Integrativ asosda tashkil etilgan ta’limning o‘ziga xos xususiyatlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	148.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Integrativ asosda tashkil etilgan ta’limning o‘ziga xos xususiyatlari

Купить

Integrativ asosda tashkil etilgan ta’limning o‘ziga xos xususiyatlari.
Reja.
1. Maktab umumta’lim fanlarini integrativligining mohiyati.
2. Integratsiya – o‘quvchilarni o‘qitish va tarbiyalashga yangi
yondoshuv.
3. Boshlang‘ich sinflarda integratsiyalangan ta’limni amalga
oshirish metodikasi.

1. Maktab umumta’lim kurslari integrativligining mohiyati.
Bir o‘quv predmetida bir-biri va chegaradosh fanlarni, yirik g‘oyalar, omillar,
xulosalarni cheklab birlashtirishdadir. Masalan, tarix kursining integrativligi
uning arxeologiya, etnografiya, san’atshunoslikka tegishli dalil va nazariy
xulosalarni o‘z ichiga oladi.
Umumiy o‘rta ta’lim mazmunini shakllantirish barcha maktab predmetlarini
o‘qitishni insoniylashtirish, ijtimoiy-iqtisodiy jihatlarini kuchaytirishini
ta’minlashga qaratilgan. Jamiyatshunoslik, tarix, o‘qish sinfdan tashqari o‘qish,
musiqa, tasviriy san’at jamiyatimizning chuqur insonparvarlik tabiatini yorqin
aks ettirishga qaratilgan. O‘quvchilarni insonparvarlik ruhida tarbiyalashda
tabiiy-matematik fanlar sikli muhim rol o‘ynaydi.
Umumiy ta’lim mazmuni o‘quvchilarni har tomonlama ruhiy rivojlanishga,
ularda turli xil tafakkurni rivojlantirishga karatilgan. Har bir o‘quv predmetini
o‘rganish bolaning materialni anglash jarayonini, uni eslab qolishni,
ta’sirchanlikni faollashtiruvchi, tafakkurni, nutq va tasavvurni rivojlantiruvchi
ruhiy diqqatni yaratishga imkon beradi. Ayniqsa, bilish jarayonida bir-biri bilan
uzviy bog‘liq bo‘lgan tafakkurning turlarini rivojlantirish juda muhimdir.
Tajribaga asoslangan tafakkur umumlashtirish va xulosalar uchun tirik
mushohada, dastlabki ma’lumotlarni yig‘ish vazifasini bajaradi. U bolalarni real
voqealarni, hodisalarni o‘qishga, ularni qayd qilish va yig‘ishga o‘rgatadi.
Abstrakt tafakkur ajratib olingan voqea, hodisalarda ularning mohiyatini ko‘ra
bilishga, aniqlashga imkon beradi.
O‘quv predmeti mazmunini tuzish shu fanning asosiy kategoriya,
tushunchalarining rivojlanish mantiqini hisobga oladi. SHu bilan birga,
o‘qituvchi va psixologlar o‘quvchilar tomonidan materialni o‘zlashtirishning
yosh xususiyatlarini hisobga oladilar. San’at sohasidagi umumiy o‘rta ta’lim
mazmuni o‘z ichiga g‘oyaviy tomoni va to‘kis badiiy shakli birligini hosil
qiluvchi asarlarni o‘z ichiga oladi. Badiiy jihatdan bo‘sh, g‘oyaviy jihatdan

haqiqatga to‘g‘ri kelmaydigan asarlar bolalarning ruhiyatiga ta’sir qila olmaydi,
tasavvur va tafakkurni rivojlantirmaydi, go‘zallik va badbasharalik to‘g‘risida
tasavvurni shakllantira olmaydi. Bolalar bilan ishlashda san’at asarlarining chin
badiiyligini hisobga olish, shakl va mazmunning birligi, ma’naviyat va
haqchillik prinsiplarini amalga oshirishda muhimdir.
Bola shaxsini har tomonlama madaniy rivojlantirish, insoniyat yaratgan
barcha madaniy boyliklarni bilish bilan o‘z xotirangni boyitsanggina
madaniyatli bo‘lasan degan fikrga asoslangan. Ayniqsa, tasavvurni
uyg‘otuvchi, ruhiy kechinmalarni faollashtiruvchi, shu bilan birga fikrlarni
uyg‘otuvchi asarlar juda tarbiyaviydir. Bunday umumlashtirish bolani bilish va
ruhiy rivojlanishning yangi pog‘onasiga ko‘taradi. SHu asosda formal mantiqiy
tafakkur, turli voqea-hodisalar o‘rtasida aloqalar va bog‘liqliklarni ko‘ra bilish
va o‘rgana olish ko‘nikmalari mustahkamlanadi va rivojlanadi. O‘quvchi
qarama-qarshiliklarni topa bilish, ularning rivojlanish yo‘nalishlarini to‘g‘ri
tushunish va ularni o‘z vaqtida echish yo‘llarini topishni o‘rganadi. Dialektik
tafakkur jamiyat hodisalarini uning barcha aloqa va vositalarida ko‘rish
qobiliyati bilan uzviy bog‘liq.
Umumiy o‘rta ta’lim kelajakda bolalarga xohlagan fanni egallash imkonini
beruvchi bilimlar asosini yaratadi. O‘quv predmeti fanlarning mustahkam
asosiga ega, zamonaviy ilmiy ma’lumotlarni tushunishga etaklaydi, fikrlash
qobiliyatini rivojlantirishga olib keladi. Umumiy o‘rta maktab uchun faqat
hozirgi kunda ochilgan narsalar emas balki, avvalombor, fanning asosini,
nazariy o‘rnini tashkil etuvchi narsalar ham zarur.
Bundan tashqari har bir umumta’lim predmeti o‘quvchilarga xalq xo‘jaligi
ehtiyojlarini hisobga oluvchi o‘quv materialining politexnik tabiatini yoritib
berishga yo‘naltirilgan.
Bu bilan umumiy rivojlanishning chuqur asoslari, kasb tanlash asoslari
o‘rgatiladi.

Fan qarama-qarshiliklarda rivojlanadi. Ular bilan muloqot qilganda
o‘quvchilar badiiy ma’lumotlar oqimini mustaqil hal qilish va ularga to‘g‘ri
baho berishga o‘rganadilar.
Umumiy o‘rta ta’lim uchun davrni yaxshi yoritib beruvchi ma’naviy tarixiy
ahamiyatga ega asarlarni tanlash kerak. Bunday asarlar bolani davrning
ma’naviy hayotiga olib kiradi. Turli nuqtai nazarlarda va turli obrazlar orqali
ular tipik hayotiy voqea va hodisalarni ko‘rsatadi, o‘tib ketgan zamonlar va
bo‘lib o‘tgan janglarning to‘liq tasvirini ko‘rsatadi. SHuning uchun umumiy
o‘rta ta’limda o‘zaro aloqalar va o‘zaro to‘ldirishlar katta ahamiyata ega.
Bolalarning yosh xususiyatlari murakkab obrazli xulosalar chiqarishga
to‘sqinlik qilmaydi.
Mehnat ta’limi mazmuni va mundarijasini ajratish ham o‘z xususiyatiga ega.
Mehnatni fan bilan, maktabda o‘rganiladigan o‘quv predmetlari bilan uzviy
bog‘lash mumkin hamda mehnatning o‘quv-ijodiy xususiyati ilmiy bilimlardan
foydalanish jarayoni orqali amalga oshiriladi. Ijtimoiy foydali mehnat
jarayonida o‘quvchilar oldiga olingan bilimlarni amalda qo‘llash vazifasi
yuklanadi.
Va nihoyat, bolalar mehnatining mazmuni va tashkil etishni aniq mahalliy
ishlab chiqarish, xalq xo‘jaligi ehtiyojlariga tayangan holda, zamonaviy kasblar
talablari asosida tuzish kerak. Bunday mehnat o‘quvchilarni umumiy mehnat va
konkret kasbiy ko‘nikmalar bilan tanishtiradi, mehnatni fan asosida tashkil
kilishni, bir mutaxassislikdan ikkinchisiga o‘tishni ta’minlaydi. Mexanizator,
chilangar, dehqon, molboqar kasblari o‘quvchilarni zamonaviy kasblarga
yunaltiradi, bolalarning umumiy rivojlanishiga, ishchi psixologiyasini
shakllantirishga yordam beradi. Umumiy o‘rta ta’lim mazmunining umumiy va
o‘ziga xos prinsiplari shulardan iborat.
2. Integratsiya – o‘quvchilarni o‘qitish va tarbiyalashga yangi
yondoshuv.

O‘quv jarayonida integratsiyalangan ta’limdan foydalanishga katta ahamiyat
berilyapti. Integratsiyalangan darslarning tuzilishi o‘rganishning barcha
bosqichlarida o‘rganilayotgan materiallarning aniqligini va izchilligini, puxta
o‘rganilganligini va o‘zaro mantiqiy aloqalarini talab qiladi. Bunga dasturdagi
o‘quv materialining ixcham va yig‘iq ekanligi, undan tashqari o‘quv materialini
o‘rganishning, tashkil etishning ba’zi zamonaviy usullarini kiritish orqali
erishish mumkin. Masalan: 1-va 2-sinfdagi «Atrof-olam bilan tanishish»
kursining barcha mavzulari bir-biri bilan chambarchas bog‘liq. 3- va 4-sinfdagi
«Tabiatshunoslik » darslari «Atrof-olam bilan tanishish» kursini davom ettiradi.
Uning dasturiga tabiat va insonlar mehnatidagi mavsumiy o‘zgarishlarni
kuzatish kiritilgan. O‘quvchilar tomonidan atrof olamni o‘rganish, o‘qish, nutq
o‘stirish, matematika, mehnat ta’limi darslarida davom etadi. SHunday ekan,
«Atrof-olam bilan tanishish» kursi fanlararo aloqalari o‘qituvchiga barcha
o‘qitilayotgan darslarda atrof olam haqidagi tushunchalarni shakllantirish
bo‘yicha ish olib borishga imkon beradi.
Boshlang‘ich maktabdagi har bir predmet bu integratsiyalangan kurs,
mazmun jihatdan ular tabiiy-matematik sikl fanlari bilan uzviy bog‘liq, bu
kichik maktab o‘quvchilari uchun tushunarli bo‘lgan atrof-muhit haqidagi
bilimlarni o‘zlashtirishni ta’minlaydi. Bu yoshdagi bolalarda tabiatni
o‘rganishga bo‘lgan faqat emotsional joziba emas, bilim olish motivlari bilan
bog‘liq. O‘quvchilarning bu xususiyatini hisobga olib, qiziqishlarini quvvatlash
uchun bilim olishga bo‘lgan ehtiyojlarini yangi mazmun bilan to‘ldirib turish
kerak.
Bu o‘quvchilarga hayotdagi o‘zaro aloqalarni ochib berishga hamda
tabiatdagi turli-tumanliksiz inson yashay olmasligini tushunib etishga yordam
beradi.
Predmetlararo aloqalarni amalga oshirish – integratsiya turlaridan biridir.
O‘qituvchisi bolalar nutqini o‘stirish uchun tabiatshunoslik, o‘qish, husnixat va

matematikadan foydalanadi. Tabiat bilan tanishtiruvchi darslarda bu
maqsadning tanlanishini quyidagicha tushuntirish mumkin:
1. Bu holatda nutq o‘stirish erkin sharoitda, hozir o‘qilayotgan ob’ektlarga
bo‘lgan jonli qiziqish asosida o‘tadi.
2. Tabiatshunoslik, o‘qish, husnixat va matematika nutq o‘stirish uchun katta
imkoniyatlar yaratadi.
I.G.Pestalotssi ta’kidlaganidek «... aql notinch sezgili idrok qilishdan aniq
tushunchalarga ko‘tariladigan manbadir». Bu tushunchalarni anglash esa nutq
san’ati bilan birga yuradi. Erkin tabiat obrazlari bolada mantiq bilan birga
ta’sirchanlikni ham rivojlantiradi.
Har bir darsda nutq o‘stirish masalalari hal qilinadi, bunda o‘rganilayotgan
materialning o‘ziga xosligi va nutq o‘stirish masalasini tanlashning maqsadga
muvofiqligi hisobga olinadi. O‘quvchilar bunday darslarni juda yaxshi
ko‘radilar. Ular ko‘p yangi, kerakli tushunchalar beradi, tasavvurlarini tartibga
soladi, o‘quvchilar boshqa darslarda olgan bilimlaridan foydalanishlari zarur
bo‘lgan holatlarni yaratadi. Bunday holatda bolalar o‘rganilayottan materialni
yaxshiroq o‘zlashtiradilar, bilimlar tizim holiga keladi va o‘quvchilar uchun
juda zarur bo‘lib qoladi.
Shu bilan bog‘liq integratsiyalangan dars taklif kilinadi, u o‘quvchilar uchun
tushunarli va olingan bilimlarni yangi o‘quv sharoitida ishlata bilish
ko‘nikmasini shakllantirishga yordam beradi.
3. Boshlang‘ich sinflarda integratsiyalangan ta’limni amalga oshirish
metodikasi (uslubi)
Integratsiya, integratsiyalash jarayonlari zamonaviy maktabga kirib kelib,
faqat uning mazmunini emas, balki kichik maktab o‘quvchilarini ekologik
ta’limining tashkiliy shakl va uslublariga ham faol kirib boryapti.
O‘qituvchi bilim olish jarayonini shunday tashkil etishi kerakki, unda

o‘quvchilar ko‘proq mustaqil izlanishlari, o‘z harakat va faoliyatlarining
oqibatlarini oldindan bilishga o‘rganishlari, bahs-munozaralarda ishtirok
etishlari, tabiiy va ijtimoiy muhitni obodonlashtirishning amaliy ko‘nikmalarini
egallashlari kerak. Shuning uchun o‘qish vaqtining yarmini o‘quvchilar tabiat
va ijtimoiy muhitda o‘tkazishlari, amaliy ijodiy va tekshirish ishlari olib
borishlari kerak. Bu vazifani ta’limning turli shakllari bajarish mumkin:
kuzatishlar, tajriba va sinovlar o‘tkazish, san’at asarlarini qayta tiklash,
modellashtirish, ijtimoiy muhitdagi o‘z harakat va faoliyatlari natijasini ko‘ra
bilish, kitob bilan ishlash.
O‘qituvchi dars samaradorligini oshiruvchi, matematika, rus tili, o‘qish,
tabiatshunoslik fanlarini o‘qitishning turli-tuman usul va shakllariga ega. Har
bir dars o‘quvchiga ilmiy bilim, tasavvur va tushunchalarning ma’lum bir
yig‘indisini berishi hamda tarbiyalash va rivojlantirishi kerak. Dasturdagi
materialni ular dars davomida o‘zlashtirishlari kerak. Bu o‘quvchilarning o‘quv
mashg‘ulotlari bilan ortiqcha yuklanmasligining muhim shartidir, chunki yaxshi
o‘zlashtirilgan dars uy vazifasini bajarish uchun ketadigan vaqtni ancha
qiskartiradi. Bu holatdagi asosiy prinsip: kichik maktab o‘quvchilarining eng
muhim vazifasi – o‘qish, mustahkam bilim olish, darsdagi vazifa esa o‘qituvchi
boshchiligidagi mehnat. Bundan tashqari dars tashkil qilishda, uni o‘tkazish
metodlarini tanlashda bir xil qolipdan foydalanish.
Darsga tayyorlanar ekan, o‘qituvchi birinchi navbatda uning maqsadini
anglaydi va shu asosida darsning mazmuni tanlanadi, asosiy savollar
belgilanadi. Bunda o‘qituvchi faqat darslik matnini gapirib berish bilan
cheklanmasligi kerak. O‘quvchilarni qo‘shimcha material bilan ko‘mib
tashlamagan holda, ularga kitobda yo‘q misollarni ham berib borishi kerak: turli
she’rlar, badiiy asarlardan parchalar, maqollar, topishmoqlar va boshqa
materiallar o‘quvchilarda jonli qiziqish uyg‘otadi va ta’sirlantiradi.
Har bir dars mazmuni belgilanayotganda predmet ichidagi va predmetlararo

aloqalar hisobga olinadi. Darsning mazmuni belgilangach o‘qituvchi qanday
tasavvur va tushunchalar unda o‘z rivojini topishini, o‘quvchi qanday bilim va
ko‘nikmalarga ega bo‘lishini aniqlaydi. Darsning maqsadi va mazmuniga mos
ravishda o‘qituvchi ta’lim metodlarini tanlaydi. Darsda o‘qituvchi va
o‘quvchining faoliyatlari bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lganligi sababli, bu
faoliyatlarning aniq bosqichlarini belgilab olish kerak. Butun dars davomida
sinfning faol ishlashi uchun, usul va vositalarning to‘g‘ri almashinuvini aniqlab
olish kerak.

Adabiyotlar
1. Lutfillaev M.X. Oliy ta’limda axborot texnologiyalari integratsiyasi.
Monografiya. – Samarqand: SamDU, 2005. –133 b.
2. Mavlonova R.A. Boshlang‘ich ta’limning integratsiyalashgan
pedagogikasi. Metodik qo‘llanma. TDPU, Toshkent-2005 y.
3. Raxima Mavlvanova, Nargiz Raxmankulova Boshlang‘ich ta’lim
pedagogikasi, innovatsiya va intergatsiya “Boshlangich ta’lim”
mutaxassisligi: Bakaiavriyat yo‘nalishi - 5111700 bo‘yicha pedagogika
universitetining talabalari uchun o‘quv qo‘llanma.-T.: « Voris-nashriyoti »
2013y.
4. N.N.Azizxujaeva Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. T.: Fan,
2003y.
5. Omonov X., Xo‘jaev N., Madyarova S., Eshchonov E., Pedagogik
texnologiyalar va pedagogik mahorat.-T.: IQTISOD MOLIYA, 2009.
6. Musurmonova O. Pedagogik texnologiyalar – ta’lim samaradorligi omili;
monografiya / T.: “YOshlar nashriyot uyi”, 2020 y .
7. Mavlonova R.A. Boshlang‘ich ta’limning integratsiyalashgan
pedagogikasi. Metodik qo‘llanma. TDPU, Toshkent-2005 y.

Integrativ asosda tashkil etilgan ta’limning o‘ziga xos xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish