Insonning til va madaniyatdagi o‘rni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	28.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Insonning til va madaniyatdagi o‘rni

Купить

INSONNING TIL VA MADANIYATDAGI O‘RNI
Reja:
1. Inson – milliy mentallik va til egasi
2. Lisoniy shaxs

1. Inson – milliy mentallik va til egasi. So‘nggi yillarda falsafa,
madaniyatshunoslik, tilshunoslik va lingvokulturologiyada insonning tabiatini,
tashqi ko‘rinishini, ichki dunyosini, mentaliteti va h.k.ni atroflicha o‘rganishga
kirishilgani kuzatilmoqda. Lingvokulturologiyaning “maqsadi – til vositasida
insonni qanday qilib ko‘proq o‘rganish mumkinligini ko‘rsatishdir” .
Lingvokulturologik nuqtayi nazardan “inson muayyan milliy mentallik va til
sohibi, boshqa millat jamoalari vakillari bilan o‘zaro hamkorlik faoliyatining
(xususan, nutqiy faoliyatda) ishtirokchisi sifatida tushuniladi”.
Zamonaviy fanlarni endi oddiy odam emas, balki shaxsiyat, ya’ni tafakkur
va til sohibi, murakkab ichki dunyoga ega bo‘lgan, narsa va hodisalar dunyosiga va
o‘ziga nisbatan ma’lum munosabatda bo‘lgan aniq inson qiziqtiradi. U Yerda va
Koinotda alohida mavqega ega, u har doim olam bilan, o‘z-o‘zi va o‘ziga
o‘xshaganlar bilan muloqotga kirishadi. Xudoning suratiga ko‘ra va Unga o‘xshab
yaratilgan inson emin-erkindir 1
.
Inson –o‘z tabiatiga ko‘ra ijtimoiy mohiyatdir, “insonda insoniylik uning
jamiyat sharoitidagi, insoniyat tomonidan yaratilgan madaniyat sharoitidagi hayoti
orqali shakllanadi” (A. A. Leontev).
Lingvokulturologiyani shunchaki inson emas , balki tildagi inson qiziqtiradi.
Gap shundaki, til insonning yashirin bo‘lgan mental sohasiga kirishimizga yordam
beruvchi yagona vosita sanaladi, binobarin, til dunyoni u yoki bu madaniyatga
ajratadi. Til inson haqida shunday narsalarni gapiradiki, insonning o‘zi ham bu
narsalarni bilmagan bo‘ladi.
I.A.Goncharov Y.N.Narishkinaga yozgan xatida: “Til nutq, so‘zlashuv
bo‘lib qolmasdan, u insonning butun ichki kechinmalari: ongi, qalbining obrazi,
tarbiya, aqliy va axloqiy jihatlarining ifodasidir”, deb ta’kidlagan edi.
“Falsafada til faqatgina falsafiy ta’limotlarning ifoda vositasi bo‘lib
qolmasdan, u dunyoni va insonni bilish vositasi hamdir. Avval boshda Kalom bor
1
Маслова В. А. Лингвокультурология: Учеб. пособие для студ. высш. учеб, заведений. –М.:
Издательский центр «Академия», 2001.

edi va aynan u bilimlarning muhim manbasi, unda dunyo va inson haqidagi butun
ma’lumotlar mavjud” 2
.
“Boshqaning” mavjudligini taqozo qiladigan semiotik faoliyat orqali
anglashiladigan inson falsafiy fikrning asosiy maqsadiga aylangan. Mashhur
yahudiy faylasufi M. Buber tadqiqotning yangi obyektini kashf qilgan: “Inson men
va sen munosabatida yashaydi. Bu mohiyatan dialogik munosabat bo‘lib, unda
“Sen”siz “Men” mavjud bo‘lmaydi (“Odam odam bilan tirik” – ta’kid bizniki
Sh.Usmanova). Insonning yo‘li har doim boshqa inson hamrohligidagi yo‘l bo‘lib,
u jamoat hayotining shartidir. Dunyoni biluvchi inson – bu inson bilan insondir. M.
Buber insonning hayotga bo‘lgan munosabatining uch jihatini, ya’ni olamga,
insonga, Xudoga bo‘lgan munosabatini ko‘rsatib bergan. Olamga munosabat
san’atda, insonga munosabat sevgida, Xudoga munosabat diniy ro‘yirostlikda
tugallanadi. Inson va boshqa inson o‘rtasidagi “men va sen” munosabati nutqda
shakllangan dialogda ochiladi 3
.
Inson tarjimayi hol, xronika, solnoma, ta’ziyanoma, va’z, epistolyar janr
kabi qator adabiy janrlarning asosiy tadqiqot obyekti hisoblanadi.
E. Benvenist til insonning tabiatini qamraydi, shuning uchun u sun’iy
kashfiyot bo‘lolmasligini ta’kidlab, shunday yozadi: “Borliqda tilga ega bo‘lgan,
boshqa inson bilan so‘zlashadigan inson mavjud, shuning uchun til insonning
tavsifiga taalluqlidir... Aynan tilda va til tufayli inson sub y ekt sifatida gavdalanadi,
faqat tilgina insonning mavjudligiga aniqlik kiritadi 4
.
N.V.Ufimseva va Yu.A. Sorokinlarning milliy mentallik va tilning o‘zaro
aloqasi masalalariga bag‘ishlangan tadqiqotlari 5
madaniyatshunoslikda katta
2
Маслова В. А. Лингвокультурология: Учеб. пособие для студ. высш. учеб, заведений. –М.:
Издательский центр «Академия», 2001.
3
Бубер М. Проблема человека. –Киев, 1998.
4
Бенвенист Э. Общая лингвистика. –М., 1974.
5
Уфимцева Н. В. Структура языкового сознания русских: 70-е - 90-е годы // Этническое и
языковое самосознание: Материалы конференции. –М., 1995 ; Сорокин Ю.А. Речевые маркеры
этнических и институциональных портретов и автопортретов // Вопросы языкознания. 1995. -№ 6 ;
С орокин Ю.А. Стереотип, штамп, клише: К проблеме определения понятий // Общение:
Теоретические и прагматические проблемы. –М., 1978.

qiziqish bilan kutib olingan. Mazkur tadqiqotlarda biron bir millat vakilining
o‘ziga xos xususiyatlari boshqa millat vakillarining ko‘zi bilan psixolingvistik
eksperiment asosida tahlil qilingan. Masalan, ruslar amerikalik va yaponlarning
ko‘zi bilan tavsiflangan. Ruslar o‘zlari haqida quyidagi tavsiflarni berishgan:
mehmondo‘st (5ta javob), ochiq chehrali (5ta javob), mehribon (4ta javob),
samimiy (4ta javob), sabr-toqatli (4ta javob), saxiy (3ta javob), ko‘ngli ochiq (2ta
javob), ishonuvchan (2ta javob), talantli (2ta javob), kashfiyotchi (2ta javob),
hozirjavob (1ta javob), o‘qimishli (1ta javob), odobsiz (1ta javob), xayolchan (1ta
javob), kitob ko‘rgan, o‘qigan (1ta javob), ikkiyuzlamachi (1ta javob), aqlli (1ta
javob), og‘ir-bosiq (1ta javob), yovuz (1ta javob), (1ta javob), fikri tor (1ta
javob), tushkunlikka tushgan (1ta javob), xushchaqchaq (1ta javob), charchagan
(1ta javob), asabi tarang (1ta javob), g‘amgin (1ta javob), baxtsiz (1ta javob), xasis
(1ta javob), dono (1ta javob), buyuk (1ta javob), dangasa (1ta javob), isyonkor
(1ta javob).
Amerikaliklar ruslar haqida shunday tasavvurga ega: materialist (7ta javob),
do‘stona (4ta javob), isrofgar (3ta javob), qattiq gapiradi (3ta javob), o‘yin-kulgini
yaxshi ko‘radi (2ta javob), erkin (2ta javob), mag‘rur (2ta javob), individualist (2ta
javob), o‘z ishiga sodiq (2ta javob), ko‘p ishlaydi (1ta javob), sobitqadam (1ta
javob), tajovuzkor (1ta javob), xasis (1ta javob), yoqimsiz (1ta javob), takabbur
(1ta javob), qo‘pol (1ta javob), dangasa (1ta javob), kashfiyotchi (1ta javob),
mehribon (1ta javob), baxtli (1ta javob) va h.k. Ko‘rinadiki, ruslarni tavsiflovchi
portretlar va avtoportretlarda ziddiyatlar bo‘lishiga qaramay, mualliflar undagi bir
butunlikni ajratishgan 6
.
Til inson shaxsini belgilovchi muhim vositalardan biri hisoblanadi. Shuning
uchun tilning to‘satdan yangilanishi lisoniy shaxsga nisbatan zo‘ravonlik sanaladi:
bunday vaziyatda inson o‘z-o‘zini anglash va o‘z imkoniyatlarini amalga
oshirishning odatiy vositasidan mahrum bo‘ladi.
6
Маслова В. А. Лингвокультурология: Учеб. пособие для студ. высш. учеб, заведений. –М.:
Издательский центр «Академия», 2001.

2. Lisoniy shaxs Lisoniy shaxs – obyektiv voqelikni o‘z ko‘rishiga muvofiq
tasvirlash va ma’lum maqsadga erishish uchun muayyan tilning tizimli
vositalaridan foydalangan holda ularni matnlarda aks ettirishi nuqtayi nazaridan
tavsiflangan u yoki bu til sohibidir. Lisoniy shaxs – muayyan bilimlar va
tasavvurlar majmu y iga ega bo‘lgan nutqiy faoliyatni namoyon qiluvchi shaxsdir.
Ma’lumki, inson , shaxs madaniyatni yaratadi va unda yashaydi. Aynan
shaxsda insonning ijtimoiy mohiyati birinchi planga chiqadi, insonning o‘zi esa
ijtimoiy-madaniy hayotning subyekti sifatida namoyon bo‘ladi.
Shaxs haqida boshqa ta’limotlar ham mavjud. Amerikalik mashhur psixolog
A. Maslou insonni tashqi dunyodan mustaqil bo‘lgan, ichki mohiyatning
mavjudligi sifatida talqin qiladi. Ichki mohiyat har qanday psixologiyaning
dastlabki kelib chiqish asosidir. A. Maslouga ko‘ra, shaxsning shakllanishi – bu
idealga tomon harakat bo‘lib, unda shaxs o‘z imkoniyatlarini har tomonlama
amalga oshiradi. U shunday yozadi: “Inson zotining yashashi uchun unga
koordinat tizimi, hayot falsafasi, din (yoki dinning o‘rnini to‘ldiruvchi) xuddi
quyosh nuri, kalsiy yoki sevgiday zarur” 7
.
Shaxs xalq, millat madaniy an’analarining manzarasida baholanishi kerak.
Negaki, insonda insonning tug‘ilishi uchun madaniyat doirasida shakllanadigan
madaniy-antropologik prototip lozim bo‘ladi (Piskoppel, 1997).
Madaniyat kategoriyalari – makon, zamon, qismat, huquq, boylik, mehnat,
vijdon, o‘lim va h.k. mavjud tizim qadriyatlarining o‘ziga xos xususiyatlarini aks
ettiradi va ijtimoiy axloq hamda dunyoni o‘zlashtirishning namunalarini belgilab
beradi.
“Lisoniy shaxs” termini birinchi marta 1927-yili nemis tilshunosi I.
Veysgerberning “Ona til va ruhning shakllanishi” nomli asarida paydo bo‘lgan. I.
Veysgerber tilni tushunishda jamoatga e’tibor qaratgan. Uning ta’biricha, til
umumiy madaniy boylikdir; hech kim o‘zining lisoniy shaxsi tufayli tilni
o‘rganmaydi, aksincha, inson muayyan lisoniy hamjamiyatga tegishli bo‘lgani
uchungina tilga sohib chiqadi. Rus tilshunosligida bu sohaga birinchi bo‘lib
7
Маслоу А. Психология бытия. –М., 1997.

V.V.Vinogradov murojaat qilgan. U o‘zining “Badiiy proza haqida” nomli asarida
lisoniy shaxsni o‘rganishning ikki yo‘li: muallif shaxsi va personaj shaxsini ishlab
chiqqan.
“Lisoniy shaxs” tushunchasini ilmiy jihatdan G.I. Bogin ishlab chiqqan va u
lisoniy shaxs modelini yaratgan. Mazkur modelga ko‘ra, inson uning “nutqiy
muomalani ishlab chiqishga tayyorligi, nutqiy asarlarni yaratishi va ularni idrok
qilishi” nuqtai nazaridan o‘rganiladi 8
.
Yu. N. Karaulov “lisoniy shaxs” tushunchasini keng ilmiy muomalaga
kiritgan. Uning qayd qilishicha, lisoniy shaxs –“a) struktur-lisoniy murakkablik
dararajasiga; b) obyektiv voqelikni aniq va teran aks ettirishiga; v) muayyan
maqsadga qaratilganiga” ko‘ra farqlanadigan matnlarni yaratish va ularni idrok
qilish qobiliyatiga ega insondir 9
.
Yu. N. Karaulov badiiy matn asosida lisoniy shaxsning darajali modelini
ishlab chiqqan. Uning fikricha, lisoniy shaxs uch struktur darajaga ega :
Birinchi daraja – verbal-semanti k (invariant) bo‘lib, u kundalik, odatdagi
tilni egallash darajasidir. Mazkur daraja individning kundalik muomalada
qo‘llaydigan leksikoni, so‘z boyligidan iborat bo‘lib, unda “Bugun havo yaxshi”,
“….ga qanday borsa bo‘ladi” singari oddiy lisoniy qoliplar nazarda tutiladi. Bunda
nafaqat leksik birliklarning soni, balki ulardan ijtimoiy farqlilik va variativlik
me’yorlariga muvofiq foydalanish malakasi ham hisobga olinadi. Ushbu
darajadagi individuallik faqatgina qayd qilingan malakaga ega bo‘lish bilan emas,
so‘z yasalishi, grammatika va talaffuz qoidalarining buzilishi bilan ham
tavsiflanadi.
Ikkinchi daraja – kognitivlik bo‘lib, u shaxsning intellektual sohasi,
insonning bilish faoliyati bilan bog‘liq bo‘ladi. Har bir individuumning rivojlanish
jarayonida uning olam manzarasi ni aks ettiradigan g‘oyalari, konseptlari ishlab
chiqiladi. S haxsning olam manzarasidagi ma’nolar va qadriyatlar pog‘onasi
aniqlanadi, belgilanadi. Shaxsiy dunyoqarash vakuumda shakllanmaydi, u milliy-
8
Богин Г. И. Модель языковой личности в ее отношении к разновидностям текстов. –Л., 1984.
9
Караулов Ю. Н. Русский язык и языковая личность. –М., 1987. – C . 3.

madaniy an’analar, qadriyatlar, g‘oyalar asosida shakllanadi. Shunga ko‘ra, ushbu
darajada jamoaviy yoki individual kognitiv makon hosil qiluvchi til jamoasi
(lisoniy shaxs)ga tegishli farqli bilimlar va tasavvurlarning faollashuvi va
identifikatsiyasi yuz beradi. Mazkur daraja shaxs dunyosi, uning tezaurusi,
madaniyatining lisoniy modelini aks ettir adi.
Uchinchi – pragmatik darajadir. U kommunikatsiyaning maqsad va
vazifalari – so‘zlovchining niyati, qiziqishlari va maqsadlari bilan belgilanadi.
Aynan so‘zlovchining motivlashganligi “ kommuni kativ-faoliyat-ehtiyoji”
hisoblanadi va lisoniy shaxsning pragmatik darajasining birligini namoyon qiladi.
Mazkur xususiyatlar individning mantiqiy fikrlash darajasi bilangina aniqlanib
qolmasdan, balki uning his-tuyg‘ulari va muloqotning vaziyat omillari bilan ham
aniqlanadi.
Xabarni kodlash va dekodlash “shaxs kommunikativ makonining” uch
darajasi – verbal-semantik, kognitiv va pragmatik darajalarning o‘zaro ta’sirida
yuz beradi.
Lisoniy shaxsning darajali modeli shaxsning umumlashgan tipini aks
ettiradi. Mazkur madaniyatda aniq lisoniy shaxslar esa ko‘plab mavjud bo‘lishi
mumkin. Ular shaxs tarkibida har bir darajaning varia ntlanishi bilan farq qiladi.
V.A.Maslova lisoniy shaxsning lisoniy va kommunikativ tarkibi haqida
to‘xtalib, shunday yozadi: “Lisoniy shaxs – ijtimoiy hodisa, lekin unda individual
jihat ham mavjud. Lisoniy shaxsdagi individuallik tilga bo‘lgan ichki munosabat,
shaxsiy lisoniy ma’noning paydo bo‘lishi orqali shakllanadi; biroq bu o‘rinda
lisoniy shaxsning lisoniy an’analarning vujudga kelishiga ta’sir ko‘rsatishini
unutmaslik kerak. Har bir lisoniy shaxs aniq insonning ajdodlar tomonidan
yaratilgan butun til boyligini o‘zlashtirishi asosida shakllanadi. Aniq shaxs tilining
asosiy qismi umumtildan va muayyan qismi individual tildan tashkil topadi” 10
.
Shunday qilib, lisoniy shaxs – nutqiy shaxslarning ser qirra va ko‘p qatlamli
paradigmasidir. Bunda nutqiy shaxs – real muloqot paradigmasidagi lisoniy
10
Маслова В. А. Лингвокультурология: Учеб. пособие для студ. высш. учеб, заведений. –
М.: Издательский центр «Академия», 2001.

shaxsdir. Aynan nutqiy shaxs darajasida lisoniy shaxsning ham milliy-madaniy
o‘ziga xos xususiyati, ham muloqotining milliy-madaniy o‘ziga xos xususiyati
namoyon bo‘ladi.

ADABIYOTLAR
1 . Usmanova Sh. “Lingvokulturologiya” fanidan ma’ruza kurslari . – Toshkent:
Universitet, 2014.
2 . Алефиренко Н.Ф. Лингвокультурология. Ценностно-смысловое
пространство языка . У чебное пособие . –М.: Флинта , Наука, 2010.
3 . Хроленко А. Т. Основы лингвокультурологии. Учебное пособие. – М. :
Наука, 2009.
4 . Арутюнова Н.Д. Метафора и дискурс // Теория метафоры. –М., 1990.
5 . Арутюнова Н.Д. Язык и мир человека. –М., 1998.
6 . Байбурин А. К. Ритуал в традиционной культуре. –СПб., 1993.
7 . Бижева З.Х. Культурные концепты в кабардинском языке. –Нальчик, 1997.
8. .ВежбицкаяА. Язык. Культура. Познание. –М., 1996.
9. Воркачёв С.Г. Лингвокультурология, языковая личность, концепт:
становление антропоцентрической парадигмы в языкознании //
Филологические наук. 2001. -№ 1. –С. 64-72.
1 0 . Воробьев В. В. Культурологическая парадигма русского языка. –М., 1994.
11. Воробьев В.В. Лингвокультурология: теория и методы. –М., 1997 .
1 2 . Гумбольдт В. О различии строения человеческих языков и его влиянии на
духовное развитие человечества// Избр. труды по языкознанию. –М., 1984.
1 3 . Гумбольдт В. Язык и философия культуры. –М., 1985.
1 4 . Гуревич А.Я. Человек и культура: Индивидуальность в истории культуры.
–М., 1990.
15. Де мьянков В.З. Понятие и концепт в художественном литературе и в
научном языке // Вопросы филологии. –Москва, 2001. -№ 1. –С. 35-47.
1 6. Ибрагимова Р.С. Француз ва ўзбек тилларида АЁЛ концептининг
лингвокогнитив тадқиқи: Филол. фанлар номзоди... дис.автореф. –Тошкент,
2012.

Insonning til va madaniyatdagi o‘rni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish