Intelektual mulk ob’ektlarining o‘ziga xos xususiyatlariga nimalar kiradi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	33.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Intelektual mulk ob’ektlarining o‘ziga xos xususiyatlariga nimalar kiradi

Купить

Intelektual mulk ob’ektlarining o’ziga xos xususiyatlariga nimalar kiradi
Reja:
1. I ntellekt, intellektual mulk va intellektual faoliyat xaqida asosiy
tushunchalar .
2. Intellektual mulk ob’ektlarining tasnifi va tavsiflari.
3. Intellektual mulkni muhofazalash sohasida O‘zbekiston qonunchilik
hujjatlari tizimi.
4. Foydalanilgan adabiyotlar.

I ntellekt, intellektual mulk va intellektual faoliyat xaqida asosiy
tushunchalar .
Odamzot o‘z tabiatiga ko‘ra jismoniy jihatdan eng mukammal mavjudot
emas.
U kuch, tezlik va epchillikda ko‘plab hayvonlardan ortda qoladi. Lekin
insonda
eng kuchli imtiyoz – uning intellekti mavjud.
Intellekt so‘zi
lotincha intellectus so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, insonning
aqli,
ongi, fikrlash qobiliyatini bildiradi.
Intеllеkt –
insоnni hayvоnоt dunyosidan ajratib turadigan asоsiy bеlgi
bo`lib,
rivоjlanishni sifat jihatidan yangi pоg`оnaga ko`taradi. Eng avvalо
intеllеktual
mulk intеllеktual faоliyat natijasidir. Barcha intеllеktual faоliyat ham
intеllеktual
mulk bo`la оlmasligi aniq. Insоn fikrlaydi, uning хayolida bеhisоb
g`оyalar,
lоyihalar tug`iladi, lеkin ularning hammasi ham hayotda amalga оshmay,
qоlib
kеtadi. Faqat bоshqalar tоmоnidan оb`еktiv ravishda qabul qilinadigan, ya`ni
o`zining
muayyan chеgaralariga ega bo`lgan g`оya va fikrlargina mulk bo`la оlishi
ravshandir.
Yaratilgan yangilik va iхtirоlar ilmiy tadqiqоt ishlari bu
- aqliy mехnat bo`lib
uning
natijalari ishlab chiqarishga qo`llanilsa, u Intellektual mulk hisоblanadi va
quyidagi
ko`rinishlariga ega bo`lishi mumkin:
1.
Yangilik
2.
Iхtirо
3.
Fоydali mоdеllar
4.
Sanоat namunalari (prоm.оbraztsu)
5.
Tоvarlik bеlgilari.
6.
Yangi nоmlar.
Shulardan
fоydali mоdеl da birоr bir tехnik vazifani yеchishda kiritilgan ma`lum
bir
fоrmula va yеchimlar kiritiladi.
Sanоat
namunalari - qilingan yangilikni qurilgan namunasi va ularning har
tоmоnlama
estеtik ko`rinishlari hisоbga оlinadi.
Tоvarlik
bеlgisi - tоvarga qo`yilgan tamg`a bo`lib bu bоshqa tashkilotlarning
tоvarlaridan
farq qilishi uchun bеriladi.

Qilingan yangilik va iхtirоlar uchun mualliflik guvохnоmasi yoki patеnt bеriladi.
Mualliflik
guvохnоmasi umrbоd bеrilib, patеnt esa ma`lum vaqtgacha saqlanadi.
Inson
faqat intellektga ega bo‘lgandagina oqilona ishlar qilishi, ijod bilan
shug‘ullanishi
va ma’naviy jihatdan to‘laqonli hayot kechirishi mumkin. Inson o‘z
oldiga
vazifalar qo‘ya oladi va ularni hal qilish yo‘llarini izlaydi, fan va san’at
asarlarini
yaratadi, texnikaning yangi namunalarini ixtiro qiladi, tobora
takomillashgan har
tomonlama mukammal tovarlar ishlab chiqaradi, bino va sanoat
korxonalari quradi.
Intеllеktual
faоliyatning kеyinchalik qandaydir birоr-bir оb`еktiv (mоddiy)
shaklda
ifоdalana оladigan natijalarigina intеllеktual mulk bo`ladi dеb aytish
mumkin.
Insoniyat
dahosi, uning intellekti bizni o‘rab turgan tabiatni, olamni
o‘zgartirishga qodir.
Inson hayotining
maqsadi – eng yaxshi narsalarga intilishdir. Ibtidoiy tuzumdan,
ya’ni
ilk mehnat qurollari yaratilgandan boshlab inson har doim o‘zining turmush
tarzini
yaxshilash, o‘z ijodiy salohiyatini amalga oshirish yo‘llarini tinimsiz izlab
kelgan.
S h uning uchun ham qadim zamonlardan insoniyat jamiyatida
birinchi olimlar, ixtirochilar, rassomlar va musiqachilar paydo
bo‘lgan. Ular
insonlar hayoti
va turmushini y engillashtiruvchi asbob–uskunalar ixtiro qilishgan,
chorvachilik
va qishloq xo‘jaligini o‘zlashtirib, atrof muhitdan himoyalanish
uchun uylar qurishgan,
yuklarni tashish vositalarini o‘ylab topib, dengizda suzish
uchun
kemasozlik bilan shug‘ullanishgan va bu bilan texnik, iqtisodiy va madaniy
taraqqiyotni
ta’minlab kelishgan.
G‘ildirak, kamon va uning o‘qi, eshkak va qayiq, kulolchilik uskunasi, va

boshqalarning
ixtiro qilinishi insoniyatning eng buyuk yutuqlari qatoriga kiradi.
Bugungi
kunda bizni o‘rab turgan borliq va barcha narsalar, kundalik ust–bosh va
ro‘zg‘or
buyumlaridan tortib koinotdagi yo‘ldoshlargacha qachonlardir inson
tomonidan
ixtiro qilingan va uning intellektual
faoliyati natijasi hisoblanadi. Intellektual faoliyat insoniyat
jamiyati
rivojlanishining
asosiy sababidir.

Intellektual faoliyatning eng muhim turlari fan, san’at va texnik ijodiyot xalqlar
va
millatlar, davlat va sivilizatsiyalar rivojining doimiy yo‘ldoshidir. Lekin fan va
texnika
taraqqiyoti ko‘p asrlar mobaynida faqat insoniyat jamiyatining
ehtiyojlarini qondirish
vositasi bo‘libgina xizmat qilib qolmadi. Aksincha, tarixdan
ma’lumki,
fan va texnikaning rivojlanishi, adabiyot va san’at asarlari
aksariyat hollarda
teskari ta’sir ko‘rsatib, insoniyat munosabatlarining
rivojlanishida
asos bo‘lgan va nafaqat ayrim kishilar, balki butun bir davlatlar va
sivilizatsiyalar
taqdiriga ta’sir etgan. Bunday ta’sir ayniqsa XX asrda, ilmiy–
texnika
inqilobi iqtisodiy va industrial rivojlanishda katta o‘zgarishlarga olib
kelgan
vaqtda yorqin
namoyon
bo‘ldi va bugungi kunda jahonda shakllangan iqtisodiy va siyosiy tizimni
belgilab
berdi.
Insoniyat
jamiyati o‘z boshidan quldorlik, feodalizm, kapitalizm, sotsializmni
kechirdi.
XXI asrning boshida, asosiy rivojlantiruvchi kuchi raqobat bo‘lgan bozor
iqtisodiyoti
eng samarali iqtisodiy tizim ekanligi tan olindi. Ma’lumki, raqobatsiz
rivojlanish
bo‘lmaydi, shu bois hozirgi zamonda raqobat kurashi barcha sohalarda,
davlatlar,
butun bir mintaqalar va iqtisodiy ittifoqlar o‘rtasida yuz bermoqda.
Raqobat har
doim jamiyatning harakatlantiruvchi kuchi bo‘lgan, shuning uchun
insoniyat
rivojlanishini hech bir mubola g ‘asiz raqobat kurashi tarixi, deyish
mumkin.
Aynan
raqobat texnikani rivojlantirish, texnologiyalarni takomillashtirish, yangi
buyumlar
yaratish va bozorga xaridorgir tovarlar taklif etish, doimo ularning
sifatini
yaxshilab borish, mahsulot tannarxini pasaytirish, jami imkoniyatlarni
amalga
oshiriga undovchi ob’ektiv iqtisodiy omildir.
Hamma
vaqt ham raqobat kurashida kim intellektual imkoniyatlar va intellektual
faoliyat
natijalaridan unumli foydala olsa faqat o‘sha muvaffaqiyatga erishishi
mumkin.
Shuning
uchun yetakchi industrial davlatlar oldida butun jamiyat farovonligi
yo‘lida
yaratilayotgan ixtirolar, yangi texnologiyalarning uzluksiz oqib kirishi,

yangi tovarlarning bozorga chiqarilishi uchun qanday sharoit yaratish zarur degan
vazifa turibdi.
Inson
muayyan narsaga xo‘jayinlik yoki mulkka egalik huquqini qo‘lga kiritgan
taqdirdagina
undan samarali va oqilona foydalanish yo‘llarini izlaydi.
Bundan
shunday mantiqiy xulosa kelib chiqadiki, insonning bilim olish,
ixtiro qilishga
tabiiy intilishi va ijodi mahsulidan iqtisodiy samara olinishi bir–
biriga
mos kelgandagina u o‘zining ijodiy salohiyatidan oqilona foydalana oladi,
shu
bois doimiy izlanishdan manfaatdor bo‘ladi.
Faqat
mulk egasigina o‘z mulkidan yuqori darajada samarali va oqilona
foydalanib,
uni boshqara oladi.
Bunday
iqtisodiy rag‘batlantirishning eng maqbul usuli shundan iboratki, inson o‘z
intellektual
salohiyati natijalariga mulkchilik huquqiga ega bo‘lishi,
ya’ni, intellektual
mulkka egalik qilishi kerak. Zero undan boshqa hech kim bu
natijalarga
xo‘jayinlik qila olmasin. Faqat uning o‘zigina intellektual ijodi
natijalaridan
o‘z istagicha foydalanish va boshqa shaxslarga sotish borasida
mutlaq huquqqa
ega bo‘ladi.
S h u y erda
biz hozirgi vaqtda jahondagi eng muhim tushunchalardan
biri hisoblagan
intellektual mulk tushunchasiga duch kelamiz. Eng avvalo
intellektual
mulk intellektual faoliyat natijasidir.
Barcha
intellektual faoliyat ham intellektual mulk bo‘la olmasligi aniq. Inson
fikrlaydi,
uning hayolida behisob G‘oyalar, loyihalar tug‘iladi, lekin
ularning hammasi ham hayotda
amalga oshmay, qolib ketadi. Faqat boshqalar
tomonidan
ob’ektiv ravishda qabul qilinadigan, ya’ni o‘zining muayyan
chegaralariga
ega bo‘lgan g‘oya va fikrlargina mulk bo‘la olishi ravshandir.
Intellektual
faoliyatning keyinchalik qandaydir biror–bir ob’ektiv (moddiy)
shaklda
ifodalana oladigan natijalarigina intellektual mulk bo‘ladi deb aytish
mumkin .
Intellektual
faoliyat odatda juda ko‘p qirrali bo‘lib, keng miqyosda o‘zgarib
turishi
mumkin. Butunjahon intellektual mulk tashkiloti (BIMT) quyidagilarni
haqli
ravishda o‘zining shiori deb e’lon qildi:

- Insoniyat dahosi jami san’at asarlari va ixtirolarning manbaidir.
- Bu
asarlar insonga munosib hayot kafolatidir.
- Barcha
turdagi san’at asarlari va ixtirolarni ishonchli himoyalash
har
bir davlatning burchidir.

Intellektual mulk ob’ektlarining tasnifi va tavsiflari.
Intellektual
mulk ob’ektlarining har biri o‘ziga xos xususiyatlarga egaligi
ravshan.
Demak, bu ob’ektlarni huquqiy muhofazalash samaradorligining yuqori
bo‘lishi
uchun bu ob’ektlarning muayyan xususiyatlarini hisobga oladigan turli
huquqiy
himoya tartiblari zarur bo‘ladi.
Intellektual
mulk ob’ektlarini ko‘rib chiqar ekanmiz, shuni qayd etish
mumkinki,
intellektual mulkda ob’ektlarning ikki guruhi alohida ajralib turadi:
san’at
bilan bog‘liq badiiy asarlar va sanoat tarmog‘i – xususan yangi buyumlar,
tovarlar
va texnologiyalarni ishlab chiqish va bozorga taklif etish bilan bog‘liq
ob’ektlar.
Aynan
ana shu vaziyatlar XX asrda jahonda umum qabul qilingan xalqaro
huquqiy
standartlar shakllanishiga olib keldi, shunga muvofiq intellektual mulk o‘z
ichiga
ikki asosiy huquqlar sohasini oladi:
●
mualliflik va turdosh huquqlar, unga muvofiq ilmiy, adabiy, musiqiy,
badiiy,
fotografiya va audiovizual asarlarga huquqlar, shuningdek fonogramma
ishlab
chiqaruvchilar va ijrochilar, efir va kabel eshittirishlari tashkilotlarining
huquqlari
himoya qilinadi;
●
sanoat mulki, u ixtirolar, foydali modellar, sanoat namunalari, shuningdek
tovar
belgilari va xizmat ko‘rsatish belgilari, tovarlarning kelib chiqish joyi, firma
nomlariga
huquqlarni o‘z ichiga oladi.
Bundan
tashqari noan’anaviy intellektual mulk ob’ektlari ham mavjud bo‘lib,
ular
mualliflik huquqi va sanoat mulki o‘rtasida turib, o‘z ichiga: EHM uchun
dasturlar
va ma’lumotlar bazalari; integral mikrosxemalar topologiyasi; seleksiya
yutuqlari;
oshkor etilmagan axborot (nou–xau)larni oladi.

Sanab o‘tilgan barcha muayyan huquqiy muhofaza ob’ektlari, xususan, badiiy
asarlar
va san’at turlari, ixtirolar, tovar belgilari, EHM uchun dasturlar va
hokazolar
intellektual mulk ob’ektlari deb ataladi.
Intellektual
mulkning ikkita asosiy huquq sohasiga bo‘linishi sabablarini
tushunish
uchun eng avvalo yuqorida qayd etilgan intellektual mulk ob’ektlarini
to‘laroq
ko‘rib chiqamiz:
● adabiyot, fan va san’at asarlari, audiovizual asarlar –
bu ob’ektlar, odatda,
muayyan
ob’ektiv shaklda aks ettirilgan yoki ifodalangan asarlarning asl nusxalari,
masalan,
bosma matn, surat, musiqiy klip va shu kabilar;
● ixtirolar –
bu yangi g‘oya, texnik yechim bo‘lib, amaliyotda texnikaning
biror–bir
sohasidagi muayyan muammoni hal qilish imkonini beradi va
belgilangan mezonlarga
javob beradi. S h uni qayd etish kerakki, ixtirolarga foydali
modellar
deb ataladigan ob’ektlar ancha yaqin turadi.
● sanoat namunalari –
bu buyumning tashqi ko‘rinishini belgilab beradigan
badiiy–konstruktorlik
yechimi (dizayni)dir;
● tovar belgilari va xizmat ko‘rsatish belgilari –
bir ishlab chiqaruvchining
tovarlari
va xizmatlarini boshqa ishlab chiqaruvchilarning shu kabi tovarlari va
xizmatlaridan
farqlash uchun xizmat qiladigan belgilardir; Tovar belgilari va
xizmat
ko‘rsatish belgilari, tovarlarning kelib chiqish joylari nomi va firma
nomlari
o‘z mohiyatiga ko‘ra bir maqsadga xizmat qiladi, xususan tovar
(xizmatlar)
ishlab chiqaruvchilar o‘rtasida halol raqobatni ta’minlash vosita
bo‘ladi,
iste’molchi u yoki bu tovar (xizmat)larni sotib olar ekan, shu nom va
belgilar
orqali bu tovar (xizmat)ning muayyan ishlab chiqaruvchisi kimligini
aniqlab
oladi. Intellektual mulkning bu ob’ektlari fuqarolik muomalasi
ishtirokchilari
va ular ishlab chiqaradigan mahsulot (ishlar, xizmatlar)larni xususiy
alomatlarini
aks ettiruvchi (individuallashtirish) vositasi sifatida bitta umumiy
tushunchaga
birlashtirilishi mumkin.
● tovarlarning kelib chiqish joyi nomi –
mamlakat, aholi punkti yoki boshqa
geografik
ob’ektning tovarni belgilash uchun foydalaniladigan nomidir. Bunda

tovarning alohida xususiyatlari to‘la yoki qisman bo‘lsa ham ushbu geografik
ob’ektga
xos tabiiy sharoitlar yoki inson omillari bilan belgilanadi;
● firma nomlari –
muayyan mavqega ega bo‘lgan firmalarning nomlari;
● EHM uchun dasturlar –
EHM va uning tarmog‘lari ishlashi uchun
mo‘ljallangan
ma’lumotlar va komanda (buyruq)lar majmui; EHM uchun dasturlar
va
ma’lumotlar bazalari o‘z mohiyati jihatidan sanoat mulkiga nisbatan mualliflik
huquqlari
ob’ektlariga ancha yaqin. S h uning uchun ularni mualliflik huquqlari
me’yorlari
bilan muhofaza qilish qabul qilingan.
● ma’lumotlar bazalari –
axborotni kompyuterda qidirish va ishlov berish
imkoniyatini
ta’minlash maqsadlarida sistemalashtirilgan ma’lumotlar majmui.
● integral mikrochizmalar topologiyasi –
integral chizma elementlari va ular
o‘rtasidagi
aloqalar majmuining moddiy eltuvchida qayd qilingan fazoviy–
geometrik
joylashuvi. Topologiyalarning moddiy eltuvchilari integral
mikrochizmalar
kristali, ya’ni yarimo‘tkazgich plastina qismi bo‘lib, uning hajmi
va
yuzasida yarimo‘tkazgich mikrochizmalar, elementlararo birikmalar va kontakt
maydonlari
elementlari shakllangandir;
● seleksiya yutuqlari –
o‘simliklarning yangi navlari va hayvonlarning yangi
zotlarini
yaratish vazifalarining biologik yechimi bo‘lib, bu yaratilgan nav va zotlar
barchaga
ma’lum nav va zotlardan aniq farqlanib turadigan, yetarli darajada bir
jinsli
va barqaror hamda ro‘yxati qonunda ko‘zda tutilgan tartibda belgilangan
botanik
va zoologik liniyalar va turlarga oid bo‘ladi.
Oshkor
etilmagan axborot, ishlab chiqarish sirlari (nou–xau) – xizmat va
tijorat
siri bo‘lgan va uchinchi shaxslarga ma’lum bo‘lmaganligi uchun qimmatga
ega
bo‘lgan axborot.
Ushbu
ro‘yxat bugungi kunda mukammal va to‘liq ro‘yxat hisoblanadi.
Ob’ektlarni
bunday tasniflashdan maqsad intellektual faoliyatning mavjud barcha
turlarini
har tomonlama huquqiy muhofazalash imkonini beradigan tizimni
yaratishdan
iboratdir. Lekin bilimlarning yangi sohalari rivojlanib borgani sari
intellektual
mulk ham yangi ob’ektlar bilan to‘ldirilishi mumkin. Masalan, bundan
50
yil oldin hech kim integral mikrosxemalar topologiyasi deb atalgan ob’ektning

paydo bo‘lishi va jadal rivojlanishini tasavvur ham qila olmagan edi. Bugungi
kunda
biz biotexnologiyalar, gen muhandisligining jadal rivojlanayotganini
ko‘ramiz.
Bir necha yillardan so‘ng bugungi kundagi mavjud standartlarga to‘g‘ri
kelmaydigan
yangi ob’ektlarning paydo bo‘lishi ehtimoldan holi emas.
BIMT
statistikasining ko‘rsatishicha, jahonda har yili millionga yaqin yangi
ixtiro,
yarim millionga yaqin sanoat namunasi, milliondan ortiq tovar belgilari
yaratiladi,
yaratilayotgan adabiyot va san’at asarlarining miqdori shunchalik
kattaki,
rasmiy jihatdan ularni hisob–kitob qilib bo‘lmaydi.
Xulosa
qilib shuni qayd etib o‘tish mumkinki, intellektual mulk ob’ektlari
nafaqat
industrial va iqtisodiy rivojlanishning harakatlantiruvchi kuchi, balki fan
va
texnika sohasida axborot almashinishning muhim vositasi, jamiyat madaniy
rivojining
ko‘rsatkichi bo‘lib qoldi.

Intellektual mulkni muhofazalash sohasida O‘zbekiston qonunchilik
hujjatlari tizimi.
Tabiiyki,
o‘z intellektual mulkiga huquqlar, agar ular amalga oshirilgan, ya’ni
ishonchli
muhofazalangan bo‘lsagina nimanidir bildirishi mumkin. Zero, hech
kimning
muayyan shaxsning intellektual mulkiga tajovuz qilish, uni noqonuniy
olib qo‘yish
yoki uning natijalaridan foydalanishga huquqi yo‘q. Bunda iqtisodiy
rivojlanishdan
manfaatdor davlatning asosiy vazifasi har bir kishining o‘z
intellektual
mulkiga egalik qilish va undan foydalanish huquqi ishonchli
muhofazalanadigan
tizimni ta’minlashdan iborat.
Y a na
bir bor ta’kidlab o‘tish lozimki, intellektual mulkning o‘ziga xos
xususiyati
o‘z egalariga foyda keltirishdan iborat, demak, mulk egalarining o‘z
mulkiga
mutlaq huquqi muhofazalangan holdagina butun jamiyat foydasiga
xizmat qila
oladi.
Bir
daqiqa bo‘lsagina intellektual mulk huquqlari muhofaza qilinmaganda
nima
bo‘lishini tasavvur qilib ko‘raylik. Bunda asarlarning yaratuvchilari nohalol
raqobat
kurashining qurbonlariga aylanishi, raqobatchilar o‘zgalarning G‘oyalari,
texnik y echimlarini
o‘zlashtirib, bozorga ularning tovarlariga o‘xshash, lekin

narxlari ancha past tovarlarni chiqarishlari mumkin. C h unki ular tovar ishlab
chiqarish
uchun ilmiy tadqiqot, loyihalash ishlariga mablaQ sarflamaydi. Bunday
vaziyatda
yangi tovarlar, texnologiyalar yaratish, innovatsiya ishlarini amalga
oshirish
foydasiz bo‘lib, iqtisodiy jihatdan norentabel, umuman olganda zarar
keltirishi
ravshan. Bu insoniyatning industrial, texnik, madaniy rivojlanishi
sekinlashishi,
umuman to‘xtab qolishiga olib kelishi mumkin edi.
Intellektual
faoliyat insoniyat jamiyati rivojlanishining asosiy sababidir. Lekin
intellektual
mulk huquqlariga rioya etish bilan masala oxirigacha hal bo‘lmaydi.
Jahonda
nohalol raqobat kurashi tobora avj olib borayotgani kuzatilmoqda.
Umuman
olganda intellektual mulk huquqlari faqat y etakchi industrial
mamlakatlarda
tan olingan va unga qat’iy rioya etiladi. Barcha mamlakatlarda
tegishli huquqiy
me’yorlarni joriy etish, ularga o g ʻ ishmay rioya qilish va eng
asosiysi
insonlarda tegishli mentalitetni shakllantirish bo‘yicha katta ishlarni
amalga
oshirish zarur.
Har bir shaxs boshqalarning huquqlariga rioya etish oxir–oqibatda
rivojlanishga va farovonlikka olib kelishi, huquqlarning buzilishi esa
jamiyatga ham katta zarar y etkazishini tushunib y etsin .
Har
bir davlat nohalol raqobat kurashining oldini olish uchun qanday
mexanizmlarni
ishga solishi kerak? Tarixdan ma’lumki, eng ishonchli mexanizm
bu huquq bo‘lishi
mumkin, zotan aynan huquqiy mexanizmlar intellektual mulkni
muhofazalashga
ishonchli va madaniy yondashuvni ta’minlaydi.
Biz
bu y erda intellektual mulkning huquqiy ta’rifiga to‘xtalamiz.
Y a na
bir bor ta’kidlab o‘tish lozimki, intellektual mulkni muhofazalash
birdan–bir
maqsad emas. Intellektual mulk davlatning sanoati, savdo va
madaniyatini rivojlantirish yo‘lidagi ijodiy faoliyatni rag‘batlantirish vositasi
bo‘lib xizmat qiladi.
Bugungi
kunda intellektual mulk huquqlariga rioya etish, halol raqobatni
ta’minlash
bilan birga iqtisodiy rivojlanish bazisi bo‘lib
xizmat qiladigan harakatlantiruvchi
kuchdir. Intellektual mulk huquqlarining
ishonchli
muhofazalanishi huquqiy jamiyat rivojining darajasi, davlatning iqtisodiy

rivojlanishi ko‘rsatkichidir. Faqat shunday huquqiy jamiyatdagina ijodkor kishilar,
biznesmenlar,
tovarlar ishlab chiqaruvchilar va boshqalar o‘z mehnatlari
samarasini
ko‘rgandagina uni davom ettirish uchun iqtisodiy rag‘batga ega
bo‘ladilar. Lekin
davlat tomonidan kafolatlanadigan ishonchli muhofaza bu
masalaning
bir tomoni, xolos. Uning muhim tarkibiy qismi muayyan kishilarning
o‘z huquqlarini
bilishi va bu huquqlardan amaliyotda foydalana olishidir.
Inson agar o‘z huquqlarini, ularni qanday qilib yuridik jihatdan
rasmiylashtirish, muhofaza qilish va foydalanishni bilsagina (ya’ni tijorat
foydasi olsagina) u intellektual mulk huquqlari tizimining foydali
tomonlaridan haqiqatan ham foydalana oladi .
Mamlakatimizning
asosiy qonuni O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasidir.
Konstitutsiya O‘zbekiston qonunchiligini ishlab chiqishning
asosiy
qoidalarini belgilab beradi.
Bizning
intellektual mulk ob’ektlarini huquqiy muhofazalash sohasidagi
amaldagi
qonunchiligimiz bevosita mulkka egalik va ilmiy–texnik ijodiyot
erkinligi
huquqlari aks etgan Konstitutsiyaning IX bo‘limi 36 – va 42–
moddalaridan
kelib chiqqan holda ishlab chiqilgan.
Konstitutsiya
respublikamizning asosiy qomusi, “qonunlar uchun qonun”
hisoblanadi.
S h uning uchun u asosiy tamoyillarni ko‘rsatib bergan holda,
intellektual
mulk huquqlarini muhofazalash masalalari bo‘yicha muayyan qonuniy
me’yorlarni
belgilamasligi zarur. O‘zbekiston Respublikasi Kodekslari muayyan
huquqiy
mexanizmlarni belgilab beradi.
Intellektual
mulk ob’ektlarini yaratish, muhofazalash va foydalanish bilan
bog‘liq
huquqiy munosabatlar fuqarolik huquqi sohasi hisoblanadi va O‘zbekiston
Respublikasining
Fuqarolik Kodeksi bilan tartibga solinadi. Intellektual faoliyat
natijalariga
mulkchilik huquqini amalga oshirish tartibini belgilovchi qonuniy baza
Fuqarolik
Kodeksining (1996 yil 29 avgustda tasdiqlangan) “Intellektual mulk” IV
bo‘limida
o‘z aksini topgan.
Respublikamiz
fuqaro qonunchiligi hujjatlari “piramidasining” keyingi
bosqichi
bevosita amal qiladigan qonunlar bo‘lib, ular Fuqarolik kodeksining

qoidalari asosida ayrim intellektual mulk ob’ektlari bo‘yicha muhofaza hujjatlari
olish
va foydalanishning muayyan tartibini belgilab beradi. Masalan,
O‘zbekistonda
intellektual mulk huquqlarini muhofazalash bilan bog‘liq
masalalarni
tartibga soluvchi quyidagi qonunlar amal qiladi:
1996
yil 30 avgustda qabul qilingan “Mualliflik huquqlari va turdosh huquqlar
to‘g‘risida”gi
qonun;
1994
yil 6 mayda qabul qilingan va 1997 yil 26 dekabrda, va 2002 y. 29
avgustda
o‘zgartirilgan “Ixtirolar, foydali modellar va sanoat namunalari
to‘g‘risida”gi
qonun;
1993
yil 7 mayda qabul qilingan va 1997 yil 26 dekabrda, 2001 y. 30 avgustda
o‘zgartirilgan
“Tovar belgilari va xizmat ko‘rsatish belgilari to‘g‘risida”gi qonun.
Y a ngi
tahririda u “Tovar belgilari, xizmat ko‘rsatish belgilari va tovarlarning kelib
chiqish
nomlari to‘g‘risida”gi qonun deb nomlangan;
1994
yil 6 mayda qabul qilingan va 2002 y. 5 aprelda o‘zgartirilgan “EHM va
ma’lumotlar
bazalari uchun dasturlarni huquqiy muhofazalash to‘g‘risida”gi
qonun;
1996
yil 30 avgustda qabul qilingan va 2002 y. 29 avgustda o‘zgartirilgan
“Seleksiya
yutuqlari to‘g‘risida”gi qonun.
2001
yil 12 mayda qabul qilingan “Integral mikrochizmalar topologiyasi
huquqiy
muhofazalash to‘g‘risida”gi qonun.
Intellektual
mulk huquqlarini muhofazalash sohasidagi “qonunchilik
piramidasi”ni
vakolatli vazirlik va idoralarning me’yoriy hujjatlari yakunlaydi.
Odatda,
aynan ana shu hujjatlar bilan intellektual mulk ob’ektlariga muhofaza
olish
bilan bog‘liq ayrim jarayonlar mexanizmi tartibga solinadi. Talabnomalarni
tuzish
va berish qoidalari, davlat ekspertizalarini o‘tkazish bo‘yicha turli
yo‘riqnomalar
bunday hujjatlarga misol bo‘la oladi.
O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi, Kodekslari va Qonunlari Oliy
Majlis
tomonidan qabul qilinadi va O‘zbekiston Prezidenti tomonidan imzolanadi.
Me’yoriy
hujjatlar vazirlik va idoralar tomonidan qabul qilinadi va albatta
O‘zbekiston
Respublikasi Adliya vazirligida tasdiqlanadi.

Qonunga muvofiq O‘zbekistonda intellektual mulk sohasida vakolatli
quyidagi
tashkilotlar faoliyat ko‘rsatadi:
Mualliflik
huquqlarini himoyalash sohasidagi masalalarni tartibga soluvchi
Mualliflik
huquqlari bo‘yicha agentlik.
O‘zbekiston
Respublikasi Davlat patent idorasi, uning vazifasi sanoat mulki
ob’ektlarini
muhofazalash sohasida yagona davlat siyosatini amalga oshirishdan
iborat.
INTЕLLЕKTUAL MULK ОB`ЕKTLARINI MUХОFAZALASH
SОHASIDA ХALQARО KООPЕRATSIYA .
Bugungi
kunda jahоndagi har bir mamlakat o`zi alоhida yashay оlmaydi. X alqarо
savdо,
invеstitsiyalarning bir davlatdan ikkinchisiga o`tishi, qo`shma
kоrхоnalarning
faоliyat ko`rsatishi va hamkоrlikning bоshqa shakllari allaqachоn
jahоn
iqtisоdiyotining ajralmas оmili bo`lib qоldi.
Bundan
tashqari yil sayin jahоnda iqtisоdiy intеgratsiya jarayonlarining kuchayib
bоrishi
kuzatilmоqda.
Raqоbat
kurashi sharоitida faqat ishlab chiqarishning yaхshilangan usullarini
qo`llanish
yoki tехnik-iqtisоdiy va istе`mоl (shu jumladan tashqi ko`rinishi va
savdо
imiji) хususiyatlari yaхshilangan tоvarlarni yaratish yo`li bilan qo`shimcha
fоyda
оlish mumkin.
Intеllеktual
mulkni muhоfazalash sоhasidagi хalqarо hamkоrlikning maqsadi turli
davlatlar
ichki qоnunchiligining ayrim qоidalarini bir хillashtirish, intеllеktual
mulk
sоhasida хalqarо standartlar va mе`yorlar ishlab chiqish yo`li bilan turli
mamlakatlarda
intеllеktual mulk huquqlarini muhоfazalashni y еngillashtirish
uchun
shart-sharоitlar yaratishdan ibоrat.
Хalqarо
munоsabatlarda huquqlarning asоsiy manbai хalqarо bitim,
shartnоmalardir.
Хalqarо shartnоma bu хalqarо huquq bilan tartibga sоlinadigan
davlatlar
o`rtasidagi kеlishuv bo`lib, unda o`zarо huquq va majburiyatlar bеlgilab
bеriladi.
Intеllеktual
mulk sоhasidagi asоsiy хal q arо bitimlar Butunjahоn intеllеktual mulk
tashkilоti
(BIMT) dоirasida birlashtiriladi. BIMT Stоkgоlmda 1967 yilda

imzоlangan va 1970 yilda kuchga kiritilgan kоnvеntsiya bilan ta`sis etilgan. BIMT
BMT
ning 16 ta iхtisоslashgan muassasalaridan biridir. BIMT ning ma`muriy
vazifalarini
bajaradigan Kоtibiyati “BIMTning Хalqarо byurоsi” dеb ataladi.
Intellektual
mulkni muhоfazalash bo`yicha Parij Kоnvеntsiyasi intеllеktual
huquqlar
sоhasidagi birinchi, eng umumiy хalqarо bitim bo`ladi. Parij
Kоnvеntsiyasi
1883 yilda tuzilgan. Kоnvеntsiya hоzirgi vaqtda amal qilayotgan
tahriri
1979 yilda Stоkgоlmda qabul qilingan bo`lib, 2000 yil 1 yanvardagi
ma`lumоtlarga
ko`ra 162 davlat, shu jumladan 1993 yil 18 avgustda
Kоnvеntsiyaga
a`zо bo`lgan O`zbеkistоn ham uning ishtirоkchilari hisоblanadi.
Xulosa
shuki, intellektual mulk huquqlariga rioya qilmasdan turib XXI asrda
ilmiy–texnikaning
rivojlanishiga keng yo‘l ochilmaydi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1.Fuqarolik
kodeksi
2.Fuqarolik
huquqi 1-qism I.Zomirov.
3.Fuqarolik
huquqi 2-qism M.Abdusalomov.

Intelektual mulk ob’ektlarining o‘ziga xos xususiyatlariga nimalar kiradi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish