Intellektual mulk va intellektual mulk ob’ektlarining tasnifi va tavsiflari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	32.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Intellektual mulk va intellektual mulk ob’ektlarining tasnifi va tavsiflari

Купить

Intellektual mulk va intellektual mulk ob’ektlarining tasnifi va tavsiflari
R е ja:
1. I ntellekt, intellektual mulk va intellektual faoliyat xaqida asosiy
tushunchalar .
2. Intellektual mulk ob’ektlarining tasnifi va tavsiflari.
3. Intellektual mulkni muhofazalash sohasida O‘zbekiston qonunchilik
hujjatlari tizimi.
Xulosa
Adabiyotlar

1. I ntellekt, intellektual mulk va intellektual faoliyat xaqida asosiy
tushunchalar .
Odamzot o‘z tabiatiga ko‘ra jismoniy ji h atdan eng mukammal mavjudot
emas. U kuch, tezlik va epchillikda ko‘plab h ayvonlardan ortda q oladi. Lekin
insonda eng kuchli imtiyoz – uning intellekti mavjud.
Intellekt so‘zi lotincha intellectus so‘zidan kelib chi qq an bo‘lib, insonning
a q li, ongi, fikrlash q obiliyatini bildiradi.
Intеllеkt – insоnni hayvоnоt dunyosidan ajratib turadigan asоsiy bеlgi bo`lib,
rivоjlanishni sifat jihatidan yangi pоg`оnaga ko`taradi. Eng avvalо intеllеktual
mulk intеllеktual faоliyat natijasidir. Barcha intеllеktual faоliyat ham intеllеktual
mulk bo`la оlmasligi aniq. Insоn fikrlaydi, uning хayolida bеhisоb g`оyalar,
lоyihalar tug`iladi, lеkin ularning hammasi ham hayotda amalga оshmay, qоlib
kеtadi. Faqat bоshqalar tоmоnidan оb`еktiv ravishda qabul qilinadigan, ya`ni
o`zining muayyan chеgaralariga ega bo`lgan g`оya va fikrlargina mulk bo`la оlishi
ravshandir.
Yaratilgan yangilik va iхtirоlar ilmiy tadqiqоt ishlari bu - aqliy mехnat
bo`lib uning natijalari ishlab chiqarishga qo`llanilsa, u Intellektual mulk
hisоblanadi va quyidagi ko`rinishlariga ega bo`lishi mumkin:
1. Yangilik
2. Iхtirо
3. Fоydali mоdеllar
4. Sanоat namunalari (prоm.оbraztsu)
5. Tоvarlik bеlgilari.
6. Yangi nоmlar.
Shulardan fоydali mоdеl da birоr bir tехnik vazifani yеchishda kiritilgan
ma`lum bir fоrmula va yеchimlar kiritiladi.
Sanоat namunalari - qilingan yangilikni qurilgan namunasi va ularning har
tоmоnlama estеtik ko`rinishlari hisоbga оlinadi.

Tоvarlik bеlgisi - tоvarga qo`yilgan tamg`a bo`lib bu bоshqa tashkilotlarning
tоvarlaridan farq qilishi uchun bеriladi.
Qilingan yangilik va iхtirоlar uchun mualliflik guvохnоmasi yoki patеnt
bеriladi. Mualliflik guvохnоmasi umrbоd bеrilib, patеnt esa ma`lum vaqtgacha
saqlanadi.
Inson fa q at intellektga ega bo‘lgandagina o q ilona ishlar q ilishi, ijod bilan
shug‘ullanishi va ma’naviy ji h atdan to‘la q onli h ayot kechirishi mumkin. Inson o‘z
oldiga vazifalar q o‘ya oladi va ularni h al q ilish yo‘llarini izlaydi, fan va san’at
asarlarini yaratadi, texnikaning yangi namunalarini ixtiro q iladi, tobora
takomillashgan h ar tomonlama mukammal tovarlar ishlab chi q aradi, bino va sanoat
korxonalari q uradi.
Intеllеktual faоliyatning kеyinchalik qandaydir birоr-bir оb`еktiv (mоddiy)
shaklda ifоdalana оladigan natijalarigina intеllеktual mulk bo`ladi dеb aytish
mumkin.
Insoniyat da h osi, uning intellekti bizni o‘rab turgan tabiatni, olamni
o‘zgartirishga q odir.
Inson h ayotining ma q sadi – eng yaxshi narsalarga intilishdir. Ibtidoiy
tuzumdan, ya’ni ilk me h nat q urollari yaratilgandan boshlab inson h ar doim
o‘zining turmush tarzini yaxshilash, o‘z ijodiy salo h iyatini amalga oshirish
yo‘llarini tinimsiz izlab kelgan. S h uning uchun h am q adim zamonlardan insoniyat
jamiyatida birinchi olimlar, ixtirochilar, rassomlar va musi q achilar paydo
bo‘lgan. Ular insonlar h ayoti va turmushini y engillashtiruvchi asbob–uskunalar
ixtiro q ilishgan, chorvachilik va q ishlo q xo‘jaligini o‘zlashtirib, atrof mu h itdan
h imoyalanish uchun uylar q urishgan, yuklarni tashish vositalarini o‘ylab topib,
dengizda suzish uchun kemasozlik bilan shug‘ullanishgan va bu bilan texnik,
i q tisodiy va madaniy tara qq iyotni ta’minlab kelishgan.
G‘ ildirak, kamon va uning o‘ q i, eshkak va q ayi q , kulolchilik uskunasi, va
bosh q alarning ixtiro q ilinishi insoniyatning eng buyuk yutu q lari q atoriga kiradi.
Bugungi kunda bizni o‘rab turgan borli q va barcha narsalar, kundalik ust–
bosh va ro‘z g‘ or buyumlaridan tortib koinotdagi yo‘ldoshlargacha q achonlardir

inson tomonidan ixtiro q ilingan va uning intellektual faoliyati natijasi h isoblanadi.
Intellektual faoliyat insoniyat jamiyati rivojlanishining asosiy sababidir.
Intellektual faoliyatning eng mu h im turlari fan, san’at va texnik ijodiyot
xal q lar va millatlar, davlat va sivilizatsiyalar rivojining doimiy yo‘ldoshidir. Lekin
fan va texnika tara qq iyoti ko‘p asrlar mobaynida fa q at insoniyat jamiyatining
e h tiyojlarini q ondirish vositasi bo‘libgina xizmat q ilib q olmadi. Aksincha, tarixdan
ma’lumki, fan va texnikaning rivojlanishi, adabiyot va san’at asarlari aksariyat
h ollarda teskari ta’sir ko‘rsatib, insoniyat munosabatlarining rivojlanishida asos
bo‘lgan va nafa q at ayrim kishilar, balki butun bir davlatlar va sivilizatsiyalar
ta q diriga ta’sir etgan. Bunday ta’sir ayni q sa XX asrda, ilmiy–texnika in q ilobi
i q tisodiy va industrial rivojlanishda katta o‘zgarishlarga olib kelgan va q tda yor q in
namoyon bo‘ldi va bugungi kunda ja h onda shakllangan i q tisodiy va siyosiy
tizimni belgilab berdi.
Insoniyat jamiyati o‘z boshidan q uldorlik, feodalizm, kapitalizm, sotsializmni
kechirdi. XXI asrning boshida, asosiy rivojlantiruvchi kuchi ra q obat bo‘lgan bozor
i q tisodiyoti eng samarali i q tisodiy tizim ekanligi tan olindi. Ma’lumki, ra q obatsiz
rivojlanish bo‘lmaydi, shu bois h ozirgi zamonda ra q obat kurashi barcha so h alarda,
davlatlar, butun bir minta q alar va i q tisodiy ittifo q lar o‘rtasida yuz bermo q da.
Ra q obat h ar doim jamiyatning h arakatlantiruvchi kuchi bo‘lgan, shuning uchun
insoniyat rivojlanishini h ech bir mubola g ‘asiz ra q obat kurashi tarixi, deyish
mumkin.
Aynan ra q obat texnikani rivojlantirish, texnologiyalarni takomillashtirish,
yangi buyumlar yaratish va bozorga xaridorgir tovarlar taklif etish, doimo ularning
sifatini yaxshilab borish, ma h sulot tannarxini pasaytirish, jami imkoniyatlarni
amalga oshiriga undovchi ob’ektiv i q tisodiy omildir.
H amma va q t h am ra q obat kurashida kim intellektual imkoniyatlar va
intellektual faoliyat natijalaridan unumli foydala olsa fa q at o‘sha muvaffa q iyatga
erishishi mumkin.
Shuning uchun yetakchi industrial davlatlar oldida butun jamiyat farovonligi
yo‘lida yaratilayotgan ixtirolar, yangi texnologiyalarning uzluksiz o q ib kirishi,

yangi tovarlarning bozorga chi q arilishi uchun q anday sharoit yaratish zarur degan
vazifa turibdi.
Inson muayyan narsaga xo‘jayinlik yoki mulkka egalik h u q u q ini q o‘lga
kiritgan ta q dirdagina undan samarali va o q ilona foydalanish yo‘llarini izlaydi.
Bundan shunday manti q iy xulosa kelib chi q adiki, insonning bilim olish, ixtiro
q ilishga tabiiy intilishi va ijodi ma h sulidan i q tisodiy samara olinishi bir–biriga mos
kelgandagina u o‘zining ijodiy salo h iyatidan o q ilona foydalana oladi, shu bois
doimiy izlanishdan manfaatdor bo‘ladi .
Fa q at mulk egasigina o‘z mulkidan yu q ori darajada samarali va o q ilona
foydalanib, uni bosh q ara oladi.
Bunday i q tisodiy rag‘batlantirishning eng ma q bul usuli shundan iboratki,
inson o‘z intellektual salo h iyati natijalariga mulkchilik h u q u q iga ega bo‘lishi,
ya’ni, intellektual mulkka egalik q ilishi kerak . Zero undan bosh q a h ech kim bu
natijalarga xo‘jayinlik q ila olmasin. Fa q at uning o‘zigina intellektual ijodi
natijalaridan o‘z istagicha foydalanish va bosh q a shaxslarga sotish borasida mutla q
h u q u qq a ega bo‘ladi.
S h u y erda biz h ozirgi va q tda ja h ondagi eng mu h im tushunchalardan biri
h isoblagan intellektual mulk tushunchasiga duch kelamiz. Eng avvalo intellektual
mulk intellektual faoliyat natijasidir.
Barcha intellektual faoliyat h am intellektual mulk bo‘la olmasligi ani q . Inson
fikrlaydi, uning h ayolida be h isob G‘oya lar, loyi h alar tug‘iladi, lekin ularning
h ammasi h am h ayotda amalga oshmay, q olib ketadi. Fa q at bosh q alar tomonidan
ob’ektiv ravishda q abul q ilinadigan, ya’ni o‘zining muayyan chegaralariga ega
bo‘lgan g‘oya va fikrlargina mulk bo‘la olishi ravshandir.
Intellektual faoliyatning keyinchalik q andaydir biror–bir ob’ektiv (moddiy)
shaklda ifodalana oladigan natijalarigina intellektual mulk bo‘ladi deb aytish
mumkin .
Intellektual faoliyat odatda juda ko‘p qirrali bo‘lib, keng miqyosda o‘zgarib
turishi mumkin. Butunjahon intellektual mulk tashkiloti (BIMT) quyidagilarni
haqli ravishda o‘zining shiori deb e’lon qildi:

- Insoniyat dahosi jami san’at asarlari va ixtirolarning manbaidir.
- Bu asarlar insonga munosib hayot kafolatidir.
- Barcha turdagi san’at asarlari va ixtirolarni ishonchli himoyalash har
bir davlatning burchidir.
2. Intellektual mulk ob’ektlarining tasnifi va tavsiflari.
Intellektual mulk ob’ektlarining har biri o‘ziga xos xususiyatlarga egaligi
ravshan. Demak, bu ob’ektlarni huquqiy muhofazalash samaradorligining yuqori
bo‘lishi uchun bu ob’ektlarning muayyan xususiyatlarini hisobga oladigan turli
huquqiy himoya tartiblari zarur bo‘ladi.
Intellektual mulk ob’ektlarini ko‘rib chiqar ekanmiz, shuni qayd etish
mumkinki, intellektual mulkda ob’ektlarning ikki guruhi alohida ajralib turadi:
san’at bilan bog‘liq badiiy asarlar va sanoat tarmog‘i – xususan yangi buyumlar,
tovarlar va texnologiyalarni ishlab chiqish va bozorga taklif etish bilan bog‘liq
ob’ektlar.
Aynan ana shu vaziyatlar XX asrda jahonda umum qabul qilingan xalqaro
huquqiy standartlar shakllanishiga olib keldi, shunga muvofiq intellektual mulk o‘z
ichiga ikki asosiy huquqlar sohasini oladi:
● mualliflik va turdosh huquqlar, unga muvofiq ilmiy, adabiy, musiqiy,
badiiy, fotografiya va audiovizual asarlarga huquqlar, shuningdek fonogramma
ishlab chiqaruvchilar va ijrochilar, efir va kabel eshittirishlari tashkilotlarining
huquqlari himoya qilinadi;
● sanoat mulki, u ixtirolar, foydali modellar, sanoat namunalari, shuningdek
tovar belgilari va xizmat ko‘rsatish belgilari, tovarlarning kelib chiqish joyi, firma
nomlariga huquqlarni o‘z ichiga oladi.
Bundan tashqari noan’anaviy intellektual mulk ob’ektlari ham mavjud bo‘lib,
ular mualliflik huquqi va sanoat mulki o‘rtasida turib, o‘z ichiga: EHM uchun
dasturlar va ma’lumotlar bazalari; integral mikrosxemalar topologiyasi; seleksiya
yutuqlari; oshkor etilmagan axborot (nou–xau)larni oladi.

Sanab o‘tilgan barcha muayyan huquqiy muhofaza ob’ektlari, xususan, badiiy
asarlar va san’at turlari, ixtirolar, tovar belgilari, EHM uchun dasturlar va
hokazolar intellektual mulk ob’ektlari deb ataladi.
Intellektual mulkning ikkita asosiy huquq sohasiga bo‘linishi sabablarini
tushunish uchun eng avvalo yuqorida qayd etilgan intellektual mulk ob’ektlarini
to‘laroq ko‘rib chiqamiz:
● adabiyot, fan va san’at asarlari, audiovizual asarlar – bu ob’ektlar,
odatda, muayyan ob’ektiv shaklda aks ettirilgan yoki ifodalangan asarlarning asl
nusxalari, masalan, bosma matn, surat, musiqiy klip va shu kabilar;
● ixtirolar – bu yangi g‘oya, texnik yechim bo‘lib, amaliyotda texnikaning
biror–bir sohasidagi muayyan muammoni hal qilish imkonini beradi va
belgilangan mezonlarga javob beradi. S h uni qayd etish kerakki, ixtirolarga foydali
modellar deb ataladigan ob’ektlar ancha yaqin turadi.
● sanoat namunalari – bu buyumning tashqi ko‘rinishini belgilab beradigan
badiiy–konstruktorlik yechimi (dizayni)dir;
● tovar belgilari va xizmat ko‘rsatish belgilari – bir ishlab chiqaruvchining
tovarlari va xizmatlarini boshqa ishlab chiqaruvchilarning shu kabi tovarlari va
xizmatlaridan farqlash uchun xizmat qiladigan belgilardir; Tovar belgilari va
xizmat ko‘rsatish belgilari, tovarlarning kelib chiqish joylari nomi va firma
nomlari o‘z mohiyatiga ko‘ra bir maqsadga xizmat qiladi, xususan tovar
(xizmatlar) ishlab chiqaruvchilar o‘rtasida halol raqobatni ta’minlash vosita
bo‘ladi, iste’molchi u yoki bu tovar (xizmat)larni sotib olar ekan, shu nom va
belgilar orqali bu tovar (xizmat)ning muayyan ishlab chiqaruvchisi kimligini
aniqlab oladi. Intellektual mulkning bu ob’ektlari fuqarolik muomalasi
ishtirokchilari va ular ishlab chiqaradigan mahsulot (ishlar, xizmatlar)larni xususiy
alomatlarini aks ettiruvchi (individuallashtirish) vositasi sifatida bitta umumiy
tushunchaga birlashtirilishi mumkin.
● tovarlarning kelib chiqish joyi nomi – mamlakat, aholi punkti yoki boshqa
geografik ob’ektning tovarni belgilash uchun foydalaniladigan nomidir. Bunda

tovarning alohida xususiyatlari to‘la yoki qisman bo‘lsa ham ushbu geografik
ob’ektga xos tabiiy sharoitlar yoki inson omillari bilan belgilanadi;
● firma nomlari – muayyan mavqega ega bo‘lgan firmalarning nomlari;
● EHM uchun dasturlar – EHM va uning tarmog‘lari ishlashi uchun
mo‘ljallangan ma’lumotlar va komanda (buyruq)lar majmui; EHM uchun dasturlar
va ma’lumotlar bazalari o‘z mohiyati jihatidan sanoat mulkiga nisbatan mualliflik
huquqlari ob’ektlariga ancha yaqin. S h uning uchun ularni mualliflik huquqlari
me’yorlari bilan muhofaza qilish qabul qilingan.
● ma’lumotlar bazalari – axborotni kompyuterda qidirish va ishlov berish
imkoniyatini ta’minlash maqsadlarida sistemalashtirilgan ma’lumotlar majmui.
● integral mikrochizmalar topologiyasi – integral chizma elementlari va ular
o‘rtasidagi aloqalar majmuining moddiy eltuvchida qayd qilingan fazoviy–
geometrik joylashuvi. Topologiyalarning moddiy eltuvchilari integral
mikrochizmalar kristali, ya’ni yarimo‘tkazgich plastina qismi bo‘lib, uning hajmi
va yuzasida yarimo‘tkazgich mikrochizmalar, elementlararo birikmalar va kontakt
maydonlari elementlari shakllangandir;
● seleksiya yutuqlari – o‘simliklarning yangi navlari va hayvonlarning yangi
zotlarini yaratish vazifalarining biologik yechimi bo‘lib, bu yaratilgan nav va zotlar
barchaga ma’lum nav va zotlardan aniq farqlanib turadigan, yetarli darajada bir
jinsli va barqaror hamda ro‘yxati qonunda ko‘zda tutilgan tartibda belgilangan
botanik va zoologik liniyalar va turlarga oid bo‘ladi.
Oshkor etilmagan axborot, ishlab chiqarish sirlari (nou–xau) – xizmat va
tijorat siri bo‘lgan va uchinchi shaxslarga ma’lum bo‘lmaganligi uchun qimmatga
ega bo‘lgan axborot.
Ushbu ro‘yxat bugungi kunda mukammal va to‘liq ro‘yxat hisoblanadi.
Ob’ektlarni bunday tasniflashdan maqsad intellektual faoliyatning mavjud barcha
turlarini har tomonlama huquqiy muhofazalash imkonini beradigan tizimni
yaratishdan iboratdir. Lekin bilimlarning yangi sohalari rivojlanib borgani sari
intellektual mulk ham yangi ob’ektlar bilan to‘ldirilishi mumkin. Masalan, bundan
50 yil oldin hech kim integral mikrosxemalar topologiyasi deb atalgan ob’ektning

paydo bo‘lishi va jadal rivojlanishini tasavvur ham qila olmagan edi. Bugungi
kunda biz biotexnologiyalar, gen muhandisligining jadal rivojlanayotganini
ko‘ramiz. Bir necha yillardan so‘ng bugungi kundagi mavjud standartlarga to‘g‘ri
kelmaydigan yangi ob’ektlarning paydo bo‘lishi ehtimoldan holi emas.
BIMT statistikasining ko‘rsatishicha, jahonda har yili millionga yaqin yangi
ixtiro, yarim millionga yaqin sanoat namunasi, milliondan ortiq tovar belgilari
yaratiladi, yaratilayotgan adabiyot va san’at asarlarining miqdori shunchalik
kattaki, rasmiy jihatdan ularni hisob–kitob qilib bo‘lmaydi.
Xulosa qilib shuni qayd etib o‘tish mumkinki, intellektual mulk ob’ektlari
nafaqat industrial va iqtisodiy rivojlanishning harakatlantiruvchi kuchi, balki fan
va texnika sohasida axborot almashinishning muhim vositasi, jamiyat madaniy
rivojining ko‘rsatkichi bo‘lib qoldi.
3. Intellektual mulkni muhofazalash sohasida O‘zbekiston qonunchilik
hujjatlari tizimi.
Tabiiyki, o‘z intellektual mulkiga h u q u q lar, agar ular amalga oshirilgan, ya’ni
ishonchli mu h ofazalangan bo‘lsagina nimanidir bildirishi mumkin. Zero, h ech
kimning muayyan shaxsning intellektual mulkiga tajovuz q ilish, uni no q onuniy
olib q o‘yish yoki uning natijalaridan foydalanishga h u q u q i yo‘ q . Bunda i q tisodiy
rivojlanishdan manfaatdor davlatning asosiy vazifasi h ar bir kishining o‘z
intellektual mulkiga egalik q ilish va undan foydalanish h u q u q i ishonchli
mu h ofazalanadigan tizimni ta’minlashdan iborat .
Y a na bir bor ta’kidlab o‘tish lozimki, intellektual mulkning o‘ziga xos
xususiyati o‘z egalariga foyda keltirishdan iborat, demak, mulk egalarining o‘z
mulkiga mutla q h u q u q i mu h ofazalangan h oldagina butun jamiyat foydasiga xizmat
q ila oladi.
Bir da q i q a bo‘lsagina intellektual mulk h u q u q lari mu h ofaza q ilinmaganda
nima bo‘lishini tasavvur q ilib ko‘raylik. Bunda asarlarning yaratuvchilari no h alol
ra q obat kurashining q urbonlariga aylanishi, ra q obatchilar o‘zgalarning G‘oya lari,
texnik y echimlarini o‘zlashtirib, bozorga ularning tovarlariga o‘xshash, lekin

narxlari ancha past tovarlarni chi q arishlari mumkin. C h unki ular tovar ishlab
chi q arish uchun ilmiy tad q i q ot, loyi h alash ishlariga mabla Q sarflamaydi. Bunday
vaziyatda yangi tovarlar, texnologiyalar yaratish, innovatsiya ishlarini amalga
oshirish foydasiz bo‘lib, i q tisodiy ji h atdan norentabel, umuman olganda zarar
keltirishi ravshan. Bu insoniyatning industrial, texnik, madaniy rivojlanishi
sekinlashishi, umuman to‘xtab q olishiga olib kelishi mumkin edi.
Intellektual faoliyat insoniyat jamiyati rivojlanishining asosiy sababidir.
Lekin intellektual mulk h u q u q lariga rioya etish bilan masala oxirigacha h al
bo‘lmaydi. Ja h onda no h alol ra q obat kurashi tobora avj olib borayotgani
kuzatilmo q da. Umuman olganda intellektual mulk h u q u q lari fa q at y etakchi
industrial mamlakatlarda tan olingan va unga q at’iy rioya etiladi. Barcha
mamlakatlarda tegishli h u q u q iy me’yorlarni joriy etish, ularga o gʻ ishmay rioya
q ilish va eng asosiysi insonlarda tegishli mentalitetni shakllantirish bo‘yicha katta
ishlarni amalga oshirish zarur.
Har bir shaxs bosh q alarning h u q u q lariga rioya etish oxir–o q ibatda
rivojlanishga va farovonlikka olib kelishi, h u q u q larning buzilishi esa
jamiyatga h am katta zarar y etkazishini tushunib y etsin .
Har bir davlat no h alol ra q obat kurashining oldini olish uchun q anday
mexanizmlarni ishga solishi kerak? Tarixdan ma’lumki, eng ishonchli mexanizm
bu h u q u q bo‘lishi mumkin, zotan aynan h u q u q iy mexanizmlar intellektual mulkni
mu h ofazalashga ishonchli va madaniy yondashuvni ta’minlaydi.
Biz bu y erda intellektual mulkning h u q u q iy ta’rifiga to‘xtalamiz.
Y a na bir bor ta’kidlab o‘tish lozimki, intellektual mulkni mu h ofazalash
birdan–bir ma q sad emas. Intellektual mulk davlatning sanoati, savdo va
madaniyatini rivojlantirish yo‘lidagi ijodiy faoliyatni rag‘batlantirish vositasi
bo‘lib xizmat q iladi.
Bugungi kunda intellektual mulk h u q u q lariga rioya etish, h alol ra q obatni
ta’minlash bilan birga i q tisodiy rivojlanish bazisi bo‘lib xizmat q iladigan
h arakatlantiruvchi kuchdir. Intellektual mulk h u q u q larining ishonchli
mu h ofazalanishi h u q u q iy jamiyat rivojining darajasi, davlatning i q tisodiy

rivojlanishi ko‘rsatkichidir. Fa q at shunday h u q u q iy jamiyatdagina ijodkor kishilar,
biznesmenlar, tovarlar ishlab chi q aruvchilar va bosh q alar o‘z me h natlari
samarasini ko‘rgandagina uni davom ettirish uchun i q tisodiy rag‘batga ega
bo‘ladilar . Lekin davlat tomonidan kafolatlanadigan ishonchli mu h ofaza bu
masalaning bir tomoni, xolos. Uning mu h im tarkibiy q ismi muayyan kishilarning
o‘z h u q u q larini bilishi va bu h u q u q lardan amaliyotda foydalana olishidir.
Inson agar o‘z h u q u q larini, ularni q anday q ilib yuridik ji h atdan
rasmiylashtirish, mu h ofaza q ilish va foydalanishni bilsagina (ya’ni tijorat
foydasi olsagina) u intellektual mulk h u q u q lari tizimining foydali
tomonlaridan h a q i q atan h am foydalana oladi .
Mamlakatimizning asosiy qonuni O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasidir. Konstitutsiya O‘zbekiston qonunchiligini ishlab chiqishning
asosiy qoidalarini belgilab beradi.
Bizning intellektual mulk ob’ektlarini huquqiy muhofazalash sohasidagi
amaldagi qonunchiligimiz bevosita mulkka egalik va ilmiy–texnik ijodiyot
erkinligi huquqlari aks etgan Konstitutsiyaning IX bo‘limi 36 – va 42–
moddalaridan kelib chiqqan holda ishlab chiqilgan.
Konstitutsiya respublikamizning asosiy qomusi, “qonunlar uchun qonun”
hisoblanadi. S h uning uchun u asosiy tamoyillarni ko‘rsatib bergan holda,
intellektual mulk huquqlarini muhofazalash masalalari bo‘yicha muayyan qonuniy
me’yorlarni belgilamasligi zarur. O‘zbekiston Respublikasi Kodekslari muayyan
huquqiy mexanizmlarni belgilab beradi.
Intellektual mulk ob’ektlarini yaratish, muhofazalash va foydalanish bilan
bog‘liq huquqiy munosabatlar fuqarolik huquqi sohasi hisoblanadi va O‘zbekiston
Respublikasining Fuqarolik Kodeksi bilan tartibga solinadi. Intellektual faoliyat
natijalariga mulkchilik huquqini amalga oshirish tartibini belgilovchi qonuniy baza
Fuqarolik Kodeksining (1996 yil 29 avgustda tasdiqlangan) “Intellektual mulk” IV
bo‘limida o‘z aksini topgan.
Respublikamiz fuqaro qonunchiligi hujjatlari “piramidasining” keyingi
bosqichi bevosita amal qiladigan qonunlar bo‘lib, ular Fuqarolik kodeksining

qoidalari asosida ayrim intellektual mulk ob’ektlari bo‘yicha muhofaza hujjatlari
olish va foydalanishning muayyan tartibini belgilab beradi. Masalan,
O‘zbekistonda intellektual mulk huquqlarini muhofazalash bilan bog‘liq
masalalarni tartibga soluvchi quyidagi qonunlar amal qiladi:
1996 yil 30 avgustda qabul qilingan “Mualliflik huquqlari va turdosh
huquqlar to‘g‘risida”gi qonun;
1994 yil 6 mayda qabul qilingan va 1997 yil 26 dekabrda, va 2002 y. 29
avgustda o‘zgartirilgan “Ixtirolar, foydali modellar va sanoat namunalari
to‘g‘risida”gi qonun;
1993 yil 7 mayda qabul qilingan va 1997 yil 26 dekabrda, 2001 y. 30
avgustda o‘zgartirilgan “Tovar belgilari va xizmat ko‘rsatish belgilari
to‘g‘risida”gi qonun. Y a ngi tahririda u “Tovar belgilari, xizmat ko‘rsatish belgilari
va tovarlarning kelib chiqish nomlari to‘g‘risida”gi qonun deb nomlangan;
1994 yil 6 mayda qabul qilingan va 2002 y. 5 aprelda o‘zgartirilgan “EHM va
ma’lumotlar bazalari uchun dasturlarni huquqiy muhofazalash to‘g‘risida”gi
qonun;
1996 yil 30 avgustda qabul qilingan va 2002 y. 29 avgustda o‘zgartirilgan
“Seleksiya yutuqlari to‘g‘risida”gi qonun.
2001 yil 12 mayda qabul qilingan “Integral mikrochizmalar topologiyasi
huquqiy muhofazalash to‘g‘risida”gi qonun.
Intellektual mulk huquqlarini muhofazalash sohasidagi “qonunchilik
piramidasi”ni vakolatli vazirlik va idoralarning me’yoriy hujjatlari yakunlaydi.
Odatda, aynan ana shu hujjatlar bilan intellektual mulk ob’ektlariga muhofaza
olish bilan bog‘liq ayrim jarayonlar mexanizmi tartibga solinadi. Talabnomalarni
tuzish va berish qoidalari, davlat ekspertizalarini o‘tkazish bo‘yicha turli
yo‘riqnomalar bunday hujjatlarga misol bo‘la oladi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Kodekslari va Qonunlari Oliy
Majlis tomonidan qabul qilinadi va O‘zbekiston Prezidenti tomonidan imzolanadi.
Me’yoriy hujjatlar vazirlik va idoralar tomonidan qabul qilinadi va albatta
O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida tasdiqlanadi.

Qonunga muvofiq O‘zbekistonda intellektual mulk sohasida vakolatli
quyidagi tashkilotlar faoliyat ko‘rsatadi:
Mualliflik huquqlarini himoyalash sohasidagi masalalarni tartibga soluvchi
Mualliflik huquqlari bo‘yicha agentlik.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat patent idorasi, uning vazifasi sanoat mulki
ob’ektlarini muhofazalash sohasida yagona davlat siyosatini amalga oshirishdan
iborat.

Xulosa
Bugungi kunda jahоndagi har bir mamlakat o`zi alоhida yashay оlmaydi.
X alqarо savdо, invеstitsiyalarning bir davlatdan ikkinchisiga o`tishi, qo`shma
kоrхоnalarning faоliyat ko`rsatishi va hamkоrlikning bоshqa shakllari allaqachоn
jahоn iqtisоdiyotining ajralmas оmili bo`lib qоldi.
Bundan tashqari yil sayin jahоnda iqtisоdiy intеgratsiya jarayonlarining
kuchayib bоrishi kuzatilmоqda.
Raqоbat kurashi sharоitida faqat ishlab chiqarishning yaхshilangan usullarini
qo`llanish yoki tехnik-iqtisоdiy va istе`mоl (shu jumladan tashqi ko`rinishi va
savdо imiji) хususiyatlari yaхshilangan tоvarlarni yaratish yo`li bilan qo`shimcha
fоyda оlish mumkin.
Intеllеktual mulkni muhоfazalash sоhasidagi хalqarо hamkоrlikning maqsadi
turli davlatlar ichki qоnunchiligining ayrim qоidalarini bir хillashtirish, intеllеktual
mulk sоhasida хalqarо standartlar va mе`yorlar ishlab chiqish yo`li bilan turli
mamlakatlarda intеllеktual mulk huquqlarini muhоfazalashni y еngillashtirish
uchun shart-sharоitlar yaratishdan ibоrat.
Хalqarо munоsabatlarda huquqlarning asоsiy manbai хalqarо bitim,
shartnоmalardir. Хalqarо shartnоma bu хalqarо huquq bilan tartibga sоlinadigan
davlatlar o`rtasidagi kеlishuv bo`lib, unda o`zarо huquq va majburiyatlar bеlgilab
bеriladi.
Intеllеktual mulk sоhasidagi asоsiy хal q arо bitimlar Butunjahоn intеllеktual
mulk tashkilоti (BIMT) dоirasida birlashtiriladi. BIMT Stоkgоlmda 1967 yilda
imzоlangan va 1970 yilda kuchga kiritilgan kоnvеntsiya bilan ta`sis etilgan. BIMT
BMT ning 16 ta iхtisоslashgan muassasalaridan biridir. BIMT ning ma`muriy
vazifalarini bajaradigan Kоtibiyati “BIMTning Хalqarо byurоsi” dеb ataladi.
Intellektual mulkni muhоfazalash bo`yicha Parij Kоnvеntsiyasi intеllеktual
huquqlar sоhasidagi birinchi, eng umumiy хalqarо bitim bo`ladi. Parij
Kоnvеntsiyasi 1883 yilda tuzilgan. Kоnvеntsiya hоzirgi vaqtda amal qilayotgan
tahriri 1979 yilda Stоkgоlmda qabul qilingan bo`lib, 2000 yil 1 yanvardagi

ma`lumоtlarga ko`ra 162 davlat, shu jumladan 1993 yil 18 avgustda
Kоnvеntsiyaga a`zо bo`lgan O`zbеkistоn ham uning ishtirоkchilari hisоblanadi.
Xulosa shuki, intellektual mulk h u q u q lariga rioya q ilmasdan turib XXI asrda
ilmiy–texnikaning rivojlanishiga keng yo‘l ochilmaydi .

Adabiyotlar:
1. Peregudov L.V., Saidov M.X ., Aliqulov D.Е. Ilmiy ijod metodologiyasi. –
Toshkent: «Moliya» nashriyoti, 2002.
2. Г.А.Гореликова Основы научных исследований: Учебное пособие/
Кемеровский технологический институт пище-вой промышленности.–
Кемерово, 2003.
3. Перегудов Л.. Методология научных исследований. – Ташкент, 2002.
4. Сабитов Р . А., Основы научных исследований: Учеб. пособие/ Челяб. гос.
ун-т. Челябинск, 2002.
5. 1 . Y u sufbekov N.R., Muhamedov B.E., G‘ulomov S h .M. Texnologik
jarayonlarni boshqarish sistemalari.-T.: “O‘qituvchi”, 1997 .
6. Горохов Б.Г. Методологический анализ научно-технических дисциплин.
7. Шокамолов К.Патентоведению.Ташкент: 2001.-175 с.
8. Е.Г.Баранов. Основы научных исследований. Киев.1984

Intellektual mulk va intellektual mulk ob’ektlarining tasnifi va tavsiflari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish