muxtorov A., Nikitchenko G. Fanning falsafiy masalalari, oliy
o‘quv yurtlari magistraturasi uchun o‘quv qo‘llanma.-T.:2007.
3 . Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekistonda erkin va farovon yashaylik. - T .: “Tasvir” nashriyot
uyi, 2021.
4 .Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi.-T.: “O‘ zbekiston” nashriyoti,
2022.

AXBOROT MANBALARI :
1. www . ziyonet . uz .
2. www . edu . uz .
3. www . google . uz .
4. www . gov . uz

Inson, uning hayoti va erkinligi qadriyat sifatida

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish